સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.8-8

॥ મૈથિલ ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મન્નિક્ષ્વાકુતનયો જલાઽદાનાચ્ચ ચાતકઃ ॥
ત્રિવારમભવત્પશ્ચાન્મદ્ગૃહે ગોધિકા તથા

કર્માનુગુણમેતદ્ધિ યુક્તં તસ્યાકૃતાત્મનઃ ॥
સતામસેવનાત્તસ્ય ગૃધ્રત્વં સારમેયતા

સપ્તવારમિતિ પ્રોક્તં તન્મે ભાતિ ચ નોચિતમ્ ॥
સંતો ન દૂષિતાસ્તેન ન તથા કૃપણા અપિ

તસ્માદસેવિનસ્તસ્ય ફલાઽભાવો ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
નાનર્થકરણાભાવાદિદં હિ પરપીડનમ્

અનિમિત્તમિદં કસ્માત્કુયોનિત્વમવાપ્તવાન્ ॥
તદેતં સંશયં છિંધિ શિષ્યસ્યાઽઽત્મપ્રિયસ્ય ચ

ઇતિ રાજ્ઞા સુસંપૃષ્ટઃ શ્રુતદેવો મહાયશાઃ ॥
સાધુસાધ્વિતિ સંભાષ્ય વચો વ્યાહર્તુમાદધે

॥ શ્રુતદેવ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ યત્પૃષ્ટં તુ ત્વયાઽનઘ ॥
શિવાયૈ ચ શિવેનોક્તં કૈલાસશિખરેઽમલે

સૃષ્ટ્વેમાન્સકલાઁલ્લોકાન્પશ્ચાત્તેષામવસ્થિતિમ્ ॥
આમુષ્મિકીમૈહિકીં ચ દ્વિવિધાં પર્યકલ્પયત્

હેતુત્રયં ચ પ્રત્યેકં હેતુસ્થિત્યૈ મહાપ્રભુઃ ॥
જલસેવા ચાન્નસેવા સેવા ચૈવૌષધસ્ય ચ

યત્ર ચૈતે મહાભાગ હ્યૈહિકસ્થિતિ હેતવઃ ॥
એવમામુષ્મિકે રાજંસ્ત્રય એવેરિતાઃ શ્રુતૌ

સાધુસેવા વિષ્ણુસેવા સેવા ધર્મપથસ્ય ચ ॥
પુરા સમ્પાદિતા હ્યેતે પરલોકસ્ય હેતવઃ

ગૃહે સંપાદિતં યદ્વત્પાથેયં પદ્ધતૌ યથા ॥
ઐહિકા હેતવો રાજન્સદ્યઃ સં(?)પાદિતાર્થદાઃ

કિં ચેષ્ટમપિ સાધૂનાં મનસો યદિ દુસ્સહમ્ ॥
કુતશ્ચિત્કારણાદ્રાજંસ્તચ્ચાનર્થાય કલ્પતે

અપ્રિયં કિમુ વક્તવ્યં દુઃખહેતુરિતિ સ્ફુટમ્ ॥
અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્

પાપઘ્નં મહદાશ્ચર્યં શૃણ્વતાં રોમહર્ષણમ્ ॥
યજ્ઞદીક્ષામુપગતઃ પુરા દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ

આહ્વાનાર્થં ભૂતપતેરગમદ્રજતાચલમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા નોત્થિતઃ શંભુસ્તસ્યૈવ હિતકામ્યયા

સર્વામરગુરુશ્ચાઽહં છન્દોગમ્યઃ સનાતનઃ ॥
ભૃત્યા હ્યેતે બલિહરાશ્ચન્દ્રેન્દ્રાદ્યાઃ સુરેશ્વરાઃ

સ્વામી ભૃત્યાય નોત્તિષ્ઠેત્સ્વભાર્યાયૈ પતિસ્તથા ॥
ગુરુઃ શિષ્યાય નોત્તિષ્ઠેદિતિ શાસ્ત્રવિદાં મતમ્

ન સંબન્ધો ગુરુત્વે ચ કારણં ત્વિતિ વૈ શ્રુતિઃ ॥
બલં જ્ઞાનં તપઃ શાંતિર્યત્ર ચૈવાઽધિકં ભવેત્

સ ગુરુશ્ચેતરેષાં ચ નીચા ઈયુશ્ચ પ્રેષ્યતામ્ ॥
ઉત્તિષ્ઠન્તિ ચ સ્વામ્યાદ્યા ભૃત્યાદીન્યદિ ચાઽઽગ્રહાત્

આયુર્વિત્તં યશસ્તેષાં સદ્યો નશ્યતિ સન્તતિઃ ॥
તસ્માદહં તુ નોત્તિષ્ઠે પ્રિયોઽયં શ્વશુરો મમ

ઇતિ તસ્ય હિતાન્વેષી નોચ્ચચાલાઽઽસનાદ્વિભુઃ ॥
નોત્થિતં તુ મૃડં દૃષ્ટ્વા કુપિતોઽભૂત્પ્રજાપતિઃ

અનિંદદ્બહુધા તસ્મૈ પુરતો ગિરિજાપતેઃ ॥
અહો દર્પમહો દર્પં દરિદ્રસ્યાઽકૃતાત્મનઃ

યસ્ય વિત્તં બહુવયા વૃષશ્ચર્માવશેષિતઃ ॥
અત એવ કપાલાસ્થિધરઃ પાખણ્ડગોચરઃ

વૃથાઽહંકારિણો દૈવં કુતો દાસ્યતિ મંગલમ્ ॥
લોકે કૃત્યેન કર્માણિ શુચીનીતિ વિદો વિદુઃ

ધત્તે દરિદ્રઃ શીતાર્તઃ પવિત્રં ચ ગજાજિનમ્ ॥
વેશ્મ શ્મશાનં યસ્ય સ્યાદ્ભુજંગઃ કિલ ભૂષણમ્

ન ધીરતાઽપિ ચ જ્ઞાનં વૃકાત્તસ્માત્પલાયિતે ॥
ભૂતપ્રેતપિશાચાદિ દુર્જનૈઃ સંગતોઽનિશમ્

ન કુલં શ્રૂયતે ક્વાઽપિ નાઽસૌ વૈ સાધુસ મ્મતઃ ॥
વૃથા વિશ્રંભિતઃ પૂર્વં નારદેન દુરાત્મના

યેનાઽહં બોધિતઃ પ્રાદાં કન્યાં ચૈતાં સતીં મમ ॥
પૃથગ્ધર્મગતા ચૈષા સુખં વસતુ તદ્ગૃહે

નાસ્માભિઃ શ્લાઘનીયોઽસૌ મત્સુતાઽપિ કથંચન ॥
યથા કુલાલકલશશ્ચંડાલસ્ય વશં ગતઃ

ઇતિ દક્ષો વિમૂઢાત્મા હ્યુમાં નાહૂય તં મૃડમ્॥
બહુધા તં વિનિર્ભર્ત્સ્ય તૂષ્ણીમેવ ગૃહં યયૌ

યજ્ઞવાટં તતો ગત્વા ઋત્વિગ્ભિર્મુનિભિઃ સહ॥
ઈજે યજ્ઞવિધાનેન નિંદન્નેવ મહાપ્રભુમ્

બ્રહ્મવિષ્ણૂ વિહાયૈવ સર્વે દેવાઃ સમાગતાઃ ॥
સિદ્ધચારણગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસકિન્નરાઃ

તદા દેવી સતી પુણ્યા સ્ત્રીચાઞ્ચલ્યાત્પ્રલોભિતા ॥
ઉત્સુકા ચોત્સવં દ્રષ્ટું બન્ધૂંસ્તત્ર સમાગતાન્

નિવાર્યમાણા રુદ્રેણ તરલા સ્ત્રીસ્વભાવતઃ ॥
પ્રત્યુક્તાઽપિ પુનશ્ચૈવ ગન્તવ્યમિતિ નિશ્ચિતા

સ નિન્દતિ સભામધ્યે સદા માં વરવર્ણિનિ ॥
તચ્ચાસહ્યં ચ ત્વં શ્રુત્વા કાયં સત્યં પ્રહાસ્યસિ

અસહ્યમપિ સોઢવ્યં મયાઽપિ ગૃહમિચ્છતા ॥
મયા યથા કૃતં દેવિ તથા ત્વં નૈવ વર્તસે ॥૩૭।
તસ્માન્મા ગચ્છ શાલાં વૈ ન શુભં તુ ભવેદ્ધ્રુવમ્॥
ઇત્યેવં બોધિતા દેવી ચાપલ્યં પુનરાગમત્

નિશ્ચક્રામ સતી ગેહાદેકાકી પાદચારિણી ॥
તાં દૃષ્ટ્વા વૃષભસ્તૂષ્ણીં પૃષ્ઠે દેવીમુવાહ સઃ

કોટિશો ભૂતસંઘાશ્ચ હ્યનુજગ્મુઃ સતીં તદા ॥
યજ્ઞવાટં તુ સા ગત્વા પત્નીશાલાં યયૌ પુરા

તૂષ્ણીમાસ સતીં દૃષ્ટ્વા ખેદાત્તસ્માદ્વિનિર્ગતા ॥
પતિવાક્યં તુ સંસ્મૃત્ય જગામોત્તરવેદિકામ્

પિતા સભ્યાશ્ચ તાં દૃષ્ટ્વા સ્થિતાસ્તૂષ્ણીં હતાશિષઃ ॥
સા રુદ્રાહુતિપર્યંતં પશ્યન્તી પિતૃચેષ્ટિતમ્ ॥
ત્યક્ત્વા રુદ્રં ચ જુહ્વંતમુવાચાઽશ્રુકુલેક્ષણા

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
મહદુલ્લંઘનં પુંસાં ન પ્રાયઃ શ્રેયસે ભવેત્ ॥
લોકકર્તા લોકભર્તા સર્વેષાં પ્રભુરવ્યયઃ

એવંભૂતસ્ય રુદ્રસ્ય કથં નો દીયતે હવિઃ ॥
જાતાં ન કિં તે દુર્બુદ્ધિં હરંત્યન્યે સમાગતાઃ

ન ચેદૃશા મહાત્માનઃ કિમેષાં વિમુખો વિધિઃ

ઇત્યેવં ભાષમાણાં તાં પૂષા દેવો જહાસ હ ॥
શ્મશ્રૂણાં ચાલનં ચક્રે ભૃગુર્હતશુભસ્તથા

ભુજપાદોરુકક્ષા ણાં સ્ફાલનં ચક્રિરે પરે ॥
બહુધા નિન્દનં ચક્રે તત્પિતા હતભાગ્યવાન્

તચ્છ્રુત્વા રુદ્રભાર્યા સા કોપાકુલિતમાનસા ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં શ્રુતેઃ કર્તું દેહં તત્યાજ સા સતી ॥
હોમાગ્નૌ વેદિકામધ્યે સર્વેષામેવ પશ્યતામ્

હાહાકારો મહાનાસીદ્દુદ્રુવુઃ પ્રમથા દ્રુતમ્ ॥
આચખ્યુર્દેવદેવાય વૃત્તાન્તમખિલં તદા

તચ્છ્રુત્વા સહસોત્થાય રુદ્રઃ કાલાંતકોપમઃ ॥
જટામુત્પાટ્ય હસ્તેન ભૂતલે તામતાડયત્

તતોઽભવન્મહાકાયો વીરભદ્રો મહાબલઃ ॥
સહસ્રબાહુરભવત્કાલાંતકસમપ્રભઃ

બદ્ધાંજલિપુટો ભૂત્વા વ્યાજહાર હરં તદા ॥
મત્સૃષ્ટિસ્તુ યદર્થં તે તદર્થં મા નિયોજય

ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ તં ક્રુદ્ધો ધૂર્જટિશ્ચ પુરઃ સ્થિતમ્ ॥

હન ત્વં નિન્દકં દક્ષં યદર્થે મત્પ્રિયા હતા ॥
ભૂતસંઘાસ્તુ ગચ્છન્તુ સહૈતેન મહાબલાઃ

ઇત્યાદિષ્ટા ભગવતા યયુર્યજ્ઞસભાં તદા ॥
જઘ્નુઃ સર્વાન્મહાવીરાન્દેવાસુરનરાદિકાન્

પૂષ્ણશ્ચ હસતો દંતાઞ્જટાભૂશ્ચ બભઞ્જ હ ॥
શ્મશ્રૂણ્યુત્પાટયાંચક્રે ભૃગોસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ

યદ્યદાસ્ફાલિતં પૂર્વં તત્તચ્ચિચ્છેદ વીર્યવાન્ ॥
તતો દક્ષશિરો હર્તું બહૂદ્યોગં ચકાર હ

મુનિમંત્રપ્રગુપ્તં તુ નૈવ કૃંતતિ તદ્બલાત્ ॥
હરો જ્ઞાત્વા તુ ચિચ્છેદ સ્વયમેત્ય દુરાત્મનઃ

એવં મખગતાન્હત્વા સાઽનુગઃ સ્વાલયં યયૌ ॥
હતાવશિષ્ટાઃ કેચિત્તુ બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ ॥

તૈરન્વિતો યયૌ બ્રહ્મા કૈલાસં તુ શિવાલયમ્ ॥
તતો રુદ્રં સાન્ત્વયિત્વા વચોભિર્વિવિધૈરપિ

તેનૈવ સહિતઃ પ્રાગાદ્યજ્ઞવાટં મહાપ્રભુઃ ॥
તેનૈવોજ્જીવયામાસ સર્વાન્યજ્ઞસમાગતાન્

ખ્યાત્યૈ પ્રાદાદજમુખં દક્ષસ્ય તુ તદા શિવઃ ॥
અજશ્મશ્રૂણ્યદાચ્છંભુર્ભૃગવે તુ મહાત્મને

પૂષ્ણશ્ચ દંતાન્ન પ્રાદાત્પિષ્ટાદં ચ ચકાર હ ॥
તદઙ્ગાનાં વ્યતિકરં કેષાંચિદપિ વૈ શિવઃ

શિવમાપુશ્ચ તે સર્વે બ્રહ્મણા ચ શિવેન ચ ॥
પુનઃ પ્રવર્તિતો યજ્ઞો યથાપૂર્વં મહાત્મનઃ

યજ્ઞાન્તે સર્વદેવાશ્ચ જગ્મુસ્તે સ્વસ્વમાલયમ્ ॥
નૈષ્ઠિકં બ્રહ્મચર્યં તુ કૃત્વા રુદ્રો મહાતપાઃ

તેપે ગંગાતટે રુદ્રઃ પુન્નાગતરુમૂલગઃ ॥
દક્ષાત્મજા સતી દેવી ત્યક્તદેહા પતિવ્રતા

જજ્ઞે હિમાદ્રેર્મેનક્યાં વવૃધે તસ્ય વેશ્મનિ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ તારકાખ્યો મહાસુરઃ

સ તીવ્રતપસાઽઽરાધ્ય બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ॥
અવધ્યત્વં વરં વવ્રે દેવાસુરનરોરગૈઃ

આયુધૈરસ્ત્રસંઘૈશ્ચ સર્વૈરેવ મહાબલૈઃ ॥
રુદ્રપુત્રં વિના દૈત્ય હ્યવધ્યઃ સકલૈરપિ

ઇતિ તસ્મૈ વરં પ્રાદાદ્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
અસ્ત્રીકત્વાદપુત્રત્વાદ્રુદ્રસ્યેતિ તથાસ્ત્વિતિ

વરં ગૃહીત્વા સ્વગૃહં પ્રાપ્ય લોકાન્બબાધ હ ॥
દાસા દેવા માર્જનાદૌ દાસ્યો દેવ્યશ્ચ તદ્ગૃહે

તતસ્તત્પીડિતા દેવા બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ ॥
તૈઃ પીડાં વર્ણિતાં શ્રુત્વા વેધાઃ પ્રાહ સુરાનિદમ્

વરપ્રદાનકાલેઽહં રુદ્રપુત્રં વિના સુરાઃ ॥
નખ્યૈવધ્ય ઇતિ પ્રાદાં વરં તસ્મૈ દુરાત્મને

પુરા સતી રુદ્રપત્ની સત્રે ત્યક્તકલેવરા ॥
જાતા હિમવતઃ પુત્રી પાર્વતીતિ ચ યાં વિદુઃ

રુદ્રો હિમવતઃ પૃષ્ઠે તપશ્ચરતિ દુશ્ચરમ્ ॥
યોજયધ્વં ચ પાર્વત્યા રુદ્રં લોકેશ્વરં પ્રભુમ્ ॥

પુનર્દેવેન્દ્રસદને સંગતૈરમરેશ્વરૈઃ ॥
ધિષણેનાઽપિ સમ્મંત્ર્ય દેવેંદ્રઃ પાકશાસનઃ

સસ્માર ચ સ કાર્યાર્થં નારદં સ્મરમેવ ચ ॥
તત્રાઽઽગતૌ તતસ્તૌ તુ બલભિદ્વાક્યમબ્રવીત્

હિમવન્તં ભવાન્ગત્વા વચસા તં નિબોધય ॥
પુત્રી તવ પ્રાગ્દક્ષસ્ય હરપત્ની સુતા સતી ॥

તપશ્ચરતિ તે શૃંગે વિયુક્તા દશકન્યયા ॥
મૃડસ્તસ્ય સપર્યાયૈ વિનિયોજય તત્પ્રિયામ્

તસ્યૈવ પત્ની ભવિતા સ એવ ભવિતા પતિઃ ॥
ઇત્યાઽઽદિષ્ટો મઘોના ચ નારદોપેત્ય તં ગિરિમ્

તથૈવ કારયામાસ દેવેન્દ્રેણોદિતં યથા ॥
પશ્ચાત્કામં સમાહૂય મઘવાનિદ માહ ચ

દેવાનાં ચ હિતાર્થાય તથા મૃડહિતાય ચ ॥
વસન્તેન સમાયુક્તો ગત્વા રુદ્રતપોવનમ્

ગુણાન્વિજૃમ્ભ યિત્વા તુ વાસં તાન્હૃચ્છયાવહાન્ ॥
યદા સન્નિહિતા દેવી પાર્વતી તુ મૃડસ્ય ચ

તદા પ્રયુજ્ય ત્વં વાણાન્મોહયસ્વ મહાપ્રભુમ્ ॥
તયોસ્તુ સંગમે જાતે કાર્યં નોઽદ્ધા ભવિષ્યતિ

ઇત્યાદિષ્ટઃ સ્મરસ્તૂર્ણં પ્રતસ્થે બાઢમિત્યથ ॥
સવસંતઃ સરતિકઃ સાનુગસ્તદ્વનં યયૌ

અકાલે તુ વસંતર્તું જૃંભયિત્વા સ્વશક્તિતઃ ॥
તદ્વને સર્વતો રમ્યે મન્દાઽનિલનિષેવિતે

કદાચિદ્દેવદેવોઽપિ પાર્વત્યાશ્ચ સપર્યયા ॥
પ્રીતઃ સ્વાઙ્કં સમારોપ્ય કિંચિદ્વ્યાહર્તુમારભત્

પ્રાણપ્રિયા સઙ્ગમસ્ય કાલોઽયમિતિ નિશ્ચિતઃ ॥
પેશલં ધનુરાદાય સ તસ્થૌ હરપૃષ્ઠતઃ ॥

કૃત્વા જવનિકાં વૃક્ષં બાણમેકં મુમોચ હ ॥
દ્વિતીયમપિ સંધાય ચક્રે મોક્તું મહોદ્યમમ્

અથ ક્ષુબ્ધમના ભૂત્વા મૃડશ્ચિંતામવાપ હ ॥
ન મે મનશ્ચલેત્ક્વાપિ કેન વા કશ્મલીકૃતમ્

ઇતિ ચિન્તાકુલો વામે પાર્શ્વે કામં દદર્શ હ ॥
ક્રુદ્ધોન્મીલ્ય લલાટાક્ષં સ્વાઙ્કાદ્દેવીમપાસ્ય ચ

તસ્યાક્ષ્ણઃ સમભૂદગ્નિસ્તીક્ષ્ણો લોકવિભીષણઃ ॥
તેન દગ્ધોઽભવત્સદ્યો મન્મથઃ સશરાસનઃ

કાર્યસિદ્ધિં ચ પશ્યંતો દુદ્રુવુશ્ચામરા દિવમ્ ॥
શંકમાનાઃ સ્વદણ્ડં ચ વસન્તો રતિરેવ ચ

નિમીલ્ય લોચને ભીતા દેવી દૂરં પ્રદુદ્રુવે ॥
સન્નિધાનં સ્ત્રિયો હર્તું મૃડોપ્યંતરધીયત

રુદ્રસ્યેષ્ટં પ્રકુર્વાણો દેવશ્ચ મનસો હિતમ્ ॥
લેભેઽનર્થમનિર્વૃત્તં વિપ્રિયં કુર્વતસ્તુ કિમ્

તસ્માદિક્ષ્વાકુતનયઃ સાધૂનામપ્રિયઃ સદા ॥
તસ્માદાત્મહિતાં સેવાં નાઽકરોન્મન્દધીઃ સતામ્

અનુભૂતં મહદ્દુઃખં તસ્માદ્દુર્યોનિરેવ ચ ॥
તસ્માત્કુર્યાત્તુ સાધૂનાં સેવાં સર્વાર્થસાધિનીમ્

રુદ્રસ્યાઽપ્રિયકારિત્વાત્સ્મરો ભાવિનિ જન્મનિ ॥
દુઃખં તુ બહુલં લેભે જન્મકાલે મહાપ્રભુઃ

ઇતિહાસમિમં પુણ્યં યે શૃણ્વન્તિ દિવાનિશમ્ ॥
જન્મમૃત્યુજરાદિભ્યો મુચ્યંતેનાઽત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે નારદામ્બરીષસંવાદે દાક્ષાયણ્યપમાને દક્ષયજ્ઞવિધ્વંસપૂર્વકપાર્વતી જન્માદિકામદહનવર્ણનંનામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ