સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.237

"સૂત ઉવાચ"
અથાન્યચ્ચ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ। આસીત્ તુઙ્ગધ્વજો રાજા પ્રજાપાલનતત્પરઃ

પ્રસાદં સત્યદેવસ્ય ત્યક્ત્વા દુઃખમવાપ સઃ। એકદા સ વનં ગત્વા હત્વા બહુવિધાન્ પશૂન્

આગત્ય વટમૂલં ચ દૃષ્ટ્વા સત્યસ્ય પૂજનમ્। ગોપાઃ કુર્વન્તિ સંતુષ્ટા ભક્તિયુક્તાઃ સબાન્ધવાઃ

રાજા દૃષ્ટ્વા તુ દર્પેણ ન ગતો ન નનામ સઃ। તતો ગોપગણાઃ સર્વે પ્રસાદં નૃપસન્નિધૌ

સંસ્થાપ્ય પુનરાગત્ય ભુક્ત્વા સર્વે યથેપ્સિતમ્। તતઃ પ્રસાદં સંત્યજ્ય રાજા દુઃખમવાપ સઃ

"અનુવાદ:-શ્રીસૂત જી બોલે – હે શ્રેષ્ઠ મુનિયો ! અબ ઇસકે બાદ મૈં એક અન્ય કથા કહૂઁગા, આપ ઉસે સુનેં। અપની પ્રજા કા પાલન કરને મેં તત્પર(તૈયાર રહને વાલા) તુઙ્ગધ્વજ નામ કા એક રાજા થા।૧।
ઉસને સત્યદેવ (સત્યનારાયણ) કે પ્રસાદ કા પરિત્યાગ કરકે દુઃખ પ્રાપ્ત કિયા। એક બાર વહ વન મેં જાકર ઔર વહાઁ બહુત-સે પશુઓંકો મારકર।૨।
વહ વટ વૃક્ષ કે નીચે આયા તો વહાઁ ઉસને દેખા કિ ગોપગણ (અહીર લોગ) બન્ધુ-બાન્ધવોં કે સાથ સંતુષ્ટ હોકર ભક્તિપૂર્વક ભગવાન્ સત્યદેવ કી પૂજા કરતેં હૈં।૩।
રાજા યહ દેખકર ભી અહંકાર( દર્પ) વશ ન તો વહ રાજા વહાઁ ગયા ઔર ન ઉસને ભગવાન્ સત્યનારાયણ કો પ્રણામ હી કિયા। ઇસકે બાદ (પૂજન કે પશ્ચાત) સભી ગોપગણ ભગવાન્ સત્ય નારાયણ કા પ્રસાદ રાજા કે સમીપ મેં।૪॥
રખકર વહાઁ સે પુન: લૌટ કર ઔર ઇચ્છાનુસાર ઉન સભી ને ભગવાન્‌કા પ્રસાદ ગ્રહણ કિયા। ઇધર રાજા કો પ્રસાદકા પરિત્યાગ કરને સે બહુત દુઃખ હુઆ

તસ્ય પુત્રશતં નષ્ટં ધનધાન્યાદિકં ચ યત્। સત્યદેવેન તત્સર્વં નાશિતં મમ નિશ્ચિતમ્

અતસ્તત્રૈવ ગચ્છામિ યત્ર દેવસ્ય પૂજનમ્। મનસા તુ વિનિશ્ચિત્ય યયૌ ગોપાલસન્નિધૌ

તતોઽસૌ સત્યદેવસ્ય પૂજાં ગોપગણૈઃ સહ। ભક્તિશ્રદ્ધાન્વિતો ભૂત્વા ચકાર વિધિના નૃપઃ

સત્યદેવેન પ્રસાદેન ધનપુત્રાન્વિતોઽભવત્ । ઇહલોકે સુખં ભુક્ત્વા ચાન્તે સત્યપુરં યયૌ

"અનુવાદ:-
ઉસકા સમ્પૂર્ણ ધન-ધાન્ય એવં સભી સૌ પુત્ર નષ્ટ હો ગયે। રાજા ને મન મેં યહ નિશ્ચય કિયા કિ અવશ્ય હો ભગવાન્ સત્યનારાયણ ને હમારા નાશ કર દિયા હૈ।૬।
ઇસલિયે મુઝે વહીં જાના ચાહિયે જહાઁ શ્રીસત્યનારાયણ કા પૂજન હો રહા થા। ઐસા મન મેં નિશ્ચય કરકે વહ રાજા ગોપગણોં( અહીરોં) કે સમીપ ગયા।૭।
ઔર ઉસને ગોપગણોં કે સાથ ભક્તિ-શ્રદ્ધા સે યુક્ત હોકર વિધિપૂર્વક ભગવાન્ સત્યદેવ કી પૂજા કી।૮॥
ભગવાન્ સત્યદેવ કી કૃપા સે વહ પુનઃ ધન ઔર પુત્રોં સે સમ્પન્ન હો ગયા તથા ઇસ લોક મેં સભી સુખોં કો ઉપભોગકર અન્ત મેં સત્યપુર (વૈકુણ્ઠલોક)- કો ચલા ગયા

ય ઇદં કુરુતે સત્યવ્રતં પરમદુર્લભમ્। શૃણોતિ ચ કથાં પુણ્યાં ભક્તિયુક્તઃ ફલપ્રદામ્

ધનધાન્યાદિકં તસ્ય ભવેત્ સત્યપ્રસાદતઃ। દરિદ્રો લભતે વિત્તં બદ્ધો મુચ્યેત્ બન્ધનાત્

ભીતો ભયાત્ પ્રમુચ્યેત્ સત્યમેવ ન સંશયઃ। ઈપ્સિતં ચ ફલં ભુક્ત્વા ચાન્તે સત્યપુરં વ્રજેત્

ઇતિ વઃ કથિતં વિપ્રાઃ સત્યનારાયણવ્રતમ્। યત્ કૃત્વા સર્વદુઃ ખેભ્યો મુક્તો ભવતિ માનવઃ

"અનુવાદ:-
સૂત જી કહતે હૈં- જો વ્યક્તિ ઇસ પરમ દુર્લભ શ્રીસત્યનારાયણ કે વ્રત કો કરતા ઔર પુણ્યમયી તથા ફલપ્રદાયિની કથા કો ભક્તિયુક્ત હોકર સુનતા હૈ॥૧૦।
ઉસે ભગવાન્ સત્યનારાયણ કી કૃપા સે ધન-ધાન્ય આદિ કી પ્રાપ્તિ હોતી હૈ। દરિદ્ર કે ઘર મેં ધન હો જાતા હૈ, બન્ધન મેં પડા હુઆ બન્ધન સે છૂટ જાતા હૈ।૧૧॥
ડરા હુઆ વ્યક્તિ ભય સે મુક્ત હો જાતા હૈ-યહ સત્ય બાત હૈ, ઇસમેં સંશય નહીં। (ઇસ લોકમેં વહ સભી ઇચ્છિત ફલોં કા ભોગ પ્રાપ્ત કરકે અન્ત મેં સત્યપુર (વૈકુણ્ઠલોક) કો જાતા હૈ।૧૨।
હે બ્રાહ્મણો ! ઇસ પ્રકાર મૈંને આપ લોગોં સે ભગવાન્ સત્યનારાયણ કે વ્રત કો કહા, જિસે કરકે મનુષ્ય સભી દુઃખોં સે મુક્ત હો જાતા હૈ

વિશેષતઃ કલિયુગે સત્યપૂજા ફલપ્રદા। કેચિત્ કાલં વદિષ્યન્તિ સત્યમીશં તમેવ ચ

સત્યનારાયણં કેચિત્ સત્યદેવં તથાપરે। નાનારૂપધરો ભૂત્વા સર્વેષામીપ્સિતપ્રદમ્

ભવિષ્યતિ કલૌ સત્યવ્રતરૂપી સનાતનઃ। શ્રીવિષ્ણુના ધૃતં રૂપં સર્વેષામીપ્સિતપ્રદમ્

ય ઇદં પઠેત્ નિત્યં શૃણોતિ મુનિસત્તમાઃ। તસ્ય નશ્યન્તિ પાપાનિ સત્યદેવપ્રસાદતઃ

વ્રતં વૈસ્તુ કૃતં પૂર્વ સત્યનારાયણસ્ય ચ। તેષાં ત્વપરજન્માનિ કથયામિ મુનીશ્વરાઃ

"અનુવાદ:-કલિયુગ મેં તો ભગવાન્ સત્યદેવ (સત્યનારાયણ) કી પૂજા વિશેષ ફલ પ્રદાન કરને વાલી હૈ। ભગવાન્ વિષ્ણુ કો હી કુછ લોગ કાલ, કુછ લોગ સત્ય, કોઈ ઈશ।૧૪।
ઔર કોઈ સત્યદેવ તથા દૂસરે લોગ સત્યનારાયણ નામ સે કહેંગે। અનેક રૂપ ધારણ કરકે ભગવાન્ સત્યનારાયણ સભી કા મનોરથ સિદ્ધ કરતે હૈં।૧૫।
કલિયુગ મેં સનાતન ભગવાન્ વિષ્ણુ હી સત્યવ્રત-રૂપ ધારણ કરકે સભી કા મનોરથ પૂર્ણ કરનેવાલે હોંગે।૧૬।
હે શ્રેષ્ઠ મુનિયો। જો વ્યક્તિ નિત્ય ભગવાન્ સત્યનારાયણ કી ઇસ વ્રત-કથા કો પઢતા હૈ, સુનતા હૈ, ભગવાન્ સત્યનારાયણ કી કૃપા સે ઉસકે સભી પાપ નષ્ટ હો જાતે હૈં।૧૭।
હે મુનીશ્વરો! પૂર્વકાલ મેં જિન લોગોં ને ભગવાન્ સત્યનારાયણ કા વ્રત કિયા થા, ઉનકે અગલે જન્મ કા વૃત્તાન્ત કહતા હૂઁ, આપ લોગ ઉસે સુનેં

"શતાનન્દો મહાપ્રાજ્ઞઃ સુદામા બ્રાહ્મણો હ્યભૂત્। તસ્મિઞ્જન્મનિ શ્રીકૃષ્ણં ધ્યાત્વા મોક્ષમવાપ હ

શબ્દાર્થ- શતાનન્દ:( પ્રથમા વિભક્તિ એક વચન કર્તાકારક- । મહાપ્રાજ્ઞ:= મહતી પ્રજ્ઞા( પ્રકૃષ્ટં જ્ઞાપયતિ યયા ઇતિ પ્રજ્ઞા- (વિવેક બદ્ધિ)।સુદામા બ્રાહ્મણ: હિ અભૂત્ =સુદામા નામક બ્રાહ્મણ હુઆ।અભૂત્ = ભૂ -ધાતુ રૂપ - કર્તરિ પ્રયોગ લુઙ્ લકાર પરસ્મૈપદ પ્રથમ પુરુષ એકવચન। તસ્મિન્ + જન્મનિ = ઉસ જન્મ મેં। શ્રીકૃષ્ણં = શ્રીકૃષ્ણ કો । ધ્યાત્વા= ધ્યૈ- ધાતુ + ક્ત્વા પ્રત્યય। ધ્યાન કરકે। મોક્ષં = મુક્તિ કો। અવાપ= પ્રાપ્ત કિયા। હ = નિશ્ચય હી।
"કાષ્ઠભારવહો ભિલ્લો ગુહરાજો બભૂવ હ। તસ્મિઞ્જન્મનિ શ્રીરામં સેવ્ય મોક્ષં જગામ વૈ

શબ્દાર્થ:- કાષ્ઠભારવહ: = લકડહારા। ભિલ્લ: ગુહરાજ: બભૂવ= ભીલ ગુહરાજ હુઆ। હ= નિશ્ચય હી। તસ્મિન્ + જન્મનિ = ઉસ જન્મ મેં। શ્રીરામં સેવ્ય= શ્રીરામ કી સેવાકરકે। મોક્ષં જગામ વૈ= નિશ્ચય હી મોક્ષ કો પ્રાપ્ત હુઆ। જગામ= ગમ્- ધાતુ - ગમ્- પ્રાપ્તૌ ગતૌ ચ- લિટ્ લકાર કર્તરિ પ્રયોગ પરસ્મૈપદ ; એકવચન કર્તાકારક રૂપ।
"ઉલ્કામુખો મહારાજો નૃપો દશરથોઽભવત્। શ્રીરઙ્ગનાથં સમ્પૂજ્ય શ્રીવૈકુણ્ઠં તદાગમત્

શબ્દાર્થ:- ઉલ્કામુખ: +મહારાજ:+નૃપ:+ દશરથ:+અભવત્= ઉલ્કામુખ મહારાજ [દૂસરે જન્મ મેં ] રાજા દશરથ હુએ। શ્રીરઙ્ગનાથં સમ્પૂજ્ય શ્રીવૈકુણ્ઠં તદાગમત્= શ્રીરંગનાથ(દક્ષિણ ભારત મેં વિષ્ણુ કા સ્વરૂપ) કી ભલીભાઁતિ પૂજાકર તબ વે વૈકુણ્ઠ ધામ કો ચલે ગયે।
"ધાર્મિકઃ સત્યસન્ધશ્ચ સાધુર્મોરધ્વજોઽભવત્। દેહાર્ધં ક્રકચૈશ્છિત્ત્વા દત્ત્વા મોક્ષમવાપ હ

શબ્દાર્થ:- ધાર્મિક:= ધર્મકર્મકરનેવાલા। સત્યસન્ધ= સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરને વાલા:+ સાધુ = સાધુ નામક વૈશ્ય + મયૂરધ્વજ:+ અભવત્।= મયૂર ધ્વજ નામક રાજા હુઆ। દેહાર્ધં= આધી દેહ કો । ક્રકચૈશ્છિત્ત્વા = આરે સે ચિરવાકર( કટવાકર। દત્ત્વામોક્ષં+ અવાપ હ।= ઔર ઉસ દેહ કો દેકર નિશ્ચય હી મોક્ષ કો પ્રાપ્ત કિયા।
"તુઙ્ગધ્વજો મહારાજઃ સ્વાયમ્ભુવોઽભવત્ કિલ। સર્વાન્ ભાગવતાન્ કૃત્વા શ્રીવૈકુણ્ઠં તદાઽગમત્

શબ્દાર્થ:-તુઙ્ગધ્વજો મહારાજઃ સ્વાયમ્ભુવોઽભવત્ કિલ ।= તુંગધ્વજ મહારાજ કાલાન્તર મેં નિશ્ચય હી સ્વાયમ્ભુવ હુએ । સર્વાન્ ભાગવતાન્ કૃત્વા = સભી ભગવત ભક્તોં કો । કૃત્વા= કરકે ।શ્રીવૈકુણ્ઠં તદાઽગમત્ = તબ વૈકુણ્ઠ કો ગયે।
"ભૂત્વા ગોપાશ્ચ તે સર્વે વ્રજમણ્ડલવાસિનઃ। નિહત્ય રાક્ષસાન્ સર્વાન્ ગોલોકં તુ તદા યયુઃ

શબ્દાર્થ:-
સત્યનારાયણ કી વન મેં કથાકરને વાલે વે સભી ગોપગણ હી વ્રજમણ્ડલ મેં ( ભૂત્વા = જન્મ લેકર ।હોકર )
ગોપા:= ગોપગણ। તે સર્વે = વે સબ। વ્રજમણ્ડલવાસિનઃ= વ્રજમણ્ડલ કે નિવાસી।
નિહત્ય= મારકર। રાક્ષસાન્ સર્વાન્ = સભી રાક્ષસોં કો ।
ગોલોકં તુ તદા યયુઃ= ઇસકે પશ્ચાત ગો-લોક કો ચલે ગયે।
મહાન્ પ્રજ્ઞાસમ્પન્ન શતાનન્દ નામ કે બ્રાહ્મણ [સત્યનારાયણકા વ્રત કરનેકે પ્રભાવસે] દૂસરે જન્મ મેં સુદામા નામક બ્રાહ્મણ હુએ ઔર ઉસ જન્મ મેં ભગવાન્ શ્રીકૃષ્ણ કા ધ્યાન કરકે ઉન્હોંને મોક્ષ પ્રાપ્ત કિયા।૧૯।
લકડ‌હારા ભિલ્લોં કા રાજા ગુહરાજ હુઆ ઔર અગલે જન્મમેં ઉસને ભગવાન્ શ્રીરામકી સેવા કરકે મોક્ષ પ્રાપ્ત કિયા।૨૦।
મહારાજ ઉલ્કામુખ [દૂસરે જન્મ મેં] રાજા દશરથ હુએ, જિન્હોંને શ્રીરઙ્ગનાથ ( વિષ્ણુ) કી પૂજા કરકે અન્ત મેં વૈકુણ્ઠ પ્રાપ્ત કિયા।૨૧।
ઇસી પ્રકાર ધાર્મિક ઔર સત્યવ્રતી સાધુ [પિછલે જન્મ કે સત્યવ્રત કે પ્રભાવ સે દૂસરે જન્મ મેં] મોરધ્વજ નામ કા રાજા હુઆ। ઉસને આરે સે ચીરકર અપને પુત્ર કી આધી દેહ ભગવાન્ વિષ્ણુકો અર્પિત કર મોક્ષ પ્રાપ્ત કિયા।૨૨।
મહારાજ તુઙ્ગધ્વજ પૂર્વ જન્મ મેં સ્વાયમ્ભુવ મનુ કે રૂપ મેં હુએ થે ઔર ભગવત્સમ્બન્ધી સમ્પૂર્ણ કાર્યોં કા અનુષ્ઠાન કરકે વૈકુણ્ઠલોક કો પ્રાપ્ત હુએ। જો ગોપગણા થે, વે સબ જન્માન્તરમેં વ્રજમણ્ડલમેં નિવાસ કરનેવાલે ગોપ હુએ ઔર સભી રાક્ષસોંકા સંહાર કરકે ઉન્હોંને ભી ભગવાન કા શાશ્વતધામ – ગોલોક પ્રાપ્ત કિયા ॥ ૧૯-૨૪॥
॥ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે॥ શ્રીસત્યનારાયણવ્રતકથાયાં પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

॥ઇસ પ્રકાર શ્રીસ્કન્દપુરાણ કે અન્તર્ગત રેવાખણ્ડમેં શ્રીસત્યનારાયણવ્રતકથા કા યહ પઞ્ચમ્- અધ્યાય પૂરા હુઆ