Skanda Purana · Verses 3.34-2

// śrīsūta uvāca // //
itihāsaṃ punarvakṣye dhanuṣkoṭipraśaṃsanam //
sṛgālasya ca saṃvādaṃ vānarasya ca sattamāḥ//

sṛgālavānarau pūrvamāstāṃ jātismarāvubhau//
purāpi mānuṣe bhāve sakhāyau tau babhūvatuḥ

anyāṃ yoniṃ samāpannau sārgālīṃ vānarīṃ tathā //
sakhyaṃ samīyaturubhau sṛgālo vānaro dvijāḥ

kadācidrudrabhūmiṣṭhaṃ sṛgālaṃ vānaro'bravīt //
śmaśānamadhye saṃprekṣya pūrvajātimanusmaran

// vānara uvāca // //
sṛgāla pātakaṃ pūrvaṃ kimakārṣīḥ sudāruṇam //
yastvaṃ śmaśāne mṛtakānpūtigaṃdhāṃśca kutsitān //
atsītyukto'tha kapinā sṛgālastamabhāṣata

// sṛgāla uvāca // //
ahaṃ pūrvabhave hyāsaṃ brāhmaṇo vedapāragaḥ

vedaśarmābhidho vidvānsarvakarmakalāpavit //
brāhmaṇāya pratiśrutya na mayā tatra janmani

kape dhanaṃ tadā dattaṃ sṛgālo'haṃ tato'bhavam//
tasmādevaṃvidhaṃ bhakṣyaṃ bhakṣayāmyatikutsitam

pratiśrutya durātmāno na prayacchaṃti ye narāḥ //
kape sṛgālayoniṃ te prāpnuvaṃtyatikutsitām

yo na dadyātpratiśrutya svalpaṃ vā yadi vā bahu //
sarvāśāstasya naṣṭāḥ syuḥ ṣaṃḍhasyeva prajodbhavaḥ

pratiśrutyāpradāne tu brāhmaṇāya plavaṃgama //
daśajanmārjitaṃ puṇyaṃ tatkṣaṇādeva naśyati

pratiśrutyāpradānena yatpāpamupajāyate //
nāśvamedhaśatenāpitatpāpaṃ pariśudhyati

na jānehamidaṃ pāpaṃ kadā naṣṭaṃ bhavediti //
tasmātpratiśrutaṃ dravyaṃ dātavyaṃ viduṣā sadā

pratiśrutyāpradānena sṛgālo bhavati dhruvam //
tasmātprājñena viduṣā dātavyaṃ hi pratiśrutam

ityuktvā sa sṛgālastaṃ vānaraṃ punarabravīt //
bhavatā kiṃ kṛtaṃ pāpaṃ yena vānaratāmagāt

anāgaso vanacarānpakṣiṇo hiṃsi vānara //
tatpātakaṃ vadasvādya vānaratvapradaṃ mama //
ityuktaḥ sa sṛgālena sṛgālaṃ vānaro'bravīt

// vānara uvāca // //
purā janmanyahaṃ vipro vedanātha iti smṛtaḥ //

viśvanātho mama pitā mamāṃbā kamalālayā //
sṛgāla sakhyamabhavadāvayoḥ prāgbhave'pi hi

tvaṃ na jānāsi tatsarvaṃ vedmyahaṃ puṇya gauravāt //
tapasārādhya giriśaṃ tatprasādātpurā mama

atītabhāvivijñānamasti janmāṃtare'pi ca //
gomāyo tadbhave śākaṃ brāhmaṇasya hṛtaṃ mayā

tatpāpādvānaro jāto narakānubhavādanu //
nāhartavyaṃ vipradhanaṃ haraṇānnarakaṃ bhavet

anaṃtaraṃ vānaratvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ //
tasmānna brāhmaṇasvaṃ tu hartavyaṃ viduṣā sadā

brahmasvaharaṇātpāpamadhikaṃ naiva vidyate //
pītavaṃtaṃ viṣaṃ haṃti brahmasvaṃ sakulaṃ dahet

brahmasvaharaṇātpāpī kuṃbhīpākeṣu pacyate //
paścānnarakaśeṣeṇa vānarīṃ yonimaśnute

vipradravyaṃ na hartavyaṃ kṣaṃtavyaṃ teṣvataḥ sadā //
bālā daridrāḥ kṛpaṇā vedaśāstrādivarjitāḥ

brāhmaṇā nāvamaṃtavyāḥ kruddhāścedanalopamāḥ //
atītānāgataṃ jñānaṃ sṛgālākhilamasti me

jñānamasti na me tvekametatpāpaviśodhanam//
jātismaro'pi hi bhavānbhāvikāryaṃ na budhyate

atīteṣvapi kiṃcijjñaḥ pratibaṃdhavaśādbhavān //
ato bhavānna jānīte bhāvyatītaṃ tathākhilam

kiyatkālaṃ sṛgālāto bhuktā vyasanamīdṛśam //
āvayorasya pāpasya ko vā mocayitā bhavet //

evaṃ prabruvatostatra plavaṃgamasṛgālayoḥ//
yadṛcchayā daivayogātpūrvapuṇyavaśāddvijāḥ

āyayau sa mahātejāḥ siṃdhudvīpāhvayo muniḥ//
bhasmoddhūlitasarvāṃgastripuṃḍrāṃkitamastakaḥ

rudrākṣamālābharaṇaḥ śivanāmāni kīrtayan //
sṛgālavānarau dṛṣṭvā siṃdhudvīpābhidhaṃ munim //
praṇamya mudi tau bhūtvā papracchaturidaṃ tadā

// sṛgālavānarāvūcatuḥ // //
bhagavansarvadharmajña siṃdhudvīpa mahāmune

āvāṃ rakṣa kṛpādṛṣṭyā vilokaya muhurmudā //
kapitvaṃ ca sṛgālatvamāvayoryena naśyati

tamupāyaṃ vadasvādya tvaṃ hi puṇyavatāṃ varaḥ //
anāthānkṛpaṇānajñānbālānrogāturāñjanān

rakṣaṃti sādhavo nityaṃ kṛpayā nirapekṣakāḥ //
tābhyāmitīritaḥ prājñaḥ siṃdhudvīpo mahāmuniḥ //
prāha tau kapigomāyū dhyātvā tu manasā ciram

// siṃdhudvīpa uvāca // //
jānāmyahaṃ yuvāṃ samyagghe sṛgālaplavaṃgamau

sṛgāla prāgbhave tvaṃ vai vedaśarmābhidho dvijaḥ //
brāhmaṇāya pratiśrutya dhānyānāmāḍhakaṃ tvayā

na dattaṃ tena pāpena sārgālīṃ yonimāptavān //
tvaṃ ca vānara pūrvasminvedanāthābhidho dvijaḥ

brāhmaṇasya gṛhācchākaṃ hṛtaṃ cauryāttvayā tata //
prāptosi vānarīṃ yoniṃ sarvapakṣibhayaṃkarīm

yuvayoḥ pāpaśāṃtyarthamupāyaṃ pravadāmyaham //
dakṣiṇāṃbunidhau rāmadhanuṣkoṭau yuvāmaram

gatvātra kurutaṃ snānaṃ tena pāpādvimokṣyathaḥ //
purā kirātīsaṃsargātsumatirbrāhmaṇaḥ surām //
pītavāntsa dhanuṣkoṭau snātvā pāpādvimocitaḥ

// sṛgāla vānarāvūcatuḥ // //
sumatiḥ kasya putro'sau kathaṃ ca sa surāṃ papau

kathaṃ kirātyāṃ sakto'bhūtsiṃdhudvīpa mahāmate //
āvayorvistarādetadvada tvaṃ kṛpāyādhunā

// siṃdhudvīpa uvāca // //
mahārāṣṭrābhidhe deśe brāhmaṇaḥ kaścidāstikaḥ //
yajñadeva iti khyāto vedavedāṃgapāragaḥ

dayālurātitheyaśca śivanārāyaṇārcakaḥ //
sumatirnāma putro'bhūdyajñadevasya tasya vai

pitarau sa parityajya bhāryāmapi pativratām //
prayayāvutkale deśe viṭagoṣṭhīparāyaṇaḥ

kācitkirātī taddeśe vasantī yuvamohinī //
yūnāṃ samastadravyāṇi pralobhya jagṛhe ciram

tasyā gṛhaṃ sa prayayau sumatirbrāhmaṇādhamaḥ //
sumatiṃ sā na jagrāha kirātī nirdhanaṃ dvijam

tayā tyakto'tha sumatistatsaṃyogaikatatparaḥ //
itastataścorayitvā bahudravyāṇi saṃtatam

dattvā tayā ciraṃ reme tadgrahe bubhuje ca saḥ //
ekena caṣakeṇāsau tayā saha surāṃ papau

evaṃ sa bahukālaṃ vai ramamāṇastayā saha //
pitarau nijapatnīṃ ca nāsmaradviṣayāturaḥ

sa kadācitkirātaistu cauryaṃ kartuṃ yayau saha //
dravyaṃ hartuṃ kirātāste lāṭānāṃ viṣayaṃ yayuḥ

viprasya kasyacidgehe so'pi kairātaveṣadhṛk//
yayau corayituṃ dravyaṃ sāhasī khaṅgahastavān

tadgṛhasvāminaṃ vipraṃ hatvā khaḍgena sāhasī //
samādāya bahu dravyaṃ kirātībhavanaṃ yayau

taṃ yāṃtamanuyāti sma brahmahatyā bhayaṃkarī //
nīlavastradharā bhīmā bhṛśaṃ raktaśiroruhā

garjaṃtī sāṭṭahāsaṃ sā kaṃpayantī ca rodasī //
anudrutastayā so'yaṃ babhrāma jagatītale

evaṃ bhramanbhuvaṃ sarvāṃ kadācitsumatiḥ svayam //
svaṃ grāmaṃ prayayau bhītyā he sṛgālaplavaṃgamau

anudrutastayā bhītaḥ prayayau svagṛhaṃ prati //
brahmahatyāpyanudrutya tena sākaṃ gṛhaṃ yayau

pitaraṃ rakṣa rakṣeti sumatiḥ śaraṇaṃ yayau //
mā bhaiṣīriti taṃ procya pitā rakṣitumudyataḥ //
tadānīṃ brahmahatyeyaṃ tattātaṃ pratyabhāṣata

/
/ brahmahatyovāca // //
mainaṃ tvaṃ pratigṛhṇīṣva yajñadeva dvijottama

asau surāpī steyī ca brahmahā cātipātakī //
mātṛdrohī pitṛdrohī bhāryātyāgī ca pāpakṛt

kirātīsaṃgaduṣṭaśca nainaṃ muñcāmyahaṃ dvija //
gṛhṇāsi cedimaṃ vipra mahāpātakinaṃ sutam

tvadbhāryāmasya bhāryāṃ ca tvāṃ ca putramimaṃ dvija //
bhakṣayiṣyāmi vaṃśaṃ ca tasmānmuñca sutaṃ tvimam //

imaṃ tyajasi cetputraṃ yuṣmānmokṣyāmi sāṃpratam //
naikasyārthe kulaṃ hantumarhasi tvaṃ mahāmate //
ityuktaḥ sa tayā tatra yajñadevo'bravīcca tām

// yajñadeva uvāca // //
bādhate māṃ sutasnehaḥ kathamenaṃ parityaje //
brahmahatyā tadākarṇya dvijoktaṃ tamabhāṣata

// brahmahatyovāca // //
ayaṃ hi patito'bhūtte varṇāśramabahiṣkṛtaḥ

putresminmā kuru snehaṃ niṃditaṃ tasya darśanam//
ityuktvā brahmahatyā sā yajñadevasya paśyataḥ

talena prajahārāsya putraṃ sumatināmakam //
ruroda tāta tāteti pitaraṃ prabruvanmuhuḥ

rurudurjanako mātā bhāryāpi sumatestadā //
etasminnaṃtare tatra durvāsāḥ śaṃkarāṃśajaḥ

diṣṭavā samāyayau yogī he sṛgālaplavaṃgamau //
yajñadevo'tha taṃ dṛṣṭvā muniṃ rudrāvatārakam//
śrutvā praṇamya śaraṇaṃ yayāce putrakāraṇāt

// pitovāca // //
durvāsastvaṃ mahāyogī sākṣādvai śaṃkarāṃśajaḥ

tvaddarśanamapuṇyānāṃ bhavitā na kadācana //
brahmahā ca surāpī ca steyī cābhūtsuto mama

enaṃ prahartumāyātā brahmahatyā vivartate //
bhūyādyathā me putro'yaṃ mahāpātakamocitaḥ

ghorā ca brahmahatyeyaṃ yathā śīghraṃ layaṃ vrajet //
tamupāyaṃ vadasvādya mama putre dayāṃ kuru

ayameva hi putro me nānyo'sti tanayo mune //
asminmṛte tu vaṃśo me samucchidyetsamūlataḥ

tataḥ pitṛbhyaḥ piṃḍānāṃ dātāpi na bhaveddhruvam //
ataḥ kṛpāṃ kuruṣva tvamasmāsu bhagavanmune

ityuktaḥ sa tadovāca durvāsāḥ śaṃkarāṃśajaḥ //
dhyātvā tu suciraṃ kālaṃ yajñadevaṃ dvijottamam

// durvāsā uvāca // //
yajñadeva kṛtaṃ pāpamatikrūraṃ sutena te //
nāsya pāpasya śāṃtiḥ syātprāyaścittāyutairapi

athāpi te sutasyāhamasya pāpasya śāṃtaye //
prāyaścittaṃ vadiṣyāmi śṛṇu nānyamanā dvija

śrīrāmadhanuṣaḥ koṭau dakṣiṇe salilārṇave //
snāti cettava putro'yaṃ pātakānmokṣyate kṣaṇāt

durvinītābhidho vipro yatra snānāddvijottama //
gurustrīgama pāpebhyastatkṣaṇādeva mocitaḥ

saiṣā śrīdhanuṣaḥ koṭī rāghavasya svayaṃ hareḥ //
snānamātreṇa pāpaughaṃ nāśayettvatsutasya sā

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye dhanuṣkoṭipraśaṃsāyāṃ sṛgālavānarasaṃvāde sumatimahāpātaka vimokṣopāyakathanaṃnāma catustriṃśo'dhyāyaḥ