Skanda Purana · Verses 2.22-5

// maithileya uvāca // //
kā hyasmiṃstithayaḥ puṇyā māse vaiśākhasaṃjñake //
kāni dānāni śastāni tāsu tāsu viśeṣataḥ

kāḥ prakhyātāśca vai loka etadācakṣva vistarāt //
// śrutadeva uvāca // //
triṃśacca tithayaḥ puṇyā vaiśākhe meṣage ravau

ekādaśyāṃ kṛtaṃ puṇyaṃ koṭikoṭiguṇaṃ bhavet //
sarvadāneṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam

samavāpnoti vaiśākha ekādaśyāṃ jalāplutaḥ //
snānaṃ dānaṃ tapo homo devatārcanasatkriyāḥ

kathāyāḥ śravaṇaṃ caiva sadyo muktividhāyakam //
rogādyupahato yastu dāridryeṇā'pi pīḍitaḥ

śrutvā kathāmimāṃ puṇyāṃ kṛtakṛtyo bhavennaraḥ //
asnātvā cāpyadattvā ca yena nītā imāḥ śubhāḥ

sa goghnaśca kṛtaghnaśca pitṛghnaśca mahānsmṛ taḥ //
jalāśayāśca svādhīnāḥ svādhīnaṃ ca kalevaram

mādhavo manasā sevyaḥ kālaśca suguṇottamaḥ //
sādhavaśca dayāvaṃtaḥ ko na seveta mādhavam

daridraiśca dhanāḍhyaiśca paṃgubhiścāṃdhakaistathā //
ṣaṃḍhaiśca vidhavābhiśca nārībhiśca naraistathā

kumārayuvavṛddhaiśca rogārtairapi bhūmipa //
atīvasukhasādhyo hi dharmo vaiśākhagocaraḥ

māsamenamanuprāpya dharmānkuru imāñcchubhān //
ko na yatnaṃ ca kurute tasmātko nvaparaḥ śubhaḥ

yo'tīva sulabhāndharmānna karoti narā'dhamaḥ //
tasyaiva sulabhā lokā nārakā nātra saṃśayaḥ

athātaḥ saṃpravakṣyāmi tasminmāse ca kottamā //
tāṃ tithiṃ sarvapāpaghnīṃ dadhnaḥ sāramivoddhṛtām

caitre māsi mahāpuṇye meṣasaṃsthe divākare //
pāpaghnī pitṛdaivatyā gayākoṭiphalapradā

atraiva śrūyate puṇyā pitṛgāthā purātanī //
śṛṇu tāṃ satkathāṃ rājansāvarṇau śāsati kṣitim

triṃśatkaliyugasyāṃte sarvadharmavivarjite //
ānarte tu dvijaḥ kaściddharmavarṇa iti śrutaḥ

dṛṣṭvā kaliyuge rājañjanānpāparatānmuniḥ //
tasyaiva prathame pāde varṇadharmavivarjite

sa kadācitsatrayāgaṃ munīnāṃ tu mahātmanām //
agamatpuṣkare kṣetre kurvatāṃ maunadhāriṇām

tatra cāsanpuṇyakathā ṛṣīṇāṃ śāstragocarāḥ//
tatra kecitkaliyugaṃ praśaśaṃsurdhṛtavratāḥ

kṛte yadvatsarātsādhyaṃ puṇyaṃ mādhavatoṣaṇam //
tretāyāṃ māsataḥ sādhyaṃ dvāpare pakṣato nṛpa

tasmāddaśaguṇaṃ puṇyaṃ kalau viṣṇusmṛterbhavet //
atyalpamapi vai puṇyaṃ kalau koṭiguṇaṃ bhavet

dayā puṇyavihīne tu dānadharmavivarjite //
dayādānaṃ ca kurute sakṛduccārya vai harim

sa eva cordhvago nūnaṃ durbhikṣe cānnadastathā //
etatprasaṃgāvasare nārado'bhyetya vai muniḥ

kareṇaikena śiśnaṃ ca jihvāṃ caikena vai hasan //
pragṛhyonmattavattatra nanarta munisattamaḥ

sabhyāstadā tamityūcuḥ kimetaditi nārada //
pratyuvāca sa tānsarvānnṛtyaṃ kurvanhasansudhīḥ // २५४
saṃtoṣādyadiha proktaṃ nṛtyadbhirbhāvitātmabhiḥ //
siddhā vayaṃ na saṃdehaḥ puṇyo'yaṃ kalirāgataḥ

tatsatyaṃ na ca saṃdeho bahu svalpena sādhyate //
smaraṇāttoṣamāyāti keśavaḥ kleśanāśanaḥ

tathāpi vaḥ pravakṣyāmi durghaṭaṃ ca dvayaṃ dhuvam //
śiśnasya nigrahaḥ putrā jihvāyā api nityaśaḥ

dvayaṃ yaddhi bhavedyasya sa eva syājjanārdanaḥ //
bhavadbhirnātra sthātavyaṃ tasmātkaliyugāgame

pākhaṃḍaṃ bhārataṃ hitvā saṃcaradhvaṃ yathāsukham //
yatra kutrāpi deśeṣu mano yatra prasīdati

iti tadvacanaṃ śrutvā munayaḥ śaṃsitavratāḥ //
satraṃ samāpya sahasā yayuste ca yathāsukham

dharmavarṇo'pi tacchrutvā tyaktuṃ bhūmiṃ mano dadhe //
sa vrataṃ cordhvatejaskaṃ dhṛtvā daṇḍakamaḍalū

jaṭāvalkaladhārī ca bhūtvā caivaṃ yayau punaḥ //
kalau yuge tvanācārāndraṣṭuṃ vismitamānasaḥ

tatrā'paśyajjanānghorānpāpācāraratānkhalān //
pākhaṇḍino dvijāḥ sarve śūdrāḥ pravrājinastathā

bhartāraṃ dveṣṭi bhāryā ca śiṣyo dveṣṭi guruṃ tathā //
bhṛtyaśca svāmihaṃtā ca putraḥ pitṛvadhe rataḥ

śūdraprāyā dvijāḥ sarve bastaprāyāśca dhenavaḥ //
gāthāprāyāstathā vedāḥ kriyāsāmyāḥ śubhāḥ kriyāḥ

bhūtapretapiśācādyāḥ phaladāstatra devatāḥ //
tā eva śraddhayā'rcaṃti janāḥ pāparatāḥ śitāḥ

sarve vyavāyaniratāstadarthe tyaktajīvitāḥ //
kūṭasākṣyapravaktāraḥ sadā kaitavamānasāḥ

manasyekaṃ vacasyekaṃ karmaṇyekaṃ sadā kalau //
sarveṣāṃ haitukī vidyā sā pūjyā nṛpamaṃdire

gītādyāśca kalā vidyā nṛpāṇāṃ ca priyāvahāḥ //
hīnāśca pūjyatāṃ yāṃti nottamāśca kalau yuge

śrotriyāśca dvijāḥ sarve daridrāḥ syuḥ kalau yuge //
viṣṇubhaktirnarāṇāṃ tu prāyaśo naiva vartate

prāyaḥ pākhaṃḍabhūyiṣṭhaṃ puṇyakṣetraṃ bhaviṣyati //
śūdrā dharmapravaktāro jaṭilāstāpasāḥ kalau

sarve cālpāyuṣo martyā dayāhīnā śaṭhā janāḥ //
sarve dharmapravaktāraḥ sarve ca grahaṇotsavāḥ

svārcanaṃ cā'pi hīcchaṃti vṛthā nindāparāyaṇāḥ //
asūyāniratāḥ sarve prabhoḥ svagṛhamāgate

bhrātā ca bhaginīgaṃtā pitā putrīṃ ca vai kalau //
sarve'pi śūdrīniratāḥ sarve vārāṃganāratāḥ

sādhūnnaiva vijānaṃti bahupāpāṃśca manyate //
vyaktīkurvaṃti sādhūnāṃ doṣamekaṃ durāgrahāḥ

pāpānāṃ doṣajātāni guṇatvena vadanti hi //
doṣameva pragṛhṇaṃti kalau tu viguṇā janāḥ

jalaukā dharmasaṃyuktā raktaṃ pivati no payaḥ //
auṣadhyaḥ sattvahīnā hi ṛtūn vyatyayāstathā

durbhikṣaṃ sarvarāṣṭreṣu kanyā kāle na sūyate //
naṭanartakavidyāsu prītimanto narāḥ kalau

vedavedāṃtavidyāsu niratā ye guṇādhikāḥ //
bhṛtyānpaśyaṃti tānmūḍhāste bhraṣṭāścākhilā nṛpa

tyaktaśrāddhakriyāḥ sarve tyaktavedoditakriyāḥ //
jihvāyāṃ viṣṇunāmāni na vartaṃte kadācana //
śṛṃgārarasa nirvāṇāstadgītānyeva te jaguḥ

na viṣṇusevā na ca śāstravārtā na yāgadīkṣā na vicāraleśaḥ //
na tīrthayātrā na ca dānadharmāḥ kalau jane kvā'pi babhūva citram

tāndṛṣṭvā gharmavarṇo'pi subhīto'tyantavismitaḥ //
vaṃśaṃ pāpātkṣayaṃ yāṃtaṃ dṛṣṭvā dvīpāṃtaraṃ yayau

sa caransarvadvīpeṣu lokeṣveva tu sarvaśaḥ //
pitṛlokaṃ yayau dhīmānkadācitkautukānvitaḥ

tatrā'paśyanmahāghorāñcchrāmyamāṇāṃśca karmabhiḥ

dhāvato rudamānāṃśca patataḥ patitānapi //
tatrāpaśyaccāndhakūpe patitānsvānpitṝnadhaḥ

dūrvāgralaṃbino dīnāndūrvācchede hi śaṃkitān //
tadā prāptaḥ ko'pi cākhurdūrvāmūlaṃ tadāśrayam

tena bhāgatrayaṃ cāttameko bhāgovaśeṣitaḥ //
taṃ dṛṣṭvā te kṣīyamāṇaṃ mūlaṃ duḥkhena karṣiṇaḥ //

adho dṛṣṭvā cāṃ'dhakūpaṃ taṭapātādibhīṣaṇam //
duruttāraṃ mahāghoraṃ karmaṇāptaṃ suduḥkhitāḥ

agre cā'pi duruttāramavalaṃbavivarjitam //
tāndraṣṭvā vismito bhūtvā dayālurvākyamabravīt

ke yūyaṃ patitā hyasminkena dustarakarmaṇā //
kasya gotre samutpannāḥ kathaṃ vo muktirūrjitā

etadyūyaṃ vadadhvaṃ me śarma vo'tha bhaviṣyati //
ityevamuditāstena pitaro'tha suduḥkhitāḥ

tamūcuḥ karuṇāṃ vācaṃ dharmaśruti puraḥsarāḥ //
// pitara ūcuḥ // //
vayaṃ śrīvatsagotrīyā bhuvi santānavarjitāḥ

piṃḍaśrāddhavihīnāśca tena pacyāmahe vayam //
niḥsantāno'pi no vaṃśo jātaḥ pāpaiḥ kalau yuge

nā'smākaṃ piṃḍadaścāsti vaṃśe pāpātkṣayaṃ gate//
tenāṃ'dhakūpe patanaṃ nistaṃtūnāṃ durātmanām

eko hi vartate vaṃśe dharmavarṇo mahāyaśāḥ //
sa viraktaścaranneko na gārhasthamupeyivān

taṃtunā tena bibhrāmo dūrvānālāvalaṃbitāḥ //
nistaṃtutvācca tanmūlamākhuḥ khādati pratyaham

ekasyaivā'vaśiṣṭatvātkiṃcinnalo'vaśeṣitaḥ //
ākhunā khādyamānaśca vartate saumya paśyatām //

tasya cā''yuḥkṣaye tāta śeṣamākhurhariṣyati //
paścātkūpe patiṣyāmo duruttāreṃ'dhatāmase

tasmāttvaṃ ca bhuvaṃ gatvā dharmavarṇaṃ prabodhaya //
asmadvākyairdayāpātrairgārhasthyaṃ vimukhaṃ munim

pitaraste bhṛśā'rtā hi narake patitā mayā //
andhakūpe duruttāre dṛṣṭā dūrvāvalaṃbitāḥ

sā dūrvā vaṃśarūpā hi tanmūlaṃ satataṃ mune //
kālākhyo mūṣakastasya mūlaṃ khādati pratyaham

vaṃśanāśo'nukramata ekastvaṃ tvavaśeṣitaḥ //
tena mūlasya dūrvāyā naṣṭaṃ bhāgatrayaṃ mune

eko bhāgo'vaśiṣṭo'tra yatastvaṃ vartase bhuvi //
kiṃcitkhādati vai tvā''khustava cā''yuḥkṣayakramāt

parete tvayi cā'smākaṃ tavā'pi patanaṃ bhavet //
kūpa evāndhatāmisre saṃtāne'pi kṣayaṃ gate

tasmādgārhasthyamāsādya kuru saṃtativardhanam//
tenā'smākaṃ tavā'pi syādgatirūrdhvā na saṃśayaḥ

eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet //
yajeta vā'śvamedhaṃ ca nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet

yadyeko'pi ca vaiśākhe māghe vā kārtike'pi ca //
asmānuddiśya vai snānaṃ śrāddhaṃ dānaṃ kariṣyati

tena cordhvagatirbhūyānnarakāduddhṛtiśca naḥ //
eko vā viṣṇubhaktaḥ syādeko vā harivāsarī

eko vā śṛṇuyādviṣṇoḥ kathāṃ pāpavināśanīm //
tasyātītaṃ kulaśataṃ bhāvi cā'pi kulaṃ śatam

api pāpavṛtaṃ kvā'pi narakaṃ naiva paśyati //
kimanyairbahubhiḥ putrairdayādharmavivarjitaiḥ

ye jātā nārcayaṃtyaddhā viṣṇuṃ nārāyaṇaṃ kule //
nā'putrasya hi loko'sti sarvametajjanā viduḥ

tatrā'pi ca dayāyuktaṃ tatsaṃtānaṃ ca durlabham //
iti taṃ bodhayitvā tu vākyairetaiśca sūnṛtaiḥ

viraktasyordhvaretasya gārhasthye tvaṃ matiṃ kuru //
pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā dharmavarṇo'tivismitaḥ

praṇamya prāṃjaliḥ prāha rudanvai jātavepathuḥ //
nāmnāhaṃ dharmavarṇaśca yuṣmadvaṃśyo durāgrahī //

satre śrutvā tu vacanaṃ nāradasya mahātmanaḥ //
jihvādārḍhyaṃ guhyadārḍhyaṃ na kasyā'pi kalau yuge

dṛṣṭvā bhuvi ca pāpiṣṭhāṃstāñjanānapi śaṃkitaḥ //
bhīto durjanasaṃgatyā carandvīpāṃtare vasan

pādāstrayo gatā hyasya kaleḥ pādeṃ'tyake'pi ca //
gatāḥ sārddhatrayo bhāgā idānīṃ janakā ime

nā'haṃ vedmi bhavadduḥkhaṃ vṛthā janma gataṃ mama //
yasminkule tvahaṃ jāta ṛṇaṃ pitrorna vai hṛtam

kiṃ tena jātamātreṇa bhūbhāreṇā'tra śatruṇā //
yo jāto nārcayedviṣṇuṃ pitṝndevānṛṣīṃstathā

yuṣmadājñāṃ kariṣyāmi māmā''jñāpayata kṣitau //
yathā na kalibādhā syāttatra saṃsārato'pi vā

kartavyānyapi kṛtyāni mayā putreṇa bhūtale //
ityuktāstena vaṃśyena dharmavarṇena dhīmatā

kiṃcidāśvastamanasa idamūcurmahīpate //
putra paśya daśāmetāṃ pitṝṇāṃ te mahātmanām

saṃtatyabhāvātpatatāṃ dūrvāmātrāvalaṃbinām //
tvaṃ gārhasthyamupālabhya saṃtatyāsmānsamuddhara

ye ca viṣṇukathāraktā ye smaraṃtyaniśaṃ harim //
ye sadācāraniratā na tānvai bādhate kaliḥ //

śāligrāmaśilā yasya gṛhe tiṣṭhati mānada //
athavā bhārataṃ gehe na taṃ vai bādhate kaliḥ

yaśca vaiśākhanirato māghasnānaparaśca yaḥ //
kārtike dīpadātā yo na taṃ vai bādhate kaliḥ

pratyahaṃ śṛṇuyādyastu kathāṃ viṣṇormahātmanaḥ //
pāpaghnīṃ mokṣadāṃ divyāṃ na taṃ vai bādhate kaliḥ

yadgṛhe vaiśvadevaśca yadgṛhe tulasī śubhā//
yadaṃgaṇe śubhā gauśca na taṃ vai bādhate kaliḥ

tasmānno bhītirastīha yuge pāpātmake'pi ca //
śīghraṃ gaccha bhuvaṃ putra māso'yaṃ mādhavāhvayaḥ

sarveṣāmupakārāya meṣasaṃsthe divākare //
triṃśacca tithayaḥ puṇyā meṣasaṃsthe divākare

ekaikasyāṃ kṛtaṃ puṇyaṃ koṭikoṭiguṇaṃ bhavet //
tatrā'pi caitrabahulo darśo nṛṇāṃ ca muktidaḥ

priyaśca pitṛdevānāṃ sadyo muktividhāyakaḥ //
ye vai pitṝnsamuddiśya śrāddhaṃ kurvaṃti taddine

sodakuṃbhaṃ piṃḍadānaṃ tadakṣayyaphalaṃ labhet //
ye ca kurvaṃti vai śrāddhamamāyāṃ ca madhau suta

taiḥ kṛtaṃ tu gayākṣetre śrāddhaṃ koṭiguṇaṃ bhavet //
yadi śrāddhaṃ madhau darśe śākenā'pi karoti ca

koṭiśrāddhaṃ gayāyāṃ tu kṛtaṃ tena na saṃśayaḥ //
kuṃbhaṃ ca pānakaiḥ pūrṇaṃ karpūrāguruvāsitam

yo na dadyānmadhau darśe sa pitṛghno na saṃśayaḥ //
yo dadyācca madhau darśe sapānīyaṃ karīrakam

śrāddhaṃ ca bhaktisaṃyuktaḥ kurute ca kuloddhatim //
pitṝṇāṃ ca tathā loke nadī cā'mṛtavarṣiṇī

kuṃbhadānātprasarati śrāddhadānādidāyinām //
annasūpaghṛtāpūpalehyapāyasakardamān

tasmājjhaṭiti tvaṃ gaccha yadā vā 'mā bhaviṣyati //
kuru śrāddhaṃ piṃḍadānaṃ sodakumbhaṃ mahāmate

sarveṣāmupakārāya gārhasthyaṃ ca samāśraya //
dharmārthakāmaiḥ saṃtuṣṭaḥ prāpya saṃtānamuttamam

punaśca munivṛttistvaṃ sukhaṃ dvīpe susaṃcara //
ityādiṣṭaḥ pitṛbhiśca tūrṇaṃ bhūmiṃ yayau muniḥ

caitre māse meṣasaṃsthe puṇye māsi divākare //
prātaḥ snātvā ca saṃtarjya pitṝndevānṛṣīṃstathā

sodakuṃbhaṃ tathā śrāddhaṃ kṛtvā pāpavināśanam //
tena dattvā pitṝṇāṃ ca muktimāvṛttivarjitām

svayaṃ vivāhamakarotsaṃtatiṃ prāpya vai satīm //
loke prakhyāpayāmāsa tāṃ tithiṃ pāpanāśanīm

svayaṃ punarmudā bhaktyā gandhamādanamāyayau

tasmātpuṇyatamā caiṣā madhordarśāhvayā tithiḥ//
nānayā sadṛśī loke tithirdṛṣṭā śrutā'pi vā //

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe vaiśākhamāsamāhātmye nāradāmvarīṣasaṃvāde kalidharmanirūpaṇe pitṛmuktirnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ