Skanda Purana · Chapter 3.1

// śrīgaṇeśāya namaḥ/////
tartuṃ saṃhṛtivāridhiṃ trijagatāṃ naurnāma yasya prabhoryenedaṃ sakalaṃ vibhāti satataṃ jātaṃ sthitaṃ saṃsṛtam//
yaścaitanyaghanapramāṇa vidhuro vedāṃtavedyo vibhustaṃ vande sahajaprakāśamamalaṃ śrīrāmacandraṃ param (

)
dārāḥ putrā dhanaṃ vā parijanasahito baṃdhuvargaḥ priyo vā mātā bhrātā pitā vā śvaśurakulajanā bhṛtyaaiśvaryyavitte//
vidyā rūpaṃ vimalabhavanaṃ yauvanaṃ yauvataṃ vā sarve vyarthaṃ maraṇasamaye dharma ekaḥ sahāyaḥ (

)
naimiṣe nimiṣakṣetre ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ//
satraṃ svargāya lokāya sahasrasamamāsata

ekadā sūtamāyāṃtaṃ dṛṣṭvā taṃ śaunakādayaḥ //
paraṃ harṣaṃ samāviṣṭāḥ papurnetraiḥ sucetasā//
citrāḥ śrotuṃ kathāstatra parivavrustapasvinaḥ

atha teṣūpaviṣṭeṣu tapasviṣu mahātmasu//
nirdiṣṭamāsanaṃ bheje vinayāllomaharṣaṇiḥ

sukhāsīnaṃ ca taṃ dṛṣṭvā vighnāṃtamupalakṣya ca //
athāpṛcchaṃsta ṛṣayaḥ kāścitprāstāvikīḥ kathāḥ

purāṇamakhilaṃ tāta purā te'dhītavānpitā //
kaccittvayāpi tatsarvamadhītaṃ lomaharṣaṇe

kathayasva kathāṃ sūta puṇyāṃ pāpaniṣūdinīm//
śrutvā yāṃ yāti vilayaṃ pāpaṃ janmaśatodbhavam

// sūta uvāca // //
śrībhāratyaṃghriyugalaṃ gaṇanāthapadadvayam //
sarveṣāṃ caiva devānāṃ namaskṛtya vadāmyaham

śaktīṃścaiva vasūṃścaiva grahānyajñādidevatāḥ //
namaskṛtya śubhānviprānkavimukhyāṃśca sarvaśaḥ

abhīṣṭadevatāścaiva praṇamya gurusattamam //
namaskṛtya śubhāndevānrāmādīṃśca viśeṣataḥ

|
yānsmṛtvā vividhaiḥ pāpairmucyate nātra saṃśayaḥ //
teṣāṃ prasādādvakṣye'haṃ tīrthānāṃ phalamuttamam //
sarveṣāṃ ca niyaṃtāraṃ dharmātmānaṃ praṇamya ca

dharmmāraṇyapatistriviṣṭapapatirnityaṃ bhavānīpatiḥ pāpādvaḥ sthirabhogayogasulabho devaḥ sa dharmeśvaraḥ //
sarveṣāṃ hṛdayāni jīvakalayā vyāpya sthitaḥ sarvadā dhyātvā yaṃ na punarviśaṃti manujāḥ saṃsārakārāgṛham

// sūta uvāca // //
ekadā tu sa dharmmo vai jagāma brahmasaṃsadi //
tāṃ sabhāṃ sa samālokya jñānaniṣṭho'bhavattadā

devairmunivaraiḥ krāṃtāṃ sabhāmālokya vismitaḥ //
devairyakṣaistathā nāgaiḥ pannagaiśca tathā'suraiḥ/

ṛṣibhiḥ siddhagaṃdharvaiḥ samākrāṃtocitāsanā //
sasukhā sā sabhā brahmanna śītā na ca gharmmadā

na kṣudhaṃ na pipāsāṃ ca na glāniṃ prāpnuvantyuta//
nānārūpairiva kṛtā maṇibhiḥ sā sabhā varaiḥ

staṃbhaiśca vidhṛtā sā tu śāśvatī na ca sakṣayā //
divyairnānāvidhairbhāvairbhāsadbhiramitaprabhā

ati candraṃ ca sūryyaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhā //
dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhartsayaṃtīva bhāskaram

tasyām̐ sa bhagavāñchāsti vividhāndevamānuṣān //
svayameko'niśaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ

upatiṣṭhaṃti cāpyenaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum//
dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapaḥ prabhuḥ

bhṛguratrirvasiṣṭhaśca gautamo'tha tathāṃgirāḥ //
pulastyaśca kratuścaiva prahlādaḥ karddamastathā

atharvāṃgirasaścaiva vālakhilyā marīcipāḥ //
manoṃ'tarikṣaṃ vidyāśva vāyustejo jalaṃ mahī

śabdasparśau tathā rūpaṃ raso gaṃdhastathaiva ca //
prakṛtiśca vikāraśca sadasatkāraṇaṃ tathā

agastyaśca mahātejā mārkaṃḍeyaśca vīryavān //
jamadagnirbharadvājaḥ saṃvartaścyavanastathā

durvāsāśca mahābhāga ṛṣyaśrṛṃgaśca dhārmikaḥ/
sanatkumāro bhagavānyogācāryyo mahātapāḥ

asito devalaścaiva jaigīṣavyaśca tattvavit//
āyurvedastathāṣṭāṃgo gāndharvaścaiva tatra hi

caṃdramāḥ sah nakṣatrairādityaśca gabhastimān //
vāyavastaṃtavaścaiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca

mūrtimaṃto mahātmāno mahāvrataparāyaṇāḥ //
ete cānye ca bahavo brahmāṇaṃ samupāsire

artho dharmaśca kāmaśca harṣo dveṣastamo damaḥ //
āyāṃti tasyāṃ sahitā gaṃdharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

śukrādyāśva grahāścaiva ye cānye tatsamīpagāḥ //
maṃtrā rathaṃtaraṃ caiva harimānvasumānapi

mahito viśvakarmā ca vasavaścaiva sarvaśaḥ //
tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣyatha

ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedastathaiva ca //
atharvavedaśca tathā sarvaśāstrāṇi caiva ha

itihāsopavedāśca vedāṃgāni ca sarvaśaḥ//
medhā dhṛtiḥ smṛtiścaiva prajñā buddhiryaśaḥ samāḥ

kālacakraṃ ca taddivyaṃ nityamakṣayamavyayam //
yāvantyo devapatnyaśca sarvā eva manojavāḥ

gārhapatyā nākacarāḥ pitaro lokaviśrutāḥ //
somapā ekaśṛṃgāśca tathā sarve tapasvinaḥ// ३१ /
nāgāḥ suparṇāḥ paśavaḥ pitāmahamupāsate /
sthāvarā jaṃgamāścāpi mahābhūtāstathā pare

puraṃdaraśca deveṃdro varuṇo dhanadastathā//
mahādevaḥ sahomo'tra sadā gacchati sarvadaḥ

gacchaṃti sarvadā devā nārāyaṇastatharṣayaḥ//
ṛṣayo vālakhilyāśca yonijāyonijāstathā/

yatkiṃcitriṣu lokeṣu dṛśyate sthāṇu jaṃgamam //
tasyāṃ sahopaviṣṭāyāṃ tatra jñātvā sa dharmavit

devairmunivaraiḥ krāṃtāṃ samālokyātivismitaḥ//
harṣeṇa mahatā yukto romāṃcitatanūruhaḥ

tatra dharmo mahātejāḥ kathāṃ pāpapraṇāśinīm //
vācyamānāṃ tu śuśrāva vyāsenāmitatejasā

dharmāraṇyakathāṃ divyāṃ tathaiva sumanoharām //
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ phaladātrīṃ tathaiva ca // ४१ /
putrapautraprapautrādi phaladātrīṃ tathaiva ca //
dhāraṇācchravaṇāccāpi paṭhanāccāvalokanāt

tāṃ niśamya suvistīrṇāṃ kathāṃ brahmāṃḍasaṃbhavām // pra
modotphullanayano brahmāṇamanumatya ca

kṛtakāryopi dharmātmā gaṃtukāmastadābhavat //
namaskṛtya tadā dharmo brahmāṇaṃ sa pitāmaham

anujñātastadā tena gato'sau yamaśāsanam //
pitāmahaprasādācca śrutvā puṇyapradāyinīm

dharmāraṇyakathāṃ divyāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm //
sa gato'nucaraiḥ sārddhaṃ tataḥ saṃyaminīṃ prati

amātyānucaraiḥ sārdhaṃ praviṣṭaḥ svapuraṃ yamaḥ //
tatrāṃtare mahātejā nārado munipuṃgavaḥ

durnirīkṣyaḥ kṛpāyuktaḥ samadarśī taponidhiḥ //
tapasā dagdhadehopi viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ

sarvagaḥ sarvaviccaiva nāradaḥ sarvadā śuciḥ //
vedādhyayanaśīlaśca tvāgata statra saṃsadi

taṃ dṛṣṭvā sahasā dharmo bhāryayā sevakaiḥ saha //
saṃmukho harṣasaṃyukto gacchanneva sa satvaraḥ

adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ kulam//
adya me saphalo dharmastvayyāyāte tapodhane

arghyapādyādividhinā pūjāṃ kṛtvā vidhānataḥ //
daṃḍavattaṃ praṇamyātha vidhinā copaveśitaḥ

āsane sve mahādivye ratnakāṃcanabhūṣite //
citrārpitā sabhā sarvā dīpā nirvātagā iva

vidhāya kuśalapraśnaṃ svāgatenābhinaṃdya tam //
praharṣamatulaṃ lebhe dharmāraṇyakathāṃ smaran

nāradaṃ pūjayitvā tu prahṛṣṭenāṃtarātmanā //
harṣitaṃ tu yamaṃ dṛṣṭvā nārado vismitānanaḥ

ciṃtayāmāsa manasā kimidaṃ harṣito hariḥ //
atiharṣaṃ ca taṃ dṛṣṭvā yamarājasvarūpiṇam //
āścaryamanasaṃ caiva nāradaḥ pṛṣṭavāṃstadā

//
// nārada uvāca // //
kiṃ dṛṣṭaṃ bhavatāścaryyaṃ kiṃ vā labdhaṃ mahatpadam//
duṣṭastvaṃ duṣṭakarmā ca duṣṭātmā krodharūpadhṛk

pāpināṃ yamanaṃ caivametadrūpaṃ mahattaram//
saumyarūpaṃ kathaṃ jātametanme saṃśayaḥ prabho

adya tvaṃ harṣasaṃyukto dṛśyase kena hetunā //
kathayasva mahākāya harṣasyaiva hi kāraṇam

// dharmarāja uvāca // //
śrūyatāṃ brahmaputraitatkathayāmi na saṃśayaḥ //
purāhaṃ brahmasadanaṃ gatavānabhivaṃditum

tatrāsīnaḥ sabhāmadhye sarvalokaikapūjite///
nānākathāḥ śrutāstatra dharmmavargasamanvitāḥ

kathāḥ puṇyā dharmayutā ramyā vyāsamukhācchrutāḥ //
dharmakāmārthasaṃyuktāḥ sarvāghaughavināśinīḥ

yāḥ śrutvā sarvapāpebhyo mucyaṃte brahmahatyayā /
tārayaṃti pitṛgaṇāñchatamekottaraṃ mune

//
// nārada uvāca // //
kīdṛśī tatkathā me tāṃ praśaṃsa bhavatā śrutām//
kathāṃ yama mahābāho śrotukāmosmyahaṃ ca tām

//
// yama uvāca // //
ekadā brahmaloke'haṃ namaskartuṃ pitāmaham //
gatavānasmi taṃ deśaṃ kāryākāryavicāraṇe

mayā tatrādbhutaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ ca munisattama //
dharmmāraṇyakathāṃ divyāṃ kṛṣṇadvaipāyaneritām

śrutvā kathāṃ mahāpuṇyāṃ brahmanbrahmāṃḍagāṃ śubhām //
guṇapūrṇāṃ satyayuktāṃ tena harṣeṇa harṣitaḥ

anyaccaiva muniśreṣṭha tavāgamanakāraṇam//
śubhāya ca sukhāyaiva kṣemāya ca jayāya hi

ādyāsmi kṛtakṛtyo'hamadyāhaṃ sukṛtī mune/
dharmonāmādya jāto'haṃ tava padyugmadarśanāt // ६९ /
pūjyo'haṃ ca kṛtārthohaṃ dhanyohaṃ cādya nārada//
yuṣmatpādaprasādācca pūjyo'haṃ bhuvanatraye

// sūta uvāca // //
evaṃvidhairvacobhiśca toṣito munisattamaḥ/
papraccha parayā bhaktyā dharmāraṇyakathāṃ śubhām

//
// nārada uvāca // //
śrutā vyāsamukhāddharmma dharmāraṇyakathā śubhā//
tatsarvaṃ hi kathaya me vistīrṇaṃ ca yathātatham

// yama uvāca/// //
vyagro'haṃ satataṃ brahmanprāṇināṃ sukhaduḥkhinām //
tattatkarmānusāreṇa gatiṃ dātuṃ sukhetarām

tathāpi sādhusaṃgo hi dharmāyaiva prajāyate //
iha loke paratrāpi kṣemāya ca sukhāya ca

brahmaṇaḥ sannidhau yañca śrutaṃ vyāsamukheritam//
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi mānuṣāṇāṃ hitāya vai

// sūta uvāca // //
yamena kathitaṃ sarvaṃ yacchrutaṃ brahmasaṃsadi //
ādimadhyāvasānaṃ ca sarvaṃ naivātra saṃśayaḥ

kalidvāparayormadhye dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram //
gato'sau nārado martye rājyaṃ dharmasutasya vai

āgataḥ śrīhareraṃśo nāradaḥ pratyadṛśyata //
jvalitāgnipratīkāśo bālārkasadṛśekṣaṇaḥ

savyāpavṛttaṃ vipulaṃ jaṭāmaṃḍalamudvahan //
caṃdrāṃśuśukle vasane vasāno rukmabhūṣaṇaḥ

vīṇāṃ gṛhītvā mahatīṃ kakṣāsaktāṃ sakhīmiva //
kṛṣṇājinottarāsaṃgo hemayajñopavītavān

daṇḍī kamaṃḍalukaraḥ sākṣādvahnirivāparaḥ //
bhettā jagati guhyānāṃ vigrahāṇāṃ guhopamaḥ

maharṣigaṇasaṃsiddho vidvāngāṃdharvavedavit//
vairakelikalo vipro brāhmaḥ kalirivāparaḥ

devagaṃdharvalokānāmādivaktā sunigrahaḥ//
gātā caturṇāṃ vedānāmudgātā harisadguṇān

sa nārado'tha viprarṣirbrahmalokacaro'vyayaḥ//
āgato'tha purīṃ harṣāddharmarājena pālitām

|
atha tatropaviṣṭeṣu rājanyeṣu mahātmasu //
mahatsu copaviṣṭeṣu gaṃdharveṣu ca tatra vai

lokānanucaransarvānāgataḥ sa maharṣirāṭ //
nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitastadā

tamāgatamṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit //
siṃhāsanātsamutthāya prayayau sanmukhastadā

abhyavādayataṃ prītyā vinayāva natastadā //
tadarhamāsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhi

gāṃ caivaṃ madhuparkaṃ ca saṃpradāyārdhameva ca //
arcayāmāsa ratnaiśca sarvakāmaiśca dharmavit

tutoṣa ca yathāvañca pūjāṃ prāpya ca dharmavit //
kuśalī tvaṃ mahābhāga tapasaḥ kuśalaṃ tava

na kaścidbādhate duṣṭo daityo hi svargabhūpatim //
mune kalyāṇarūpastvaṃ namaskṛtaḥ surāsuraiḥ //
sarvvagaḥ sarvavettā ca brahmaputra kṛpānidhe

// nārada uvāca // //
sarvataḥ kuśalaṃ medya prasādādbrahmaṇaḥ sadā //
kuśalī tvaṃ mahābhāga dharmaputra yudhiṣṭhira

bhrātṛbhiḥ saha rājeṃdra dharmeṣu ramate manaḥ //
dāraiḥ putraiśca bhṛtyaiśca kuśalairgajavājibhiḥ

aurasāniva putrāṃśca prajā dharmeṇa dharmaja //
pālayasi kimāścaryaṃ tvayā dhanyā hi sā prajā

pālanātpoṣaṇānnṝṇāṃ dharmo bhavati vai dhruvam//
tattaddharmasya bhoktā tvamityevaṃ manurabravīt

// yudhiṣṭhira uvāca // //
kuśalaṃ mama rāṣṭraṃ ca bhavatāmaṃghrisparśanāt//
darśanena mahābhāga jāto'haṃ gatakilbiṣaḥ

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ sabhāgyo'haṃ dharātale//
adyāhaṃ sukṛtī jāto hmaputre gṛhāgate // ९७ /
kuta āgamanaṃ brahmannadya te munisattama //
anugrahārthaṃ sādhūnāṃ kiṃ vā kāryeṇa kena ca

// nārada uvāca //
āgato'haṃ nṛpaśreṣṭha sakāśācchamanasya ca //
vyāsenoktāṃ brahmaṇogre kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām

dharmāraṇyāśritāṃ divyāṃ sarvasaṃtāpahāriṇīm//
yāṃ śrutvā sarvapāpebhyo mucyate brahmahatyayā

hatyāyutapraśamanīṃ tāpatrayavināśinīm //
yāṃ vai śrutvātibhaktyā ca kaṭhino mṛdutāṃ bhajet // १०१ /
dharmarājena tāṃ śrutvā mamāgre ca niveditām /
tamapṛcchdameyātmā kathāṃ dharmavinodinīm

// yudhiṣṭhira uvāca // //
dharmāraṇyāśritāṃ puṇyāṃ kathāṃ me dvijasattama //
kathayasva prasādena lokānāṃ hitakāmyayā

// nārad uvāca // //
snānakāloyamasmākaṃ na kathāvasaro mama //
paraṃtu śrūyatāṃ rājannupadeśaṃ dadāmyaham

māsānāmuttamo māghaḥ snānadānādike tathā //
tasminmāghe ca yaḥ snāti sarvapāpaiḥ pramucyate

snānārthaṃ yāhi śīghraṃ tvaṃ gaṃgāyāṃ nṛpate'dhunā//
vyāsasyāgamanaṃ cādya bhaviṣyati nṛpottama

taṃ pṛcchasva mahābhāga śrāvayiṣyati te śubham //
tīrthānāṃ caiva sarveṣāṃ phalaṃ puṇyaṃ yadadbhutam

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca uttamādhamamadhyamāḥ //
vācayiṣyati tatsarvamitihāsasamudbhavam

dharmāraṇyasya sakalaṃ vṛttaṃ yadyatpurātanam //
vyāsaḥ satyavatīputro vadiṣyati ca te'khilam

// sūta uvāca // //
evamuktvā vidheḥ putrastatraivāṃtaradhīyata /
tasmingate sa nṛpatiḥ krīḍate sacivaiḥ saha

etasminnaṃtare tatra prāptaḥ satyavatīsutaḥ //
vijñāpayāmāsa tadā viduraḥ pāṃḍavasya hi

// sūta uvāca // //
āgataṃ tu muniṃ śrutvā sarve harṣasamākulāḥ //
samuttasthurhi bhīmādyāḥ sah dharmeṇa sarvaśaḥ

tadā hi sanmukho bhūtvā mumude natakandharaḥ //
daṃḍavattaṃ praṇamyātha bhrātṛbhiḥ sahitastadā

madhuparkeṇa vidhinā pūjāṃ kṛtvā suśobhanām//
siṃhāsane samāveśya papracchānāmayaṃ tadā

tataḥ puṇyāṃ kathāṃ divyāṃ śrāvayāmāsa dharmavit//
kathāṃte muniśārdūlaṃ vacanaṃ cedamabravīt

// .
// yudhiṣṭhira uvāca // //
tvatprasādānmayā brahmañchrutāstu pravarāḥ kathāḥ //
āpaddharmmā rājadharmā mokṣadharmmā hyanekaśaḥ

purāṇānāṃ ca dharmāśca vratāni bahuśastathā //
tīrthānyanekarūpāṇi sarvāṇyāyatanāni ca

idānīṃ śrotumicchāmi dharmāraṇyakathāṃ śubhām //
śrutvā yāṃ hi vinaśyeta pāpaṃ brahmavadhādikam

dharmmāraṇyasthatīrthānāṃ śrotumicchāmi tattvataḥ //
kasyedaṃ sthāpitaṃ sthānaṃ kasmādetadvinirmitam

rakṣitaṃ pālitaṃ kena kasminkāle'tha nirmitam //
kiṃkiṃ tvatrābhavatpūrvaṃ śaṃśaitatpṛcchato mama

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyañca tasminsthāne ca yadbhavet//
tatsarvaṃ kathayasvādya tīrthānāṃ ca yathā sthitiḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrva bhāge dharmāraṇyamāhātmye yudhiṣṭhirapraśnavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ