સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.4-3

॥ શ્રીરુવાચ ॥ ॥
સીમાપ્રતીચી ક્ષેત્રસ્ય શંખાકારસ્ય મૂર્દ્ધનિ ॥
સર્વકામપ્રદો દેવઃ સ આસ્તે વૃષભધ્વજઃ

શંખાગ્રે નીલકણ્ઠઃ સ્યાદેતત્ક્રોશં સુદુર્લભમ્ ॥
પરમં પાવનં ક્ષેત્રં સાક્ષાન્નારાયણસ્ય વૈ

સિંધુરાજસ્ય સલિલાદ્યાવન્મૂલં વટસ્ય વૈ ॥
શંખસ્યોદરભાગસ્તુ સમુદ્રોદકસંપ્લુતઃ

યત્સંપર્કાત્સમુદ્રોઽત્ર તીર્થરાજત્વમાગતઃ ॥
યથાયં ભગવાન્મુક્તિપ્રદો દૃષ્ટિપથં ગતઃ

તથેદં મરણાત્ક્ષેત્રં સિંધુઃ સ્નાનાદ્વિમુક્તિદઃ ॥
ચિચ્છેદ બ્રહ્મણઃ પૂર્વં રુદ્રઃ ક્રોધાત્તુ પઞ્ચમમ્

તચ્છિરો દુસ્ત્યજં ગૃહ્ણન્બ્રહ્માંડં પરિબભ્રમે ॥
અત્રાગતો યદા બ્રહ્મકપાલં પરિમુક્તવાન્

કપાલમોચનં લિંગં દ્વિતીયાવર્તસંસ્થિતમ્ ॥
કપાલમોચનં પશ્યેત્પૂજયેત્પ્રણમેચ્ચ યઃ

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં કંચુકં વિજહાત્યસૌ ॥
તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ મરણં ભવમોચનમ્

તૃતીયાવર્તગામાદ્યાં શક્તિં મે વિમલાહ્વયામ્ ॥
જાનીહિ ધર્મરાજ ત્વં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદામ્

ય ઇમાં પૂજયેદ્ભક્ત્યા પ્રણમેત્કીર્તયેત્તુ વા ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ મુક્તિં ચાંતે ચ વિંદતિ

નાભિદેશે સ્થિતં હ્યેતત્ત્રયં કુંડં વટો વિભુઃ ॥
કપાલમોચનાદ્યાવદર્દ્ધાશિની પ્રતિષ્ઠિતા

મધ્યં શંખસ્ય જાનીયાત્સુગુપ્તં ચક્રપાણિના ॥
અર્દ્ધમશ્નાતિ સલિલં મહાપ્રલયવર્દ્ધિતમ્

સૃષ્ટ્યાદૌ ધર્મરાજેયં શક્તિર્મેઽર્દ્ધાંશિની સ્મૃતા ॥
તાં દૃષ્ટ્વા પ્રણમેદ્યસ્તુ ભોગાન્સોઽશ્નાતિ શાશ્વતાન્

સિન્ધુરાજસ્ય સલિલાદ્યાવન્મૂલં વટસ્ય વૈ ॥
કીટપક્ષિ મનુષ્યાણાં મરણાન્મુક્તિદો મતઃ

અન્તર્વેદી ત્વિયં પુણ્યા વાંછ્યતે ત્રિદશૈરપિ ॥
યત્ર સ્થિતાં હિ પશ્યંતિ સર્વાંશ્ચક્રાબ્જધારિણઃ

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ ગગને ચ ત્રિવિષ્ટપે ॥
સાર્દ્ધત્રિકોટિસંખ્યાનિ સ્વર્ગમોક્ષપ્રદાનિ વૈ

તેષામયં તીર્થરાજઃ કીર્તિતઃ પુરુષોત્તમઃ ॥
સર્વેષાં મુક્તિક્ષેત્રાણામિદં સાયુજ્યદં મતમ્

અત્ર સ્થિતા ન શોચંતિ જરાજન્મમૃતિષ્વપિ ॥
કુણ્ડં હ્યેતદ્રોહિણાખ્યં કારુણ્યાખ્યજલેન વૈ

સંભૃતં તિષ્ઠતે નિત્યં સ્પર્શનાદ્બંધમુક્તિદમ્ ॥
અત્ર પ્રતિષ્ઠિતં વારિ પ્રલયે યત્પ્રવર્દ્ધતે

અત્રૈવ લીયતે પશ્ચાત્તસ્માદ્રોહિણસંજ્ઞિતમ્ ॥
તસ્માત્તે માઽત્ર ચિંતાસ્તુ સ્વાધિકારવિપર્યયે

મોક્ષાધિકારિણામત્ર નેશ્વરસ્ત્વં પરેતરાટ્ ॥
ધર્મરાજં સમાદિશ્ય લક્ષ્મીરેવં પુરઃ સ્થિતમ્

બ્રહ્માણમાહ જગતામંબા સપ્રશ્રયા ગિરા ॥
પિતામહ જગન્નાથ વિદિતં સર્વમેવ યત્

મોક્ષદં સર્વજંતૂનામેતત્ક્ષેત્રં સમાદિશ ॥
કામાખ્યં ક્ષેત્રપાલં ચ વિમલં વા તપાસ્થિતા

સાક્ષાદ્બ્રહ્મસ્વરૂપોઽસૌ નૃસિંહો દક્ષિણે વિભોઃ ॥
હિરણ્યકશિપોર્વક્ષો વિદાર્યાયં પ્રભોજ્જ્વલઃ

દર્શનાદસ્ય નશ્યંતિ પાતકાનિ ન સંશયઃ ॥
ભુક્તેર્મુક્તેશ્ચ યોગ્યઃ સ્યાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અસ્યાગ્રે સંત્યજન્પ્રાણાન્બ્રહ્મસાયુજ્યમાપ્નુયાત્ ॥
યત્કિંચિત્કુરુતે કર્મ કોટિકોટિગુણં ભવેત્

છાયૈષા કલ્પવૃક્ષસ્ય નૃસિંહાર્કેણ ભાસિતા ॥
તસ્યાં નશ્યત્યવિદ્યા હિ જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતો મૃતૌ

વેદાંતેષુ પ્રસિદ્ધૈસ્તૈર્વિજ્ઞાનૈઃ શ્રવણાદિભિઃ ॥
મૂઢાનાં દુર્લભૈર્વિપ્રા વિનાપ્યત્ર વિમોચનમ્

અવિમુક્તે મુમુક્ષોસ્તુ કર્ણમૂલે મહેશ્વરઃ ॥
દિશતિ બ્રહ્મસંજ્ઞાનં બોધોપાયં કૃપાનિધિઃ

તેન બુદ્યા સમભ્યસ્ય ક્રમાન્મોક્ષમવાપ્નુયાત્ ॥
ઉપદેષ્ટુર્મહિમ્ના હિ તસ્ય જ્ઞાનં ન હીયતે

અત્ર ત્યજંતિ યે પ્રાણાંસ્તેષાં તત્ક્ષણ એવ હિ ॥
સ્વરૂપાજ્જાયતે મુક્તિઃ સંશયો માઽસ્તુ તે યમ

ગતાગત પ્રસક્તાનાં કર્મિણાં મૂઢચેતસામ્ ॥
વૈવસ્વત કદાચિન્નો વિશ્વાસો હ્યત્ર જાયતે

ઉત્સૃજ્ય વારિ ગાંગેયં સ્વાદુ શીતં સુનિર્મલમ્ ॥
પિપાસુઃ પલ્વલં યાતિ તદ્વત્તે મૂઢચેતસઃ

ભ્રમંતિ તીર્થાન્યન્યાનિ ત્યક્ત્વૈતત્ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
પલાશામોદકૈસ્તૃપ્તા લભંતે શ્રમજં ફલમ્

સ્નાનાદબ્ધિદૃશા દેવશ્છાયયા કલ્પપાદપઃ ॥
યત્ર કુત્રાપિ ચ ક્ષેત્રં મરણાન્મુક્તિદં નૃણામ્

યો યત્ર વિષયે ભક્ત્યા વિશ્વાસં કુરુતે નરઃ ॥
સ તુ તેનૈવ મુચ્યેત નેદૃશં તીર્થમસ્તિ વૈ

એતત્ત્યક્ત્વાન્યતીર્થે વૈ વિદધાતિ રુચિં તુ યઃ ॥
નૂનં સ માયયા વિષ્ણોર્વંચિતો લોભલાલસઃ ॥

ઉપદેશેન બહુના ન પ્રયોજનમસ્તિ તે ॥
પ્રત્યક્ષો હ્યનુભૂતોઽયં કરટો વિષ્ણુરૂપધૃક્

અન્તર્વેદીરક્ષણાર્થં શક્તયોઽષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ઉગ્રેણ તપસા પૂર્વમહં રુદ્રેણ ભાવિતા

પત્ન્યર્થં સા મયા સૃષ્ટા ગૌરી તસ્યાથ ભાવિની ॥
સર્વસૌંદર્યવસતિર્વપુષો મે વિનિર્ગતા

તદાદિષ્ટા મયા ભદ્રે વચનં મે પ્રિયં કુરુ ॥
અન્તર્વેદી રક્ષ મમ પરિતસ્ત્વં સ્વમૂર્તિભિઃ

સા તુ તિષ્ઠતિ મત્પ્રીત્યા અષ્ટધા દિક્ષુ સંસ્થિતા ॥
મંગલા વટમૂલે તુ પશ્ચિમે વિમલા તથા

શંખસ્ય પૃષ્ઠભાગે તુ સંસ્થિતા સર્વમંગલા ॥
અર્દ્ધાંશિની તથા લંબા કુબેરદિશિ સંસ્થિતા

કાલરાત્રિર્દક્ષિણસ્યાં પૂર્વસ્યાં તુ મરીચિકા ॥
કાલરાત્ર્યાસ્તથા પશ્ચાચ્ચંડરૂપા વ્યવસ્થિતા

એતાભિરુગ્રરૂપાભિઃ શક્તિભિઃ પરિરક્ષિતમ્ ॥
અલ્પપુણ્યસ્ય પુંસો હિ સ્થાનમેતત્સુદુર્લભમ્

એતાસામષ્ટશક્તીનાં દર્શનાત્કીર્તનાત્તથા ॥
નશ્યંતિ સર્વપાપાનિ હયમેધફલં લભેત્

રુદ્રાણ્યાશ્ચાષ્ટધા ભેદં દૃષ્ટ્વા રુદ્રોઽપિ શંકરઃ ॥
આત્માનમષ્ટધા ભિત્ત્વા ઉપાસ્તે પરમેશ્વરમ્

આરાધ્ય તપસા વિષ્ણું પ્રાર્થયદ્વરમુત્તમમ્ ॥
યત્ર ત્વં દેવ તત્રાહં વસેયં હિ યથાસુખમ્

ત્વામૃતે કમલાકાંત નાન્યન્નિર્વાણકારણમ્ ॥
અંતર્યામિન્પ્રભો મે ત્વં ત્વાં વિના વિગ્રહઃ કુતઃ

મૂઢા યે ત્વાં ન જાનંતિ હૃષ્યંતિ વિષયેઽશુચૌ ॥
નિર્મલાંબરસંકાશ ત્વામહં શરણં ગતઃ

॥ ॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ભગવાનપિ રુદ્રં તં ક્ષેત્રપાલં તથા વિભુઃ ॥
સ્થાપયામાસ પરિતઃ સ્વયં મધ્યે વ્યવસ્થિતઃ

કપાલમોચનં નામ ક્ષેત્રપાલં યમેશ્વરમ્ ॥
માર્કણ્ડેયં તથેશાનં બિલ્વેશં નીલકંઠકમ્

વટમૂલે વટેશં ચ લિંગાન્યષ્ટૌ મહેશિતુઃ ॥
યાનિ દૃષ્ટ્વા તથા સ્પૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા વિમુચ્યતે

અત્ર ક્ષેત્રે મૃતા યે ચ ન તેષાં તુ પ્રભુર્યમઃ ॥
યદર્થમાગતસ્ત્વં હિ તદન્યત્ર પ્રસાધય

તથાપ્યસૌ જગન્નાથો ભક્તાયાત્મસમર્પકઃ ॥
યમેન તોષિતો ભક્ત્યા પ્રપન્નાર્તિહરઃ પ્રભુઃ

સુદર્શનેન ચક્રેણ માયાં ચ વ્યવધાસ્યતિ ॥
અત્યાજ્યેઽસ્મિન્ક્ષેત્રવરે સ્વર્ણવાલુકયા વૃતે

તં યમં વંચયિત્વા તુ પ્રસ્થાપય્ય યમાલયમ્ ॥
સાધુ મત્વા તતઃ પ્રાહ બ્રહ્માણં પુરતઃ સ્થિતમ્

।
। । શ્રીરુવાચ ॥ ॥
ઇંદ્રદ્યુમ્નો નામ રાજા યુગે સત્યે ભવિષ્યતિ ॥
વૈષ્ણવઃ સર્વયજ્ઞાનામાહર્ત્તા શાસ્ત્રકોવિદઃ

અત્રાગત્ય મહાભક્તિં કરિષ્યતિ નૃપોત્તમઃ ॥
ભગવત્પ્રીતયે યેન વાજિમેધસહસ્રકમ્

કરિષ્યતે પ્રજાનાથ તદનુગ્રહકારણાત્ ॥
એકદારુસમુત્પન્નશ્ચતુર્દ્ધા સંભવિષ્યતિ ॥ ।

દારવપ્રતિમાનાનિ વિશ્વકર્મા ઘટિષ્યતિ ॥
પ્રતિષ્ઠાપયિતા ત્વં હિ ઇંદ્રદ્યુમ્નપ્રસાદિતઃ

અસ્માકં સદૃશાનાં ચ પ્રતિમાનાં પિતામહ ॥
તદ્રૂપકા પ્રતિષ્ઠા હિ ઘટના ચ ભવિષ્યતિ

ઇતિ શ્રુત્વા શ્રિયો વાક્યં ચતુર્વક્ત્રો યમશ્ચ સઃ ॥
સ્વંસ્વં પુરં જગ્મતુસ્તૌ મુદા પરમયા યુતૌ

ક્ષેત્રસ્ય મહિમાનં તં સંસ્મૃત્ય ચ મુહુર્મુહુઃ ॥
વિસ્મયેન ચ હર્ષેણ રોમાંચાંચિતવિગ્રહૌ

સાંપ્રતં મુનયસ્તસ્મિન્નિંદ્રદ્યુમ્નપ્રસાદિતઃ ॥
શંખચક્રધરઃ શ્રીમાન્નીલજીમૂતસંનિભઃ

નીલાચલગુહાંતઃસ્થો બિભ્રદ્દારુમયં વપુઃ ॥
આસ્તે લોકોપકારાય બલેન ચ સુભદ્રયા ॥

સુદર્શનેન ચક્રેણ દારુણા નિર્મિતેન ચ ॥
સહિતઃ પ્રણતાર્તીનાં નાશનઃ કરુણાર્ણવઃ

યં દૃષ્ટ્વા પાપબંધેન સુદૃઢેન વિમુચ્યતે ॥ ॥
સુકર્મૌઘપરીપાકો યુગપત્સમુપસ્થિતઃ

પશ્યતાં ભો મુનિશ્રેષ્ઠાસ્તાપત્રયસુધાનિધિમ્ ॥
બહવો હ્યવતારા હિ વિષ્ણોર્દિવ્યાશ્ચ માનુષાઃ ॥

અત્યદ્ભુતાનિ કર્માણિ માહાત્મ્યં ચાપિ વર્ણિતમ્ ॥
પારિચિત્યાન્મનુષ્યાંસ્તુ ન મન્યંતે સુરા અપિ

દેવાસુરમનુષ્યાણાં ગંધર્વોરગરક્ષસામ્ ॥
તિરશ્ચામપિ ભો વિપ્રાસ્તસ્મિન્દારુમયે હરૌ

સર્વાત્મભૂતે વસતિ ચિત્તં સર્વસુખાવહે ॥
ઉપજીવંત્યસ્ય સુખં યસ્યાનન્યસ્વરૂપિણઃ

બ્રહ્મણઃ શ્રુતિવાગાહેત્યેતદત્રાનુભૂયતે ॥
દ્યતિ સંસારદુઃખાનિ દદાતિ સુખમવ્યયમ્

તસ્માદ્દારુમયં બ્રહ્મ વેદાંતેષુ પ્રગીયતે ॥
ન હિ કાષ્ઠમયી મોક્ષં દદાતિ પ્રતિમા ક્વચિત્

કૃતેનાકૃતતા વિપ્રાઃ કદાચિન્નોપલભ્યતે ॥
અકૃતો હ્યપવર્ગસ્તુ કૃતાદ્વા દારુણઃ કથમ્

અધિષ્ઠાનં વિના બ્રાહ્મ્યમૈશ્વર્યં નોપલભ્યતે ॥
રહસ્યમેતત્પરમં વિષ્ણોઃ સ્થાનમનુત્તમમ્

અલૌકિકી સા પ્રતિમા લૌકિકીતિ પ્રકાશિતા ॥
કુત્ર શ્રુતા વા દૃષ્ટા વા પ્રતિમા વ્યાહરેદિતિ

ઇંદ્રદ્યુમ્નાય સ વરં તદા દારુવપુર્દદૌ ॥
દીનાનાથૈકશરણં તરણં ભવવારિધેઃ

ચરાચર સદાવંદ્ય ચરણં તં પરાયણમ્ ॥
નારાયણં જગદ્યોનિં સૃષ્ટિસંહૃતિકારણમ્

મોક્ષણં સર્વપાપાનાં દારણં સકલાપદામ્ ॥
વિભૂતીનાં વિસરણં વરણં સર્વયોગિનામ્

ભરણં સર્વજંતૂનાં ધરણં જગતામપિ ॥
ભાષણં સર્વભાષાણાં દૂષણં સર્વદુષ્કૃતામ્

શોષણં સર્વપંકાનાં નીલાદ્રિશરણં હરિમ્ ॥
શરણં પ્રયાત મુનયો હ્યનન્યશરણં વિભુમ્

નિશ્ચેષ્ટો દારુવર્ષ્માપિ દિવ્યલીલાવિલાસકૃત્ ॥
ક્ષમતે સ્વલ્પભક્ત્યાપિ સોપરાધશતં નૃણામ્

અત્ર વઃ કથયિષ્યામિ ચરિતં પાપનાશનમ્ ॥
લીલયા દારુદેહસ્ય મુનયઃ પરમાત્મનઃ

કુરુક્ષેત્રે સમુદ્ભૂતૌ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાવુભૌ ॥
સખાયૌ જગ્મતુઃ પ્રીત્યા એકાહારવિહારિણૌ

વૃત્તચ્યુતૌ નિષિદ્ધાનામાહર્ત્તારૌ વિમોહિતૌ ॥
અસ્વાધ્યાયવષટ્કારૌ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતૌ

અપાત્રભૂતૌ ધર્મસ્ય મહાપાતકદૂષિતૌ ॥
મધુભક્ષૌ પણ્યયોષિત્સહવાસૌ મુદાન્વિતૌ

પારલૌકિકચિંતા તુ તયોઃ સ્વપ્નેપિ નાગતા ॥
એવં પ્રવર્તમાનૌ તાવાયુષોઽર્દ્ધં ચ નિન્યતુઃ

એકદા ભ્રમમાણૌ તૌ યજ્ઞવાટમગચ્છતામ્ ॥
શૃણ્વન્તો દૂરતઃ સ્તોત્રં શાસ્ત્રશબ્દં મનોહરમ્

દૃષ્ટ્વા તાસ્તાઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ શ્રુતિસંચોદિતા દ્વિજાઃ ॥
તૌ તદા ચક્રતુઃ શ્રદ્ધાં ધર્મે વર્ત્મન્યધાર્મિકૌ

સંસ્મરંતૌ સ્વજાતિં તૌ પુંડરીકાંબરીષકૌ ॥
નિંદન્તૌ દુશ્ચરિત્રં સ્વં પરસ્પરમભાષતામ્

।
કથમાવાં તરિષ્યાવો દુષ્કૃતાર્ણવમુલ્બણમ્ ॥
ઇહૈવ જન્મન્યજરં બુદ્ધિપૂર્વમુપાર્જ્જિતમ્

ન તચ્છાસ્ત્રં હિ જાનાતિ યદાવાભ્યાં ચ દુષ્કૃતમ્ ॥।
સઞ્ચિતં તસ્ય ઘોરસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં સુદુર્લ્લભમ્

તથાપિ બ્રાહ્મણાનેતાન્બ્રહ્મિષ્ઠાન્વૈ સદોગતાન્ ॥
પ્રણિપાતપ્રપન્નાન્વૈ પૃચ્છાવોઽત્ર ચ નિષ્કૃતિમ્ ॥

ઇતિ નિશ્ચિત્ય તૌ વિપ્રાનભિવાદ્યાભ્યપૃચ્છતામ્ ॥
યથાવત્કલ્મષં સ્વંસ્વં વિજ્ઞાપ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ

તે તયોર્વચનં શ્રુત્વા મીલિતાક્ષા દ્વિજોત્તમાઃ॥
નાબ્રુવન્કિંસ્વિદન્યોન્યં વીક્ષંતો વિસ્મિતાનનાઃ

અહો સુઘોરકર્માણિ સંચિતાનિ દુરાત્મનોઃ ॥
યેષુ શાસ્ત્રં પદં દાતું પ્રાયશ્ચિત્તાય ન હ્યલમ્

શક્નુમો ન વયં તસ્માદનયોર્નિષ્કૃતાવિતિ ॥
તેષાં મધ્યે સદોમુખ્યઃ કશ્ચિદ્વૈષ્ણવપુંગવઃ

ભગવદ્ભક્તિમાહાત્મ્ય ક્ષપિતાશેષકલ્મષઃ ॥
તાનુવાચ વિહસ્યેદં વાક્યં વાક્યવિદાં વરઃ

॥ વૈષ્ણવ ઉવાચ ॥ ॥
ભો દ્વિજ ક્ષત્રદાયાદ પાપરાશેઃ સુદારુણાત્ ॥
મુક્તિં ચેદ્વાંચ્છતસ્તૂર્ણં ગચ્છતં પુરુષોત્તમમ્

ક્ષેત્રોત્તમં દારુમયો યત્રાસ્તે પુરુષોત્તમઃ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય રાજર્ષેર્ભક્ત્યાનુગ્રહકૃદ્વિભુઃ

તમારાધ્ય જગન્નાથં શંખચક્રગદાધરમ્ ॥
પાપક્ષયં વા મુક્તિં વા સ્વેચ્છયા પ્રાપ્સ્યથ ધુવમ્

ઘોરદુષ્કૃતતૂલૌઘ દાવાગ્નિસદૃશસ્તુ સઃ ॥
તપસે તત્ક્ષયં નેતું ન શક્યં જન્મકોટિભિઃ

યુગપત્સંક્ષયં યાતિ યં દૃષ્ટ્વા સર્વકિલ્બિષમ્ ॥
તન્મા વિલંબં કુરુતં પ્રયાતં તત્ર સત્વરં

સુપુણ્યે ચોત્કલે દેશે દક્ષિણાર્ણવતીરગે ॥
નીલાદ્રિશિખરાવાસં વ્રજતં શરણં વિભુમ્

સોઽભીષ્ટસિદ્ધિં વાં દેવઃ પ્રદાસ્યતિ કૃપાનિધિઃ ॥
ઇત્યાદિષ્ટૌ તતો વિપ્રક્ષત્રિયૌ હર્ષસંયુતૌ

તેનૈવ વર્ત્મના વિપ્રાઃ પ્રયાતૌ પુરુષોત્તમે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે ચતુર્થોઽધ્યાયઃ