Skanda Purana · Verses 3.12-3

// śrīsūta uvāca // //
sītākuṇḍe mahāpuṇye naraḥ snātvā dvijottamāḥ //
tatastu maṃgalaṃ tīrthamabhigacchetsamāhitaḥ

sannidhatte sadā yatra kamalā viṣṇuvallabhā //
alakṣmīparihārāya yasminsarasi vai surāḥ

śatakratumukhāḥ sarve samāgacchaṃti nityaśaḥ //
tadetattīrthamuddiśya ṛṣayo lokapāvanam

itihāsaṃ pravakṣyāmi puṇyaṃ pāpavināśanam //
purā manojavo nāma rājā somakulodbhavaḥ

pālayāmāsa dharmeṇa dharāṃ sāgaramekhalām //
ayaṣṭa sa surānyajñai rbrāhmaṇānannasaṃcayaiḥ

tarpayāmāsa kavyena pratyabdaṃ pitṛdevatāḥ //
trayīmadhyaiṣṭa satatamapāṭhīcchāstramarthavat / ६ //
vyajeṣṭa śatrūnvīryeṇa prāṇaṃ sīdīśakeśavau //
araṃsta nītiśāstreṣu tathāpāṭhīnmahāmanūn

evaṃ sa dharmato rājā pālayāmāsa medinīm //
rakṣatastasya rājño'bhūdrājyaṃ nihata kaṃṭakam

ahaṃkāro'bhavattasya putrasaṃpadvināśanaḥ //
ahaṃkāro bhavedyatra tatra lobho madastathā

kāmaḥ krodhaśca hiṃsā ca tathā'sūyā vimohinī //
bhavaṃtyetāni vipreṃdrāḥ saṃpadāṃ nāśahetavaḥ

etāni yatra vidyaṃte puruṣe sa vinaśyati //
kṣaṇena putrapautraiśca sārddhaṃ cākhilasaṃpadā //

babhūva tasyāsūyā ca janavidveṣiṇī sadā //
asūyākulacittasya vṛthāhaṃkāriṇastathā

lubdhasya kāmaduṣṭasya matirevaṃ babhūva ha //
vipragrāme karādānaṃ kariṣyāmīti niścitaḥ

akarocca tathā rājā niścitya manasā tadā //
dhanaṃ dhānyaṃ ca viprāṇāṃ jahāra kila lobhataḥ //

śivaviṣṇvādidevānāṃ vittānyādatta rāgataḥ //
śivaviṣṇvādidevānāṃ viprāṇāṃ ca mahātmanām

kṣetrāṇyapajahārāyamahaṃkāra vimūḍhadhīḥ //
evamanyāyayuktasya devadvijavirodhinaḥ

duṣkarmaparipākena krūreṇa dvijapuṃgavāḥ //
puraṃ rurodha balavānparadeśādhipo ripuḥ

golabhonāma vipreṃdrāścaturaṃgabalairyutaḥ //
ṣaṇmāsaṃ yuddhamabhavadgolabhena durātmanaḥ

manojavasya nṛpaterahaṃkāraratātmanaḥ //
tataḥ sa golabhenājau jito rājyātparicyutaḥ

vanaṃ saputradāraḥ sanprapede sa manojavaḥ //
golabhaḥ pālayannāste manojavapure ciram

caturaṃgabalopetastamudvāsya raṇe balī //
manojavopi vipreṃdrāḥ śocanstrīputrasaṃyutaḥ

kṣutkṣāmaḥ praskhalañchaśvatpraviveśa mahāvanam //
jhillikāgaṇasaṃghuṣṭaṃ vyāghraśvāpada bhīṣaṇam

vyāptadviradacītkāraṃ varāhamahiṣākulam //
tasminvane mahāghore kṣudhayā paripīḍitaḥ

ayācatānnaṃ pitaraṃ manojavasutaḥ śiśuḥ //
aṃba mennaṃ prayaccha tvaṃ kṣudhā māṃ bādhate bhṛśam

evaṃ svajananīṃ cāpi prārthayāmāsa bālakaḥ //
tanmātāpitarau tatra śrutvā putrasya bhāṣitam

śokābhibhūtau sahasā mohaṃ samupajagmatuḥ //
bhāryāmathābravīdrājā sumitrānāma nāmataḥ

muhyamānaśca sa muhuḥ śuṣkakaṃṭhauṣṭhatālukaḥ //
sumitre kiṃ kariṣyāmi kutra yāsyāmi kā gatiḥ

mariṣyatyacirādeṣa suto me kṣudhayārditaḥ //
kimarthaṃ sasṛje vedhā durbhāgyaṃ māṃ vṛthā priye

ko vā mocayitā duḥkhametadduṣkarmajaṃ mama //
na pūjito mayā śaṃbhurharirvā pūrvajanmasu

tathānyā devatāḥ sūryavibhāvasumukhāḥ priye //
tena pāpena cādyāhamasmiñjanmani śobhane

ahaṃkārābhibhūto'smi viprakṣetrāṇyapāharam //
śivaviṣṇvādidevānāṃ vittaṃ cāpahṛtaṃ mayā

evaṃ duṣkarmabāhulyādgolabhena parājitaḥ //
vanaṃ yātosmi vijanaṃ tvayā saha sutena ca

niranno nirdhano duḥkhī kṣudhito 'haṃ pipāsitaḥ //
kathamannaṃ pradāsyāmi kṣudhitāya sutāya me

na mayānnāni dattāni brāhmaṇebhyaḥ śucismite //
na mayā pūjitaḥ śaṃbhurviṣṇurvā devatāṃtaram

tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam //
na mayāgnau hutaṃ pūrvaṃ na tīrthamapi sevitam

mātṛśrāddhaṃ pitṛśrāddhaṃ mṛtāha divase tayoḥ//
naikoddiṣṭavidhānena pārvaṇenāpi vai priye

kṛtaṃ na hi mayā bhadre bhūribhojanameva vā //
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam //

caitramāse priye citrānakṣatre pānakaṃ mayā //
panasānāṃ phalaṃ svādu kadalīphalameva vā

tathā chatraṃ sadaṃḍaṃ ca ramyaṃ pādukayordvayam //
tāṃbūlāni ca puṣpāṇi caṃdanaṃ cānulepanam

na dattaṃ vedavidbhyastu citraguptasya tuṣṭaye //
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam

nāśvatthaścūtavṛkṣo vā nyagrodhastiṃtiṇī tathā //
picumaṃdaḥ kapittho vā tathaivāmalakītaruḥ

nārikelatarurvāpi sthāpito'dhvagaśāṃtaye //
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam

sammārjanaṃ ca na kṛtaṃ śivaviṣṇvālaye mayā //
na khānitaṃ taṭākaṃ ca na kūpopi hrado'pivā //

na ropitaṃ puṣpavanaṃ tathaiva tulasīvanam //
śivaviṣṇvālayau vāpi nirmito na mayā priye

tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam //
na mayā paitṛke māsi pitṝnuddiśya śobhane //
mahālayaṃ kṛtaṃ śrāddhamaṣṭakāśrāddhameva vā

nityaśrāddhaṃ tathā kāmyaṃ śrāddhaṃ naimittikaṃ priye //
na kṛtāḥ kratavaścāpi vidhivadbhūridakṣiṇāḥ

māsopavāso na kṛtaḥ ekādaśyāmupoṣaṇam //
dhanurmāsepyuṣaḥkāle śaṃbhuviṣṇvādidevatāḥ

saṃpūjya vidhivadbhadre naivedyaṃ na kṛtaṃ mayā //
tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamā gatam

hariśaṃkarayornāmnāṃ kīrtanaṃ na mayā kṛtam //
uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca jābāloktaiśca saptabhiḥ

na dhṛtaṃ bhasmanā bhadre rudrākṣaṃ na dhṛtaṃ mayā //
japaśca rudrasūktānāṃ paṃcākṣarajapastathā

tathā puruṣasūktasya japo'pyaṣṭākṣarasya ca //
naivakāri mayā bhadre naivānyo dharmasaṃcayaḥ

tena pāpena me tvadya duḥkhametatsamāgatam //
evaṃ sa vilapanrājā bhāryāmābhāṣya khinnadhīḥ

mūrcchāmupāyayau viprāḥ papāta ca dharātale //
sumitrā patitaṃ dṛṣṭvā bhāryā sā patimaṃganā

āliṃgya vilalāpātha saputrā bhṛśaduḥkhitā //
mama nātha mahārāja somānvayadhuraṃdhara

māṃ vihāya kva yāto'si saputrāṃ vijane vane //
anāthāṃ tvāmanugatāṃ siṃhatrastāṃ mṛgīmiva

mṛto'si yadi rājeṃdra tarhi tvāmahamapyaram //
anuvrajāmi vidhavā na sthāsye kṣaṇamapyuta

pitaraṃ paśya patitaṃ candrakāṃta suta kṣitau //
ityuktaścaṃdrakāṃto'pi suto rājñaḥ kṣudhārditaḥ

pitaraṃ parirabhyātha niḥśabdaṃ praruroda saḥ //
etasminnaṃtare viprā jaṭāvalkalasaṃvṛtaḥ

bhasmoddhūlitasarvāṃgastripuṇḍrāṃkitamastakaḥ //
rudrākṣamālābharaṇaḥ sitayajñopavītavān

parāśaronāma munirājagāma yadṛcchayā //
taṃ śabdamabhilakṣyāsau sādhusajjanasaṃmataḥ

tataḥ sumitrā taṃ dṛṣṭvā parāśaramupāgatam //
vavaṃde caraṇau tasya saputrā sā pativratā

tataḥ parāśareṇeyaṃ sumitrā parisāṃtvitā //
āśvāsitā ca muninā mā śocasveti bhāmini //
tataḥ sumitrāṃ papraccha śaktiputro mahāmuniḥ

// parāśara uvāca //
kā tvaṃ suśroṇi kaścāsau yaścāyaṃ patito'grataḥ

ayaṃ śiśuśca kaste syādvada tattvena me śubhe //
pṛṣṭaivaṃ muninā sādhvī tamuvāca mahāmunim

// sumitrovāca // //
patirmamāyamasyāhaṃ bhāryā vai munisattama //
āvābhyāṃ janitaścāyaṃ caṃdrakāṃtābhidhaḥ sutaḥ

ayaṃ manojavo nāma rājā somakulodbhavaḥ //
vikramāḍhyasya tanayaḥ śaurye viṣṇusamo balī

sumitrā nāma tasyāhaṃ bhāryā patimanuvratā //
yuddhe vinirjito rājā golabhena manojavaḥ

rājyādbhraṣṭo nirālaṃbo mayā putreṇa cānvitaḥ //
vanaṃ viveśa brahmarṣe krūrasattvabhayānakam

kṣudhayā pīḍitaḥ putro hyāvāmannamayācata //
niranno vidhuro rājā dṛṣṭvā putraṃ kṣudhārditam

śokākulamanā brahmanmūrcchitaḥ patito bhuvi //
iti tadvacanaṃ śrutvā śokaparyākulākṣaram

śaktiputro muniḥ prāha sumitrāṃ tāṃ pativratām //
manojavasya nṛpaterbhāryāmagniśikhopamām //

// parāśara uvāca // //
manojavasya bhārye te mā bhīrbhūyātkathaṃcana //
yuṣmākamaśubhaṃ satyamacirānnāśameṣyati

mūrcchāṃ vihāya te bhadre kṣaṇādutthāsyate patiḥ //
tataḥ parāśaro vipraḥ pāṇinā taṃ narādhipam

pasparśa maṃtraṃ prajapandhyātvā devaṃ triyaṃbakam //
tato manojavo rājā karaspṛṣṭo mahāmuneḥ

utthitaḥ sahasā tatra tyaktvā mūrcchāṃ tamomayīm //
tataḥ parāśaramuniṃ praṇamya jagatīpatiḥ //
uvāca paramaprītaḥ prāṃjalirviprasattamam

// manojava uvāca // //
parāśaramune tvadya tvatpādābjaniṣevaṇāt

mūrcchā me vigatā sadyaḥ pātakaṃ caiva nāśitam //
tvaddarśanamapuṇyānāṃ naiva sidhyetkadācana

rakṣa māṃ karuṇādṛṣṭyā cyāvitaṃ śatrubhiḥ purāt //
ityuktaḥ sa muniḥ prāha rājānaṃ taṃ manojavam

// parāśara uvāca // //
upāyaṃ te pravakṣyāmi rājañcchatrujayāya vai //
rāmasetau mahāpuṇye gaṃdhamādanaparvate

/
vidyate maṃgalaṃ tīrthaṃ sarvaiśvaryapradāyakam //
sarvalokopakārāya tasminsarasi rāghavaḥ

sannidhatte sadā lakṣmyā sītayā rājasattama //
saputrabhāryastvaṃ tatra gatvā snātvā sabhaktikam

kṣetraśrāddhādikaṃ cāpi tattīre kuru bhūpate //
evaṃ kṛte tvayā rājannalakṣmīḥ kleśakāriṇī

vaibhavāttasya tīrthasya nāśaṃ yāsyatyasaṃśayam //
maṃgalāni ca sarvāṇi prāpsyase na cirānnṛpa

vijitya śatrūṃśca raṇe punarbhūmiṃ prapatsyase //
atastvaṃ bhāryayā sārddhaṃ putreṇa ca manojava

gaccha maṃgalatīrthaṃ tadgandhamādanaparvate //
ahamapyāgamiṣyāmi tavānugrahakāmyayā

parāśarastvevamuktvā rājamukhyaistribhiḥ saha //
prāyātsetuṃ samuddiśya snātuṃ maṃgalatīrthake

rājādibhiḥ saha munirvilaṃghya vividhaṃ vanam //
vanapradeśadeśāṃśca dasyugrāmānanekaśaḥ

prayayau maṃgalaṃ tīrthaṃ gandhamādanaparvate //
tatra saṃkalpya vidhivatsasnau sa munipuṃgavaḥ

tānapi snāpayāmāsa rājādīnvidhipūrvakam //
tatra śrāddhaṃ ca bhūpālaścakāra pitṛtṛptaye

tatra māsatrayaṃ sasnau rājā patnīsutastathā //
tataḥ parāśaramuniḥ sasnau niyamapūrvakam ///

evaṃ māsatrayaṃ sasnau taiḥ sākaṃ munipuṃgavaḥ //
maṃgalākhye mahāpuṇye sarvāmaṃgalanāśane

tataḥ parāśaramuniḥ sarvānarthavināśanam //
rāmasyaikākṣaraṃ maṃtraṃ tadaṃte samupādiśat

catvāriṃśaddinaṃ tatra maṃtramekākṣaraṃ nṛpaḥ //
tatra tīrthe jajāpāsau munyuktenaiva vartmanā

evamabhyasatastasya maṃtramekākṣaraṃ dvijāḥ //
muniprasādātpurato dhanuḥ prādurabhūddṛḍham

akṣayāviṣudhī cāpi khaḍgau ca kanakatsarū //
ekaṃ carma gadā caikā tathaiko musalottamaḥ

ekaḥ śaṃkho mahānādo vājiyukto rathastathā //
sasārathiḥ patākā ca tīrthāduttasthuragrataḥ

/
kavacaṃ kāṃcanamayaṃ vaiśvānarasamaprabham //
prādurbabhūva tattīrthātprasādena munestathā

hārakeyūramukuṭakaṭakādivibhūṣaṇam//
tīrthānāṃ pravarāttasmādutthitaṃ nṛpateḥ puraḥ

divyāṃbarasahasraṃ ca tīrthātprādurabhūttadā //
mālā ca vaijayaṃtyākhyā svarṇapaṃkajaśobhitā

etatsarvaṃ samālokya munaye'sau nyavedayat //
tataḥ parāśaramunirjalamādāya tīrthataḥ

abhyaṣiṃcannarapatiṃ maṃtrapūtenavāriṇā //
tato'bhiṣikto nṛpatirmuninā pariśobhitaḥ

sannaddhaḥ kavacī khaḍgī cāpabāṇadharo yuvā //
hārakeyūramukuṭakaṭakādivibhūṣitaḥ

divyāṃbaradharaścāpi vājiyukta rathasthitaḥ //
śuśubhe'tīva nṛpatirmadhyāhna iva bhāskaraḥ

tasmai nṛpataye tatra brahmādyastraṃ mahāmuniḥ //
sāṃgaṃ ca sarahasyaṃ ca sotsargaṃ sopa saṃhṛti

upādiśacchaktiputraḥ sumitrājānaye tadā //
manojavo'tha muninā hyāśīrvādapuraḥsaram

prerito rathamāsthāya praṇamya munipuṃgavam //
pradakṣiṇīkṛtya tadābhyanujñāto maharṣiṇā

sārddhaṃ patnyā ca putreṇa prayayau vijayāya saḥ //
sa gatvā svapuraṃ rājā pradadhmau jalajaṃ tadā

tataḥ śaṃkharavaṃ śrutvā golabhastu sasainikaḥ //
yuddhāya niryayau tūrṇaṃ manojavanṛpeṇa saḥ

dinatrayaṃ raṇaṃ jajñe golabhena nṛpasya vai //
tataścaturthe divase golabhaṃ tu sasainikam

manojavo nṛpo yuddhe brahmāstreṇa vyanāśayat //
tataḥ saputra bhāryo'yaṃ puraṃ prāpya nijaṃ nṛpaḥ

pālayanpṛthivīṃ sarvāṃ bubhuje bhāryayā saha //
tadāprabhṛti rājāsau nāhaṃkāraṃ cakāra vai

asūyādīṃstathā doṣānvarjayāmāsa bhūpatiḥ //
ahiṃsānirato dāṃtaḥ sadā dharmaparo'bhavat

sahasraṃ vatsarānevaṃ rarakṣa sa mahīpatiḥ //
tato virakto rājendraḥ putre rājyaṃ nidhāya tu

jagāma maṃgalaṃ tīrthaṃ gandhamādanaparvate //
tapaścacāra tatrāsau dhyāyanhṛdi sadāśivam

/
tato'cireṇa kālena tyaktvā dehaṃ manojavaḥ //
śivalokaṃ yayau rājā tasya tīrthasya vaibhavāt

tasya bhāryā sumitrāpi tasyāliṃgya tanuṃ tadā //
anvārūḍhā citāṃ viprāḥ prāpa tallokameva sā

// śrīsūta uvāca // //
evaṃ prabhāvaṃ tattīrthaṃ śrīmanmaṃgalanāmakam //
manojavo nṛpo yatra snātvā tīrthe mahattare

śatrūnvijitya dehāṃte śivalokaṃ yayau striyā //
tasmātsarvaprayatnena sevyaṃ maṃgalatīrthakam

tīrthametadatiśobhanaṃ śivaṃ bhuktimuktiphaladaṃ nṛṇāṃ sadā //
pāparāśitṛṇatūlapāvakaṃ sevata dvijavarā vimuktaye

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye maṃgalatīrthapraśaṃsāyāṃ manojavālakṣmīvināśavarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ