સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.11-5

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥
॥ અથ કાશ્યપસ્ય સ્વામિપુષ્કરિણીસ્નાનેન મહાપાતકનાશઃ ॥ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ સ્વામિપુષ્કરિણીં શુભામ્॥
લક્ષીકૃત્ય કથામેકાં પવિત્રાં દ્વિજસત્તમાઃ

કાશ્યપાખ્યો દ્વિજઃ પૂર્વમસ્મિંસ્તીર્થવરે શુભે ॥
સ્નાત્વાતિમહતઃ પાપાદ્વિમુક્તો નરકપ્રદાત્

॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
મુને કાશ્યપનામાસાવકરોત્કિં હિ પાતકમ્ ॥
સ્નાત્વા તીર્થવરે હ્યત્ર યસ્માન્મુક્તોઽભવત્ક્ષણાત્

એતન્નઃ શ્રદ્દધાનાનાં બ્રૂહિ સૂત કૃપાબલાત્ ॥
ત્વદ્વચોઽમૃતતૃપ્તાનાં ન પિપાસાપિ વિદ્યતે

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
શ્રીસ્વામિપુષ્કરિણ્યાશ્ચ માહાત્મ્યપ્રતિપાદકમ્॥
ઇતિહાસં પ્રવક્ષ્યામિ પઠતાં પાપનાશનમ્

॥ અથ પરીક્ષિદ્વૃત્તાન્તઃ ॥ ॥
અભિમન્યુસુતો રાજા પરીક્ષિન્નામ નામતઃ ॥
અધ્યાસ્ત હાસ્તિનપુરં પાલયન્ધર્મતો મહીમ્

સ રાજા જાતુ વિપિને ચચાર મૃગયારતઃ ॥
ષષ્ટિવર્ષવયા ભૂપઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાપરિપીડિતઃ

નષ્ટમેકં સ વિપિને માર્ગયન્મૃગમાદરાત્ ॥
ધ્યાનારૂઢં મુનિં દૃષ્ટ્વા પ્રાહ ભૂપાલકોત્તમઃ

મયા બાણેન વિપિને મૃગો વિદ્ધોઽધુના મુને ॥
દૃષ્ટઃ સ કિં ત્વયા વિદ્વન્વિદ્રુતો ભયકાતરઃ

સમાધિનિષ્ઠો મૌનિત્વાન્ન કિંચિદપિ સોઽબ્રવીત્ ॥
તતો ધનુરટન્યા સ સ્કન્ધે તસ્ય મહામુનેઃ

નિધાય મૃતસર્પં તુ કુપિતઃ સ્વપુરં યયૌ ॥
મુનેસ્તસ્ય સુતઃ કશ્ચિચ્છૃંગીનામ બભૂવ વૈ

સખા તસ્ય કૃશાખ્યોઽભૂચ્છૃંગિણો દ્વિજસત્તમઃ ॥
સખાયં શૃંગિણં પ્રાહ કૃશાખ્યઃ સ સખા તતઃ

પિતા તવ મૃતં સર્પં સ્કન્ધેન વહતેઽધુના ॥
મા ભૂદ્દર્પસ્તવ સખે મા ક્રુધ્યસ્ત્વમિદં વૃથા

સોઽભવત્કુપિતઃ શૃંગી દિત્સુઃ શાપં નૃપાય વૈ ॥
મત્તાતે શવસર્પં યો ન્યસ્તવાન્મૂઢચેતનઃ ॥

સ સપ્તરાત્રાન્મ્રિયતાં સંદષ્ટસ્તક્ષકાહિના ॥
શશાપૈવં મુનિસુતઃ સૌભદ્રેયં પરીક્ષિતમ્

શમીકાખ્યઃ પિતા તસ્ય શપ્તં શ્રુત્વા સુતેન તમ્ ॥
નૃપં પ્રોવાચ તનયં શૃઙ્ગિણં મુનિપુંગવઃ

રક્ષકં સર્વલોકાનાં નૃપં કિં શપ્તવાનસિ ॥
અરાજકે વયં લોકે સ્થાસ્યામઃ કથમઞ્જસા

ક્રોધેન પાતકં ભૂયાદ્દયયા પ્રાપ્યતે સુખમ્ ॥
યઃ સમુત્પાદિતં કોપં ક્ષમયૈવ નિરસ્યતિ

ઇહ લોકે પરત્રાસાવત્યંતં સુખમશ્નુતે ॥
ક્ષમાયુક્તા હિ પુરુષા લભંતે શ્રેય ઉત્તમમ્

તતઃ શમીકઃ સ્વં શિષ્યં પ્રાહ ગૌરમુખાભિધમ્ ॥
ભો ગૌરમુખ ગત્વા ત્વં વદ ભૂપં પરીક્ષિતમ્

ઇમં શાપં મત્સુતોક્તં તક્ષકાધિપદંશનમ્ ॥
પુનરાયાહિ શીઘ્રં ત્વં મત્સમીપં મહામતે

એવમુક્તઃ શમીકેન યયૌ ગૌરમુખો નૃપમ્ ॥
સમેત્ય ચાબ્રવીદ્ભૂપં સૌભદ્રેયં પરીક્ષિતમ્

દૃષ્ટ્વા સર્પં પિતુઃ સ્કંધે ત્વયા વિનિહિતં મૃતમ્ ॥
શમીકસ્ય સુતઃ શૃઙ્ગી શશાપ ત્વાં રુષાન્વિતઃ

એતદ્દિનાત્સપ્તમેઽહ્નિ તક્ષકેણ મહાહિના ॥
દષ્ટો વિષાગ્નિના દગ્ધો ભૂયાદાશ્વભિમન્યુજઃ

એવં શશાપ ત્વાં રાજઞ્છૃંગી તસ્ય મુનેઃ સુતઃ ॥
એતદ્વક્તું પિતા તસ્ય પ્રાહિણોન્માં ત્વદંતિકમ્

ઇતીરયિત્વા તં ભૂપમાશુ ગૌરમુખો યયૌ ॥
ગતે ગૌરમુખે પશ્ચાદ્રાજા શોકપરાયણઃ

અભ્રંલિહમથોત્તુઙ્ગમેકસ્તંભં સુવિસ્તૃતમ્ ॥
મધ્યે ગઙ્ગં વ્યતનુત મણ્ડપં નૃપપુઙ્ગવઃ

મહાગારુડમન્ત્રજ્ઞૈરોષધિજ્ઞૈશ્ચિકિત્સકૈઃ ॥
તક્ષકસ્ય વિષં હન્તું યત્નં કુર્વન્સમાહિતઃ

અનેકદેવબ્રહ્મર્ષિરાજર્ષિપ્રવરાન્વિતઃ ॥
આસ્તે તસ્મિન્નૃપસ્તુઙ્ગે મણ્ડપે વિષ્ણુભક્તિમાન્

તસ્મિન્નવસરે વિપ્રઃ કાશ્યપો માન્ત્રિકોત્તમઃ ॥
રાજાનં રક્ષિતું પ્રાયાત્તક્ષકસ્ય મહાવિષાત્ ॥

સપ્તમેઽહનિ વિપ્રેન્દ્રો દરિદ્રો ધનકામુકઃ ॥
અત્રાંતરે તક્ષકોઽપિ વિપ્રરૂપી સમાયયૌ

મધ્યેમાર્ગં વિલોક્યાથ કાશ્યપં પ્રત્યભાષત ॥
બ્રાહ્મણ ત્વં કુત્ર યાસિ વદ મેઽદ્ય મહામુને

ઇતિ પૃષ્ટસ્તદાઽવાદીત્કાશ્યપસ્તક્ષકં દ્વિજઃ ॥
પરીક્ષિતં મહારાજં તક્ષકોઽદ્ય વિષાગ્નિના

ધક્ષ્યતે તં શમયિતું તત્સમીપમુપૈમ્યહમ્ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ ચ તં વિપ્રં તક્ષકઃ પુનરબ્રવીત્

તક્ષકોઽહં દ્વિજશ્રેષ્ઠ મયા દષ્ટશ્ચિકિત્સિતુમ્ ॥
ન શક્યોબ્દશતેનાઽપિ મહામન્ત્રાયુતૈરપિ

ચિકિત્સિતું ચેન્મદ્દષ્ટં શક્તિરસ્તિ તવાધુના ॥
અનેકયોજનોચ્છ્રાયં દશામ્યુજ્જીવય દ્રુમમ્

તતો ભવાન્સમર્થો હીત્યેવં મે ભાતિ હે દ્વિજ ॥
ઇતીરયિત્વા તં વૃક્ષમદશત્તક્ષકસ્તદા

અભવદ્ભસ્મસાત્સોઽપિ વૃક્ષોત્યન્તસમુચ્છ્રિતઃ ॥
પૂર્વમેવ નરઃ કશ્ચિત્તં વૃક્ષમધિરૂઢવાન્

તક્ષકસ્ય વિષોલ્કાભિઃ સોઽપિ દગ્ધોઽભવત્તદા ॥
તન્નરં ન વિજજ્ઞાતે તૌ ચ કાશ્યપતક્ષકૌ

કાશ્યપઃ પ્રતિજજ્ઞેઽથ તક્ષકસ્યાપિ શૃણ્વતઃ ॥
મન્મન્ત્રશક્તિં પશ્યન્તુ સર્વે વિપ્રાદયોઽધુના

ઇતીરયિત્વા તં વૃક્ષં ભસ્મીભૂતં વિષાગ્નિના ॥
આજીવયન્મન્ત્રશક્ત્યા કાશ્યપો માન્ત્રિકોત્તમઃ

સ નરસ્તેન વૃક્ષેણ સાકમુજ્જીવિતોઽભવત્ ॥
અથાબ્રવીત્તક્ષકસ્તં કાશ્યપં મન્ત્રકોવિદમ્

યથા ન મુનિવાઙ્મિથ્યા ભવેદેવં કુરુ દ્વિજ ॥
યત્તે રાજા ધનં દદ્યાત્તતોઽપિ દ્વિગુણં ધનમ્

દદામ્યહં નિવર્તસ્વ શીઘ્રમેવ દ્વિજોત્તમ ॥
ઇત્યુક્ત્વાનર્ઘરત્નાનિ તસ્મૈ દત્ત્વા સ તક્ષકઃ

ન્યવર્તયત્કાશ્યપં તં બ્રાહ્મણં મન્ત્રકોવિદમ્ ॥
અલ્પાયુષં નૃપં મત્વા જ્ઞાનદૃષ્ટ્યા સ કાશ્યપઃ

સ્વાશ્રમં પ્રયયૌ તૂષ્ણીં લબ્ધરત્નશ્ચ તક્ષકાત્ ॥
સોઽબ્રવીત્તક્ષકઃ સર્પાન્સર્વાનાહૂય તત્ક્ષણે

યૂયં તં નૃપતિં પ્રાપ્ય મુનીનાં વેષધારિણઃ ॥
ઉપહારફલાન્યાશુ પ્રયચ્છત પરીક્ષિતે

તથેત્યુક્ત્વા સર્વસર્પા દદૂ રાજ્ઞે ફલાન્યમી ॥
તક્ષકોઽપિ તથા તત્ર કસ્મિંશ્ચિદ્બદરીફલે

કૃમિવેષધરો ભૂત્વા વ્યતિષ્ઠદ્દંશિતું નૃપમ્ ॥
અથ રાજા પ્રદત્તાનિ સર્વૈર્બ્રાહ્મણરૂપકૈઃ

પરીક્ષિન્મન્ત્રિવૃદ્ધેભ્યો દત્ત્વા સર્વફલાન્યપિ

કૌતૂહલેન જગ્રાહ સ્થૂલમેકં કરે ફલમ્ ॥
તસ્મિન્નવસરે સૂર્યોઽપ્યસ્તાચલમગાહત

મિથ્યા ઋષિવચો માભૂદિતિ તત્રત્યમાનવાઃ ॥
અન્યોઽન્યમવદન્સર્વે બ્રાહ્મણાશ્ચ નૃપાસ્તદા

એવં વદત્સુ સર્વેષુ ફલે તસ્મિન્નદૃશ્યત ॥
સાધુ રક્તઃ કૃમિઃ સર્વૈ રાજ્ઞા ચાપિ પરીક્ષિતા

અયં કિં માં દશેદદ્ય ક્રિમિરિત્યુક્તવાન્નૃપઃ ॥
નિદધે તત્ફલં કણ્ઠે સકૃમિ દ્વિજસત્તમાઃ

તક્ષકોઽસ્મિન્સ્થિતઃ કણ્ઠે કૃમિરૂપી ફલે તદા ॥
નિર્ગત્ય તત્ફલાદાશુ નૃપદેહમવેષ્ટયત્

તક્ષકાવેષ્ટિતે ભૂપે પાર્શ્વસ્થા દુદ્રુવુર્ભયાત્ ॥
અનન્તરં નૃપો વિપ્રાસ્તક્ષકસ્ય વિષાગ્નિના

દગ્ધોભૂદ્ભસ્મસાદાશુ સપ્રાસાદો બલીયસા ॥
કૃત્વૌર્ધ્વદેહિકં તસ્ય નૃપસ્ય સપુરોહિતાઃ

મંત્રિણસ્તત્સુતં રાજ્યે જનમેજયનામકમ્ ॥
રાજાનમભ્યષિઞ્ચન્વૈ જગદ્રક્ષણવાચ્છયા

તક્ષકાદ્રક્ષિતું ભૂપમાયાતઃ કાશ્યપાભિધઃ ॥
યો બ્રાહ્મણો મુનિશ્રેષ્ઠઃ સ સર્વૈર્નિંદિતો જનૈઃ

બભ્રામ સકલાન્દેશાઞ્છિષ્ટૈઃ સર્વૈશ્ચ દૂષિતઃ ॥
અવસ્થાનં ન લેભે સ ગ્રામે વાપ્યાશ્રમેઽપિ વા

યાન્યાન્દેશાનસૌ યાતસ્તત્ર તત્ર મહાજનૈઃ ॥
તત્તદ્દેશાન્નિરસ્તઃ સઞ્છાકલ્યં શરણં યયૌ

પ્રણમ્ય શાકલ્યમુનિં કાશ્યપો નિન્દિતો જનૈઃ ॥
ઇદં વિજ્ઞાપયામાસ શાકલ્યાય મહાત્મને॥

॥ કાશ્યપ ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ શાકલ્ય હરિવલ્લભ ॥
મુનયો બ્રાહ્મણાશ્ચાન્યે માં નિન્દંતિ સુહૃજ્જનાઃ

નાસ્યાહં કારણં જાને કિં માં નિન્દંતિ માનવાઃ ॥
બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનગુરુસ્ત્રીગમનં તથા

સ્તેયં સંસર્ગદોષો વા મયા નાચરિતં ક્વચિત્ ॥
અન્યાન્યપિ ચ પાપાનિ ન કૃતાનિ મયા મુને

તથાઽપિ નિન્દંતિ જના વૃથા માં બાન્ધવાદયઃ ॥
જાનાસિ ચેત્ત્વં શાકલ્ય મયા દોષં કૃતં વદ ॥

ઉક્તોઽથ કાશ્યપેનૈવ શાકલ્યાખ્યો મહામુનિઃ ॥
ક્ષણં ધ્યાત્વા બભાષે તં કાશ્યપં દ્વિજસત્તમાઃ

અથ શાકલ્યોક્તધર્માઃ ॥
॥ શાકલ્ય ઉવાચ ॥ ॥
પરીક્ષિતં મહારાજં તક્ષકાદ્રક્ષિતું ભવાન્ ॥
આયાસીદર્ધમાર્ગે તુ તક્ષકેણ નિવારિતઃ

ચિકિત્સિતું સમર્થોઽપિ વિષરોગાદિપીડિતમ્ ॥
યો ન રક્ષતિ લોકેસ્મિંસ્તમાહુર્બ્રહ્મઘાતકમ્

ક્રોધાત્કામાદ્ભયાલ્લોભાન્માત્સર્યાન્મોહતોઽપિ વા ॥
યો ન રક્ષતિ વિપ્રેંદ્ર વિષરોગાતુરં નરમ્

બ્રહ્મહા ચ સુરાપી વા સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ ॥
સંસર્ગદોષદુષ્ટશ્ચ નાપિ તસ્ય વિનિષ્કૃતિઃ

કન્યાવિક્રયિણશ્ચાપિ હયવિક્રયિણસ્તથા ॥
કૃતઘ્નસ્યાઽપિ શાસ્ત્રેષુ પ્રાયશ્ચિત્તં તુ વિદ્યતે

વિષરોગાતુરં યસ્તુ સમર્થોઽપિ ન રક્ષતિ ॥
ન તસ્ય નિષ્કૃતિઃ પ્રોક્તા પ્રાયશ્ચિત્તાયુતૈરપિ

ન તેન સહ પઙ્ક્તૌ ચ ભુઞ્જીત સુકૃતી જનઃ ॥
ન તેન સહ ભાષેત ન પશ્યેત્તં નરં ક્વચિત્

તત્સંભાષણમાત્રેણ મહાપાતકભાગ્ભવેત્ ॥
પરીક્ષિત્સ મહારાજઃ પુણ્યશ્લોકશ્ચ ધાર્મિકઃ

વિષ્ણુભક્તો મહાયોગી ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા ॥
વ્યાસપુત્રાદ્ધરિકથાં શ્રુતવાન્ભક્તિપૂર્વકમ્

અરક્ષિત્વા નૃપં તં તુ વચસા તક્ષકસ્ય યત્ ॥
નિવૃત્તસ્તેન વિપ્રેન્દ્રૈર્બાન્ધવૈરપિ દૂષ્યસે

સ પરીક્ષિન્મહારાજો યદ્યપિ ક્ષણજીવિતઃ ॥
તથાપિ યાવન્મરણં બુધૈઃ કાર્યં ચિકિત્સિતમ્

યાવત્કણ્ઠગતાઃ પ્રાણા મુમૂષોર્માનવસ્ય હિ ॥
તાવચ્ચિકિત્સા કર્તવ્યા કાલસ્ય કુટિલા ગતિઃ

ઇતિ પ્રાહુઃ પુરા શ્લોકં ભિષગ્વિદ્યાબ્ધિપારગાઃ ॥
તતશ્ચિકિત્સાશક્તોઽપિ યસ્માદકૃતભેષજઃ

અર્ધમાર્ગે નિવૃત્તશ્ચ તેન ત્વં ગર્હિતો હ્યસિ ॥
શાકલ્યેનૈવમુદિતઃ કાશ્યપઃ પ્રત્યભાષત

॥ કાશ્યપ ઉવાચ ॥ ॥
મમૈતદ્દોષશાંત્યર્થમુપાયં વદ સુવ્રત ॥
યેન માં પ્રતિગૃહ્ણીયુર્બાન્ધવાઃ સસુહૃજ્જનાઃ

કૃપાં મયિ કુરુષ્વ ત્વં શાકલ્ય હરિવલ્લભ ॥
કાશ્યપેનૈવમુક્તસ્તુ શાકલ્યોઽપિ મુનીશ્વરઃ

ક્ષણં ધ્યાત્વા જગાદૈવં કાશ્યપં કૃપયા તદા

॥ શાકલ્ય ઉવાચ ॥
અસ્ય પાપસ્ય શાન્ત્યર્થમુપાયં પ્રવદામિ તે ॥
તત્કર્તવ્યં ત્વયા શીઘ્રં વિલમ્બં મા કૃથા દ્વિજ

સુવર્ણમુખરીતીરે લક્ષ્મીપતિનિવાસભૂઃ ॥
વેંકટાદ્રિરિતિ ખ્યાતઃ સર્વલોકેષુ પૂજિતઃ

તસ્મિઞ્છેષગિરૌ પુણ્યે સુરાસુરનમસ્કૃતે ॥
બ્રહ્મહત્યાસુરાપાનસ્વર્ણસ્તેયાદિનાશકે

સ્વામિપુષ્કરિણી ચેતિ સર્વપાપાપનોદિની ॥
ઉત્તરે શ્રીનિવાસસ્ય વર્તતે મંગલપ્રદા

તં ગત્વા વેંકટં શૈલં સ્વામિપુષ્કરિણીં શુભામ્ ॥
સ્નાત્વા સંકલ્પપૂર્વં તુ વરાહસ્વામિનં હરિમ્

સેવિત્વા પશ્ચિમે તીરે નિર્ગત્ય હરિમન્દિરમ્ ॥
ગત્વા તત્ર વિધાનેન સ્વર્ણાચલનિવાસિનમ્

શ્રીનિવાસં પરં દેવં ભક્તાનામભયપ્રદમ્॥
શઙ્ખચક્રધરં દેવં વનમાલાવિભૂષિતમ્

દૃષ્ટ્વા નિર્ધૂતપાપોઽસિ સંશયં મા કૃથા દ્વિજ ॥
શાકલ્યેનૈવમુક્તસ્તુ કાશ્યપો મુનિપુંગવઃ

ગત્વા વેંકટશૈલેન્દ્રં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ ॥
પુષ્કરિણ્યાં શુભાયાં તુ સ્નાતો નિયમપૂર્વકમ્

સ્વસ્થોઽભૂત્કાશ્યપો વિપ્રો ભિષગ્વિદ્યાબ્ધિપારગઃ ॥
સર્વે બંધુજના વિપ્રાઃ કાશ્યપં બ્રાહ્મણોત્તમમ્

પૂજયિત્વા વિધાનેન પૂજ્યોઽસિ ન ચ સંશયઃ ॥
એવં વઃ કથિતં વિપ્રા વેંકટાચલવૈભવમ્

યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા વિષ્ણુલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખંડે શ્રીવેઙ્કટાચલસ્થસ્વામિપુષ્કરિણીમાહાત્મ્યે કાશ્યપદોષનિવૃત્તિર્નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ