Skanda Purana · Chapter 4.100

// sūta uvāca // //
idaṃ skāṃdamahaṃ śrutvā kāśīkhaṃḍamanuttamam //
nitarāṃ paritṛptosmi hṛdi cāpi vidhāritam

pārāśarya samācakṣva yathāpūrvamidaṃ bhavet

// vyāsa uvāca // //
sūtāvadhehi dharmātmañjātūkarṇya niśāmaya //
śukavaiśaṃpāyanādyāḥ śṛṇvaṃtvapi ca bālakāḥ

pravakṣyāmyaghanāśāya mahāpuṇyapravardhanam

viṃdhyanāradasaṃvādaḥ prathame parikīrtitaḥ //
satyalokaprabhāvaśca dvitīyaḥ samudāhṛtaḥ

agasterāśramapade devānāmāgamastataḥ //
pativratā caritraṃ ca prasthānaṃ kuṃbhasaṃbhavaḥ

tīrthapraśaṃsā ca tataḥ saptapuryastataḥ smṛtāḥ //
saṃyaminyāḥ svarūpaṃ ca bradhnalokastataḥ param

iṃdrāgnyorlokasaṃprāptistataśca śivaśarmaṇaḥ //
agneḥ samudbhavastasmāt kravyādvaruṇasaṃbhavaḥ

gaṃdhavatyalakāpuryorīśayostu samudbhavaḥ //
caṃdralokapariprāptiḥ śivaśarmadvijanmanaḥ

uḍuloka kathā tasmāttataḥ śukrasamudbhavaḥ //
māheya gurusaurīṇāṃ lokānāṃ varṇanaṃ tataḥ

saptarṣīṇāṃ tato lokā dhruvasya ca tapastataḥ //
tato dhruvapadaprāptirdhruvaloka sthitistataḥ.

darśanaṃ satyalokasya tasya vai śivaśarmaṇaḥ //
caturbhujābhiṣekaśca nirvāṇaṃ śivaśarmaṇaḥ

skaṃdāgastyośca saṃvādo maṇikarṇyāḥ samudbhavaḥ //
tatastu gaṃgāmāhātmyaṃ tato daśaharāstavaḥ

prabhāvaścāpi gaṃgāyā gaṃgānāmasahasrakam //
vārāṇasyāḥ praśaṃsātha bhairavāvirbhavastataḥ

daṃḍapāṇeḥ samudbhūtirjñānavāpyudbhavastataḥ //
ākhyānaṃ ca kalāvatyāḥ sadācārastataḥ param

brahmacāri prakaraṇaṃ tataḥ strīlakṣaṇāni ca //
kṛtyākṛtyaprakaraṇamavimukteśavarṇanam

tato gṛhasthadharmāśca tato yoganirūpaṇam //
kālajñānaṃ tataḥ proktaṃ divodāsasya varṇanam

kāśyāśca varṇanaṃ tasmādyoginīvarṇanaṃ tataḥ //
lolārkasya samākhyānamuttarārkakathā tataḥ//

sāṃbādityasya mahimā drupadāditya śaṃsanam //
tatastu garuḍākhyānamaruṇārkādayastataḥ

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ maṃdarācca gaṇāgamaḥ //
piśācamocanākhyānaṃ gaṇeśapreṣaṇaṃ tataḥ

māyāgaṇapateścātha ḍhuṃḍhiprādurbhavastataḥ //
viṣṇumāyāprapaṃcotha divodāsavisarjanam

tataḥ paṃcanadotpattirbiṃdumādhavasaṃbhavaḥ //
tato vaiṣṇavatīrthānāṃ māhātmyaparivarṇanam

prayāṇaṃ maṃdarātkāśīṃ vṛṣabhadhvajaśūlinaḥ //
jaigīṣavyena saṃvādo jyeṣṭhasthāne maheśituḥ

tataḥ kṣetrarahasyasya kathanaṃ pāpanāśanam //
athātaḥ kaṃdukeśasya vyāghreśasya samudbhavaḥ

tataḥ śaileśvarakathā ratneśasya ca darśanam //
kṛttivāsaḥ samutpattistataścāyatanāgamaḥ

devatānāmadhiṣṭhānaṃ durgāsuraparākramaḥ //
durgāyā vijayaścātha tata oṃkāravarṇanam

punaroṃkāramāhātmyaṃ trilocanasamudbhavaḥ //
trilocanaprabhāvotha kedārākhyānameva ca

tato dharmeśamahimā tataḥ pakṣikathā śubhā //
tato viśvabhujākhyānaṃ durdamasya kathā tataḥ

tato vīreśvarākhyānaṃ vīreśa mahimā punaḥ //
gaṃgātīrthaiśca saṃyuktā kāmeśa mahimā tataḥ

viśvakarmeśa mahimā dakṣayajñasamudbhavaḥ //
satyā dehavisargaśca tato dakṣeśvarodbhavaḥ

tato vai pārvatīśasya mahimnaḥ parikīrtanam //
gaṃgeśasyātha mahimā narmadeśasamudbhavaḥ

satīśvarasamutpattiramṛteśādi vaṇarnam //
vyāsasya hi bhujastaṃbho vyāsaśāpavimokṣaṇam

kṣetratīrthakadaṃbaṃ ca muktimaṃḍapa saṃkathā //
viśveśāvirbhavaścātha tato yātrāparikramaḥ

etadākhyānaśatakaṃ krameṇa parikīrtitam //
yasya śravaṇamātreṇa sarvakhaṃḍa śruteḥ phalam //
// sūta uvāca //
yātrā parikramaṃ brūhi janānāṃ hitakāmyayā //
yathāvatsiddhikāmānāṃ satyavatyāḥ sutottama

// vyāsa uvāca// //
niśāmaya mahāprājña lomaharṣaṇa vacmi te //
yathā prathamato yātrā kartavyā yātrikairmudā

sacailamādau saṃsnāya cakrapuṣkariṇījale //
saṃtarpyadevāsapitṝnbrāhmaṇāṃśca tathārthinaḥ

ādityaṃ draupadīṃ viṣṇuṃ daṃḍapāṇiṃ maheśvaram //
namaskṛtya tato gaccheddraṣṭuṃ ḍhuṃḍhivināyakam

jñānavāpīmupaspṛśya naṃdikeśaṃ tatorcayet //
tārakeśaṃ tatobhyarcya mahākāleśvaraṃ tataḥ

tataḥ punardaṃḍapāṇimityeṣā paṃcatīrthikā

dainaṃdinī vidhātavyā mahāphalamabhīpsubhiḥ //
tato vaiśveśvarī yātrā kāryā sarvārtha siddhidā

dvisaptāyatanānāṃ ca kāryā yātrā prayatnataḥ //
kṛṣṇāṃ pratipadaṃ prāpya bhūtāvadhi yathāvidhi

athavā pratibhūtaṃ ca kṣetrasiddhimabhīpsubhiḥ //
tattattīrthakṛtasnānastattalliṃgakṛtārcanaḥ

maunena yātrāṃ kurvāṇaḥ phalaṃ prāpnoti yātrikaḥ//
oṃkāraṃ prathamaṃ paśyenmatsyodaryāṃ kṛtodakaḥ

triviṣṭapaṃ mahādevaṃ tato vai kṛttivāsasam //
ratneśaṃ cātha caṃdreśaṃ kedāraṃ ca tato vrajet

dharmeśvaraṃ ca vīreśaṃ gacchetkāmeśvaraṃ tataḥ //
viśvakarmeśvaraṃ cātha maṇikarṇīśvaraṃ tataḥ

avimukteśvaraṃ dṛṣṭvā tato viśveśamarcayet //
eṣā yātrā prayatnena kartavyā kṣetravāsinā

yastu kṣetramuṣitvā tu naitāṃ yātrāṃ samācaret //
vighnāstasyopatiṣṭhaṃte kṣetroccāṭanasūcakāḥ

aṣṭāyatana yātrānyā kartavyā vighraśāṃtaye //
dakṣeśaḥ pārvatīśaśca tathā paśupatīśvaraḥ

gaṃgeśo narmadeśaśca gabhastīśaḥ satīśvaraḥ //
aṣṭamastārakeśaśca pratyaṣṭami viśeṣataḥ

dṛśyānyetāni liṃgāni mahāpāpopaśāṃtaye //
aparāpi śubhā yātrā yogakṣemakarī sadā

sarvavighropahaṃtrī ca kartavyā kṣetravāsibhiḥ //
śaileśaṃ prathamaṃ vīkṣya varaṇāsnānapūrvakam

snānaṃ tu saṃgame kṛtvā draṣṭavyaḥ saṃgameśvaraḥ //
svalīna tīrthe susnātaḥ paśyetsvalīnamīśvaram

snātvā maṃdākinī tīrthe draṣṭavyo madhyameśvaraḥ //
paśyeddhiraṇyagarbheśaṃ tatra tīrthe kṛtodakaḥ

maṇikarṇyāṃ tataḥ snātvā paśyedīśānamīśvaram//
tataḥ kūpamupaspṛśya goprekṣamavalokayet

kāpileya hrade snātvā vīkṣeta vṛṣabhadhvajam //
upaśāṃtaśivaṃ paśyettatkūpavihitodakaḥ

paṃcacūḍāhrade snātvā jyeṣṭhasthānaṃ tatorcayet //
catuḥsamudrakūpe tu snātvā devaṃ samarcayet

devasyāgre tu yā vāpī tatropasparśane kṛte //
śukreśvaraṃ tataḥ paśyettatkūpavihitodakaḥ

daṃḍakhāte tataḥ snātvā vyāghreśaṃ pūjayettataḥ //
śaunakeśvarakuṃḍe tu snānaṃ kṛtvā tatorcayet

jaṃbukeśaṃ mahāliṃgaṃ kṛtvā yātrāmimāṃ naraḥ//
kvacinna jāyate bhūyaḥ saṃsāre duḥkhasāgare

samārabhya pratipadaṃ yāvatkṛṣṇā caturdaśī //
etatkrameṇa kartavyānye tadāyatanāni vai

imāṃ yātrāṃ naraḥ kṛtvā na bhūyopyabhijāyate //
anyā yātrā prakartavyaikā daśāyatanodbhavā

āgnīdhra kuṃḍe susnātaḥ paśyedāgnīdhramīśvaram //
urvaśīśaṃ tato gacchettatastu nakulīśvaram

āṣāḍhīśaṃ tato dṛṣṭvā bhārabhūteśvaraṃ tataḥ //
lāṃgalīśamathālokya tatastu tripurāṃtakam

tato manaḥprakāmeśaṃ prītikeśamatho vrajet //
madālaseśvaraṃ tasmāttilaparṇeśvaraṃ tataḥ

yātraikādaśaliṃgānāmeṣā kāryā prayatnataḥ//
imāṃ yātrāṃ prakurvāṇo rudratvaṃ prāpnuyānnaraḥ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gārī yātrāmanuttamām//
śuklapakṣe tṛtīyāyāṃ yā yātrā viṣvagṛddhidā

goprekṣatīrthe susnāya mukhanirmālikāṃ vrajet //
jyeṣṭhāvāpyāṃ naraḥ snātvā jyeṣṭhāgaurīṃ samarcayet

saubhāgyagaurī saṃpūjyā jñānavāpyāṃ kṛtodakaiḥ//
tataḥ śṛṃgāragaurīṃ ca tatraiva ca kṛtodakaḥ

snātvā viśālagaṃgāyāṃ viśālākṣīṃ tato vrajet //
susnāto lalitātīrthe lalitāmarcayettataḥ

snātvā bhavānītīrthetha bhavānīṃ paripūjayet //
maṃgalā ca tatobhyarcyā biṃdutīrthakṛtodakaiḥ

tato gacchenmahālakṣmīṃ sthiralakṣmīsamṛddhaye //
imāṃ yātrāṃ naraḥ kṛtvā kṣetresminmuktijanmani

na duḥkhairabhibhūyeta ihāmutrāpi kutracit //
kuryātpraticaturthīha yātrāṃ vighneśituḥ sadā

brāhmaṇebhyastaduddeśāddeyā vai modakā mude //
bhaume bhairavayātrā ca kāryā pātakahāriṇī

ravivāre raveryātrā ṣaṣṭhyāṃ vāravisaṃyuji //
tathaiva ravisaptamyāṃ sarvavighnopaśāṃtaye

navamyāmathavāṣṭamyāṃ caṃḍīyātrā śubhā matā //
aṃtargṛhasya vai yātrā kartavyā prativāsaram

prātaḥsnānaṃ vidhāyādau natvā paṃcavināyakān //
namaskṛtvātha viśveśaṃ sthitvā nirvāṇamaṃḍape

aṃtargṛhasya yātrā vai kariṣye ghaughaśāṃtaye //
gṛhītvā niyamaṃ ceti gatvātha maṇikarṇikām

snātvā maunena cāgatya maṇikarṇīśamarcayet //
kaṃbalāśvatarau natvā vāsukīśaṃ praṇamya ca

parvateśaṃ tato dṛṣṭvā gaṃgākeśavamapyatha //
tatastu lalitāṃ dṛṣṭvā jarāsaṃdheśvaraṃ tataḥ

tato vai somanāthaṃ ca vārāhaṃ ca tato vrajet //
brahmeśvaraṃ tato natvā natvāgastīśvaraṃ tataḥ

kaśyapeśaṃ namaskṛtya harikeśavanaṃ tataḥ //
vaidyanāthaṃ tato dṛṣṭvā dhruveśamatha vīkṣya ca

gokarṇeśvaramabhyarcya hāṭakeśamatho vrajet //
asthikṣepa taḍāge ca dṛṣṭvā vai kīkaseśvaram

bhārabhūtaṃ tato natvā citregupteśvaraṃ tataḥ //
citraghaṃṭāṃ praṇamyātha tataḥ paśupatīśvaram

pitāmaheśvaraṃ gatvā tatastu kalaśeśvaram //
caṃdreśastvatha vīreśo vidyeśognīśa eva ca

nāgeśvaro hariścaṃdraściṃtāmaṇivināyakaḥ //
senāvināyakaścātha draṣṭavyaḥ sarvavighnahṛt

vasiṣṭhavāmadevau ca mūrtirūpadharāvubhau //
draṣṭavyau yatnataḥ kāśyāṃ mahāvighnavināśinau

sīmāvināyakaṃ cātha karuṇeśaṃ tato vrajet //
trisaṃdhyeśo viśālākṣī dharmeśo viśvabāhukā //
āśāvināyakaścātha vṛddhādityastataḥ punaḥ

caturvaktreśvaraṃ liṃgaṃ brāhmīśastu tataḥ paraḥ //
tato manaḥprakāmeśa īśāneśastataḥ param

caṃḍīcaṃḍīśvarau dṛśyau bhavānīśaṃkarau tataḥ //
ḍhuṃḍhiṃ praṇamya ca tato rājarājeśamarcayet

lāṃgalīśastatobhyarcyastatastu nakulīśvaraḥ //
parānneśamatho natvā paradravyeśvaraṃ tataḥ

pratigraheśvaraṃ vāpi niṣkalaṃkeśameva ca //
mārkaṃḍeyeśamabhyarcya tataścāpsaraseśvaram

gaṃgeśorcyastato jñānavāpyāṃ snānaṃ samācaret //
naṃdikeśaṃ tārakeśaṃ mahākāleśvaraṃ tataḥ

daṃḍapāṇiṃ maheśaṃ ca mokṣeśaṃ praṇamettataḥ //
vīrabhadreśvaraṃ natvā avimukteśvaraṃ tataḥ

vināyakāṃstataḥ paṃca viśvanāthaṃ tato vrajet //.
tato maunaṃ visṛjyātha maṃtrametamudīrayet

aṃtargṛhasya yātreyaṃ yathāvadyā mayā kṛtā //
nyūnātiriktayā śaṃbhuḥ prīyatāmanayā vibhuḥ

iti maṃtraṃ samuccārya kṣaṇaṃ vai muktimaṃḍape //
viśramya yāyādbhavanaṃ niṣpāpaḥ puṇyavānnaraḥ

saṃprāpya vāsaraṃ viṣṇorviṣṇutīrtheṣu sarvataḥ //
kāryā yātrā prayatnena mahāpuṇya samṛddhaye

nabhasya paṃcadaśyāṃ ca kulastaṃbhaṃ samarcayet //
duḥkhaṃ rudrapiśācatvaṃ na bhavedyasya pūjanāt

śraddhāpūrvamimā yātrā kartavyāḥ kṣetravāsibhiḥ //
parvasvapi viśeṣeṇa kāryā yātrāśca sarvataḥ

na vaṃdhyaṃ divasaṃ kuryādvināyātrāṃ kvacitkṛtī //
yātrādvayaṃ prayatnena kartavyaṃ prativāsaram

ādau svargataraṃgiṇyāstato viśveśiturdhruvam //
yasya vaṃdhyaṃ dinaṃ yātaṃ kāśyāṃ nivasataḥ sataḥ

nirāśāḥ pitarastasya tasminneva dine'bhavan //
sa daṣṭaḥ kālasarpeṇa sa dṛṣṭo mṛtyunā sphuṭam

sa muṣṭastatra divase viśveśo yatra nekṣitaḥ //
sarvatīrtheṣu sasnau sa sarvayātrāṃ vyadhātsa ca //
maṇikarṇyāṃ tu yaḥ snāto yo viśveśaṃ niraikṣata

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyaṃ satyaṃ punaḥpunaḥ //
dṛśyo viśveśvaro nityaṃ snātavyā maṇikarṇikā

// vyāsa uvāca // //
sūta skāṃdamidaṃ śrutvā kāśīmāhātmyamuttamam //
naro na nirayaṃ yāti kṛtvāpyaghasahasrakam

snātvā sarvāṇi tīrthāni yacchreyaḥ samupārjyate //
kāśīkhaṃḍasya śravaṇāttatsyātsūta na saṃśayaḥ

dattvā dānāni sarvāṇi kṛtvā yajñānanekaśaḥ //
tatpuṇyaṃ labhate martyastadā tacchravaṇāddhruvam

taptvā tapāṃsi cogrāṇi prāpyate yanmahatphalam //
śravaṇādasya khaṃḍasya labhate tanna saṃśayaḥ

adhītya caturo vedānsāṃgānyatphalamāpyate //
kāśīkhaṃḍaṃ samākarṇya tatphalaṃ labhyate naraiḥ

gayayāṃ śrāddhadānācca yathā tṛpyaṃti pūrvajāḥ //
tathaitacchravaṇānnṛṇāṃ tṛpnuvaṃti pitāmahāḥ

taiśca sarvapurāṇāni śrutāni sthirabuddhibhiḥ //
kāśīkhaṃḍaṃ śrutaṃ yaiśca sarveṣāṃ śreyasāṃ padam

śrutāśca sarvadharmāstairmahāpuṇyekarāśibhiḥ //
śrutaṃ yaiḥ sthiracetobhiḥ kāśīmāhātmyamuttamam

idameva hi devejyā paramā parikīrtitā //
japettatkhaṃḍamakhilaṃ śrotavyaṃ śraddhayā dvijāḥ

śṛṇuyādekamapi ya ākhyānaṃ kāśikhaṃḍajam //
śrutāni tena sarvāṇi dharmaśāstrāṇyasaṃśayam

mahādharmaikajananaṃ mahārthapratipādakam //
kāraṇaṃ sarvakāmāpteḥ kāśīkhaṃḍamidaṃ smṛtam

etacchravaṇataḥ puṃsāṃ kaivalyaṃ naiva dūrataḥ //
tuṣyaṃti sarve pitaraḥ śrutvaitatkhaṃḍamuttamam

prīṇaṃtyamartyāḥ sarvepi brahmaviṣṇuśivādayaḥ //
munayaḥ parimodaṃte mādyaṃti sanakādayaḥ

hṛṣṭaḥ sarvo bhavedeva bhūtagrāmaścaturvidhaḥ //
mahimaśravaṇādasmādvārāṇasyā na saṃśayaḥ

ya idaṃ śrāvayedvidvānsamastaṃ tvardhameva vā //
pādamātraṃ tadardhaṃ vā tvekaṃ vyākhyānamuttamam

sa namasyaḥ prayatnena saṃpūjyastviṣṭadevavat //
tasmai deyaṃ prayatnena viśveśa prītaye sadā

tasmiṃstuṣṭe hi saṃtuṣṭo viśveśo nātra saṃśayaḥ//
yatraitatpaṭhyate khaṃḍaṃ parānaṃdasamāśrayam

na tatra prabhavetkaścidamaṃgalasamudbhavaḥ //
ya idaṃ śṛṇuyādvidvānyaścedaṃ śrāvayetsudhīḥ

yaḥ paṭhedapi puṇyātmā te sarve rudramūrtayaḥ //
ya etatpustakaṃ ramyaṃ lekhayitvā samarpayet

akhilāni purāṇāni tena dattāni nānyathā //
atrākhyānāni yāvaṃti ślokā yāvaṃta eva hi

tathā padāni yāvaṃti varṇā yāvaṃta eva hi //
yāvaṃtyapi ca mātrāṇi yāvaṃtyaḥ padapaṃktayaḥ

guṇe sūtrāṇi yāvaṃti yāvaṃtaḥ paṭataṃtavaḥ //
citrarūpāṇi yāvaṃti ramyapustakasaṃcake

tāvadyugasahasrāṇi dātā svarge mahīyate //
etaddvādaśakṛtvo yaḥ śṛṇuyātkhaṃḍamuttamam

brahmahatyāpi tasyāśu naśyecchaṃbhoranugrahāt //
aputraḥ śṛṇuyādyastu susnātaḥ śraddhayānvitaḥ

tasya putro bhavatyeva śaṃbhorājñā prabhāvataḥ //
kiṃ bahūktena sūteha yasya yasya manorathaḥ

yo yastaṃ taṃ sa sasadā śrutvaitatprāpnuyātkṛtī //
śṛṇuyāddūradeśepi yaḥ kāśīkhaṃḍamuttamam

sa kāśīvāsapuṇyasya bhājanaṃ syācchivājñayā //
etacchravaṇataḥ puṃsāṃ sarvatra vijayo bhavet //
saubhāgyaṃ cāpi sarvatra prāpnuyānnirmalāśayaḥ

yasya viśveśvarastuṣṭastasyaitacchravaṇe matiḥ //
jāyate puṇyayuktasya mahānirmalacetasaḥ

sarveṣāṃ maṃgalānāṃ ca mahāmaṃgalamuttamam //
gṛhepi likhitaṃ pūjyaṃ sarvamaṃgalasiddhaye

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe'nukramaṇikānāma śatatamo'dhyāyaḥ

// śrīkāśīkhaṇḍottarārdhaṃ sampūrṇam //
// samāptaṃ cedaṃ caturthaṃ kāśīkhaṃḍam

nāga prakāśaka, dillī dvārā ī. san १९८७ madhye punarmudritasya skanda purāṇa kāśīkhaṃḍasya ayaṃ yunikoḍa rūpāṃtaraṇaṃ indsenz o.sī.āra. sāṃphṭaveyara dvārā āṣāḍhe adhika māse kṛṣṇa pratipadā tithyāṃ २०७२ vikramīya saṃvatsare (3-7-2015ī.) pūrṇīkṛtam//