સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.27

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
યોઽવંત્યામંકપાદાખ્યે પશ્યેદ્રામજનાર્દનૌ ॥
યયોર્દર્શનમાત્રેણ યમલોકં ન પશ્યતિ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કથં તાવંકપાદાખ્યે યાતાવત્ર મહામુને ॥
ન પશ્યેદ્યમલોકં સ યદ્યપિ બ્રહ્મહા ભવેત્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
ભારાવતારણાર્થાય દેવૌ રામજનાર્દનૌ ॥
અવતીર્ણૌ યદોર્વંશે દિવ્યરૂપૌ મહાદ્યુતૌ

કંસં હત્વા સચાણૂરમુગ્રસેનં નરાધિપમ્ ॥
અભિષિચ્ય સ્વયં રાજ્યે યદુસિંહ ઉવાચ તમ્

કિં કાર્યં તે મયા બ્રૂહિ કર્તવ્યં તે સુતે હતે ॥
એવમુક્તઃ સ રાજા વાં ઉગ્રસેનોઽબ્રવીદિદમ્

સર્વં સંપત્સ્યતે કૃષ્ણ ભવતો હિ ન દુર્લભમ્ ॥
વિજ્ઞાતાખિલવિજ્ઞાનૌ ભવિતારાવુભાવપિ

ગચ્છેતમુજ્જયિન્યાં વૈ કૃતવિદ્યૌ ભવિષ્યથ॥
તતઃ સાંદીપનિં વિપ્રં જગ્મતૂ રામકેશવૌ

કણ્ઠસ્થાંશ્ચક્રતુર્વેદાનાચારમખિલં ચ તૌ॥
સરહસ્યં ધનુર્વેદં સસંહારં તથૈવ ચ

અહોરાત્રૈશ્ચતુઃષષ્ટ્યા તદદ્ભુતમભૂદ્દ્વિજ ॥
સાંદીપનિરસંભાવ્યં તયોઃ કર્માતિમાનુષમ્

વિચિંત્ય તૌ તદા મેને પ્રાપ્તૌ ચંદ્ર દિવાકરૌ॥
તતઃ કિંચિત્સ નોવાચ સ્નાતું તીર્થમથાયયૌ

શિષ્યૈસ્તુ સહિતો વિપ્રો મહાકાલવનેઽવિશત્ ॥
શિષ્યૈઃ સહ પ્રવિષ્ટૌ દ્વૌ તદા તૌ રામકેશવૌ।૧૧॥
વન્દમાનૌ મહાકાલં સ તં કેશવમવ્રવીત્॥
ત્વયા નાથેન દેવાનાં માનુષ્યત્વે હિ તિષ્ઠતા

સુખમાસીચ્ચ સાધૂનામજ્ઞાનાનાં ચ સર્વદા ॥
જને પીડાકરા યે તુ સદા વા બલદર્પિતાઃ

યુવાભ્યાં તે હતાઃ સર્વે કંસપ્રમુખતો નૃપાઃ ।
મુનિસિદ્ધસુરાદીનાં સ્થિતિઃ કાર્યા ત્વયાઽનઘ

કરિષ્યામિ તમિત્યુક્ત્વા સ નમસ્ય તતો યયૌ ॥
દૃષ્ટ્વા સાંદીપનિં શિષ્યા ઊચુરેવં દિનેદિને

કસ્ય ન શ્રદ્દધે તેષાં વચસ્ત્વત્યદ્ભુતં યતઃ ॥
સ્વયં યયૌ તતો દ્રષ્ટુમાશ્ચર્યં શિષ્યભાષિતમ્

તતસ્તત્રોત્થિતઃ શબ્દઃ સંશ્લેષે ચ તથા તયોઃ॥
તાવાગતૌ ગૃહં તત્ર ગુરુર્વચનમબ્રવીત્

ન વૈ જ્ઞાતૌ મયા વીરૌ યદુવૃષ્ણિકુલોદ્ભવૌ ॥
તતઃ સાંદીપનિં કૃષ્ણઃ કૃતકૃત્યોઽબ્રવીદ્વચઃ

ગુર્વર્થં કિં દદામીતિ સહ રામેણ હર્ષિતઃ ॥
તચ્છુત્વા વચનં હૃદ્યં ગુરુઃ પ્રોવાચ હર્ષિતઃ

પુત્રમિચ્છામ્યહં ત્વત્તો યો મૃતો લવણાંભસિ ॥
પુત્ર એકો હિ મે જાતઃ સ ચાપિ તિમિના હૃતઃ

પ્રભાસે તીર્થયાત્રાયાં ત્વમેવ તમિહાનય ॥
તથેતિ ચાબ્રવીત્કૃષ્ણો રામસ્યાનુમતે ગતઃ

તં સમુદ્ર ઉવાચેદં દૈત્યઃ પંચજનો મહાન્॥
તિમિ રૂપેણ તં બાલં ગ્રસ્તવાન્મયિ સંસ્થિતઃ

તતઃ પંચજનં હત્વા ગ્રાહરૂપં મહાબલમ્ ॥
તન્મધ્યસ્થં ચ જગ્રાહ શંખં ગ્રસ્તો હિ યઃ પુરા

જલેશ્વરગૃહાત્તેન ગ્રાહેણાતીવ લીલયા ॥
તસ્યોદરે યદા બાલં નાપ્તવાંસ્તુ જનાર્દનઃ

યમાલયગતં મત્વા તદા વરુણમબ્રવીત્ ॥
ભગવાન્યાદસામીશ રથો મે દીયતાં મહાન્

પુરાજિરે હતા દૈત્યા દાનવા બલદર્પિતાઃ॥
મયા યેન રથેનાદ્ય મહ્યં સ દીયતાં રથઃ

ન્યાસભૂતો રથો યસ્તે વિધૃતો નિહતારિણા॥
મયા ધર્મં પુરસ્કૃત્ય સ દીયતામપાંપતે

યેનાહવે પ્રેતરાજં જિત્વા પશ્યામિ બાલકમ્॥
એતચ્છ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટાત્મા જ્ઞાત્વા કાર્યાર્થિનં હરિમ્ ॥
દદૌ તં રથમક્ષોભ્યં રણે તસ્મૈ સુરાસુરૈઃ

તતો હરિઃ સમાલોક્ય રથં રત્નપરિષ્કૃતમ્ ॥
દ્વીપિચર્મપરીધાનં વૈયાઘ્રપરિવારિતમ્

નાના ચિત્રવિચિત્રાંગં ગરુડધ્વજરાજિતમ્ ॥
સંયુક્તં શૈબ્યસુગ્રીવપુષ્પદંતબલાહકૈઃ

અજેયં દેવદેવેંદ્રદાનવાસુરરાક્ષસૈઃ ॥
અનેકાયુધસંપૂર્ણં મણિવિદ્રુમભૂષિતમ્

સહસ્રસૂર્યપ્રતિમં ચારુવક્ત્રચતુર્યુગમ્॥
કિંકિણીશતશોભાઢ્યં ઘંટાચામરચં દ્રિકમ્

સંવર્તાકારવિષમં ખગેંદ્રવરકેતનમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણઃ સરામસ્તુ મુમુદે વીતવિસ્મયાત્

પ્રદક્ષિણમુપાકૃત્ય દેવતાભ્યઃ પ્રણમ્ય ચ ॥
આરુરોહ રથં વિષ્ણુર્વિમાનં સાગ્રયોજનમ્

તતો જગામ ત્વરિતો જનાર્દનો જગન્નિવાસો યમલોકમાશ્રિતામ્ ॥
દિશં સહસ્રૈઃ કિરણૈ ર્વૃતાં પુરીં દધ્મૌ ચ શંખં પરિગૃહ્ય ચાચ્યુતઃ

તત્ર પ્રધ્યાપયામાસ શંખં શાર્ઙ્ગધનુર્ધરઃ ॥
તેન શબ્દેન વિત્રસ્તાઃ કૃતાંતાલયવાસિનઃ ।

નરકાંતર્ગતા મર્ત્યાઃ પાપાચારપરાયણાઃ ॥
સુખમાપુઃ પ્રસન્નાશ્ચ વહ્નયઃ કૃષ્ણદર્શનાત્

શસ્ત્રાણિ કુંઠતાં પ્રાપુર્યંત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
વિદીર્ણાનિ તદા ચાસુર્દેવદેવસ્ય દર્શનાત્

અસિપત્રવનંનામ શીર્ણપર્ણમજાયત ॥
રૌરવનામ નરકમભૈરવમભૂત્તદા

અભૈરવં ભૈરવાખ્યં કુંભીપાકમવાચિકમ્ ॥
શૃંગાટં શૃંગસદૃશં લોહસૂચ્યપ્યસૂચિકા

દુસ્તરા સુતરા જાતા નદી વૈતરણી નૃણામ્ ॥
નરકાંતે તદા જાતે ગતે વિશ્વેશ્વરે વિભૌ । ૪૧ ॥
પાપક્ષયાત્તતઃ સર્વે તે મુક્તા નારકા નરાઃ ॥
પદમવ્યયમાસાદ્ય દૃષ્ટ્વા વિષ્ણું તમોઽપહમ્

વિમાનેષુ સહસ્રેષુ હ્યારૂઢાસ્તે સમંતતઃ ॥
સમીક્ષ્ય પુંડરીકાક્ષં મુક્તાસ્તે સર્વપાતકાત્

તતઃ શૂન્યં મુને જાતં સર્વં નિરયમંડલમ્ ॥
દર્શનાત્તસ્ય દેવસ્ય વિષ્ણોર્વિશ્વસ્વરૂપિણઃ

તતો દૂતાઃ કૃતાંતસ્ય કૃષ્ણં ચ યુદ્ધકારિણમ્ ॥
વારયામાસુરત્યુગ્રા વિશંતં નરકાન્પ્રતિ

॥
॥ કિંકરા ઊચુઃ ॥ ॥
મા વીરાનેન માર્ગેણ રથમાનય માનવન્ ॥
પ્રયાંત્યધોગતિં પાપાત્પરસ્ત્રીસ્વાપહારકાઃ

યમાદિષ્ટા નરાઃ પાપા યેઽમોચ્યા વર્ષકોટિભિઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ત એવ સદ્યસ્ત્વાં ગતાઃ સ્વર્ગમપાવૃતાઃ

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તેષાં કૃપયા પીડિતો ભૃશમ્ ॥
પુનઃ પ્રોવાચ મધુહા મોક્ષાયાહમુપાગતઃ

સર્વેષાં સ્વર્ગદાતાહં યમલોકનિવારકઃ ॥
અંજસા યમરાડ્દૂતા યમાયાખ્યાત મે વચઃ

એતચ્છ્રુત્વા વચો દૂતાઃ સત્વરા યમમાગતાઃ ॥
સર્વમાચક્ષિરે વૃત્તં યથા નારકમોક્ષણમ્

તતો યમો રુષાવિષ્ટઃ પ્રાહ તાન્યમકિંકરાન્ ॥
યઃ કશ્ચિદાગતો મર્ત્યો મર્યાદાભેદકૃન્નરઃ

તં ગત્વા વારયધ્વં વૈ ગૃહીત્વાનીયતામિતિ ॥
અયં નરાંતકો યાતુ કિંકરઃ સહ કિંકરૈઃ

એવમુક્તો યમેનાથ કિંકરઃ સ નરાંતકઃ ॥
ગત્વા તં વારયામાસ વાગ્ભિરુગ્રાભિરચ્યુતમ્

યદા ન વારિતસ્તસ્થૌ તદા ક્રુદ્ધો નરાંતકઃ ॥
તદા શરૈરતીવોગ્રૈસ્તાડિતસ્તેન કેશવઃ

બલદેવોપિ સમરે તાડિતો વિવિધૈઃ શરૈઃ ॥
તાવુભૌ તાડિતૌ ઘોરૈઃ સમંતાદ્યમકિંકરૈઃ

આદાય ધનુષી દિવ્યે જઘ્નતુર્યમકિંકરાન્॥
બાણૈરનેકસાહસ્રૈઃ ક્રુદ્ધૌ રામજનાદર્નૌ

નરાંતકોઽપિ સમરે બલેન બલિનાર્દિતઃ ॥
પપાત ગદયા ભિન્નો મૂર્ધ્નિ નિર્યાતલોચનઃ

તતો નરાંતકે વીરે પતિતે યમકિંકરે ॥
કિંકરાણામભૂત્સૈન્યમાર્તં રણપરાઙ્મુખમ્

રામકૃષ્ણાભ્યાં તે દૂતા હન્યમાના ભયાતુરાઃ ॥
યમાય કથયામાસુર્નરાંતકસ્તુ પાતિતઃ

તતો યમો યયૌ ક્રુદ્ધઃ સમંતાત્કિંકરૈર્વૃતઃ ॥
પ્રાહ તતો યમઃ ક્રુદ્ધો નો જિતોહં પુરા પરૈઃ

તતો વાદિત્રનિર્ઘોષૈસ્તુમુલાનકગોમુખૈઃ ॥
નાનાડમરુકૈશ્ચૈવ ચિત્રગુપ્તૈશ્ચ ગચ્છતિ

દેવા વિદ્યાધરાઃ સિદ્ધા દૃષ્ટ્વા યાંતં મહાબલમ્ ॥
કૃતાંતસ્ય રણેઽક્ષોભ્યં કામપાલં જગત્પતિમ્

તતસ્તે કિંકરાઃ સર્વે ચિત્રગુપ્તેન નોદિતાઃ॥
રથમાવૃત્ય બાણૌઘૈઃ પ્રવિવ્યધુઃ સમંતતઃ

બલં ચ કેશવં સંખ્યે જઘ્નતુસ્તાવુભાવપિ ॥
રણે ચ વિવિધૈર્બાણૈશ્ચિત્રગુપ્તસ્ય પશ્યતઃ

વિદાર્ય ચ સહસ્રાણિ કિંકરાણાં સમંતતઃ ॥
કૃતાંતાનીકિનીમધ્યે કૃતાંત ઇવ કેશવઃ ॥
ચચાર રણદુર્ધર્ષઃ કામપાલેન પાલિતઃ

તતશ્ચિત્રગુપ્તો રણે કિંકરાદ્યં વિદીર્ણં નિરીક્ષ્યાર્તનાદં ચકાર

શરૈઃ પંચભિઃ કૃષ્ણમાયાંતમાજૌ જઘાનાષ્ટભિર્વક્ત્રદેશે સ ભિન્નઃ ॥
શરાર્તો રથોપસ્થ આસીત્તદાર્તસ્તમાલોક્ય ભિન્નં રણે નષ્ટસંજ્ઞમ્

રથં સ્વં સમાદાય યાતઃ કૃતાંતસ્તતશ્ચિત્રગુપ્તે શરાર્તે પ્રસુપ્તે ॥
રણે કીર્તિલુપ્તે ભયક્ષોભયુક્તઃ સ્વસૈન્યૈશ્ચ યુક્તો ભયાર્તો નિષણ્ણઃ

પ્રધાનાશ્ચ ભગ્ના વિચિત્રાશ્ચ ભગ્રાસ્તતશ્ચિત્રગુપ્તં નિશમ્યાથ ભગ્નમ્ ॥
સ કાલસ્તમાયાંતમાલોક્ય દૂરાદ્વરસૈન્યમાદાય દેવારિ શત્રુમ્

વિનાશાય યુધ્યદ્યુગાંતે પ્રજાનાં યથા વાડવો જ્વાલવૃદ્ધઃ પ્રવૃત્તઃ ॥
તમાયાંતમાલોક્ય કાલં કરાલં શરૈરાવૃણોદંતકં કાલકલ્પૈઃ

સ કાલઃ કરાલં સમાદાય દંડં મુમોચાચ્યુતે પશ્યતાં દેવતાનામ્ ॥
તતઃ કાલદંડઃ પ્રજાનાં વિનાશો હરેઃ સંનિકાશં સમભ્યાજગામ

તતો દેવગંધર્વયક્ષા મુનીંદ્રાઃ પરં વિસ્મયં પ્રાપુરાવીક્ષ્ય રામમ્ ॥
જ્વલંતં ચ જગ્રાહ કાલસ્ય દંડં સ રામો વરલીલયાઽનંતમૂર્તિઃ

ગૃહીતે બલેનાહવે કાલદંડે મોક્તુકામે પુનઃ કાલનાશાય વૈ।
તૂર્ણમભ્યેત્ય તત્રાંતરે રણે વારયામાસ કૃષ્ણં તદા

મા મુંચેત્યબ્રવીદ્વેધાઃ કાલં કાલાયુધં બલ॥
ત્વયા બલવતા વીર ચરાચરધરા ધરા

ધાર્યતે શિરસા દેવ સંસારે નાસ્તિ તે સમઃ ॥
ત્વયા વિશ્વપતિર્વિષ્ણુરુત્સંગેન સદોહ્યતે॥
કોઽન્યોસ્તિ ત્વત્સમો રામ યો જગદ્દહને ક્ષમઃ ॥
જગત્સ્રષ્ટા જગદ્ગોપ્તા જગદ્ધર્તા જગત્પતિઃ

પાલ્યતે યત્ત્વયા સોપિ વિષ્ણુર્વિશ્વૈકનાયકઃ ॥
કસ્તે સ્તુતિકરોઽસ્તીહ કો ગુણાન્વક્તુમર્હતિ

તતો વયં ત્વદંકસ્થવિષ્ણુનાભિભવા યતઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા બલદેવં ચ વાસુદેવં પુનર્વચઃ

ઉવાચ ચતુરાસ્યસ્તુ સ્તુતિશ્ચ વૃતઃ સુરૈઃ ॥
કૃષ્ણકૃષ્ણ કરાલસ્ય કાલસ્યાસ્ય કૃપાં કુરુ

યતો ભવંતમાયાંતં વિષ્ણું વિશ્વૈકનાયકમ્ ॥
વેત્તિ નાયં જગન્નાથં નરકાર્ણવતારકમ્

ત્વયા વૈ ભગવન્પૂર્વં યમઃ સંસ્થાપિતઃ પદે ॥
નૃણાં દુષ્કૃતકર્તૄણાં નરકાય યમઃ પ્રભો

તસ્માદસ્ય જગન્નાથ ક્ષમ્યતાં પુરુષોત્તમ ॥
વિભો કૃપાં કુરુષ્વાસ્ય બ્રૂહિ યત્તે વિવક્ષિતમ્

એતચ્છુત્વાઽબ્રવીત્કૃષ્ણો ધાતઃ શૃણુ ગુરોર્મમ ॥
સાંદીપનેઃ સમાનીતઃ સુતસ્તેનાગતાવિહ

સમર્પ્યતાં ગુરુશ્રેષ્ઠ શ્રેષ્ઠાય ગુરુદક્ષિણા ॥
આવાભ્યાં વૈ પ્રતિજ્ઞાતો તસ્માત્સા પાલ્યતાં વિભો

એતત્પિતામહઃ શ્રુત્વા યમં સમરનિર્જિતમ્ ॥
સમાહૂયાબ્રવીદ્વિષ્ણુર્યદ્બ્રવીતિ કુરુષ્વ તત્

તચ્છ્રુત્વા ધર્મરાજસ્તુ વિરંચિમિદમબ્રવીત્ ॥
ભગવન્વિશ્વકૃલ્લોકે નૈષ માર્ગસ્ત્વયા કૃતઃ

યમલોકમનુપ્રાપ્ય કાયહીનઃ શરીરવાન્ ॥
યત્કાયરહિતો યાતિ નૈતદત્ર પ્રપદ્યતે

તચ્છુત્વા હિ પુનર્બ્રહ્મા વિશ્વસ્યાસ્ય વિભુઃ સ્વયમ્ ॥
વિશ્વકૃદ્વિશ્વહદ્યસ્માદ્યદિચ્છતિ કરોતુ તત્

તસ્માદર્પય પુત્રં ત્વં મુનેઃ સાંદીપનેશ્ચ યઃ ॥
નરકે યં પુનઃ કૃત્વા તં ચાનય મહામતે

તચ્છુત્વા ધર્મરાજસ્તુ પુત્રં સાંદીપનેસ્તથા ॥
સસર્જ બાલ રૂપં ચ તદાત્માનં તદુદ્ભવમ્

અર્પયામાસ કૃષ્ણસ્ય બાલં રૂપસમન્વિતમ્ ॥
સ સર્વદેવતાનાં ચ તદદ્ભુતમિવાભવત્

તતઃ પ્રાપ્ય ગુરોઃ પુત્રં પ્રભુઃ પ્રીતઃ પ્રજાપતિમ્ ॥
પ્રાહ પ્રાપ્તો મયા બ્રહ્મન્સ્વરૂપો દ્વિજદારકઃ

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ લોકેશ દેશે મચ્ચરણાં કિતે ॥
અવંત્યામંકપાદાખ્યે મૃતા નેક્ષંતિ તે યમમ્

મહાકાલપુરે દેવમાદ્યં વૈ પુરુષોત્તમમ્ ॥
વિશ્વરૂપં ચ ગોવિંદં શંખોદ્ધારં ચ કેશ વમ્

યે પશ્યંતિ કુશસ્થલ્યામેતેષાં મૂર્તિપંચકમ્ ॥
તે નરા ન ગમિષ્યંતિ વિરંચે નિરયં ક્વચિત્

તથૈવાગમનાદત્ર મમ રામસ્ય ના રકાઃ ॥
વિમુક્તાસ્તે ત્વઘાદ્ઘોરાત્પ્રાપ્નુવંત્વખિલા દિવમ્

ઇત્યુક્તે વચને વેધાઃ પ્રોવાચ પ્રીતિમાન્હરિમ્ ॥
યત્ત્વયોક્તં વચઃ કૃષ્ણ તદસ્તુ સકલં સદા

યે ચ ત્વામાદિપુરુષં પ્રથમં પુરુષોત્તમમ્ ॥
પ્રણમ્ય પશ્ચાદ્રક્ષ્યંતિ સ્નાત્વા શિવસરસ્યપિ

અધોજ્વાલં મહાકાલં સોઽશ્વમેધફલં લભેત્ ॥
એવમુક્તો હરિઃ પુત્રમાદાય બલિના સહ

સંમાન્ય વેધસં કાલં સમારોહદ્રથં તતઃ ॥
શંખમાપૂરયામાસ કૃતકાર્યો જનાર્દનઃ

મોક્ષાય નિરયસ્થાનાં નૃણાં વૈ પાપકર્મણામ્ ॥
તતસ્તે શંખશબ્દેન સ્મરણેનાચ્યુતસ્ય ચ

દિવ્યાન્વિમાનાનારુહ્ય દિવમેવાખિલા ગતાઃ ॥
શૂન્યં તન્મંડલં જાતં નારાયણસમાગમે

કાલોઽપિ દંડમાસાદ્ય બલદેવાત્પુનઃ પુરમ્ ॥
પ્રવિવેશ તતો ધાતા તત્રૈવાંતરધીયત

કૃષ્ણોપિ બલવાન્ધીરઃ પ્રાપ્ત ઉજ્જયિનીં પુરીમ્ ॥
બલદેવસહાયસ્તુ સત્વરેણાશુગામિના

તતઃ સાંદીપનેઃ પુત્રમર્પયામાસ કેશિહા ॥
ગુરવે યત્પ્રતિજ્ઞાતં સ તસ્માદનૃણોઽભવત્

એવં સાંદીપનિઃ પુત્રં દૃષ્ટ્વા ચ પુનરાગતમ્ ॥
નાગરાસ્તત્ર રાજા ચ વિસ્મયં પરમં યયુઃ

તૌ વીરાવર્ચયામાસુર્મત્વા દેવોત્તમોત્તમૌ ॥
સાંદીપનિરુવાચેદં તૌ ચ રામજનાર્દનૌ

ઇહ સ્થાસ્યતિ વાં કીર્તિર્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ॥
સ્થાને મદીય એતસ્મિંસ્તિષ્ઠંતૌ યદુનંદનૌ

ન વિજ્ઞાતૌ મયા વીરૌ યદુવૃષ્ણિકુલોદ્ભવૌ ॥
નરનારાયણૌ દેવૌ દેવકાર્યાર્થમાગતૌ

નાલ્પમૃત્યુર્ભવેત્તસ્ય ન વ્યાધિર્ન ચ દુર્ગતિઃ ॥
પ્રાપ્ય હ્યત્ર ચ યઃ સ્નાતિ સ્વર્ગલોકે સ મોદતે

શંખિનં વિશ્વરૂપં ચ ગોવિદં ચક્રિણં તથા ॥
ચત્વારિ વિષ્ણુક્ષેત્રાણિ અંકપાદસ્તુ પંચમઃ

એષાં યાત્રાં પ્રવક્ષ્યામિ યથા કાર્યા મનીષિભિઃ ॥
મંદાકિન્યાં કૃતસ્નાનો દૃષ્ટ્વા રામજનાર્દનૌ

શંખોદ્ધારે તતઃ સ્નાત્વા પ્રપશ્યેદ્બલકેશવૌ ॥
સ્નાનં કૃત્વા તતઃ કુંડે ગોવિંદં ચ સમર્ચયેત

ચક્રિણં ચ તતો દૃષ્ટ્વા દેવદેવં ચ શંખિનમ્ ॥
અંકપાદૌ તતો દૃષ્ટ્વા વિશ્વરૂપં તતો વ્રજેત્

તસ્યાગ્રતઃ કરીકુંડે સ્નાનં કૃત્વા યથાવિધિ ॥
પુનસ્તેન પ્રકારેણ પ્રપશ્યેદ્બલકેશવૌ

સ્નાનં કૃત્વા તતઃ કુંડે ગોવિંદં ચ સમર્ચયેત્ ॥
તથૈવ ચક્રિહલિનૌ દૃષ્ટ્વા તં કેશવં વ્રજેત્

શિપ્રાંભસિ નરઃ સ્નાત્વા ભક્ત્યા સંપૂજ્ય કેશવમ્ ॥
પરાવૃત્યાંકપાદે તુ તાં રાત્રિં ગમયેચ્છુચિઃ

પ્રાતર્વૈ ભોજયેત્તત્ર પંચ વિપ્રાંશ્ચ સુવ્રતાન્ ॥
ગોદક્ષિણાં શંખિને તુ વિશ્વરૂપાય વૈ હયમ્

ગોવિંદાય ગજં દદ્યાત્સર્વં દદ્યાચ્ચ કેશવે ॥
ઉપોષ્ય દ્વાદશીં વિપ્ર યોંઽકપાદં સમર્ચયેત્

ગંધપુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈસ્તથા ॥
શ્રાદ્ધં યઃ કુરુતે સર્વં તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

કુલાનાં શતમુદ્ધૃત્ય વિમાનૈઃ સર્વકામિકૈઃ ॥
ગીતનૃત્યાદિભોગૈશ્ચ વૈકુંઠે સુચિરં વસેત્

પુનર્લોક મિમં પ્રાપ્ય પવિત્રે જાયતે કુલે ॥
પ્રાપ્નોત્યનંતસંતાનં વિષ્ણુલોકં પુનર્વ્રજેત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પંચમ આવંત્સયખણ્ડેઽવંતીક્ષેત્રમાહાત્મ્યેંઽકપાદમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ