સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.100

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇદં સ્કાંદમહં શ્રુત્વા કાશીખંડમનુત્તમમ્ ॥
નિતરાં પરિતૃપ્તોસ્મિ હૃદિ ચાપિ વિધારિતમ્

પારાશર્ય સમાચક્ષ્વ યથાપૂર્વમિદં ભવેત્

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સૂતાવધેહિ ધર્માત્મઞ્જાતૂકર્ણ્ય નિશામય ॥
શુકવૈશંપાયનાદ્યાઃ શૃણ્વંત્વપિ ચ બાલકાઃ

પ્રવક્ષ્યામ્યઘનાશાય મહાપુણ્યપ્રવર્ધનમ્

વિંધ્યનારદસંવાદઃ પ્રથમે પરિકીર્તિતઃ ॥
સત્યલોકપ્રભાવશ્ચ દ્વિતીયઃ સમુદાહૃતઃ

અગસ્તેરાશ્રમપદે દેવાનામાગમસ્તતઃ ॥
પતિવ્રતા ચરિત્રં ચ પ્રસ્થાનં કુંભસંભવઃ

તીર્થપ્રશંસા ચ તતઃ સપ્તપુર્યસ્તતઃ સ્મૃતાઃ ॥
સંયમિન્યાઃ સ્વરૂપં ચ બ્રધ્નલોકસ્તતઃ પરમ્

ઇંદ્રાગ્ન્યોર્લોકસંપ્રાપ્તિસ્તતશ્ચ શિવશર્મણઃ ॥
અગ્નેઃ સમુદ્ભવસ્તસ્માત્ ક્રવ્યાદ્વરુણસંભવઃ

ગંધવત્યલકાપુર્યોરીશયોસ્તુ સમુદ્ભવઃ ॥
ચંદ્રલોકપરિપ્રાપ્તિઃ શિવશર્મદ્વિજન્મનઃ

ઉડુલોક કથા તસ્માત્તતઃ શુક્રસમુદ્ભવઃ ॥
માહેય ગુરુસૌરીણાં લોકાનાં વર્ણનં તતઃ

સપ્તર્ષીણાં તતો લોકા ધ્રુવસ્ય ચ તપસ્તતઃ ॥
તતો ધ્રુવપદપ્રાપ્તિર્ધ્રુવલોક સ્થિતિસ્તતઃ.

દર્શનં સત્યલોકસ્ય તસ્ય વૈ શિવશર્મણઃ ॥
ચતુર્ભુજાભિષેકશ્ચ નિર્વાણં શિવશર્મણઃ

સ્કંદાગસ્ત્યોશ્ચ સંવાદો મણિકર્ણ્યાઃ સમુદ્ભવઃ ॥
તતસ્તુ ગંગામાહાત્મ્યં તતો દશહરાસ્તવઃ

પ્રભાવશ્ચાપિ ગંગાયા ગંગાનામસહસ્રકમ્ ॥
વારાણસ્યાઃ પ્રશંસાથ ભૈરવાવિર્ભવસ્તતઃ

દંડપાણેઃ સમુદ્ભૂતિર્જ્ઞાનવાપ્યુદ્ભવસ્તતઃ ॥
આખ્યાનં ચ કલાવત્યાઃ સદાચારસ્તતઃ પરમ્

બ્રહ્મચારિ પ્રકરણં તતઃ સ્ત્રીલક્ષણાનિ ચ ॥
કૃત્યાકૃત્યપ્રકરણમવિમુક્તેશવર્ણનમ્

તતો ગૃહસ્થધર્માશ્ચ તતો યોગનિરૂપણમ્ ॥
કાલજ્ઞાનં તતઃ પ્રોક્તં દિવોદાસસ્ય વર્ણનમ્

કાશ્યાશ્ચ વર્ણનં તસ્માદ્યોગિનીવર્ણનં તતઃ ॥
લોલાર્કસ્ય સમાખ્યાનમુત્તરાર્કકથા તતઃ॥

સાંબાદિત્યસ્ય મહિમા દ્રુપદાદિત્ય શંસનમ્ ॥
તતસ્તુ ગરુડાખ્યાનમરુણાર્કાદયસ્તતઃ

દશાશ્વમેધિકં તીર્થં મંદરાચ્ચ ગણાગમઃ ॥
પિશાચમોચનાખ્યાનં ગણેશપ્રેષણં તતઃ

માયાગણપતેશ્ચાથ ઢુંઢિપ્રાદુર્ભવસ્તતઃ ॥
વિષ્ણુમાયાપ્રપંચોથ દિવોદાસવિસર્જનમ્

તતઃ પંચનદોત્પત્તિર્બિંદુમાધવસંભવઃ ॥
તતો વૈષ્ણવતીર્થાનાં માહાત્મ્યપરિવર્ણનમ્

પ્રયાણં મંદરાત્કાશીં વૃષભધ્વજશૂલિનઃ ॥
જૈગીષવ્યેન સંવાદો જ્યેષ્ઠસ્થાને મહેશિતુઃ

તતઃ ક્ષેત્રરહસ્યસ્ય કથનં પાપનાશનમ્ ॥
અથાતઃ કંદુકેશસ્ય વ્યાઘ્રેશસ્ય સમુદ્ભવઃ

તતઃ શૈલેશ્વરકથા રત્નેશસ્ય ચ દર્શનમ્ ॥
કૃત્તિવાસઃ સમુત્પત્તિસ્તતશ્ચાયતનાગમઃ

દેવતાનામધિષ્ઠાનં દુર્ગાસુરપરાક્રમઃ ॥
દુર્ગાયા વિજયશ્ચાથ તત ઓંકારવર્ણનમ્

પુનરોંકારમાહાત્મ્યં ત્રિલોચનસમુદ્ભવઃ ॥
ત્રિલોચનપ્રભાવોથ કેદારાખ્યાનમેવ ચ

તતો ધર્મેશમહિમા તતઃ પક્ષિકથા શુભા ॥
તતો વિશ્વભુજાખ્યાનં દુર્દમસ્ય કથા તતઃ

તતો વીરેશ્વરાખ્યાનં વીરેશ મહિમા પુનઃ ॥
ગંગાતીર્થૈશ્ચ સંયુક્તા કામેશ મહિમા તતઃ

વિશ્વકર્મેશ મહિમા દક્ષયજ્ઞસમુદ્ભવઃ ॥
સત્યા દેહવિસર્ગશ્ચ તતો દક્ષેશ્વરોદ્ભવઃ

તતો વૈ પાર્વતીશસ્ય મહિમ્નઃ પરિકીર્તનમ્ ॥
ગંગેશસ્યાથ મહિમા નર્મદેશસમુદ્ભવઃ

સતીશ્વરસમુત્પત્તિરમૃતેશાદિ વણર્નમ્ ॥
વ્યાસસ્ય હિ ભુજસ્તંભો વ્યાસશાપવિમોક્ષણમ્

ક્ષેત્રતીર્થકદંબં ચ મુક્તિમંડપ સંકથા ॥
વિશ્વેશાવિર્ભવશ્ચાથ તતો યાત્રાપરિક્રમઃ

એતદાખ્યાનશતકં ક્રમેણ પરિકીર્તિતમ્ ॥
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સર્વખંડ શ્રુતેઃ ફલમ્ ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥
યાત્રા પરિક્રમં બ્રૂહિ જનાનાં હિતકામ્યયા ॥
યથાવત્સિદ્ધિકામાનાં સત્યવત્યાઃ સુતોત્તમ

॥ વ્યાસ ઉવાચ॥ ॥
નિશામય મહાપ્રાજ્ઞ લોમહર્ષણ વચ્મિ તે ॥
યથા પ્રથમતો યાત્રા કર્તવ્યા યાત્રિકૈર્મુદા

સચૈલમાદૌ સંસ્નાય ચક્રપુષ્કરિણીજલે ॥
સંતર્પ્યદેવાસપિતૄન્બ્રાહ્મણાંશ્ચ તથાર્થિનઃ

આદિત્યં દ્રૌપદીં વિષ્ણું દંડપાણિં મહેશ્વરમ્ ॥
નમસ્કૃત્ય તતો ગચ્છેદ્દ્રષ્ટું ઢુંઢિવિનાયકમ્

જ્ઞાનવાપીમુપસ્પૃશ્ય નંદિકેશં તતોર્ચયેત્ ॥
તારકેશં તતોભ્યર્ચ્ય મહાકાલેશ્વરં તતઃ

તતઃ પુનર્દંડપાણિમિત્યેષા પંચતીર્થિકા

દૈનંદિની વિધાતવ્યા મહાફલમભીપ્સુભિઃ ॥
તતો વૈશ્વેશ્વરી યાત્રા કાર્યા સર્વાર્થ સિદ્ધિદા

દ્વિસપ્તાયતનાનાં ચ કાર્યા યાત્રા પ્રયત્નતઃ ॥
કૃષ્ણાં પ્રતિપદં પ્રાપ્ય ભૂતાવધિ યથાવિધિ

અથવા પ્રતિભૂતં ચ ક્ષેત્રસિદ્ધિમભીપ્સુભિઃ ॥
તત્તત્તીર્થકૃતસ્નાનસ્તત્તલ્લિંગકૃતાર્ચનઃ

મૌનેન યાત્રાં કુર્વાણઃ ફલં પ્રાપ્નોતિ યાત્રિકઃ॥
ઓંકારં પ્રથમં પશ્યેન્મત્સ્યોદર્યાં કૃતોદકઃ

ત્રિવિષ્ટપં મહાદેવં તતો વૈ કૃત્તિવાસસમ્ ॥
રત્નેશં ચાથ ચંદ્રેશં કેદારં ચ તતો વ્રજેત્

ધર્મેશ્વરં ચ વીરેશં ગચ્છેત્કામેશ્વરં તતઃ ॥
વિશ્વકર્મેશ્વરં ચાથ મણિકર્ણીશ્વરં તતઃ

અવિમુક્તેશ્વરં દૃષ્ટ્વા તતો વિશ્વેશમર્ચયેત્ ॥
એષા યાત્રા પ્રયત્નેન કર્તવ્યા ક્ષેત્રવાસિના

યસ્તુ ક્ષેત્રમુષિત્વા તુ નૈતાં યાત્રાં સમાચરેત્ ॥
વિઘ્નાસ્તસ્યોપતિષ્ઠંતે ક્ષેત્રોચ્ચાટનસૂચકાઃ

અષ્ટાયતન યાત્રાન્યા કર્તવ્યા વિઘ્રશાંતયે ॥
દક્ષેશઃ પાર્વતીશશ્ચ તથા પશુપતીશ્વરઃ

ગંગેશો નર્મદેશશ્ચ ગભસ્તીશઃ સતીશ્વરઃ ॥
અષ્ટમસ્તારકેશશ્ચ પ્રત્યષ્ટમિ વિશેષતઃ

દૃશ્યાન્યેતાનિ લિંગાનિ મહાપાપોપશાંતયે ॥
અપરાપિ શુભા યાત્રા યોગક્ષેમકરી સદા

સર્વવિઘ્રોપહંત્રી ચ કર્તવ્યા ક્ષેત્રવાસિભિઃ ॥
શૈલેશં પ્રથમં વીક્ષ્ય વરણાસ્નાનપૂર્વકમ્

સ્નાનં તુ સંગમે કૃત્વા દ્રષ્ટવ્યઃ સંગમેશ્વરઃ ॥
સ્વલીન તીર્થે સુસ્નાતઃ પશ્યેત્સ્વલીનમીશ્વરમ્

સ્નાત્વા મંદાકિની તીર્થે દ્રષ્ટવ્યો મધ્યમેશ્વરઃ ॥
પશ્યેદ્ધિરણ્યગર્ભેશં તત્ર તીર્થે કૃતોદકઃ

મણિકર્ણ્યાં તતઃ સ્નાત્વા પશ્યેદીશાનમીશ્વરમ્॥
તતઃ કૂપમુપસ્પૃશ્ય ગોપ્રેક્ષમવલોકયેત્

કાપિલેય હ્રદે સ્નાત્વા વીક્ષેત વૃષભધ્વજમ્ ॥
ઉપશાંતશિવં પશ્યેત્તત્કૂપવિહિતોદકઃ

પંચચૂડાહ્રદે સ્નાત્વા જ્યેષ્ઠસ્થાનં તતોર્ચયેત્ ॥
ચતુઃસમુદ્રકૂપે તુ સ્નાત્વા દેવં સમર્ચયેત્

દેવસ્યાગ્રે તુ યા વાપી તત્રોપસ્પર્શને કૃતે ॥
શુક્રેશ્વરં તતઃ પશ્યેત્તત્કૂપવિહિતોદકઃ

દંડખાતે તતઃ સ્નાત્વા વ્યાઘ્રેશં પૂજયેત્તતઃ ॥
શૌનકેશ્વરકુંડે તુ સ્નાનં કૃત્વા તતોર્ચયેત્

જંબુકેશં મહાલિંગં કૃત્વા યાત્રામિમાં નરઃ॥
ક્વચિન્ન જાયતે ભૂયઃ સંસારે દુઃખસાગરે

સમારભ્ય પ્રતિપદં યાવત્કૃષ્ણા ચતુર્દશી ॥
એતત્ક્રમેણ કર્તવ્યાન્યે તદાયતનાનિ વૈ

ઇમાં યાત્રાં નરઃ કૃત્વા ન ભૂયોપ્યભિજાયતે ॥
અન્યા યાત્રા પ્રકર્તવ્યૈકા દશાયતનોદ્ભવા

આગ્નીધ્ર કુંડે સુસ્નાતઃ પશ્યેદાગ્નીધ્રમીશ્વરમ્ ॥
ઉર્વશીશં તતો ગચ્છેત્તતસ્તુ નકુલીશ્વરમ્

આષાઢીશં તતો દૃષ્ટ્વા ભારભૂતેશ્વરં તતઃ ॥
લાંગલીશમથાલોક્ય તતસ્તુ ત્રિપુરાંતકમ્

તતો મનઃપ્રકામેશં પ્રીતિકેશમથો વ્રજેત્ ॥
મદાલસેશ્વરં તસ્માત્તિલપર્ણેશ્વરં તતઃ

યાત્રૈકાદશલિંગાનામેષા કાર્યા પ્રયત્નતઃ॥
ઇમાં યાત્રાં પ્રકુર્વાણો રુદ્રત્વં પ્રાપ્નુયાન્નરઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ગારી યાત્રામનુત્તમામ્॥
શુક્લપક્ષે તૃતીયાયાં યા યાત્રા વિષ્વગૃદ્ધિદા

ગોપ્રેક્ષતીર્થે સુસ્નાય મુખનિર્માલિકાં વ્રજેત્ ॥
જ્યેષ્ઠાવાપ્યાં નરઃ સ્નાત્વા જ્યેષ્ઠાગૌરીં સમર્ચયેત્

સૌભાગ્યગૌરી સંપૂજ્યા જ્ઞાનવાપ્યાં કૃતોદકૈઃ॥
તતઃ શૃંગારગૌરીં ચ તત્રૈવ ચ કૃતોદકઃ

સ્નાત્વા વિશાલગંગાયાં વિશાલાક્ષીં તતો વ્રજેત્ ॥
સુસ્નાતો લલિતાતીર્થે લલિતામર્ચયેત્તતઃ

સ્નાત્વા ભવાનીતીર્થેથ ભવાનીં પરિપૂજયેત્ ॥
મંગલા ચ તતોભ્યર્ચ્યા બિંદુતીર્થકૃતોદકૈઃ

તતો ગચ્છેન્મહાલક્ષ્મીં સ્થિરલક્ષ્મીસમૃદ્ધયે ॥
ઇમાં યાત્રાં નરઃ કૃત્વા ક્ષેત્રેસ્મિન્મુક્તિજન્મનિ

ન દુઃખૈરભિભૂયેત ઇહામુત્રાપિ કુત્રચિત્ ॥
કુર્યાત્પ્રતિચતુર્થીહ યાત્રાં વિઘ્નેશિતુઃ સદા

બ્રાહ્મણેભ્યસ્તદુદ્દેશાદ્દેયા વૈ મોદકા મુદે ॥
ભૌમે ભૈરવયાત્રા ચ કાર્યા પાતકહારિણી

રવિવારે રવેર્યાત્રા ષષ્ઠ્યાં વારવિસંયુજિ ॥
તથૈવ રવિસપ્તમ્યાં સર્વવિઘ્નોપશાંતયે

નવમ્યામથવાષ્ટમ્યાં ચંડીયાત્રા શુભા મતા ॥
અંતર્ગૃહસ્ય વૈ યાત્રા કર્તવ્યા પ્રતિવાસરમ્

પ્રાતઃસ્નાનં વિધાયાદૌ નત્વા પંચવિનાયકાન્ ॥
નમસ્કૃત્વાથ વિશ્વેશં સ્થિત્વા નિર્વાણમંડપે

અંતર્ગૃહસ્ય યાત્રા વૈ કરિષ્યે ઘૌઘશાંતયે ॥
ગૃહીત્વા નિયમં ચેતિ ગત્વાથ મણિકર્ણિકામ્

સ્નાત્વા મૌનેન ચાગત્ય મણિકર્ણીશમર્ચયેત્ ॥
કંબલાશ્વતરૌ નત્વા વાસુકીશં પ્રણમ્ય ચ

પર્વતેશં તતો દૃષ્ટ્વા ગંગાકેશવમપ્યથ ॥
તતસ્તુ લલિતાં દૃષ્ટ્વા જરાસંધેશ્વરં તતઃ

તતો વૈ સોમનાથં ચ વારાહં ચ તતો વ્રજેત્ ॥
બ્રહ્મેશ્વરં તતો નત્વા નત્વાગસ્તીશ્વરં તતઃ

કશ્યપેશં નમસ્કૃત્ય હરિકેશવનં તતઃ ॥
વૈદ્યનાથં તતો દૃષ્ટ્વા ધ્રુવેશમથ વીક્ષ્ય ચ

ગોકર્ણેશ્વરમભ્યર્ચ્ય હાટકેશમથો વ્રજેત્ ॥
અસ્થિક્ષેપ તડાગે ચ દૃષ્ટ્વા વૈ કીકસેશ્વરમ્

ભારભૂતં તતો નત્વા ચિત્રેગુપ્તેશ્વરં તતઃ ॥
ચિત્રઘંટાં પ્રણમ્યાથ તતઃ પશુપતીશ્વરમ્

પિતામહેશ્વરં ગત્વા તતસ્તુ કલશેશ્વરમ્ ॥
ચંદ્રેશસ્ત્વથ વીરેશો વિદ્યેશોગ્નીશ એવ ચ

નાગેશ્વરો હરિશ્ચંદ્રશ્ચિંતામણિવિનાયકઃ ॥
સેનાવિનાયકશ્ચાથ દ્રષ્ટવ્યઃ સર્વવિઘ્નહૃત્

વસિષ્ઠવામદેવૌ ચ મૂર્તિરૂપધરાવુભૌ ॥
દ્રષ્ટવ્યૌ યત્નતઃ કાશ્યાં મહાવિઘ્નવિનાશિનૌ

સીમાવિનાયકં ચાથ કરુણેશં તતો વ્રજેત્ ॥
ત્રિસંધ્યેશો વિશાલાક્ષી ધર્મેશો વિશ્વબાહુકા ॥
આશાવિનાયકશ્ચાથ વૃદ્ધાદિત્યસ્તતઃ પુનઃ

ચતુર્વક્ત્રેશ્વરં લિંગં બ્રાહ્મીશસ્તુ તતઃ પરઃ ॥
તતો મનઃપ્રકામેશ ઈશાનેશસ્તતઃ પરમ્

ચંડીચંડીશ્વરૌ દૃશ્યૌ ભવાનીશંકરૌ તતઃ ॥
ઢુંઢિં પ્રણમ્ય ચ તતો રાજરાજેશમર્ચયેત્

લાંગલીશસ્તતોભ્યર્ચ્યસ્તતસ્તુ નકુલીશ્વરઃ ॥
પરાન્નેશમથો નત્વા પરદ્રવ્યેશ્વરં તતઃ

પ્રતિગ્રહેશ્વરં વાપિ નિષ્કલંકેશમેવ ચ ॥
માર્કંડેયેશમભ્યર્ચ્ય તતશ્ચાપ્સરસેશ્વરમ્

ગંગેશોર્ચ્યસ્તતો જ્ઞાનવાપ્યાં સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
નંદિકેશં તારકેશં મહાકાલેશ્વરં તતઃ

દંડપાણિં મહેશં ચ મોક્ષેશં પ્રણમેત્તતઃ ॥
વીરભદ્રેશ્વરં નત્વા અવિમુક્તેશ્વરં તતઃ

વિનાયકાંસ્તતઃ પંચ વિશ્વનાથં તતો વ્રજેત્ ॥.
તતો મૌનં વિસૃજ્યાથ મંત્રમેતમુદીરયેત્

અંતર્ગૃહસ્ય યાત્રેયં યથાવદ્યા મયા કૃતા ॥
ન્યૂનાતિરિક્તયા શંભુઃ પ્રીયતામનયા વિભુઃ

ઇતિ મંત્રં સમુચ્ચાર્ય ક્ષણં વૈ મુક્તિમંડપે ॥
વિશ્રમ્ય યાયાદ્ભવનં નિષ્પાપઃ પુણ્યવાન્નરઃ

સંપ્રાપ્ય વાસરં વિષ્ણોર્વિષ્ણુતીર્થેષુ સર્વતઃ ॥
કાર્યા યાત્રા પ્રયત્નેન મહાપુણ્ય સમૃદ્ધયે

નભસ્ય પંચદશ્યાં ચ કુલસ્તંભં સમર્ચયેત્ ॥
દુઃખં રુદ્રપિશાચત્વં ન ભવેદ્યસ્ય પૂજનાત્

શ્રદ્ધાપૂર્વમિમા યાત્રા કર્તવ્યાઃ ક્ષેત્રવાસિભિઃ ॥
પર્વસ્વપિ વિશેષેણ કાર્યા યાત્રાશ્ચ સર્વતઃ

ન વંધ્યં દિવસં કુર્યાદ્વિનાયાત્રાં ક્વચિત્કૃતી ॥
યાત્રાદ્વયં પ્રયત્નેન કર્તવ્યં પ્રતિવાસરમ્

આદૌ સ્વર્ગતરંગિણ્યાસ્તતો વિશ્વેશિતુર્ધ્રુવમ્ ॥
યસ્ય વંધ્યં દિનં યાતં કાશ્યાં નિવસતઃ સતઃ

નિરાશાઃ પિતરસ્તસ્ય તસ્મિન્નેવ દિનેઽભવન્ ॥
સ દષ્ટઃ કાલસર્પેણ સ દૃષ્ટો મૃત્યુના સ્ફુટમ્

સ મુષ્ટસ્તત્ર દિવસે વિશ્વેશો યત્ર નેક્ષિતઃ ॥
સર્વતીર્થેષુ સસ્નૌ સ સર્વયાત્રાં વ્યધાત્સ ચ ॥
મણિકર્ણ્યાં તુ યઃ સ્નાતો યો વિશ્વેશં નિરૈક્ષત

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં સત્યં સત્યં પુનઃપુનઃ ॥
દૃશ્યો વિશ્વેશ્વરો નિત્યં સ્નાતવ્યા મણિકર્ણિકા

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સૂત સ્કાંદમિદં શ્રુત્વા કાશીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
નરો ન નિરયં યાતિ કૃત્વાપ્યઘસહસ્રકમ્

સ્નાત્વા સર્વાણિ તીર્થાનિ યચ્છ્રેયઃ સમુપાર્જ્યતે ॥
કાશીખંડસ્ય શ્રવણાત્તત્સ્યાત્સૂત ન સંશયઃ

દત્ત્વા દાનાનિ સર્વાણિ કૃત્વા યજ્ઞાનનેકશઃ ॥
તત્પુણ્યં લભતે મર્ત્યસ્તદા તચ્છ્રવણાદ્ધ્રુવમ્

તપ્ત્વા તપાંસિ ચોગ્રાણિ પ્રાપ્યતે યન્મહત્ફલમ્ ॥
શ્રવણાદસ્ય ખંડસ્ય લભતે તન્ન સંશયઃ

અધીત્ય ચતુરો વેદાન્સાંગાન્યત્ફલમાપ્યતે ॥
કાશીખંડં સમાકર્ણ્ય તત્ફલં લભ્યતે નરૈઃ

ગયયાં શ્રાદ્ધદાનાચ્ચ યથા તૃપ્યંતિ પૂર્વજાઃ ॥
તથૈતચ્છ્રવણાન્નૃણાં તૃપ્નુવંતિ પિતામહાઃ

તૈશ્ચ સર્વપુરાણાનિ શ્રુતાનિ સ્થિરબુદ્ધિભિઃ ॥
કાશીખંડં શ્રુતં યૈશ્ચ સર્વેષાં શ્રેયસાં પદમ્

શ્રુતાશ્ચ સર્વધર્માસ્તૈર્મહાપુણ્યેકરાશિભિઃ ॥
શ્રુતં યૈઃ સ્થિરચેતોભિઃ કાશીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

ઇદમેવ હિ દેવેજ્યા પરમા પરિકીર્તિતા ॥
જપેત્તત્ખંડમખિલં શ્રોતવ્યં શ્રદ્ધયા દ્વિજાઃ

શૃણુયાદેકમપિ ય આખ્યાનં કાશિખંડજમ્ ॥
શ્રુતાનિ તેન સર્વાણિ ધર્મશાસ્ત્રાણ્યસંશયમ્

મહાધર્મૈકજનનં મહાર્થપ્રતિપાદકમ્ ॥
કારણં સર્વકામાપ્તેઃ કાશીખંડમિદં સ્મૃતમ્

એતચ્છ્રવણતઃ પુંસાં કૈવલ્યં નૈવ દૂરતઃ ॥
તુષ્યંતિ સર્વે પિતરઃ શ્રુત્વૈતત્ખંડમુત્તમમ્

પ્રીણંત્યમર્ત્યાઃ સર્વેપિ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ॥
મુનયઃ પરિમોદંતે માદ્યંતિ સનકાદયઃ

હૃષ્ટઃ સર્વો ભવેદેવ ભૂતગ્રામશ્ચતુર્વિધઃ ॥
મહિમશ્રવણાદસ્માદ્વારાણસ્યા ન સંશયઃ

ય ઇદં શ્રાવયેદ્વિદ્વાન્સમસ્તં ત્વર્ધમેવ વા ॥
પાદમાત્રં તદર્ધં વા ત્વેકં વ્યાખ્યાનમુત્તમમ્

સ નમસ્યઃ પ્રયત્નેન સંપૂજ્યસ્ત્વિષ્ટદેવવત્ ॥
તસ્મૈ દેયં પ્રયત્નેન વિશ્વેશ પ્રીતયે સદા

તસ્મિંસ્તુષ્ટે હિ સંતુષ્ટો વિશ્વેશો નાત્ર સંશયઃ॥
યત્રૈતત્પઠ્યતે ખંડં પરાનંદસમાશ્રયમ્

ન તત્ર પ્રભવેત્કશ્ચિદમંગલસમુદ્ભવઃ ॥
ય ઇદં શૃણુયાદ્વિદ્વાન્યશ્ચેદં શ્રાવયેત્સુધીઃ

યઃ પઠેદપિ પુણ્યાત્મા તે સર્વે રુદ્રમૂર્તયઃ ॥
ય એતત્પુસ્તકં રમ્યં લેખયિત્વા સમર્પયેત્

અખિલાનિ પુરાણાનિ તેન દત્તાનિ નાન્યથા ॥
અત્રાખ્યાનાનિ યાવંતિ શ્લોકા યાવંત એવ હિ

તથા પદાનિ યાવંતિ વર્ણા યાવંત એવ હિ ॥
યાવંત્યપિ ચ માત્રાણિ યાવંત્યઃ પદપંક્તયઃ

ગુણે સૂત્રાણિ યાવંતિ યાવંતઃ પટતંતવઃ ॥
ચિત્રરૂપાણિ યાવંતિ રમ્યપુસ્તકસંચકે

તાવદ્યુગસહસ્રાણિ દાતા સ્વર્ગે મહીયતે ॥
એતદ્દ્વાદશકૃત્વો યઃ શૃણુયાત્ખંડમુત્તમમ્

બ્રહ્મહત્યાપિ તસ્યાશુ નશ્યેચ્છંભોરનુગ્રહાત્ ॥
અપુત્રઃ શૃણુયાદ્યસ્તુ સુસ્નાતઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

તસ્ય પુત્રો ભવત્યેવ શંભોરાજ્ઞા પ્રભાવતઃ ॥
કિં બહૂક્તેન સૂતેહ યસ્ય યસ્ય મનોરથઃ

યો યસ્તં તં સ સસદા શ્રુત્વૈતત્પ્રાપ્નુયાત્કૃતી ॥
શૃણુયાદ્દૂરદેશેપિ યઃ કાશીખંડમુત્તમમ્

સ કાશીવાસપુણ્યસ્ય ભાજનં સ્યાચ્છિવાજ્ઞયા ॥
એતચ્છ્રવણતઃ પુંસાં સર્વત્ર વિજયો ભવેત્ ॥
સૌભાગ્યં ચાપિ સર્વત્ર પ્રાપ્નુયાન્નિર્મલાશયઃ

યસ્ય વિશ્વેશ્વરસ્તુષ્ટસ્તસ્યૈતચ્છ્રવણે મતિઃ ॥
જાયતે પુણ્યયુક્તસ્ય મહાનિર્મલચેતસઃ

સર્વેષાં મંગલાનાં ચ મહામંગલમુત્તમમ્ ॥
ગૃહેપિ લિખિતં પૂજ્યં સર્વમંગલસિદ્ધયે

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડ ઉત્તરાર્ધેઽનુક્રમણિકાનામ શતતમોઽધ્યાયઃ

॥ શ્રીકાશીખણ્ડોત્તરાર્ધં સમ્પૂર્ણમ્ ॥
॥ સમાપ્તં ચેદં ચતુર્થં કાશીખંડમ્

નાગ પ્રકાશક, દિલ્લી દ્વારા ઈ. સન્ ૧૯૮૭ મધ્યે પુનર્મુદ્રિતસ્ય સ્કન્દ પુરાણ કાશીખંડસ્ય અયં યુનિકોડ રૂપાંતરણં ઇન્દ્સેન્z ઓ.સી.આર. સાંફ્ટવેયર દ્વારા આષાઢે અધિક માસે કૃષ્ણ પ્રતિપદા તિથ્યાં ૨૦૭૨ વિક્રમીય સંવત્સરે (3-7-2015ઈ.) પૂર્ણીકૃતમ્॥