Skanda Purana · Verses 3.16-3

// sūta uvāca // //
kuṃḍe hanumataḥ snātvā svayaṃ rudreṇa sevite //
agastitīrthaṃ vipreṃdrāstato gacchetsamāhitaḥ

etadvinirmitaṃ tīrthaṃ sākṣādvai kumbhayoninā //
pravartamāne kalahe purā vai meruviṃdhyayoḥ

niruddhabhuvanābhogo vavṛdhe viṃdhyaparvataḥ //
tadā prāṇiṣu sarveṣu nirucchvāseṣu devatāḥ

kailāsaṃ parvataṃ gatvā śaṃbhave tadvyajijñapan//
tadā sa pārvatīpāṇigrahaṇotsukakautukī

preṣayitvā vasiṣṭhādīnpārvatīṃ yācituṃ munīn//
kuṃbhaja tvaṃ nigṛhṇīṣva viṃdhyādrimiti so'nvaśāt

tataḥ sa kumbhajaḥ prāha bhagavaṃtaṃ pinākinam //
udvāhaveṣaṃ te deva na drakṣyehaṃ kathaṃ vibho

iti vijñāpitaḥ śaṃbhuḥ punaḥ kuṃbhajamabravīt//
kuṃbhajodvāhaveṣaṃ te pārvatyā sahito hyaham

vedāraṇye mahāpuṇye darśayiṣyāmyasaṃśayaḥ //
tadgaccha śīghraṃ viṃdhyādriṃ nigrahītuṃ munīśvara

evamuktastatogastyo vindhyādriṃ sa nigṛhya ca //
pādākramaṇamātreṇa samīkurvanmahītalam

caritvā dakṣi ṇāndeśāngandhamādanamanvagāt //
sa viditvā maharṣistu gandhamādanavaibhavam

tatra tīrthaṃ mahāpuṇyaṃ svanāmnā nirmame muniḥ //
lopāmudrāsakhastatra vartate'dyāpi kuṃbhajaḥ

tatra snātvā ca pītvā ca na bhūyo janmabhāgbhavet //
iha loke trikālepi tattīrthasadṛśaṃ dvijāḥ //

tīrthaṃ na vidyate puṇyaṃ bhuktimuktiphalapradam //
sarvābhīṣṭapradaṃ nṛṇāṃ yattīrthasnānavaibhavāt

sudīrghatamasaḥ putraḥ kakṣīvānnāma nāmataḥ //
lebhe manoramāṃ nāma svanayasya sutāṃ priyām

kakṣīvataḥ kathā seyaṃ puṇyāpāpavināśinī //
tāṃ kathāṃ vaḥ pravakṣyāmi tacchṛṇudhvaṃ munīśvarāḥ /

asti dīrghatamā nāma muniḥ paramadhārmikaḥ //
tasya putraḥ samabhavatkakṣīvāniti viśrutaḥ

upanītaḥ sa kakṣīvānbrahmacārī jiteṃ driyaḥ //
vedābhyāsāya sa guroḥ kule vāsamakalpayat

udaṃkasya gurorgehe vasandīrghatamaḥsutaḥ //
so'dhyeṣṭa caturo vedānsāṃgāñchāstrāṇi ṣaṭ tathā

itihāsapurāṇāni tathopaniṣado'pica //
uṣitvā ṣaṣṭivarṣāṇi kakṣīvāngurusannidhau

prayāsyansvagṛhaṃ viprā gurave dakṣi ṇāmadāt //
uvāca vai gururvidvānkakṣīvānbrahmavittamaḥ

// kakṣīvānuvāca // //
ahaṃ gṛhaṃ prayāsyāmi kurvanujñāṃ mahāmune //
avalokya kṛpādṛṣṭyā māṃ rakṣodaṃka sāṃpratam //
udaṃkastveva muditaḥ kakṣīvaṃtamathābravīt

// udaṃka uvāca //
anujānāmi kakṣīvangaccha tvaṃ svagṛhaṃ prati

udvāhārthamupāyaṃ te vatsa vakṣyāmi tacchṛṇu //
rāmasetuṃ prayāhi tvaṃ gaṃdhamādanaparvatam

tatrāgastyakṛtaṃ tīrthaṃ sarvābhīṣṭapradā yakam //
bhuktimuktipradaṃ puṃsāṃ sarvapāpanibarhaṇam

vidyate snāhi tatra tvaṃ sarvamaṃgalasādhane //
trivarṣaṃ vasa tatra tvaṃ niyamācārasaṃyutaḥ

varṣeṣu triṣu yāteṣu caturthe vatsare tataḥ //
nirgamiṣyati mātaṃgaḥ kaścittīrthottamāttataḥ

caturdaṃto mahākāyaḥ śaradabhrasamacchaviḥ //
taṃ gajaṃ girisaṃkāśaṃ snātvā tatra samāruha

āruhya taṃ gajaṃ vatsa svanayasya purīṃ vraja //
caturdaṃtagajasthaṃ tvāṃ dṛṣṭvā śakramivāparam

rājarṣiḥ svanayo dhīmānharṣavyākulalocanaḥ //
svakanyāyāḥ kṛte duḥkhaṃ tyajedeva hṛdisthitam

purā hi pratijajñe sā tasya putrī manoramā //
caturdaṃtaṃ mahākāyaṃ gajaṃ sarvāṃgapāṃḍuram

āruhya yaḥ samāgacchetsa me bhartā bhavediti //
svakanyāyāḥ pratijñāṃ tāṃ samākarṇya sa bhūpatiḥ //

duḥkhākulamanā bhūtvā satataṃ paryaciṃtayat //
svanaye ciṃtayatyevaṃ nāradaḥ samupāgamat

tamāgataṃ muniṃ dṛṣṭvā rājarṣiratidhārmikaḥ //
pratyudgamya mudā yuktaḥ pādyārghyādyairapūjayat

praṇamya nāradaṃ rājā vacanaṃ cedamabravīt //
kanyeyaṃ mama devarṣe pratijñāmakarotpurā

catu rdaṃtaṃ mahākāyaṃ gajaṃ sarvāṃgapāṃḍuram //
āruhya yaḥ samāgacchetsa me bhartā bhavediti

caturdaṃto mahākāyo gajaḥ sarvāṃgapāṃḍuraḥ //
saṃbhavediṃdrabhavane bhūtale naiva vidyate

iyaṃ ca dustarāmenāṃ pratijñāṃ bāliśā'karot //
iyaṃ pratijñātitarāṃ satataṃ bādhate hi mām

anūḍhā hi pituḥ kanyā sarvadā śokamāvahet //
iti tasya vacaḥ śrutvā svanaye nārado'bravīt

mā viṣīdasva rājarṣe tasyā īdṛgvidhaḥ patiḥ //
bhaviṣyatyacirādeva pṛthivyāṃ brāhmaṇottamaḥ

kakṣīvāniti vikhyāto jāmātā te bhaviṣyati //
ityuktvā nāradamuniryayāvākāśamārgataḥ

sva nayastadvacaḥ śrutvā nāradena prabhāṣitam //
ākāṃkṣate divārātraṃ tādṛgvidhasamāgamam

ataḥ saumya mahābhāga kakṣīvanbālatāpasa //
agastyatīrthamadya tvaṃ snātuṃ gaccha tvarānvitaḥ

sarvamaṃgalasiddhiste bhaviṣyati na saṃśayaḥ //
udaṃkenaivamukto'tha kakṣīvāndvijapuṃgavaḥ

anu jñātaśca guruṇā prayayau gaṃdhamādanam //
saṃprāpyāgastyatīrthaṃ ca tatra sasnau jiteṃdriyaḥ

kṣetropavāsamakaroddinamekaṃ munīśvaraḥ //
aparedyuḥ punaḥ snātvā pāraṇāmakaroddvijaḥ

rātrau tatraiva suṣvāpa kakṣīvāndharmatatparaḥ //
evaṃ niyamayuktasya tasya kakṣīvato muneḥ

ekena divase nonaṃ varṣatrayamathāgamat //
atha varṣatrayasyāṃte tasminneva dine muniḥ

anvāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ sukhaṃ suṣvāpa tattaṭe //
yāmamātrāvaśiṣṭāyāṃ vibhāvaryāṃ mahādhvaniḥ

udabhūtpralayāṃbhodhivīcikolāhalopamaḥ //
tena śabdena mahatā kakṣīvānpratyabudhyata

tatastu svanayo nāma rājā sānucaro balī //
mṛgayākautukī tatra madhurāpatirāyayau

vinighnansa gajānsiṃhānvarāhānmahiṣānnurūn //
anyānmṛgaviśeṣāṃśca sa rājā nyavadhīccharaiḥ

sāmātyo mṛgayāsakto rathavājigajairyutaḥ //
agastyatīrthasavidhamāsasāda bhaṭānvitaḥ

sa rājā mṛgayāśrāṃtaḥ śrāṃtasainikasaṃvṛtaḥ //
tattīrthatīraprāṃteṣu niṣasāda mahīpatiḥ

tataḥ prabhāte vimale kakṣī vānmunisattamaḥ //
agastyatīrthe snātvā'sau saṃdhyāṃ pūrvāmupāsya ca

tasya tīre japanmatrāṃstasthau niyamasaṃyutaḥ //
atrāṃtare tīrthavarādgaja eko viniryayau

caturdaṃto mahākāyaḥ kailāsa iva mūrtimān //
sa samutthāya tattīrthādagātkakṣīvadaṃtikam

tamāgatamudaṃkokta lakṣaṇairupalakṣitam //
tadā nirīkṣya kakṣīvānāroḍhuṃ snānamātanot

namaskṛtya ca tattīrthaṃ ślāghamāno muhurmuhuḥ //
āruroha ca kakṣīvāṃścaturdaṃtaṃ mahāgajam

āruhya taṃ caturdaṃtaṃ rajatācalasaṃnibham //
svanayasya purīmeva kakṣīvāngaṃtumaicchata

tamārūḍhaṃ caturdaṃtaṃ śvetadaṃtāvalottamam //
sa vīkṣya niścikāyainaṃ kakṣīvāniti bhūpatiḥ

prasannahṛdayo rājā tasyāṃtikamupāgamat //
tadābhyāśamupāgamya kakṣīvaṃtaṃ nṛpo'bravīt

// svanaya uvāca // //
tvaṃ brahmankasya putro'si nāma kiṃ tava me vada //
gajamenaṃ samāruhya kutra vā gantumicchasi //
svanayenaivamuktastu kakṣīvānvākyamabravīt

// kakṣīvānuvāca // //
putro'haṃ dīrghatamasaḥ kakṣīvāniti viśrutaḥ

svanayasya tu rājarṣergacchāmi nagaraṃ prati //
ahamudvoḍhumicchāmi tasya kanyā manoramām

caturdaṃtagajārūḍhastatpratijñāṃ ca pūrayan //
svanayasya sutāpāṇiṃ grahīṣyāmi narādhipa

tadbhāṣitaṃ samākarṇya śrotrapīyūṣavarṣaṇam //
harṣasaṃphullanayanaḥ svanayo vākyama bravīt

kakṣīvanbhoḥ kṛtārthosmi sa eva svanayo hyaham //
udvoḍhumicchati bhavānyasya kanyāṃ manoramām

svāgataṃ te muniśreṣṭha kakṣīvanbālatāpasa //
mama kanyāṃ gṛhāṇa tvaṃ tapodhana manoramām

tayā saha carandharmāngārhasthyaṃ pratipālaya //
rājñoktaḥ sa tadovāca kakṣīvāndharmatatparaḥ //
rājānaṃ svanayaṃ prītaṃ madhurāpuravāsinam

// kakṣīvānuvāca // //
pitā dīrghatamānāma vedāraṇye mama prabho //

āste tapaścaransaumyo niyamācāratatparaḥ //
tasyāṃtikaṃ preṣaya tvaṃ vipramekaṃ dharāpate

tathoktaḥ sa tadā rājā svanayo hṛṣṭamā nasaḥ //
anekasenayā sārdhaṃ prāhiṇotsvapurodhasam

vipraṃ sudarśanaṃ nāma vedāraṇyasthalaṃ prati //
sudarśanaḥ samādiṣṭaḥ svanayena nṛpeṇa saḥ

mahatyā senayā sārdhaṃ prayayau vedakānanam //
tatroṭaje samāsīna taṃ dīrghatamasaṃ munim

tapaścaratamāsīnaṃ dhyāyanvedāṭavī patim //
purohito dadarśātha japaṃtaṃ maṃtramuttamam

praṇāmamakarottasmai munaye sa sudarśanaḥ //
uvāca dīrghatamasaṃ muniṃ prahlādayanniva

//
// sudarśana uvāca // //
kaccitte kuśalaṃ brahmankaccitte vardhate tapaḥ //
āśrame kuśalaṃ kaccitkacciddharme sukhaṃ vada

pṛṣṭaḥ sudarśanenaivaṃ munirdīrghatamāstadā //
sudarśanamuvācedamarghyādividhipūrvakam

// dīrghatamā uvāca // //
sarvatra kuśalaṃ brahmansudarśana mahāmate //
mama vedāṭavīnāthakṛpayā nāśubhaṃ kvacit

tavāpi kuśalaṃ brahmankiṃ sukhāgamanaṃ tathā //
kiṃvā''gamanakāryaṃ te sudarśana mamāśrame

/
svanayasya purodhāstvaṃ khalu vedavidāṃvaraḥ //
taṃ vihāya mahārāja madhurāpuravāsinam

mahatyā senayā sārdhaṃ kimarthaṃ tvamihāgataḥ //
ityukto dīrghatamasā tadānīṃ sa sudarśanaḥ

uvāca taṃ mahātmānaṃ muniṃ jvalitatejasam //
sarvatra me sukhaṃ brahmanbhavataḥ kṛpayā sadā

bhagavansva nayo rājā sāṣṭāṃgaṃ praṇipatya tu//
tvāṃ prāha praśritaṃ vākyaṃ manmukhena śṛṇuṣva tat

// svanaya uvāca // //
kakṣīvāṃste suto brahma ngaṃdhamādanaparvate //
snānaṃ kurvannagastyasya tīrthe saṃprati vartate

tasya rūpaṃ tapo dharmamācārānvaidikāṃstathā //
vedaśāstrapravīṇatvamābhi jātyaṃ ca tādṛśam

lokottaramidaṃ sarvaṃ vijñāya tava naṃdane //
manoramāṃ sutāṃ tasmai dātumicchāmyahaṃ mune

mṛgayākautukī cāhaṃ gaṃdhamādanaparvatam //
āgato muniśārdūla vartte yuṣmatsutāṃtike

pitranujñāṃ vinā nāhamudvaheyaṃ sutāṃ tava //
iti brūte tava sutaḥ kakṣīvānmunisa ttama

tadbhāvāṃ matsutāṃ tasmai dātuṃ me'nugrahaṃ kuru //
praiṣayaṃ ca samīpaṃ te senayā ca sudarśanam

// sudarśana uvāca ////
iti māṃ bhagavanrājā prāhiṇottava sannidhim//
tadbhavānanumanyasva rājñastasya cikīrṣitam

// śrīsūta uvāca // //
ityuktvā virarāmātha svanayasya purohitaḥ //
tato dīrghatamāḥ prāha svanayasya purohitam

// dīrghatamā uvāca // //
sudarśana bhavatvevaṃ kathitaṃ svanayena yat //
mamābhīṣṭatamaṃ hyetatpāṇigrahaṇamaṃgalam

āgamiṣyāmyahaṃ vipra gandhamādanaparvatam //
ityuktvā sa munirviprā mahādīrghatamā muniḥ

vedāṭavīpatiṃ natvā bhaktipravaṇacetasā //
sudarśanena sahitaḥ setumuddiśya niryayau

ṣaṭbhirdinairmuniḥ puṇyaṃ prayayau gandhamādanam //
agastitīrthatīraṃ ca gatvā dīrghatamā muniḥ

atha putraṃ dadarśāgre kakṣīvaṃtaṃ mahāmuniḥ //
kakṣīvānpitaraṃ dṛṣṭvā vavande nāma kīrtayan

tato dīrghatamā yogī svāṃkamāropya taṃ sutam //
mūrdhnyupāghrāya sasnehaṃ sasvaje pulakākulaḥ

kuśalaṃ paripapraccha tadā dīrghatamā ṛṣiḥ //
sarvavedāstvayādhītāḥ kakṣīvankimu vatsaka

śāstrāṇyapāṭhīḥ kiṃ tvaṃ vā vatsa sarvaṃ vadasva me //
iti pṛṣṭaḥ svapitrā sa sarvaṃ vṛttaṃ tamavravīt //

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyebrahmakhaṇḍe setumāhātmye'gastitīrthapraśaṃsāyāṃ kakṣīvadudvāhodyogavarṇanaṃnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ