Skanda Purana · Verses 2.8-8

// maithila uvāca // //
brahmannikṣvākutanayo jalā'dānācca cātakaḥ //
trivāramabhavatpaścānmadgṛhe godhikā tathā

karmānuguṇametaddhi yuktaṃ tasyākṛtātmanaḥ //
satāmasevanāttasya gṛdhratvaṃ sārameyatā

saptavāramiti proktaṃ tanme bhāti ca nocitam //
saṃto na dūṣitāstena na tathā kṛpaṇā api

tasmādasevinastasya phalā'bhāvo bhaveddhruvam //
nānarthakaraṇābhāvādidaṃ hi parapīḍanam

animittamidaṃ kasmātkuyonitvamavāptavān //
tadetaṃ saṃśayaṃ chiṃdhi śiṣyasyā''tmapriyasya ca

iti rājñā susaṃpṛṣṭaḥ śrutadevo mahāyaśāḥ //
sādhusādhviti saṃbhāṣya vaco vyāhartumādadhe

// śrutadeva uvāca // //
śṛṇu rājanpravakṣyāmi yatpṛṣṭaṃ tu tvayā'nagha //
śivāyai ca śivenoktaṃ kailāsaśikhare'male

sṛṣṭvemānsakalām̐llokānpaścātteṣāmavasthitim //
āmuṣmikīmaihikīṃ ca dvividhāṃ paryakalpayat

hetutrayaṃ ca pratyekaṃ hetusthityai mahāprabhuḥ //
jalasevā cānnasevā sevā caivauṣadhasya ca

yatra caite mahābhāga hyaihikasthiti hetavaḥ //
evamāmuṣmike rājaṃstraya everitāḥ śrutau

sādhusevā viṣṇusevā sevā dharmapathasya ca //
purā sampāditā hyete paralokasya hetavaḥ

gṛhe saṃpāditaṃ yadvatpātheyaṃ paddhatau yathā //
aihikā hetavo rājansadyaḥ saṃ(?)pāditārthadāḥ

kiṃ ceṣṭamapi sādhūnāṃ manaso yadi dussaham //
kutaścitkāraṇādrājaṃstaccānarthāya kalpate

apriyaṃ kimu vaktavyaṃ duḥkhaheturiti sphuṭam //
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam

pāpaghnaṃ mahadāścaryaṃ śṛṇvatāṃ romaharṣaṇam //
yajñadīkṣāmupagataḥ purā dakṣaḥ prajāpatiḥ

āhvānārthaṃ bhūtapateragamadrajatācalam //
taṃ dṛṣṭvā notthitaḥ śaṃbhustasyaiva hitakāmyayā

sarvāmaraguruścā'haṃ chandogamyaḥ sanātanaḥ //
bhṛtyā hyete baliharāścandrendrādyāḥ sureśvarāḥ

svāmī bhṛtyāya nottiṣṭhetsvabhāryāyai patistathā //
guruḥ śiṣyāya nottiṣṭhediti śāstravidāṃ matam

na saṃbandho gurutve ca kāraṇaṃ tviti vai śrutiḥ //
balaṃ jñānaṃ tapaḥ śāṃtiryatra caivā'dhikaṃ bhavet

sa guruścetareṣāṃ ca nīcā īyuśca preṣyatām //
uttiṣṭhanti ca svāmyādyā bhṛtyādīnyadi cā''grahāt

āyurvittaṃ yaśasteṣāṃ sadyo naśyati santatiḥ //
tasmādahaṃ tu nottiṣṭhe priyo'yaṃ śvaśuro mama

iti tasya hitānveṣī noccacālā''sanādvibhuḥ //
notthitaṃ tu mṛḍaṃ dṛṣṭvā kupito'bhūtprajāpatiḥ

aniṃdadbahudhā tasmai purato girijāpateḥ //
aho darpamaho darpaṃ daridrasyā'kṛtātmanaḥ

yasya vittaṃ bahuvayā vṛṣaścarmāvaśeṣitaḥ //
ata eva kapālāsthidharaḥ pākhaṇḍagocaraḥ

vṛthā'haṃkāriṇo daivaṃ kuto dāsyati maṃgalam //
loke kṛtyena karmāṇi śucīnīti vido viduḥ

dhatte daridraḥ śītārtaḥ pavitraṃ ca gajājinam //
veśma śmaśānaṃ yasya syādbhujaṃgaḥ kila bhūṣaṇam

na dhīratā'pi ca jñānaṃ vṛkāttasmātpalāyite //
bhūtapretapiśācādi durjanaiḥ saṃgato'niśam

na kulaṃ śrūyate kvā'pi nā'sau vai sādhusa mmataḥ //
vṛthā viśraṃbhitaḥ pūrvaṃ nāradena durātmanā

yenā'haṃ bodhitaḥ prādāṃ kanyāṃ caitāṃ satīṃ mama //
pṛthagdharmagatā caiṣā sukhaṃ vasatu tadgṛhe

nāsmābhiḥ ślāghanīyo'sau matsutā'pi kathaṃcana //
yathā kulālakalaśaścaṃḍālasya vaśaṃ gataḥ

iti dakṣo vimūḍhātmā hyumāṃ nāhūya taṃ mṛḍam//
bahudhā taṃ vinirbhartsya tūṣṇīmeva gṛhaṃ yayau

yajñavāṭaṃ tato gatvā ṛtvigbhirmunibhiḥ saha//
īje yajñavidhānena niṃdanneva mahāprabhum

brahmaviṣṇū vihāyaiva sarve devāḥ samāgatāḥ //
siddhacāraṇagandharvā yakṣarākṣasakinnarāḥ

tadā devī satī puṇyā strīcāñcalyātpralobhitā //
utsukā cotsavaṃ draṣṭuṃ bandhūṃstatra samāgatān

nivāryamāṇā rudreṇa taralā strīsvabhāvataḥ //
pratyuktā'pi punaścaiva gantavyamiti niścitā

sa nindati sabhāmadhye sadā māṃ varavarṇini //
taccāsahyaṃ ca tvaṃ śrutvā kāyaṃ satyaṃ prahāsyasi

asahyamapi soḍhavyaṃ mayā'pi gṛhamicchatā //
mayā yathā kṛtaṃ devi tathā tvaṃ naiva vartase //३७/
tasmānmā gaccha śālāṃ vai na śubhaṃ tu bhaveddhruvam//
ityevaṃ bodhitā devī cāpalyaṃ punarāgamat

niścakrāma satī gehādekākī pādacāriṇī //
tāṃ dṛṣṭvā vṛṣabhastūṣṇīṃ pṛṣṭhe devīmuvāha saḥ

koṭiśo bhūtasaṃghāśca hyanujagmuḥ satīṃ tadā //
yajñavāṭaṃ tu sā gatvā patnīśālāṃ yayau purā

tūṣṇīmāsa satīṃ dṛṣṭvā khedāttasmādvinirgatā //
pativākyaṃ tu saṃsmṛtya jagāmottaravedikām

pitā sabhyāśca tāṃ dṛṣṭvā sthitāstūṣṇīṃ hatāśiṣaḥ //
sā rudrāhutiparyaṃtaṃ paśyantī pitṛceṣṭitam //
tyaktvā rudraṃ ca juhvaṃtamuvācā'śrukulekṣaṇā

// devyuvāca // //
mahadullaṃghanaṃ puṃsāṃ na prāyaḥ śreyase bhavet //
lokakartā lokabhartā sarveṣāṃ prabhuravyayaḥ

evaṃbhūtasya rudrasya kathaṃ no dīyate haviḥ //
jātāṃ na kiṃ te durbuddhiṃ haraṃtyanye samāgatāḥ

na cedṛśā mahātmānaḥ kimeṣāṃ vimukho vidhiḥ

ityevaṃ bhāṣamāṇāṃ tāṃ pūṣā devo jahāsa ha //
śmaśrūṇāṃ cālanaṃ cakre bhṛgurhataśubhastathā

bhujapādorukakṣā ṇāṃ sphālanaṃ cakrire pare //
bahudhā nindanaṃ cakre tatpitā hatabhāgyavān

tacchrutvā rudrabhāryā sā kopākulitamānasā //
prāyaścittaṃ śruteḥ kartuṃ dehaṃ tatyāja sā satī //
homāgnau vedikāmadhye sarveṣāmeva paśyatām

hāhākāro mahānāsīddudruvuḥ pramathā drutam //
ācakhyurdevadevāya vṛttāntamakhilaṃ tadā

tacchrutvā sahasotthāya rudraḥ kālāṃtakopamaḥ //
jaṭāmutpāṭya hastena bhūtale tāmatāḍayat

tato'bhavanmahākāyo vīrabhadro mahābalaḥ //
sahasrabāhurabhavatkālāṃtakasamaprabhaḥ

baddhāṃjalipuṭo bhūtvā vyājahāra haraṃ tadā //
matsṛṣṭistu yadarthaṃ te tadarthaṃ mā niyojaya

ityuktaḥ prāha taṃ kruddho dhūrjaṭiśca puraḥ sthitam //

hana tvaṃ nindakaṃ dakṣaṃ yadarthe matpriyā hatā //
bhūtasaṃghāstu gacchantu sahaitena mahābalāḥ

ityādiṣṭā bhagavatā yayuryajñasabhāṃ tadā //
jaghnuḥ sarvānmahāvīrāndevāsuranarādikān

pūṣṇaśca hasato daṃtāñjaṭābhūśca babhañja ha //
śmaśrūṇyutpāṭayāṃcakre bhṛgostasya durātmanaḥ

yadyadāsphālitaṃ pūrvaṃ tattacciccheda vīryavān //
tato dakṣaśiro hartuṃ bahūdyogaṃ cakāra ha

munimaṃtrapraguptaṃ tu naiva kṛṃtati tadbalāt //
haro jñātvā tu ciccheda svayametya durātmanaḥ

evaṃ makhagatānhatvā sā'nugaḥ svālayaṃ yayau //
hatāvaśiṣṭāḥ kecittu brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ //

tairanvito yayau brahmā kailāsaṃ tu śivālayam //
tato rudraṃ sāntvayitvā vacobhirvividhairapi

tenaiva sahitaḥ prāgādyajñavāṭaṃ mahāprabhuḥ //
tenaivojjīvayāmāsa sarvānyajñasamāgatān

khyātyai prādādajamukhaṃ dakṣasya tu tadā śivaḥ //
ajaśmaśrūṇyadācchaṃbhurbhṛgave tu mahātmane

pūṣṇaśca daṃtānna prādātpiṣṭādaṃ ca cakāra ha //
tadaṅgānāṃ vyatikaraṃ keṣāṃcidapi vai śivaḥ

śivamāpuśca te sarve brahmaṇā ca śivena ca //
punaḥ pravartito yajño yathāpūrvaṃ mahātmanaḥ

yajñānte sarvadevāśca jagmuste svasvamālayam //
naiṣṭhikaṃ brahmacaryaṃ tu kṛtvā rudro mahātapāḥ

tepe gaṃgātaṭe rudraḥ punnāgatarumūlagaḥ //
dakṣātmajā satī devī tyaktadehā pativratā

jajñe himādrermenakyāṃ vavṛdhe tasya veśmani//
etasminneva kāle tu tārakākhyo mahāsuraḥ

sa tīvratapasā''rādhya brahmāṇaṃ parameṣṭhinam //
avadhyatvaṃ varaṃ vavre devāsuranaroragaiḥ

āyudhairastrasaṃghaiśca sarvaireva mahābalaiḥ //
rudraputraṃ vinā daitya hyavadhyaḥ sakalairapi

iti tasmai varaṃ prādādbrahmā lokapitāmahaḥ //
astrīkatvādaputratvādrudrasyeti tathāstviti

varaṃ gṛhītvā svagṛhaṃ prāpya lokānbabādha ha //
dāsā devā mārjanādau dāsyo devyaśca tadgṛhe

tatastatpīḍitā devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ //
taiḥ pīḍāṃ varṇitāṃ śrutvā vedhāḥ prāha surānidam

varapradānakāle'haṃ rudraputraṃ vinā surāḥ //
nakhyaivadhya iti prādāṃ varaṃ tasmai durātmane

purā satī rudrapatnī satre tyaktakalevarā //
jātā himavataḥ putrī pārvatīti ca yāṃ viduḥ

rudro himavataḥ pṛṣṭhe tapaścarati duścaram //
yojayadhvaṃ ca pārvatyā rudraṃ lokeśvaraṃ prabhum //

punardevendrasadane saṃgatairamareśvaraiḥ //
dhiṣaṇenā'pi sammaṃtrya deveṃdraḥ pākaśāsanaḥ

sasmāra ca sa kāryārthaṃ nāradaṃ smarameva ca //
tatrā''gatau tatastau tu balabhidvākyamabravīt

himavantaṃ bhavāngatvā vacasā taṃ nibodhaya //
putrī tava prāgdakṣasya harapatnī sutā satī //

tapaścarati te śṛṃge viyuktā daśakanyayā //
mṛḍastasya saparyāyai viniyojaya tatpriyām

tasyaiva patnī bhavitā sa eva bhavitā patiḥ //
ityā''diṣṭo maghonā ca nāradopetya taṃ girim

tathaiva kārayāmāsa devendreṇoditaṃ yathā //
paścātkāmaṃ samāhūya maghavānida māha ca

devānāṃ ca hitārthāya tathā mṛḍahitāya ca //
vasantena samāyukto gatvā rudratapovanam

guṇānvijṛmbha yitvā tu vāsaṃ tānhṛcchayāvahān //
yadā sannihitā devī pārvatī tu mṛḍasya ca

tadā prayujya tvaṃ vāṇānmohayasva mahāprabhum //
tayostu saṃgame jāte kāryaṃ no'ddhā bhaviṣyati

ityādiṣṭaḥ smarastūrṇaṃ pratasthe bāḍhamityatha //
savasaṃtaḥ saratikaḥ sānugastadvanaṃ yayau

akāle tu vasaṃtartuṃ jṛṃbhayitvā svaśaktitaḥ //
tadvane sarvato ramye mandā'nilaniṣevite

kadāciddevadevo'pi pārvatyāśca saparyayā //
prītaḥ svāṅkaṃ samāropya kiṃcidvyāhartumārabhat

prāṇapriyā saṅgamasya kālo'yamiti niścitaḥ //
peśalaṃ dhanurādāya sa tasthau harapṛṣṭhataḥ //

kṛtvā javanikāṃ vṛkṣaṃ bāṇamekaṃ mumoca ha //
dvitīyamapi saṃdhāya cakre moktuṃ mahodyamam

atha kṣubdhamanā bhūtvā mṛḍaściṃtāmavāpa ha //
na me manaścaletkvāpi kena vā kaśmalīkṛtam

iti cintākulo vāme pārśve kāmaṃ dadarśa ha //
kruddhonmīlya lalāṭākṣaṃ svāṅkāddevīmapāsya ca

tasyākṣṇaḥ samabhūdagnistīkṣṇo lokavibhīṣaṇaḥ //
tena dagdho'bhavatsadyo manmathaḥ saśarāsanaḥ

kāryasiddhiṃ ca paśyaṃto dudruvuścāmarā divam //
śaṃkamānāḥ svadaṇḍaṃ ca vasanto ratireva ca

nimīlya locane bhītā devī dūraṃ pradudruve //
sannidhānaṃ striyo hartuṃ mṛḍopyaṃtaradhīyata

rudrasyeṣṭaṃ prakurvāṇo devaśca manaso hitam //
lebhe'narthamanirvṛttaṃ vipriyaṃ kurvatastu kim

tasmādikṣvākutanayaḥ sādhūnāmapriyaḥ sadā //
tasmādātmahitāṃ sevāṃ nā'karonmandadhīḥ satām

anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ tasmādduryonireva ca //
tasmātkuryāttu sādhūnāṃ sevāṃ sarvārthasādhinīm

rudrasyā'priyakāritvātsmaro bhāvini janmani //
duḥkhaṃ tu bahulaṃ lebhe janmakāle mahāprabhuḥ

itihāsamimaṃ puṇyaṃ ye śṛṇvanti divāniśam //
janmamṛtyujarādibhyo mucyaṃtenā'tra saṃśayaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmbarīṣasaṃvāde dākṣāyaṇyapamāne dakṣayajñavidhvaṃsapūrvakapārvatī janmādikāmadahanavarṇanaṃnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ