સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.19-4

અથ બ્રહ્માદીનાં નૈરંતર્યેણ શ્રીવેંકટાચલે સ્થિતિવર્ણનમ્ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ વેંકટાચલવૈભવમ્ ॥
યુષ્માકં સાવધાનેન શૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ

લક્ષકોટિસહસ્રાણિ સરાંસિ સરિતસ્તથા ॥
સમુદ્રાશ્ચ મહાપુણ્યા વનાન્યપ્યાશ્રમા અપિ

પુણ્યાનિ ક્ષેત્રજાતાનિ વેદારણ્યાદિકાનિ ચ ॥
મુનયશ્ચ વસિષ્ઠાદ્યા સિદ્ધચારણકિંનરાઃ

લક્ષ્મ્યા સહ ધરણ્યા ચ ભગવાન્મધુસૂદનઃ ॥
સાવિત્ર્યા ચ સરસ્વત્યા સહૈવ ચતુરાનનઃ

પાર્વત્યા સહ દેવેશસ્ત્ર્યમ્બકસ્ત્રિપુરાંતકઃ ॥
હેરમ્બષણ્મુખાદ્યાશ્ચ દેવાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ

આદિત્યાદિ ગ્રહાશ્ચૈવ તથાષ્ટવસવો દ્વિજાઃ ॥
પિતરો લોકપાલાશ્ચ તથાન્યે દેવતાગણાઃ

મહાપાતકસંઘાનાં નાશને લોકપાવને ॥
દિવાનિશં વસન્ત્યંતર્વેંકટાચલમૂર્ધનિ

તસ્ય દર્શનમાત્રેણ બુદ્ધિસૌખ્યં નૃણાં ભવેત્ ॥
તન્મૂર્ધનિ કૃતાવાસા સિદ્ધચારણયોષિતઃ

પૂજયંતિ સદાકાલં વેંકટેશં કૃપાનિધિમ્ ॥
કોટયો બ્રહ્મહત્યાનામગમ્યાગમકોટયઃ

અઙ્ગલગ્ના વિનશ્યંતિ વેંકટાચલમારુતૈઃ

॥ અથ શ્રીવેંકટાચલારોહણસમયાનુસંધ્યાનક્રમઃ ॥ ॥
વેંકટાદ્રિં ગિરિં તં તુ પ્રાર્થયેત્પુણ્યવર્ધનમ્ ॥
સ્વર્ણાચલ મહાપુણ્ય સર્વદેવનિષેવિત

બ્રહ્માદયોઽપિ યં દેવાઃ સેવન્તે શ્રદ્ધયા સહ ॥
તં ભવન્તમહં પદ્ભ્યામાક્રમેયં નગોત્તમ

ક્ષમસ્વ તદઘં મેઽદ્ય દયયા પાપચેતસઃ ॥
ત્વન્મૂર્ધનિ કૃતાવાસં માધવં દર્શયસ્વ મે

પ્રાર્થયિત્વા નરસ્ત્વેવં વેંકટાદ્રિં નગોત્તમમ્ ॥
તતો મૃદુપદં ગચ્છેત્પાવનં વેંકટાચલમ્

વેંકટાદ્રૌ મહાપુણ્યે સર્વપાતકનાશને ॥
સ્વામિપુષ્કરિણીતીર્થે સ્નાત્વા નિયમપૂર્વકમ્

પિણ્ડદાનં તતઃ કુર્યાદપિ સર્ષપમાત્રકમ્ ॥
શમીદલસમાનાન્વા દદ્યાત્પિંડાન્પિતૄન્પ્રતિ

સ્વર્ગસ્થા મોક્ષમાયાંતિ સ્વર્ગં નરકવાસિનઃ

॥ અથ પાપવિનાશનાખ્યતીર્થમાહાત્મ્યમ્ ॥ ॥
તતસ્તસ્યોપરિ મહત્સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્ ॥
સર્વતીર્થોત્તમં પુણ્યં નામ્ના પાપવિનાશનમ્

અસ્તિ પુણ્યતમે વિપ્રાઃ પવિત્રે વેંકટાચલે ॥
યસ્ય સંસ્મરણાદેવ ગર્ભવાસો ન વિદ્યતે

તત્પ્રાપ્ય તુ નરઃ સ્નાયાત્સ્વામિતીર્થસ્ય ચોત્તરે ॥
તત્ર સ્નાનાન્નરા યાંતિ વૈકુણ્ઠં નાત્ર સંશયઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સૂત પાપવિનાશાખ્યતીર્થસ્ય બ્રૂહિ વૈભવમ્ ॥
વ્યાસેન બોધિતસ્ત્વં હિ વેત્સિ સર્વં મહામુને

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્માશ્રમપદે વૃત્તાં પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે ॥
વક્ષ્યામિ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા યુષ્માકં તુ કથાં શુભામ્

તદાશ્રમપદં પુણ્યં બ્રહ્માશ્રમપદં શુભમ્॥
નાનાવૃક્ષસમાકીર્ણં પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે

બહુગુલ્મલતાકીર્ણં મૃગદ્વિપનિષેવિતમ્ ॥
સિદ્ધચારણસંઘુષ્ટં રમ્યં પુષ્પિતકાનનમ્ ॥

યતિભિર્બહુભિઃ કીર્ણં તાપસૈરુપશોભિતમ્॥
બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહાભાગૈઃ સૂર્યજ્વલનસન્નિભૈઃ

નિયમવ્રતસમ્પન્નૈઃ સમાકીર્ણે તપસ્વિભિઃ ॥
દીક્ષિતૈર્યાગશીલૈશ્ચ યતાહારૈઃ કૃતાત્મભિઃ

વેદાધ્યયનસંપન્નૈર્વૈદિકૈઃ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥
વર્ણિભિશ્ચ ગૃહસ્થૈશ્ચ વાનપ્રસ્થૈશ્ચ ભિક્ષુભિઃ

સ્વાશ્રમાચારનિરતૈઃ સ્વવર્ણોક્તવિધાયિભિઃ ॥
વાલખિલ્યૈશ્ચ ઋષિભિઃ સમંતાત્પરિવેષ્ટિતમ્

॥ અથ દૃઢમત્યાખ્યશૂદ્રવૃત્તાન્તઃ ॥ ॥
તત્રાશ્રમે પુરા કશ્ચિચ્છૂદ્રો દૃઢમતિર્દ્વિજાઃ ॥
સાહસી બ્રાહ્મણાભ્યાશમાજગામ મુદાન્વિતઃ

આગતો હ્યાશ્રમપદં પૂજિતશ્ચ તપસ્વિભિઃ ॥
નામ્ના દૃઢમતિઃ શૂદ્રઃ સાષ્ટાંગં પ્રણનામ વૈ

તાન્સ દૃષ્ટ્વા મુનિગણાન્દેવકલ્પાન્મહૌજસઃ ॥
કુર્વતો વિવિધાન્યજ્ઞાન્સંપ્રાશહૃષ્યત શૂદ્રકઃ

અથાસ્ય બુદ્ધિરભવત્તપઃ કર્તુમનુત્તમમ્ ॥
તતોઽબ્રવીત્કુલપતિં મુનિમાગત્ય તાપસમ્

॥
દૃઢમતિરુવાચ॥ ॥
તપોધન નમસ્તેઽસ્તુ રક્ષ માં કરુણાનિધે ॥
તવ પ્રસાદાદિચ્છામિ યાગં કર્તું પ્રસીદ મે

॥ અથ દૃઢમતિં પ્રતિ કુલપત્યાખ્યમુન્યુપદિષ્ટશૂદ્રધર્માઃ ॥ ॥
એવમુક્તસ્તુ શૂદ્રેણ તમાહ બ્રાહ્મણસ્તદા

॥ કુલપતિરુવાચ ॥ ॥
યાગે દીક્ષયિતું શક્યો ન શૂદ્રો હીનજન્મભાક્ ॥
ભૂયતે યદિ તે બુદ્ધિઃ શુશ્રૂષા નિરતો ભવ

ઉપદેશો ન કર્તવ્યો જાતિહીનસ્ય કર્હિચિત્ ॥
ઉપદેશે મહાન્દોષ ઉપાધ્યાયસ્યવિદ્યતે

નાધ્યાપયેદ્બુધઃ શૂદ્રં તથા નૈવ ચ યાજયેત્ ॥
ન પાઠયેત્તથા શૂદ્રં શાસ્ત્રં વ્યાકરણાદિકમ્

કાવ્યં વા નાટકં વાપિ તથાલંકારમેવ વા ॥
પુરાણમિતિહાસં ચ શૂદ્રં નૈવ તુ પાઠયેત્

યદિ ચોપદિશેદ્વિપ્રઃ શૂદ્રસ્યૈતાનિ કર્હિચિત્ ॥
ત્યજેયુર્બ્રાહ્મણા વિપ્રં તે ગ્રામાદ્બ્રહ્મસંકુલાત્

શૂદ્રાય ચોપદેષ્ટારં દ્વિજં ચણ્ડાલવત્ત્યજેત્॥
શૂદ્રં ચાક્ષરસંયુક્તં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

તચ્છુશ્રૂષસ્વ ભદ્રં તે બ્રાહ્મણાચ્છદ્ધયાસહ ॥
શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા મન્વાદિભિરુદીરિતા

ન હિ નૈસર્ગિકં કર્મ પરિત્યક્તું ત્વમર્હસિ ॥
એવમુક્તઃ સ મુનિના સ શૂદ્રોઽચિન્તયત્તદા

કિં કર્તવ્યં મયા ત્વદ્ય વ્રતે શ્રદ્ધા હિ મે પરા ॥
યથા સ્યાન્મમસુજ્ઞાન યતિષ્યેઽહં તથાદ્ય વૈ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા શૂદ્રો દૃઢમતિસ્તદા ॥
ગત્વાશ્રમપદાદૂરં કૃતવાનુટજશુભમ્

તત્ર વૈ દેવતાગારં પુણ્યાન્યાયતનાનિ ચ ॥
પુષ્પારામાદિકં ચાપિ તટાકખનનાદિકમ્

શ્રદ્ધયા કારયામાસ તપઃ સિદ્ધ્યર્થમાત્મન ॥
અભિષેકાંશ્ચ નિયમાનુપવાસાદિકાનપિ

બલિં કૃત્વા ચ હુત્વા ચ દૈવતાન્યભ્યપૂજયત્ ॥
સંકલ્પનિયમોપેતઃ ફલાહારો જિતેંદ્રિયઃ

નિત્યં કન્દૈશ્ચ મૂલૈશ્ચ પુષ્પૈરપિ તથા ફલૈઃ ॥
અતિથીન્પૂજયામાસ યથાવત્સમુપાગતાન્

એવં હિ સુમહાન્કાલો વ્યતિચક્રામ તસ્ય વૈ

॥ અથ દૃઢમતયે સુમત્યાખ્યવિપ્રપ્રકાશિતકર્માનુષ્ઠાનક્રમઃ ॥ ॥
અથાશ્રમમગાત્તસ્ય સુમતિર્નામ નામતઃ ॥
દ્વિજો ગર્ગકુલોદ્ભૂતઃ સત્યવાદી જિતેંદ્રિયઃ

સ્વાગતૈર્મુનિમારાધ્ય તોષયિત્વા ફલાદિકૈઃ ॥
કથયન્વૈ કથાઃ પુણ્યાઃ કુશલં પર્યપૃચ્છત

ઇત્થં વિપ્રઃ સ પાદ્યાદ્યૈરુપચારૈસ્તુ પૂજિતઃ ॥
આશીર્ભિરભિનન્દ્યૈનં પ્રતિગૃહ્ય ચ સત્ક્રિયામ્

તમાપૃચ્છત્પ્રહૃષ્ટાત્મા સ્વાશ્રમં પુનરાયયૌ ॥
એવં દિનેદિને વિપ્રઃ શૂદ્રેઽસ્મિન્પક્ષપાતવાન્

આગચ્છદાશ્રમં તસ્ય દ્રષ્ટું તં શૂદ્રયોનિજમ્ ॥
બહુકાલં દ્વિજસ્યાભૂત્સંસર્ગઃ શૂદ્રયોનિના

સ્નેહસ્ય વશમાપન્નઃ શૂદ્રોક્તં નાતિચક્રમે ॥
અથાગતં દ્વિજં શૂદ્રઃ પ્રાહ સ્નેહવશીકૃતમ્

હવ્યકવ્યવિધાનં મે બ્રૂહિ ત્વં તુ ગુરુર્મતઃ ॥
એવમુક્તઃ સ શૂદ્રેણ સર્વમેતદુપાદિશત્

કારયામાસ શૂદ્રસ્ય પિતૃકાર્યાદિકં તદા ॥
પિતૃકાર્યે કૃતે તેન વિસૃષ્ટઃ સ દ્વિજોત્તમઃ

॥ અથ શૂદ્રસ્ય વૈદિકકર્મોપદેશેન સુમત્યનુભૂતદુર્ગતિઃ ॥ ॥
અથ દીર્ઘેણ કાલેન પોષિતઃ શૂદ્રયોનિના ॥
ત્યક્તો વિપ્રગણૈઃ સોઽયં પઞ્ચત્વમગમદ્દ્વિજઃ

વૈવસ્વતભટૈર્નીત્વા પાતિતો નરકેષ્વપિ ॥
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ

ભુક્ત્વા ક્રમેણ નરકાંસ્તદન્તે સ્થાવરોઽભવત્ ॥
ગર્દભસ્તુ તતો જજ્ઞે વિડ્વરાહસ્તતઃ પરમ્

જજ્ઞેઽથ સારમેયોઽસૌ પશ્ચાદ્વાયસતાં ગતઃ ॥
અથ ચણ્ડાલતાં પ્રાપ્ય શૂદ્રયોનિમગાત્તતઃ

ગતવાન્વૈશ્યતાં પશ્ચાત્ક્ષત્રિયસ્તદનન્તરમ્ ॥
પ્રબલૈર્બાધ્યમાનોઽસૌ બ્રાહ્મણો વૈ તદાભવત્

ઉપનીતઃ સ પિત્રા તુ વર્ષે ગર્ભાષ્ટમે દ્વિજઃ ॥
વર્તમાનઃ પિતુર્ગેહે સ્વાચારાભ્યાસતત્પરઃ

ગચ્છન્કદાચિદ્ગહને ગૃહીતો બ્રહ્મરક્ષસા ॥
રુદન્ભ્રમન્સ્ખલન્મૂઢઃ પ્રલપન્પ્રહસન્નસૌ

શશ્વદ્ધાહેતિ ચ વદન્વૈદિકં કર્મ સોઽત્યજત્ ॥
દૃષ્ટ્વા સુતં તથાભૂતં પિતા દુઃખેન પીડિતઃ

સુતમાદાય ચ સ્નેહાદગસ્ત્યં શરણં યયૌ ॥
સુવર્ણમુખરીતીરે તપસ્યન્તં શિવાગ્રતઃ

ભક્ત્યા મુનિં પ્રણમ્યાસૌ પિતા તસ્ય સુતસ્ય વૈ ॥
તસ્મૈ નિવેદયામાસ સ્વપુત્રસ્ય વિચેષ્ટિતમ્

॥ અથાગસ્ત્યોક્ત્યા દુર્ગત્યપનોદનાર્થં સુમતેર્વેંકટાદ્રિગમનમ્ ॥ ॥
અબ્રવીચ્ચ તદા વિપ્રઃ કુમ્ભજં મુનિપુંગવમ્ ॥
એષ મે તનયો બ્રહ્મન્ગૃહીતો બ્રહ્મરક્ષસા

સુખં ન લભતે બ્રહ્મન્રક્ષ તં કરુણાદૃશા ॥
નાસ્તિ મે તનયોઽપ્યન્યઃ પિતૄણામૃણમુક્તયે

તસ્ય પીડાવિનાશાર્થમુપાયં બ્રૂહિ કુમ્ભજ ॥
ત્વત્સમસ્ત્રિષુ લોકેષુ તપઃશીલો ન વિદ્યતે

ત્વાં વિનાસ્ય પરિત્રાતા ન મે પુત્રસ્ય વિદ્યતે ॥
પુત્રે દયાં કુરુ ગુરો દયાશીલા હિ સાધવઃ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તસ્તદા તેન કુમ્ભજો ધ્યાનમાસ્થિતઃ ॥
ધ્યાત્વા તુ સુચિરં કાલમબ્રવીદ્બ્રાહ્મણં તતઃ

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
પૂર્વજન્મનિ તે પુત્રો બ્રાહ્મણોઽયં મહામતે ॥
સુમતિર્નામ વિપ્રોઽયં મતિં શૂદ્રાય વૈ દદૌ

કર્માણિ વૈદિકાન્યેષ સર્વાણ્યુપદિદેશ વૈ ॥
અતોઽયં નરકાન્ભુક્ત્વા કલ્પકોટિસહસ્રકમ્

જાતો ભુવિ તદન્તેષુ સ્થાવરાદિષુ યોનિષુ ॥
ઇદાનીં બ્રાહ્મણો જાતઃ કર્મશેષેણ તે સુતઃ

યમેન પ્રેષિતેનાત્ર ગૃહીતો બ્રહ્મરક્ષસા ॥
ક્રૂરેણ પાતકેનાદ્ય પૂર્વજન્મકૃતેન વૈ

ઉપાયં તે પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મરક્ષોવિનાશને ॥
શૃણુષ્વ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સમાધાય ચ માનસમ્

સુવર્ણમુખરીતીરે ઋષિસંઘનિષેવિતે ॥
વર્તતે દૈવતૈઃ સેવ્યઃ પાવનો વેંકટાચલઃ

તસ્યોપરિ મહાતીર્થં નામ્ના પાપવિનાશનમ્॥
અસ્તિ પુણ્યં પ્રસિદ્ધં ચ મહાપાતકનાશનમ્

ભૂતપ્રેતપિશાચાનાં વેતાલબ્રહ્મરક્ષસામ્ ॥
મહતાં ચૈવ રોગાણાં તીર્થં તન્નાશકં સ્મૃતમ્

સુતમાદાય ગચ્છ ત્વં તત્તીર્થં ગિરિમધ્યગમ્ ॥
પ્રયતઃ સ્નાપય સુતં તીર્થે પાપવિનાશને

સ્નાનેન ત્રિદિનં તત્ર બહ્મરક્ષો વિનશ્યતિ ॥
નૈવોપાયાન્તરં તસ્ય વિનાશે વિદ્યતે ભુવિ

તસ્માચ્છીઘ્રં પ્રયાહિ ત્વં વેંકટાહ્વયપર્વતમ્ ॥
તત્ર પાપવિનાશાખ્યતીર્થે સ્નાપય તે સુતમ્

મા વિલમ્બં કુરુષ્વાત્ર ત્વરયા યાહિ વૈ દ્વિજ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ દ્વિજોઽગસ્ત્યં પ્રણમ્ય ભુવિ દણ્ડવત્

અનુજ્ઞાતશ્ચ તેનાસૌ પ્રયયૌ વેંકટાચલમ્ ॥
સુતેન સાકં વિપ્રોઽસૌ ગત્વા પાપવિનાશનમ્

॥ અથ સુમતેઃ પાપનાશનસ્નાનેન દુર્ગત્યપનોદનમ્ ॥ ॥
સંકલ્પપૂર્વં સંસ્નાપ્ય દિનત્રયમસૌ સુતમ્ ॥
સસ્નૌ સ્વયં ચ વિપ્રેન્દ્રઃ પિતા પાપવિનાશને

સમાગતઃ પપૌ તોયં કૃત્વા ચાપ્યાહ્નિકક્રમમ્ ॥
અથ તસ્ય સુતસ્તત્ર વિમુક્તો બ્રહ્મરક્ષસા

સમજાયત નીરોગઃ સ્વસ્થઃ સુન્દરરૂપધૃક્ ॥
સર્વસંપત્સમૃદ્ધોઽસૌ ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ

દેહાન્તે પ્રયયૌ મુક્તિં સ્નાનાત્પાપવિનાશને ॥
પિતાપિ તત્ર સ્નાનેન દેહાન્તે મુક્તિમાપ્તવાન્

॥ અથ વૈદિકકર્માનુષ્ઠાતુર્દૃઢમતેર્દુર્ગતિપ્રાપ્ત્યપનોદનમ્ ॥ ॥
તેનોપદિષ્ટોઽયં શૂદ્રઃ સ ભુક્ત્વા નરકાન્ક્રમાત્ ॥
અનેકાસુ જનિત્વા ચ કુત્સિતાસ્વપિ યોનિષુ

ગૃધ્રજન્માભવત્પશ્ચાદ્વેંકટાચલભૂધરે ॥
સ કદાચિજ્જલં પાતું તીર્થે પાપવિનાશને

સમાગતઃ પપૌ તોયં સિષિચે ચાત્મનસ્તનુમ્ ॥
તદૈવ દિવ્યદેહઃ સન્સર્વાભરણભૂષિતઃ

દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય પ્રયયાવમરાલયમ્

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમ્પ્રભાવમેતદ્વૈ તીર્થં પાપવિનાશનમ્ ॥
પાપાનાં નાશનાદ્વિપ્રાઃ પાપનાશાભિધં હિ તત્

ઇત્થં રહસ્યં કથિતં મુનીન્દ્રાસ્તદ્વૈભવં પાપવિનાશનસ્ય ॥
યત્રાભિષેકાત્સહસા વિમુક્તૌ દ્વિજશ્ચ શૂદ્રશ્ચ વિનિન્દ્યકૃત્યૌ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યં પાપવિનાશનતીર્થમહિમાનુવર્ણનંનામૈકોનવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ