Skanda Purana · Chapter 5.237

"sūta uvāca"
athānyacca pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ/ āsīt tuṅgadhvajo rājā prajāpālanatatparaḥ

prasādaṃ satyadevasya tyaktvā duḥkhamavāpa saḥ/ ekadā sa vanaṃ gatvā hatvā bahuvidhān paśūn

āgatya vaṭamūlaṃ ca dṛṣṭvā satyasya pūjanam/ gopāḥ kurvanti saṃtuṣṭā bhaktiyuktāḥ sabāndhavāḥ

rājā dṛṣṭvā tu darpeṇa na gato na nanāma saḥ/ tato gopagaṇāḥ sarve prasādaṃ nṛpasannidhau

saṃsthāpya punarāgatya bhuktvā sarve yathepsitam/ tataḥ prasādaṃ saṃtyajya rājā duḥkhamavāpa saḥ

"anuvāda:-śrīsūta jī bole – he śreṣṭha muniyo ! aba isake bāda maiṃ eka anya kathā kahūm̐gā, āpa use suneṃ/ apanī prajā kā pālana karane meṃ tatpara(taiyāra rahane vālā) tuṅgadhvaja nāma kā eka rājā thā/१/
usane satyadeva (satyanārāyaṇa) ke prasāda kā parityāga karake duḥkha prāpta kiyā/ eka bāra vaha vana meṃ jākara aura vahām̐ bahuta-se paśuoṃko mārakara/२/
vaha vaṭa vṛkṣa ke nīce āyā to vahām̐ usane dekhā ki gopagaṇa (ahīra loga) bandhu-bāndhavoṃ ke sātha saṃtuṣṭa hokara bhaktipūrvaka bhagavān satyadeva kī pūjā karateṃ haiṃ/३/
rājā yaha dekhakara bhī ahaṃkāra( darpa) vaśa na to vaha rājā vahām̐ gayā aura na usane bhagavān satyanārāyaṇa ko praṇāma hī kiyā/ isake bāda (pūjana ke paścāta) sabhī gopagaṇa bhagavān satya nārāyaṇa kā prasāda rājā ke samīpa meṃ/४//
rakhakara vahām̐ se puna: lauṭa kara aura icchānusāra una sabhī ne bhagavān‌kā prasāda grahaṇa kiyā/ idhara rājā ko prasādakā parityāga karane se bahuta duḥkha huā

tasya putraśataṃ naṣṭaṃ dhanadhānyādikaṃ ca yat/ satyadevena tatsarvaṃ nāśitaṃ mama niścitam

atastatraiva gacchāmi yatra devasya pūjanam/ manasā tu viniścitya yayau gopālasannidhau

tato'sau satyadevasya pūjāṃ gopagaṇaiḥ saha/ bhaktiśraddhānvito bhūtvā cakāra vidhinā nṛpaḥ

satyadevena prasādena dhanaputrānvito'bhavat / ihaloke sukhaṃ bhuktvā cānte satyapuraṃ yayau

"anuvāda:-
usakā sampūrṇa dhana-dhānya evaṃ sabhī sau putra naṣṭa ho gaye/ rājā ne mana meṃ yaha niścaya kiyā ki avaśya ho bhagavān satyanārāyaṇa ne hamārā nāśa kara diyā hai/६/
isaliye mujhe vahīṃ jānā cāhiye jahām̐ śrīsatyanārāyaṇa kā pūjana ho rahā thā/ aisā mana meṃ niścaya karake vaha rājā gopagaṇoṃ( ahīroṃ) ke samīpa gayā/७/
aura usane gopagaṇoṃ ke sātha bhakti-śraddhā se yukta hokara vidhipūrvaka bhagavān satyadeva kī pūjā kī/८//
bhagavān satyadeva kī kṛpā se vaha punaḥ dhana aura putroṃ se sampanna ho gayā tathā isa loka meṃ sabhī sukhoṃ ko upabhogakara anta meṃ satyapura (vaikuṇṭhaloka)- ko calā gayā

ya idaṃ kurute satyavrataṃ paramadurlabham/ śṛṇoti ca kathāṃ puṇyāṃ bhaktiyuktaḥ phalapradām

dhanadhānyādikaṃ tasya bhavet satyaprasādataḥ/ daridro labhate vittaṃ baddho mucyet bandhanāt

bhīto bhayāt pramucyet satyameva na saṃśayaḥ/ īpsitaṃ ca phalaṃ bhuktvā cānte satyapuraṃ vrajet

iti vaḥ kathitaṃ viprāḥ satyanārāyaṇavratam/ yat kṛtvā sarvaduḥ khebhyo mukto bhavati mānavaḥ

"anuvāda:-
sūta jī kahate haiṃ- jo vyakti isa parama durlabha śrīsatyanārāyaṇa ke vrata ko karatā aura puṇyamayī tathā phalapradāyinī kathā ko bhaktiyukta hokara sunatā hai//१०/
use bhagavān satyanārāyaṇa kī kṛpā se dhana-dhānya ādi kī prāpti hotī hai/ daridra ke ghara meṃ dhana ho jātā hai, bandhana meṃ paḍā huā bandhana se chūṭa jātā hai/११//
ḍarā huā vyakti bhaya se mukta ho jātā hai-yaha satya bāta hai, isameṃ saṃśaya nahīṃ/ (isa lokameṃ vaha sabhī icchita phaloṃ kā bhoga prāpta karake anta meṃ satyapura (vaikuṇṭhaloka) ko jātā hai/१२/
he brāhmaṇo ! isa prakāra maiṃne āpa logoṃ se bhagavān satyanārāyaṇa ke vrata ko kahā, jise karake manuṣya sabhī duḥkhoṃ se mukta ho jātā hai

viśeṣataḥ kaliyuge satyapūjā phalapradā/ kecit kālaṃ vadiṣyanti satyamīśaṃ tameva ca

satyanārāyaṇaṃ kecit satyadevaṃ tathāpare/ nānārūpadharo bhūtvā sarveṣāmīpsitapradam

bhaviṣyati kalau satyavratarūpī sanātanaḥ/ śrīviṣṇunā dhṛtaṃ rūpaṃ sarveṣāmīpsitapradam

ya idaṃ paṭhet nityaṃ śṛṇoti munisattamāḥ/ tasya naśyanti pāpāni satyadevaprasādataḥ

vrataṃ vaistu kṛtaṃ pūrva satyanārāyaṇasya ca/ teṣāṃ tvaparajanmāni kathayāmi munīśvarāḥ

"anuvāda:-kaliyuga meṃ to bhagavān satyadeva (satyanārāyaṇa) kī pūjā viśeṣa phala pradāna karane vālī hai/ bhagavān viṣṇu ko hī kucha loga kāla, kucha loga satya, koī īśa/१४/
aura koī satyadeva tathā dūsare loga satyanārāyaṇa nāma se kaheṃge/ aneka rūpa dhāraṇa karake bhagavān satyanārāyaṇa sabhī kā manoratha siddha karate haiṃ/१५/
kaliyuga meṃ sanātana bhagavān viṣṇu hī satyavrata-rūpa dhāraṇa karake sabhī kā manoratha pūrṇa karanevāle hoṃge/१६/
he śreṣṭha muniyo/ jo vyakti nitya bhagavān satyanārāyaṇa kī isa vrata-kathā ko paḍhatā hai, sunatā hai, bhagavān satyanārāyaṇa kī kṛpā se usake sabhī pāpa naṣṭa ho jāte haiṃ/१७/
he munīśvaro! pūrvakāla meṃ jina logoṃ ne bhagavān satyanārāyaṇa kā vrata kiyā thā, unake agale janma kā vṛttānta kahatā hūm̐, āpa loga use suneṃ

"śatānando mahāprājñaḥ sudāmā brāhmaṇo hyabhūt/ tasmiñjanmani śrīkṛṣṇaṃ dhyātvā mokṣamavāpa ha

śabdārtha- śatānanda:( prathamā vibhakti eka vacana kartākāraka- / mahāprājña:= mahatī prajñā( prakṛṣṭaṃ jñāpayati yayā iti prajñā- (viveka baddhi)/sudāmā brāhmaṇa: hi abhūt =sudāmā nāmaka brāhmaṇa huā/abhūt = bhū -dhātu rūpa - kartari prayoga luṅ lakāra parasmaipada prathama puruṣa ekavacana/ tasmin + janmani = usa janma meṃ/ śrīkṛṣṇaṃ = śrīkṛṣṇa ko / dhyātvā= dhyai- dhātu + ktvā pratyaya/ dhyāna karake/ mokṣaṃ = mukti ko/ avāpa= prāpta kiyā/ ha = niścaya hī/
"kāṣṭhabhāravaho bhillo guharājo babhūva ha/ tasmiñjanmani śrīrāmaṃ sevya mokṣaṃ jagāma vai

śabdārtha:- kāṣṭhabhāravaha: = lakaḍahārā/ bhilla: guharāja: babhūva= bhīla guharāja huā/ ha= niścaya hī/ tasmin + janmani = usa janma meṃ/ śrīrāmaṃ sevya= śrīrāma kī sevākarake/ mokṣaṃ jagāma vai= niścaya hī mokṣa ko prāpta huā/ jagāma= gam- dhātu - gam- prāptau gatau ca- liṭ lakāra kartari prayoga parasmaipada ; ekavacana kartākāraka rūpa/
"ulkāmukho mahārājo nṛpo daśaratho'bhavat/ śrīraṅganāthaṃ sampūjya śrīvaikuṇṭhaṃ tadāgamat

śabdārtha:- ulkāmukha: +mahārāja:+nṛpa:+ daśaratha:+abhavat= ulkāmukha mahārāja [dūsare janma meṃ ] rājā daśaratha hue/ śrīraṅganāthaṃ sampūjya śrīvaikuṇṭhaṃ tadāgamat= śrīraṃganātha(dakṣiṇa bhārata meṃ viṣṇu kā svarūpa) kī bhalībhām̐ti pūjākara taba ve vaikuṇṭha dhāma ko cale gaye/
"dhārmikaḥ satyasandhaśca sādhurmoradhvajo'bhavat/ dehārdhaṃ krakacaiśchittvā dattvā mokṣamavāpa ha

śabdārtha:- dhārmika:= dharmakarmakaranevālā/ satyasandha= satya pratijñā karane vālā:+ sādhu = sādhu nāmaka vaiśya + mayūradhvaja:+ abhavat/= mayūra dhvaja nāmaka rājā huā/ dehārdhaṃ= ādhī deha ko / krakacaiśchittvā = āre se ciravākara( kaṭavākara/ dattvāmokṣaṃ+ avāpa ha/= aura usa deha ko dekara niścaya hī mokṣa ko prāpta kiyā/
"tuṅgadhvajo mahārājaḥ svāyambhuvo'bhavat kila/ sarvān bhāgavatān kṛtvā śrīvaikuṇṭhaṃ tadā'gamat

śabdārtha:-tuṅgadhvajo mahārājaḥ svāyambhuvo'bhavat kila /= tuṃgadhvaja mahārāja kālāntara meṃ niścaya hī svāyambhuva hue / sarvān bhāgavatān kṛtvā = sabhī bhagavata bhaktoṃ ko / kṛtvā= karake /śrīvaikuṇṭhaṃ tadā'gamat = taba vaikuṇṭha ko gaye/
"bhūtvā gopāśca te sarve vrajamaṇḍalavāsinaḥ/ nihatya rākṣasān sarvān golokaṃ tu tadā yayuḥ

śabdārtha:-
satyanārāyaṇa kī vana meṃ kathākarane vāle ve sabhī gopagaṇa hī vrajamaṇḍala meṃ ( bhūtvā = janma lekara /hokara )
gopā:= gopagaṇa/ te sarve = ve saba/ vrajamaṇḍalavāsinaḥ= vrajamaṇḍala ke nivāsī/
nihatya= mārakara/ rākṣasān sarvān = sabhī rākṣasoṃ ko /
golokaṃ tu tadā yayuḥ= isake paścāta go-loka ko cale gaye/
mahān prajñāsampanna śatānanda nāma ke brāhmaṇa [satyanārāyaṇakā vrata karaneke prabhāvase] dūsare janma meṃ sudāmā nāmaka brāhmaṇa hue aura usa janma meṃ bhagavān śrīkṛṣṇa kā dhyāna karake unhoṃne mokṣa prāpta kiyā/१९/
lakaḍa‌hārā bhilloṃ kā rājā guharāja huā aura agale janmameṃ usane bhagavān śrīrāmakī sevā karake mokṣa prāpta kiyā/२०/
mahārāja ulkāmukha [dūsare janma meṃ] rājā daśaratha hue, jinhoṃne śrīraṅganātha ( viṣṇu) kī pūjā karake anta meṃ vaikuṇṭha prāpta kiyā/२१/
isī prakāra dhārmika aura satyavratī sādhu [pichale janma ke satyavrata ke prabhāva se dūsare janma meṃ] moradhvaja nāma kā rājā huā/ usane āre se cīrakara apane putra kī ādhī deha bhagavān viṣṇuko arpita kara mokṣa prāpta kiyā/२२/
mahārāja tuṅgadhvaja pūrva janma meṃ svāyambhuva manu ke rūpa meṃ hue the aura bhagavatsambandhī sampūrṇa kāryoṃ kā anuṣṭhāna karake vaikuṇṭhaloka ko prāpta hue/ jo gopagaṇā the, ve saba janmāntarameṃ vrajamaṇḍalameṃ nivāsa karanevāle gopa hue aura sabhī rākṣasoṃkā saṃhāra karake unhoṃne bhī bhagavāna kā śāśvatadhāma – goloka prāpta kiyā // १९-२४//
//iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe// śrīsatyanārāyaṇavratakathāyāṃ pañcamo'dhyāyaḥ

//isa prakāra śrīskandapurāṇa ke antargata revākhaṇḍameṃ śrīsatyanārāyaṇavratakathā kā yaha pañcam- adhyāya pūrā huā