સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.34-2

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇતિહાસં પુનર્વક્ષ્યે ધનુષ્કોટિપ્રશંસનમ્ ॥
સૃગાલસ્ય ચ સંવાદં વાનરસ્ય ચ સત્તમાઃ॥

સૃગાલવાનરૌ પૂર્વમાસ્તાં જાતિસ્મરાવુભૌ॥
પુરાપિ માનુષે ભાવે સખાયૌ તૌ બભૂવતુઃ

અન્યાં યોનિં સમાપન્નૌ સાર્ગાલીં વાનરીં તથા ॥
સખ્યં સમીયતુરુભૌ સૃગાલો વાનરો દ્વિજાઃ

કદાચિદ્રુદ્રભૂમિષ્ઠં સૃગાલં વાનરોઽબ્રવીત્ ॥
શ્મશાનમધ્યે સંપ્રેક્ષ્ય પૂર્વજાતિમનુસ્મરન્

॥ વાનર ઉવાચ ॥ ॥
સૃગાલ પાતકં પૂર્વં કિમકાર્ષીઃ સુદારુણમ્ ॥
યસ્ત્વં શ્મશાને મૃતકાન્પૂતિગંધાંશ્ચ કુત્સિતાન્ ॥
અત્સીત્યુક્તોઽથ કપિના સૃગાલસ્તમભાષત

॥ સૃગાલ ઉવાચ ॥ ॥
અહં પૂર્વભવે હ્યાસં બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ

વેદશર્માભિધો વિદ્વાન્સર્વકર્મકલાપવિત્ ॥
બ્રાહ્મણાય પ્રતિશ્રુત્ય ન મયા તત્ર જન્મનિ

કપે ધનં તદા દત્તં સૃગાલોઽહં તતોઽભવમ્॥
તસ્માદેવંવિધં ભક્ષ્યં ભક્ષયામ્યતિકુત્સિતમ્

પ્રતિશ્રુત્ય દુરાત્માનો ન પ્રયચ્છંતિ યે નરાઃ ॥
કપે સૃગાલયોનિં તે પ્રાપ્નુવંત્યતિકુત્સિતામ્

યો ન દદ્યાત્પ્રતિશ્રુત્ય સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ ॥
સર્વાશાસ્તસ્ય નષ્ટાઃ સ્યુઃ ષંઢસ્યેવ પ્રજોદ્ભવઃ

પ્રતિશ્રુત્યાપ્રદાને તુ બ્રાહ્મણાય પ્લવંગમ ॥
દશજન્માર્જિતં પુણ્યં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

પ્રતિશ્રુત્યાપ્રદાનેન યત્પાપમુપજાયતે ॥
નાશ્વમેધશતેનાપિતત્પાપં પરિશુધ્યતિ

ન જાનેહમિદં પાપં કદા નષ્ટં ભવેદિતિ ॥
તસ્માત્પ્રતિશ્રુતં દ્રવ્યં દાતવ્યં વિદુષા સદા

પ્રતિશ્રુત્યાપ્રદાનેન સૃગાલો ભવતિ ધ્રુવમ્ ॥
તસ્માત્પ્રાજ્ઞેન વિદુષા દાતવ્યં હિ પ્રતિશ્રુતમ્

ઇત્યુક્ત્વા સ સૃગાલસ્તં વાનરં પુનરબ્રવીત્ ॥
ભવતા કિં કૃતં પાપં યેન વાનરતામગાત્

અનાગસો વનચરાન્પક્ષિણો હિંસિ વાનર ॥
તત્પાતકં વદસ્વાદ્ય વાનરત્વપ્રદં મમ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ સૃગાલેન સૃગાલં વાનરોઽબ્રવીત્

॥ વાનર ઉવાચ ॥ ॥
પુરા જન્મન્યહં વિપ્રો વેદનાથ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

વિશ્વનાથો મમ પિતા મમાંબા કમલાલયા ॥
સૃગાલ સખ્યમભવદાવયોઃ પ્રાગ્ભવેઽપિ હિ

ત્વં ન જાનાસિ તત્સર્વં વેદ્મ્યહં પુણ્ય ગૌરવાત્ ॥
તપસારાધ્ય ગિરિશં તત્પ્રસાદાત્પુરા મમ

અતીતભાવિવિજ્ઞાનમસ્તિ જન્માંતરેઽપિ ચ ॥
ગોમાયો તદ્ભવે શાકં બ્રાહ્મણસ્ય હૃતં મયા

તત્પાપાદ્વાનરો જાતો નરકાનુભવાદનુ ॥
નાહર્તવ્યં વિપ્રધનં હરણાન્નરકં ભવેત્

અનંતરં વાનરત્વં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
તસ્માન્ન બ્રાહ્મણસ્વં તુ હર્તવ્યં વિદુષા સદા

બ્રહ્મસ્વહરણાત્પાપમધિકં નૈવ વિદ્યતે ॥
પીતવંતં વિષં હંતિ બ્રહ્મસ્વં સકુલં દહેત્

બ્રહ્મસ્વહરણાત્પાપી કુંભીપાકેષુ પચ્યતે ॥
પશ્ચાન્નરકશેષેણ વાનરીં યોનિમશ્નુતે

વિપ્રદ્રવ્યં ન હર્તવ્યં ક્ષંતવ્યં તેષ્વતઃ સદા ॥
બાલા દરિદ્રાઃ કૃપણા વેદશાસ્ત્રાદિવર્જિતાઃ

બ્રાહ્મણા નાવમંતવ્યાઃ ક્રુદ્ધાશ્ચેદનલોપમાઃ ॥
અતીતાનાગતં જ્ઞાનં સૃગાલાખિલમસ્તિ મે

જ્ઞાનમસ્તિ ન મે ત્વેકમેતત્પાપવિશોધનમ્॥
જાતિસ્મરોઽપિ હિ ભવાન્ભાવિકાર્યં ન બુધ્યતે

અતીતેષ્વપિ કિંચિજ્જ્ઞઃ પ્રતિબંધવશાદ્ભવાન્ ॥
અતો ભવાન્ન જાનીતે ભાવ્યતીતં તથાખિલમ્

કિયત્કાલં સૃગાલાતો ભુક્તા વ્યસનમીદૃશમ્ ॥
આવયોરસ્ય પાપસ્ય કો વા મોચયિતા ભવેત્ ॥

એવં પ્રબ્રુવતોસ્તત્ર પ્લવંગમસૃગાલયોઃ॥
યદૃચ્છયા દૈવયોગાત્પૂર્વપુણ્યવશાદ્દ્વિજાઃ

આયયૌ સ મહાતેજાઃ સિંધુદ્વીપાહ્વયો મુનિઃ॥
ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાંગસ્ત્રિપુંડ્રાંકિતમસ્તકઃ

રુદ્રાક્ષમાલાભરણઃ શિવનામાનિ કીર્તયન્ ॥
સૃગાલવાનરૌ દૃષ્ટ્વા સિંધુદ્વીપાભિધં મુનિમ્ ॥
પ્રણમ્ય મુદિ તૌ ભૂત્વા પપ્રચ્છતુરિદં તદા

॥ સૃગાલવાનરાવૂચતુઃ ॥ ॥
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સિંધુદ્વીપ મહામુને

આવાં રક્ષ કૃપાદૃષ્ટ્યા વિલોકય મુહુર્મુદા ॥
કપિત્વં ચ સૃગાલત્વમાવયોર્યેન નશ્યતિ

તમુપાયં વદસ્વાદ્ય ત્વં હિ પુણ્યવતાં વરઃ ॥
અનાથાન્કૃપણાનજ્ઞાન્બાલાન્રોગાતુરાઞ્જનાન્

રક્ષંતિ સાધવો નિત્યં કૃપયા નિરપેક્ષકાઃ ॥
તાભ્યામિતીરિતઃ પ્રાજ્ઞઃ સિંધુદ્વીપો મહામુનિઃ ॥
પ્રાહ તૌ કપિગોમાયૂ ધ્યાત્વા તુ મનસા ચિરમ્

॥ સિંધુદ્વીપ ઉવાચ ॥ ॥
જાનામ્યહં યુવાં સમ્યગ્ઘે સૃગાલપ્લવંગમૌ

સૃગાલ પ્રાગ્ભવે ત્વં વૈ વેદશર્માભિધો દ્વિજઃ ॥
બ્રાહ્મણાય પ્રતિશ્રુત્ય ધાન્યાનામાઢકં ત્વયા

ન દત્તં તેન પાપેન સાર્ગાલીં યોનિમાપ્તવાન્ ॥
ત્વં ચ વાનર પૂર્વસ્મિન્વેદનાથાભિધો દ્વિજઃ

બ્રાહ્મણસ્ય ગૃહાચ્છાકં હૃતં ચૌર્યાત્ત્વયા તત ॥
પ્રાપ્તોસિ વાનરીં યોનિં સર્વપક્ષિભયંકરીમ્

યુવયોઃ પાપશાંત્યર્થમુપાયં પ્રવદામ્યહમ્ ॥
દક્ષિણાંબુનિધૌ રામધનુષ્કોટૌ યુવામરમ્

ગત્વાત્ર કુરુતં સ્નાનં તેન પાપાદ્વિમોક્ષ્યથઃ ॥
પુરા કિરાતીસંસર્ગાત્સુમતિર્બ્રાહ્મણઃ સુરામ્ ॥
પીતવાન્ત્સ ધનુષ્કોટૌ સ્નાત્વા પાપાદ્વિમોચિતઃ

॥ સૃગાલ વાનરાવૂચતુઃ ॥ ॥
સુમતિઃ કસ્ય પુત્રોઽસૌ કથં ચ સ સુરાં પપૌ

કથં કિરાત્યાં સક્તોઽભૂત્સિંધુદ્વીપ મહામતે ॥
આવયોર્વિસ્તરાદેતદ્વદ ત્વં કૃપાયાધુના

॥ સિંધુદ્વીપ ઉવાચ ॥ ॥
મહારાષ્ટ્રાભિધે દેશે બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદાસ્તિકઃ ॥
યજ્ઞદેવ ઇતિ ખ્યાતો વેદવેદાંગપારગઃ

દયાલુરાતિથેયશ્ચ શિવનારાયણાર્ચકઃ ॥
સુમતિર્નામ પુત્રોઽભૂદ્યજ્ઞદેવસ્ય તસ્ય વૈ

પિતરૌ સ પરિત્યજ્ય ભાર્યામપિ પતિવ્રતામ્ ॥
પ્રયયાવુત્કલે દેશે વિટગોષ્ઠીપરાયણઃ

કાચિત્કિરાતી તદ્દેશે વસન્તી યુવમોહિની ॥
યૂનાં સમસ્તદ્રવ્યાણિ પ્રલોભ્ય જગૃહે ચિરમ્

તસ્યા ગૃહં સ પ્રયયૌ સુમતિર્બ્રાહ્મણાધમઃ ॥
સુમતિં સા ન જગ્રાહ કિરાતી નિર્ધનં દ્વિજમ્

તયા ત્યક્તોઽથ સુમતિસ્તત્સંયોગૈકતત્પરઃ ॥
ઇતસ્તતશ્ચોરયિત્વા બહુદ્રવ્યાણિ સંતતમ્

દત્ત્વા તયા ચિરં રેમે તદ્ગ્રહે બુભુજે ચ સઃ ॥
એકેન ચષકેણાસૌ તયા સહ સુરાં પપૌ

એવં સ બહુકાલં વૈ રમમાણસ્તયા સહ ॥
પિતરૌ નિજપત્નીં ચ નાસ્મરદ્વિષયાતુરઃ

સ કદાચિત્કિરાતૈસ્તુ ચૌર્યં કર્તું યયૌ સહ ॥
દ્રવ્યં હર્તું કિરાતાસ્તે લાટાનાં વિષયં યયુઃ

વિપ્રસ્ય કસ્યચિદ્ગેહે સોઽપિ કૈરાતવેષધૃક્॥
યયૌ ચોરયિતું દ્રવ્યં સાહસી ખઙ્ગહસ્તવાન્

તદ્ગૃહસ્વામિનં વિપ્રં હત્વા ખડ્ગેન સાહસી ॥
સમાદાય બહુ દ્રવ્યં કિરાતીભવનં યયૌ

તં યાંતમનુયાતિ સ્મ બ્રહ્મહત્યા ભયંકરી ॥
નીલવસ્ત્રધરા ભીમા ભૃશં રક્તશિરોરુહા

ગર્જંતી સાટ્ટહાસં સા કંપયન્તી ચ રોદસી ॥
અનુદ્રુતસ્તયા સોઽયં બભ્રામ જગતીતલે

એવં ભ્રમન્ભુવં સર્વાં કદાચિત્સુમતિઃ સ્વયમ્ ॥
સ્વં ગ્રામં પ્રયયૌ ભીત્યા હે સૃગાલપ્લવંગમૌ

અનુદ્રુતસ્તયા ભીતઃ પ્રયયૌ સ્વગૃહં પ્રતિ ॥
બ્રહ્મહત્યાપ્યનુદ્રુત્ય તેન સાકં ગૃહં યયૌ

પિતરં રક્ષ રક્ષેતિ સુમતિઃ શરણં યયૌ ॥
મા ભૈષીરિતિ તં પ્રોચ્ય પિતા રક્ષિતુમુદ્યતઃ ॥
તદાનીં બ્રહ્મહત્યેયં તત્તાતં પ્રત્યભાષત

।
। બ્રહ્મહત્યોવાચ ॥ ॥
મૈનં ત્વં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ યજ્ઞદેવ દ્વિજોત્તમ

અસૌ સુરાપી સ્તેયી ચ બ્રહ્મહા ચાતિપાતકી ॥
માતૃદ્રોહી પિતૃદ્રોહી ભાર્યાત્યાગી ચ પાપકૃત્

કિરાતીસંગદુષ્ટશ્ચ નૈનં મુઞ્ચામ્યહં દ્વિજ ॥
ગૃહ્ણાસિ ચેદિમં વિપ્ર મહાપાતકિનં સુતમ્

ત્વદ્ભાર્યામસ્ય ભાર્યાં ચ ત્વાં ચ પુત્રમિમં દ્વિજ ॥
ભક્ષયિષ્યામિ વંશં ચ તસ્માન્મુઞ્ચ સુતં ત્વિમમ્ ॥

ઇમં ત્યજસિ ચેત્પુત્રં યુષ્માન્મોક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્ ॥
નૈકસ્યાર્થે કુલં હન્તુમર્હસિ ત્વં મહામતે ॥
ઇત્યુક્તઃ સ તયા તત્ર યજ્ઞદેવોઽબ્રવીચ્ચ તામ્

॥ યજ્ઞદેવ ઉવાચ ॥ ॥
બાધતે માં સુતસ્નેહઃ કથમેનં પરિત્યજે ॥
બ્રહ્મહત્યા તદાકર્ણ્ય દ્વિજોક્તં તમભાષત

॥ બ્રહ્મહત્યોવાચ ॥ ॥
અયં હિ પતિતોઽભૂત્તે વર્ણાશ્રમબહિષ્કૃતઃ

પુત્રેસ્મિન્મા કુરુ સ્નેહં નિંદિતં તસ્ય દર્શનમ્॥
ઇત્યુક્ત્વા બ્રહ્મહત્યા સા યજ્ઞદેવસ્ય પશ્યતઃ

તલેન પ્રજહારાસ્ય પુત્રં સુમતિનામકમ્ ॥
રુરોદ તાત તાતેતિ પિતરં પ્રબ્રુવન્મુહુઃ

રુરુદુર્જનકો માતા ભાર્યાપિ સુમતેસ્તદા ॥
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર દુર્વાસાઃ શંકરાંશજઃ

દિષ્ટવા સમાયયૌ યોગી હે સૃગાલપ્લવંગમૌ ॥
યજ્ઞદેવોઽથ તં દૃષ્ટ્વા મુનિં રુદ્રાવતારકમ્॥
શ્રુત્વા પ્રણમ્ય શરણં યયાચે પુત્રકારણાત્

॥ પિતોવાચ ॥ ॥
દુર્વાસસ્ત્વં મહાયોગી સાક્ષાદ્વૈ શંકરાંશજઃ

ત્વદ્દર્શનમપુણ્યાનાં ભવિતા ન કદાચન ॥
બ્રહ્મહા ચ સુરાપી ચ સ્તેયી ચાભૂત્સુતો મમ

એનં પ્રહર્તુમાયાતા બ્રહ્મહત્યા વિવર્તતે ॥
ભૂયાદ્યથા મે પુત્રોઽયં મહાપાતકમોચિતઃ

ઘોરા ચ બ્રહ્મહત્યેયં યથા શીઘ્રં લયં વ્રજેત્ ॥
તમુપાયં વદસ્વાદ્ય મમ પુત્રે દયાં કુરુ

અયમેવ હિ પુત્રો મે નાન્યોઽસ્તિ તનયો મુને ॥
અસ્મિન્મૃતે તુ વંશો મે સમુચ્છિદ્યેત્સમૂલતઃ

તતઃ પિતૃભ્યઃ પિંડાનાં દાતાપિ ન ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
અતઃ કૃપાં કુરુષ્વ ત્વમસ્માસુ ભગવન્મુને

ઇત્યુક્તઃ સ તદોવાચ દુર્વાસાઃ શંકરાંશજઃ ॥
ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલં યજ્ઞદેવં દ્વિજોત્તમમ્

॥ દુર્વાસા ઉવાચ ॥ ॥
યજ્ઞદેવ કૃતં પાપમતિક્રૂરં સુતેન તે ॥
નાસ્ય પાપસ્ય શાંતિઃ સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તાયુતૈરપિ

અથાપિ તે સુતસ્યાહમસ્ય પાપસ્ય શાંતયે ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં વદિષ્યામિ શૃણુ નાન્યમના દ્વિજ

શ્રીરામધનુષઃ કોટૌ દક્ષિણે સલિલાર્ણવે ॥
સ્નાતિ ચેત્તવ પુત્રોઽયં પાતકાન્મોક્ષ્યતે ક્ષણાત્

દુર્વિનીતાભિધો વિપ્રો યત્ર સ્નાનાદ્દ્વિજોત્તમ ॥
ગુરુસ્ત્રીગમ પાપેભ્યસ્તત્ક્ષણાદેવ મોચિતઃ

સૈષા શ્રીધનુષઃ કોટી રાઘવસ્ય સ્વયં હરેઃ ॥
સ્નાનમાત્રેણ પાપૌઘં નાશયેત્ત્વત્સુતસ્ય સા

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે સેતુમાહાત્મ્યે ધનુષ્કોટિપ્રશંસાયાં સૃગાલવાનરસંવાદે સુમતિમહાપાતક વિમોક્ષોપાયકથનંનામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ