Skanda Purana · Verses 2.25-3

// śrīnārāyaṇa uvāca //
vairāgyasyātha te vacmi lakṣaṇaṃ munisattama //
kṣayiṣṇuvastuṣvaruciḥ sarvatheti tadīritam

ārabhya māyāpuruṣātsarvā hyākṛtayastu yāḥ //
kālaśaktyā bhagavato nāśyante tāśca tadvaśāḥ

pratyakṣeṇānumānena śābdena ca vivekibhiḥ //
asatyatā kṛtīnāṃ ca niścitā satyatātmanām

nityena pralayenaiṣa kālo naimittikena ca //
prākṛtikena rūpeṇa caratyātyantikena ca

dehidehā ime nityaṃ kṣīyante pariṇāminaḥ //
krameṇa dṛśyate yatra bālyatāruṇyavārddhakam

sūkṣmatvānnekṣyate tattu gatirdīpārciṣo yathā //
phalavṛddhirvā'nupadaṃ jāyamānā drume yathā

tasyāṃtasyāmavasthāyāṃ duḥkhaṃ ca mahadīkṣyate //
jāgradādiṣvavasthāsu duḥkhaṃ caiva punaḥpunaḥ

duḥkhamādhyātmikaṃ bhūri dṛśyate cādhibhautikam //
ādhidaivikamapyatra duḥkhamevāsti dehinām

hāhā mamāra matputro hā patnī mriyate mama //
tātaṃ me'bhakṣayadvyāghro daṣṭā sarpeṇa me vadhūḥ

mahāsaudhogninā dagdho hāhā sopaskaro'dya me //
svakuṭumbaṃ kathaṃ pokṣye nāvarṣatpākaśāsanaḥ

sasyaiḥ samṛddhaṃ matkṣetraṃ hāhā dagdhaṃ himāgninā //
hriyante taskarairgāvaḥ sarvasvaṃ mama luṇṭhitam

nṛpeṇa daṇḍito'tyarthaṃ śatruṇā hā'titāḍitaḥ //
kiṃ karomi ca kaṃ brūyāṃ mātā me vyabhicāriṇī

viṣaṃ pāsyāmi hāhā'dya matpatnīṃ śatrurākṛṣat //
hā svasā me hṛtā mlecchairhāhā'riḥ prāpa marmabhit

priye jvarātivyathayā yamadūtā ime hahā //
itthaṃ rorūyamāṇā hi dṛśyante sarvato janāḥ

avasthānāṃ śarīrasya janmamṛtyū pratikṣaṇam //
kālena prāpnuvadbhiḥ svaṃ prārabdhaṃ duḥkhamaśyate

prārabdhānte mṛtyuduḥkhaṃ bhavatyapratimaṃ hi tat //
mṛtvāpi ca mahadduḥkhaṃ prāpyate yamayātanāḥ

tato jarāyujodbhijjasvedajāṇḍajayoniṣu //
bhūtvābhūtvā yathākarma mriyate duḥkhitaiḥ punaḥ

nityaḥ pralaya evaṃ te kīrttitaḥ sūkṣmayā dṛśā //
sa jñeyo'tha mune vacmi layaṃ naimittikābhidham

nimittīkṛtya rajanīṃ bhavedviśvasṛjastu yaḥ //
naimittikaḥ sa kathito layo dainaṃdinaśca saḥ

caturyugānāṃ sāhasraṃ dinaṃ viśvasṛjo mune //
niśā ca tāvatī tasya taddvayaṃ kalpa ucyate

ekaikasmindine tasya caturdaśa caturdaśa //
bhavanti manavo brahmandharmasetvabhirakṣakāḥ

ādyaḥ svāyambhuvastatra manuḥ svārociṣastataḥ //
uttamastāmasaścā'tha raivataścākṣuṣastataḥ

śrāddhadevaśca sāvarṇi bhautyo raucyastataḥ param //
brahmasāvarṇināmā ca rudrasāvarṇireva ca

merusāvarṇisaṃjño'tha dakṣasāvarṇirantimaḥ //
caturdaśaite manavaḥ proktā brahmaikavāsare

ekaikasya manoḥ kālo yugānāṃ caikasaptatiḥ //
divyairdvādaśasāhasrairyugakālaśca vatsaraiḥ

caturdaśasyaiva manorantarentamupeyuṣi //
sāyaṃsaṃdhyā viśvasṛjo jāyate munisattama

dināvasāne vairājaḥ śaktīrākarṣati sthiteḥ //
vairājātmā tadā rudrastrilokīṃ hartumīhate

ādau bhavatyanāvṛṣṭiratyugrā śatavārṣikī //
tadālpasārasattvāni kṣīyante sarvaśo bhuvi

sāṃvarttakasya cārkasya raśmayo'tyulbaṇā rasam //
āpātālātpibantyāśu dharaṇyāṃ sarvameva hi

sārasaṃ caiva nādeyaṃ sāmudraṃ cāmbu sarvaśaḥ //
śoṣayitvā'khilām̐llokānso'rko nayati saṃkṣayam

tato bhavati niḥsnehā naṣṭasthāvarajaṅgamā //
kūrmapṛṣṭhopamā bhūmiḥ śuṣkā saṃkucitā bhṛśam

kālāgnirudraḥ śeṣasya mukhādutpadyate tataḥ //
adholokānsaptabhūmiṃ bhuvaḥ svaśca dahatyasau

nirdagdhalokadaśako jvālāvarttabhayaṃkaraḥ //
udvāsitamaharlokaḥ kālāgniḥ parivarttate

gatādhikārāstridaśā bhuvaḥsvarganivāsinaḥ //
maharlokājjanaṃ yānti vahnijvālābhṛśārditāḥ

nivṛttidharmā ṛṣayaḥ prāptāḥ siddhadaśāṃ tu ye //
bhūtalāttepi tarhyeva ṛṣilokaṃ prayānti ca

uttiṣṭhanti tato ghorā vyomni sāṃvarttakā ghanāḥ //
mahāgajakulaprakhyāstaḍitvanto'tinādinaḥ

dhūmravarṇāḥ pītavarṇā kecitkumudasannibhāḥ //
lākṣārasanibhāḥ keciccāṣapatranibhāstathā

śamayitvā mahāvahniṃ śataṃ varṣāṇyaharnniśam //
varṣamāṇāḥ sthūladhārāḥ stanantaste ghanā ghanāḥ //
brahmāṇḍasyāntarālaṃ ca pūrayanti dhruvāvadhi

ekārṇavajale tasminvairājapuruṣaḥ sa tu//
aniruddhātmakaḥ śete nāgendraśayane prabhuḥ

tadā devāśca ṛṣayo rajaḥsattvatamovaśāḥ //
ye te saha viriñcena svakīyaguṇakarṣitāḥ //
praviśya tasya jaṭhare śerate dīrghanidrayā

ye tu brahmātmaikyabhāvā vaśīkṛtaguṇatrayāḥ //
nivṛttenaiva dharmeṇa vāsudevamupāsate

maharādiṣu lokeṣu te caturṣu kṛtālayāḥ //
taṃ vairājaṃ saṃstuvanto nivasanti yathāsukham

nārāyaṇaḥ sa bhagavānsvarūpaṃ paramātmanaḥ //
cintayanvāsudevākhyaṃ śete vai yoganidrayā

niśānte brahmaṇā sākaṃ sarve te tasya jāṭharāḥ //
utpadyante yathāpūrvaṃ yathākarmādhikāriṇaḥ

evaṃ naimittiko nāma trilokīkṣayalakṣaṇaḥ //
pralayaḥ kathitastubhyaṃ prākṛtaṃ kīrttayāmyatha

ya eṣa kalpaḥ kathitastādṛśānāṃ śatatrayam //
ṣaṣṭyādhikaṃ ca yaḥ kālo vedhasaḥ sa tu vatsaraḥ

pañcāśatā taiḥ parārddho brahmāyustaddvayaṃ matam //
parākhyakāle saṃpūrṇe mahānbhavati saṃkṣayaḥ

saṃhārarudrarūpeṇa saṃhṛtya svaṃ virāḍvapuḥ //
svaparaṃ nirguṇaṃ rūpaṃ vairājo yātumicchati

tadā bhavatyanāvṛṣṭiḥ pūrvavacchatavārṣikī //
sāṅkarṣaṇaśca kālāgnirdahatyaṇḍamaśeṣataḥ

sāṃvarttakāstato meghā varṣantyati bhayānakāḥ //
śataṃ varṣāṇi dhārābhirmusalākṛtibhirmune

mahadādervikārasya viśeṣāntasya saṃkṣayaḥ //
sarvasyāpi bhavatyeva vāsudevecchayā tataḥ

āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmergandhātmakaṃ guṇam //
āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate

grasatembuguṇaṃ tejo rasaṃ tallīyate tataḥ //
rūpaṃ tejoguṇaṃ vāyurgrasate līyate'tha tat

vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśo grasate tataḥ //
praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhatyanāvṛtam

bhūtādistadguṇaṃ śabdaṃ grasate līyate ca kham //
indriyāṇi vilīyante taijasāhaṃkṛtau tataḥ

ahaṅkāre vilīyante sāttvike devatā manaḥ //
yadyadyasmātsamutpannaṃ tattattasminhi līyate

ahaṃkāro mahattattve trividhopi pralīyate //
tatpradhāne ca tatpuṃsi sa mūlaprakṛtau tataḥ

eṣa prākṛtiko nāma pralayaḥ parigīyate //
tirobhavanti jīveśā yatrā'vyakte harīcchayā

yadā ca māyā puruṣau kālo'tyakṣaratejasi //
tadicchayā tiro yānti sa tveko vartate prabhuḥ //
tadā sa pralayo jñeyo nāradātyantikābhidhaḥ

itthaṃ prabhoḥ kālaśaktyā layairetaiścaturvidhaiḥ //
asadbaddhvā'khilaṃ tatrā'rucirvairāgyamucyate

vāsudevetarāndevānkālamāyāvaśīkṛtān //
viditvā teṣu ca prītiṃ hitvā tasyaiva nityadā //
gāḍhasnehena yā sevā sā bhaktiriti gīyate

śravaṇaṃ kīrtanaṃ tasya smṛtiścaraṇasevanam //
pūjā praṇāmo dāsyaṃ ca sakhyaṃ cātmanivedanam

ityetairnnavabhirbhāvairyaḥ seveta tamādarāt//
ananyayā dhiṣaṇayā sa hi bhakta itīryate

tribhiḥ svadharmapramukhairyuktābhaktiriyaṃ mune//
dharma ekāntika iti prokto bhāgavataśca saḥ

sākṣādbhagavataḥ saṅgāttadbhaktānāṃ ca vedṛśām //
dharmo hyekāntikaḥ pumbhiḥ prāpyate nānyathā kvacit

naitādṛśaṃ paraṃ kiñcitsādhanaṃ hi mumukṣatām //
niḥśreyasakaraṃ puṃsāṃ sarvābhadravināśanam

ekāntadharmasiddhyarthaṃ kriyāyogaparo bhavet //
pumānsyādyena naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ munisattama

etanmayā vedapurāṇaguhyaṃ tattvaṃ paraṃ proktamaghaughanāśam //
ekāgrayā śuddhadhiyāvadhārya sacchraddhayā cetasi te maharṣe

na vāsudevātparamasti pāvanaṃ na vāsudevātparamasti maṅgalam //
na vāsudevātparamasti daivataṃ na vāsudevātparamasti vāñchitam

yannāmadheyaṃ sakṛdapyabuddhyā dehāvasānepi gṛṇāti yo'tra //
sa puṣkasopyāśu bhavapravāhādvimucyate taṃ bhaja vāsudevam

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye vairāgyabhaktinirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ