સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.25-3

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
વૈરાગ્યસ્યાથ તે વચ્મિ લક્ષણં મુનિસત્તમ ॥
ક્ષયિષ્ણુવસ્તુષ્વરુચિઃ સર્વથેતિ તદીરિતમ્

આરભ્ય માયાપુરુષાત્સર્વા હ્યાકૃતયસ્તુ યાઃ ॥
કાલશક્ત્યા ભગવતો નાશ્યન્તે તાશ્ચ તદ્વશાઃ

પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન શાબ્દેન ચ વિવેકિભિઃ ॥
અસત્યતા કૃતીનાં ચ નિશ્ચિતા સત્યતાત્મનામ્

નિત્યેન પ્રલયેનૈષ કાલો નૈમિત્તિકેન ચ ॥
પ્રાકૃતિકેન રૂપેણ ચરત્યાત્યન્તિકેન ચ

દેહિદેહા ઇમે નિત્યં ક્ષીયન્તે પરિણામિનઃ ॥
ક્રમેણ દૃશ્યતે યત્ર બાલ્યતારુણ્યવાર્દ્ધકમ્

સૂક્ષ્મત્વાન્નેક્ષ્યતે તત્તુ ગતિર્દીપાર્ચિષો યથા ॥
ફલવૃદ્ધિર્વાઽનુપદં જાયમાના દ્રુમે યથા

તસ્યાંતસ્યામવસ્થાયાં દુઃખં ચ મહદીક્ષ્યતે ॥
જાગ્રદાદિષ્વવસ્થાસુ દુઃખં ચૈવ પુનઃપુનઃ

દુઃખમાધ્યાત્મિકં ભૂરિ દૃશ્યતે ચાધિભૌતિકમ્ ॥
આધિદૈવિકમપ્યત્ર દુઃખમેવાસ્તિ દેહિનામ્

હાહા મમાર મત્પુત્રો હા પત્ની મ્રિયતે મમ ॥
તાતં મેઽભક્ષયદ્વ્યાઘ્રો દષ્ટા સર્પેણ મે વધૂઃ

મહાસૌધોગ્નિના દગ્ધો હાહા સોપસ્કરોઽદ્ય મે ॥
સ્વકુટુમ્બં કથં પોક્ષ્યે નાવર્ષત્પાકશાસનઃ

સસ્યૈઃ સમૃદ્ધં મત્ક્ષેત્રં હાહા દગ્ધં હિમાગ્નિના ॥
હ્રિયન્તે તસ્કરૈર્ગાવઃ સર્વસ્વં મમ લુણ્ઠિતમ્

નૃપેણ દણ્ડિતોઽત્યર્થં શત્રુણા હાઽતિતાડિતઃ ॥
કિં કરોમિ ચ કં બ્રૂયાં માતા મે વ્યભિચારિણી

વિષં પાસ્યામિ હાહાઽદ્ય મત્પત્નીં શત્રુરાકૃષત્ ॥
હા સ્વસા મે હૃતા મ્લેચ્છૈર્હાહાઽરિઃ પ્રાપ મર્મભિત્

પ્રિયે જ્વરાતિવ્યથયા યમદૂતા ઇમે હહા ॥
ઇત્થં રોરૂયમાણા હિ દૃશ્યન્તે સર્વતો જનાઃ

અવસ્થાનાં શરીરસ્ય જન્મમૃત્યૂ પ્રતિક્ષણમ્ ॥
કાલેન પ્રાપ્નુવદ્ભિઃ સ્વં પ્રારબ્ધં દુઃખમશ્યતે

પ્રારબ્ધાન્તે મૃત્યુદુઃખં ભવત્યપ્રતિમં હિ તત્ ॥
મૃત્વાપિ ચ મહદ્દુઃખં પ્રાપ્યતે યમયાતનાઃ

તતો જરાયુજોદ્ભિજ્જસ્વેદજાણ્ડજયોનિષુ ॥
ભૂત્વાભૂત્વા યથાકર્મ મ્રિયતે દુઃખિતૈઃ પુનઃ

નિત્યઃ પ્રલય એવં તે કીર્ત્તિતઃ સૂક્ષ્મયા દૃશા ॥
સ જ્ઞેયોઽથ મુને વચ્મિ લયં નૈમિત્તિકાભિધમ્

નિમિત્તીકૃત્ય રજનીં ભવેદ્વિશ્વસૃજસ્તુ યઃ ॥
નૈમિત્તિકઃ સ કથિતો લયો દૈનંદિનશ્ચ સઃ

ચતુર્યુગાનાં સાહસ્રં દિનં વિશ્વસૃજો મુને ॥
નિશા ચ તાવતી તસ્ય તદ્દ્વયં કલ્પ ઉચ્યતે

એકૈકસ્મિન્દિને તસ્ય ચતુર્દશ ચતુર્દશ ॥
ભવન્તિ મનવો બ્રહ્મન્ધર્મસેત્વભિરક્ષકાઃ

આદ્યઃ સ્વાયમ્ભુવસ્તત્ર મનુઃ સ્વારોચિષસ્તતઃ ॥
ઉત્તમસ્તામસશ્ચાઽથ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તતઃ

શ્રાદ્ધદેવશ્ચ સાવર્ણિ ભૌત્યો રૌચ્યસ્તતઃ પરમ્ ॥
બ્રહ્મસાવર્ણિનામા ચ રુદ્રસાવર્ણિરેવ ચ

મેરુસાવર્ણિસંજ્ઞોઽથ દક્ષસાવર્ણિરન્તિમઃ ॥
ચતુર્દશૈતે મનવઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મૈકવાસરે

એકૈકસ્ય મનોઃ કાલો યુગાનાં ચૈકસપ્તતિઃ ॥
દિવ્યૈર્દ્વાદશસાહસ્રૈર્યુગકાલશ્ચ વત્સરૈઃ

ચતુર્દશસ્યૈવ મનોરન્તરેન્તમુપેયુષિ ॥
સાયંસંધ્યા વિશ્વસૃજો જાયતે મુનિસત્તમ

દિનાવસાને વૈરાજઃ શક્તીરાકર્ષતિ સ્થિતેઃ ॥
વૈરાજાત્મા તદા રુદ્રસ્ત્રિલોકીં હર્તુમીહતે

આદૌ ભવત્યનાવૃષ્ટિરત્યુગ્રા શતવાર્ષિકી ॥
તદાલ્પસારસત્ત્વાનિ ક્ષીયન્તે સર્વશો ભુવિ

સાંવર્ત્તકસ્ય ચાર્કસ્ય રશ્મયોઽત્યુલ્બણા રસમ્ ॥
આપાતાલાત્પિબન્ત્યાશુ ધરણ્યાં સર્વમેવ હિ

સારસં ચૈવ નાદેયં સામુદ્રં ચામ્બુ સર્વશઃ ॥
શોષયિત્વાઽખિલાઁલ્લોકાન્સોઽર્કો નયતિ સંક્ષયમ્

તતો ભવતિ નિઃસ્નેહા નષ્ટસ્થાવરજઙ્ગમા ॥
કૂર્મપૃષ્ઠોપમા ભૂમિઃ શુષ્કા સંકુચિતા ભૃશમ્

કાલાગ્નિરુદ્રઃ શેષસ્ય મુખાદુત્પદ્યતે તતઃ ॥
અધોલોકાન્સપ્તભૂમિં ભુવઃ સ્વશ્ચ દહત્યસૌ

નિર્દગ્ધલોકદશકો જ્વાલાવર્ત્તભયંકરઃ ॥
ઉદ્વાસિતમહર્લોકઃ કાલાગ્નિઃ પરિવર્ત્તતે

ગતાધિકારાસ્ત્રિદશા ભુવઃસ્વર્ગનિવાસિનઃ ॥
મહર્લોકાજ્જનં યાન્તિ વહ્નિજ્વાલાભૃશાર્દિતાઃ

નિવૃત્તિધર્મા ઋષયઃ પ્રાપ્તાઃ સિદ્ધદશાં તુ યે ॥
ભૂતલાત્તેપિ તર્હ્યેવ ઋષિલોકં પ્રયાન્તિ ચ

ઉત્તિષ્ઠન્તિ તતો ઘોરા વ્યોમ્નિ સાંવર્ત્તકા ઘનાઃ ॥
મહાગજકુલપ્રખ્યાસ્તડિત્વન્તોઽતિનાદિનઃ

ધૂમ્રવર્ણાઃ પીતવર્ણા કેચિત્કુમુદસન્નિભાઃ ॥
લાક્ષારસનિભાઃ કેચિચ્ચાષપત્રનિભાસ્તથા

શમયિત્વા મહાવહ્નિં શતં વર્ષાણ્યહર્ન્નિશમ્ ॥
વર્ષમાણાઃ સ્થૂલધારાઃ સ્તનન્તસ્તે ઘના ઘનાઃ ॥
બ્રહ્માણ્ડસ્યાન્તરાલં ચ પૂરયન્તિ ધ્રુવાવધિ

એકાર્ણવજલે તસ્મિન્વૈરાજપુરુષઃ સ તુ॥
અનિરુદ્ધાત્મકઃ શેતે નાગેન્દ્રશયને પ્રભુઃ

તદા દેવાશ્ચ ઋષયો રજઃસત્ત્વતમોવશાઃ ॥
યે તે સહ વિરિઞ્ચેન સ્વકીયગુણકર્ષિતાઃ ॥
પ્રવિશ્ય તસ્ય જઠરે શેરતે દીર્ઘનિદ્રયા

યે તુ બ્રહ્માત્મૈક્યભાવા વશીકૃતગુણત્રયાઃ ॥
નિવૃત્તેનૈવ ધર્મેણ વાસુદેવમુપાસતે

મહરાદિષુ લોકેષુ તે ચતુર્ષુ કૃતાલયાઃ ॥
તં વૈરાજં સંસ્તુવન્તો નિવસન્તિ યથાસુખમ્

નારાયણઃ સ ભગવાન્સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ॥
ચિન્તયન્વાસુદેવાખ્યં શેતે વૈ યોગનિદ્રયા

નિશાન્તે બ્રહ્મણા સાકં સર્વે તે તસ્ય જાઠરાઃ ॥
ઉત્પદ્યન્તે યથાપૂર્વં યથાકર્માધિકારિણઃ

એવં નૈમિત્તિકો નામ ત્રિલોકીક્ષયલક્ષણઃ ॥
પ્રલયઃ કથિતસ્તુભ્યં પ્રાકૃતં કીર્ત્તયામ્યથ

ય એષ કલ્પઃ કથિતસ્તાદૃશાનાં શતત્રયમ્ ॥
ષષ્ટ્યાધિકં ચ યઃ કાલો વેધસઃ સ તુ વત્સરઃ

પઞ્ચાશતા તૈઃ પરાર્દ્ધો બ્રહ્માયુસ્તદ્દ્વયં મતમ્ ॥
પરાખ્યકાલે સંપૂર્ણે મહાન્ભવતિ સંક્ષયઃ

સંહારરુદ્રરૂપેણ સંહૃત્ય સ્વં વિરાડ્વપુઃ ॥
સ્વપરં નિર્ગુણં રૂપં વૈરાજો યાતુમિચ્છતિ

તદા ભવત્યનાવૃષ્ટિઃ પૂર્વવચ્છતવાર્ષિકી ॥
સાઙ્કર્ષણશ્ચ કાલાગ્નિર્દહત્યણ્ડમશેષતઃ

સાંવર્ત્તકાસ્તતો મેઘા વર્ષન્ત્યતિ ભયાનકાઃ ॥
શતં વર્ષાણિ ધારાભિર્મુસલાકૃતિભિર્મુને

મહદાદેર્વિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયઃ ॥
સર્વસ્યાપિ ભવત્યેવ વાસુદેવેચ્છયા તતઃ

આપો ગ્રસન્તિ વૈ પૂર્વં ભૂમેર્ગન્ધાત્મકં ગુણમ્ ॥
આત્તગન્ધા તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે

ગ્રસતેમ્બુગુણં તેજો રસં તલ્લીયતે તતઃ ॥
રૂપં તેજોગુણં વાયુર્ગ્રસતે લીયતેઽથ તત્

વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશો ગ્રસતે તતઃ ॥
પ્રશામ્યતિ તદા વાયુઃ ખં તુ તિષ્ઠત્યનાવૃતમ્

ભૂતાદિસ્તદ્ગુણં શબ્દં ગ્રસતે લીયતે ચ ખમ્ ॥
ઇન્દ્રિયાણિ વિલીયન્તે તૈજસાહંકૃતૌ તતઃ

અહઙ્કારે વિલીયન્તે સાત્ત્વિકે દેવતા મનઃ ॥
યદ્યદ્યસ્માત્સમુત્પન્નં તત્તત્તસ્મિન્હિ લીયતે

અહંકારો મહત્તત્ત્વે ત્રિવિધોપિ પ્રલીયતે ॥
તત્પ્રધાને ચ તત્પુંસિ સ મૂલપ્રકૃતૌ તતઃ

એષ પ્રાકૃતિકો નામ પ્રલયઃ પરિગીયતે ॥
તિરોભવન્તિ જીવેશા યત્રાઽવ્યક્તે હરીચ્છયા

યદા ચ માયા પુરુષૌ કાલોઽત્યક્ષરતેજસિ ॥
તદિચ્છયા તિરો યાન્તિ સ ત્વેકો વર્તતે પ્રભુઃ ॥
તદા સ પ્રલયો જ્ઞેયો નારદાત્યન્તિકાભિધઃ

ઇત્થં પ્રભોઃ કાલશક્ત્યા લયૈરેતૈશ્ચતુર્વિધૈઃ ॥
અસદ્બદ્ધ્વાઽખિલં તત્રાઽરુચિર્વૈરાગ્યમુચ્યતે

વાસુદેવેતરાન્દેવાન્કાલમાયાવશીકૃતાન્ ॥
વિદિત્વા તેષુ ચ પ્રીતિં હિત્વા તસ્યૈવ નિત્યદા ॥
ગાઢસ્નેહેન યા સેવા સા ભક્તિરિતિ ગીયતે

શ્રવણં કીર્તનં તસ્ય સ્મૃતિશ્ચરણસેવનમ્ ॥
પૂજા પ્રણામો દાસ્યં ચ સખ્યં ચાત્મનિવેદનમ્

ઇત્યેતૈર્ન્નવભિર્ભાવૈર્યઃ સેવેત તમાદરાત્॥
અનન્યયા ધિષણયા સ હિ ભક્ત ઇતીર્યતે

ત્રિભિઃ સ્વધર્મપ્રમુખૈર્યુક્તાભક્તિરિયં મુને॥
ધર્મ એકાન્તિક ઇતિ પ્રોક્તો ભાગવતશ્ચ સઃ

સાક્ષાદ્ભગવતઃ સઙ્ગાત્તદ્ભક્તાનાં ચ વેદૃશામ્ ॥
ધર્મો હ્યેકાન્તિકઃ પુમ્ભિઃ પ્રાપ્યતે નાન્યથા ક્વચિત્

નૈતાદૃશં પરં કિઞ્ચિત્સાધનં હિ મુમુક્ષતામ્ ॥
નિઃશ્રેયસકરં પુંસાં સર્વાભદ્રવિનાશનમ્

એકાન્તધર્મસિદ્ધ્યર્થં ક્રિયાયોગપરો ભવેત્ ॥
પુમાન્સ્યાદ્યેન નૈષ્કર્મ્યં કર્મણાં મુનિસત્તમ

એતન્મયા વેદપુરાણગુહ્યં તત્ત્વં પરં પ્રોક્તમઘૌઘનાશમ્ ॥
એકાગ્રયા શુદ્ધધિયાવધાર્ય સચ્છ્રદ્ધયા ચેતસિ તે મહર્ષે

ન વાસુદેવાત્પરમસ્તિ પાવનં ન વાસુદેવાત્પરમસ્તિ મઙ્ગલમ્ ॥
ન વાસુદેવાત્પરમસ્તિ દૈવતં ન વાસુદેવાત્પરમસ્તિ વાઞ્છિતમ્

યન્નામધેયં સકૃદપ્યબુદ્ધ્યા દેહાવસાનેપિ ગૃણાતિ યોઽત્ર ॥
સ પુષ્કસોપ્યાશુ ભવપ્રવાહાદ્વિમુચ્યતે તં ભજ વાસુદેવમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવાસુદેવમાહાત્મ્યે વૈરાગ્યભક્તિનિરૂપણં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ