Skanda Purana · Verses 2.10-3

// indradyumna uvāca // //
janmaprabhṛti tatra tvaṃ na prayāto dvijottama //
kathaṃ vidyādbhavāndivyavṛttāṃtaṃ puruṣottame

// vidyāpatiruvāca // //
tatra sthito'haṃ sāyāhne bhagavaṃtamupāgamam //
tasminkāle divyagandho vavau ca śiśiro marut

udyataḥ saṃkulaḥ śabdaḥ śrūyate sma viyatpathe //
kramādyāhi prayāhīti sa tu varṇamayaḥ svanaḥ

diviṣṭhānāṃ patatpuṣpavṛṣṭyācchāditaparvataḥ //
samāgamo'bhūtsānnidhye vaikuṃṭhasya mahīpate

vīṇāveṇumṛdaṃgānāṃ carcarīṇāṃ ca niḥsvanaḥ //
abhūtapūrvastatrāsīddivyagānavimiśritaḥ

sahasramupacārāṇāṃ prītaye parameśituḥ //
devaiḥ samarpitaṃ tatra manuṣyādṛṣṭapūrvakam

saṃpūjya vidhivaddevaṃ karamātropalakṣitāḥ //
jayapūrvaiśca taṃ stotraiḥ saṃtoṣya madhusūdanam

yathāgataṃ te tridaśāḥ prayayustridaśālayam //
teṣu yāteṣu śabaraḥ sakhā viśvāvasurmama

divyopahārabhojyāni mālyaṃ cedaṃ dadau mama //
anarghyametadamlānaṃ śrīrājyasukhadāyakam

alakṣmīpāparakṣoghnaṃ yogyaṃ tenāhṛtaṃ mayā //
śṛṇuṣva tasya saṃsthānaṃ viṣṇoryatkṣetramuttamam

apūrvaśilpanaipuṇyaṃ rūpaṃ cāsya manoharam //
na bhūmijanmanā puṃsā śakyate gadituṃ hi tat //१ १//
tadbhāgyapauruṣābhyāṃ tallakṣitaṃ kathayāmi te //
samaṃtādgahanākīrṇaṃ kṣetraṃ nīlādrinābhikam

āyāmavistṛtibhyāṃ ca vikhyātaṃ krośapaṃcakam //
tīrtharājasya velāyāṃ svarṇavālukayāvṛtam

adreḥ śṛṃge mahānuccaḥ kalpasthāyī vaṭo mahān //
krośāyataḥ puṣpaphalavarjitaḥ pallavojjvalaḥ

sūryāpakramaṇe tasya chāyāṃ nāpakrameta vai //
tasya paścātpradeśe hi kuṃḍaṃ rohiṇasaṃjñakam

jalodgamānnīladṛṣadārohaṇavibhūṣitam //
bahiḥ sphaṭikavedībhiścaturdikṣu parīvṛtam

aghasaṃghātahārībhiradbhiḥ pūrṇaṃ manoramam //
tatpūrvavedikāmadhye nyagrodhacchāyaśītale

indranīlamayo deva āste cakragadādharaḥ //
ekāśītyaṃgulamitaḥ svarṇapadmopari sthitaḥ

aṣṭamīcandraśakalaśobhāvijayibhālabhūḥ //
smereṃdīvarayugmaśrīdhikkārodyatalocanaḥ

ānanāmṛtabhānūdyatsaṃtāpatrayamocanaḥ //
nāsāpuṭadvayodbhāsitilapuṣpapraśobhanaḥ

vapuṣo'śmamayatve'pi susmitasrapitādharaḥ //
hāsasaṃphullagaṃḍābhyāṃ ruciraṃ cibukaṃ hanuḥ

ananyapūrvaghaṭitaṃ sṛkkiṇīyugamaṃjasā//
hāsanimnādharau gaṃḍau cibukaṃ sṛkkiṇī śubhe

vahannidarśanaṃ devo viśvakarmādiśilpinām //
makarāsyakarṇabhūṣāśobhiśrutiyugena saḥ

gurubhārgavayormadhye pūrṇacaṃdropahāsakaḥ //
graivayaśobhājanakakaṃṭhadeśena paśyatām

dakṣiṇāvarttaśaṃkhasya muktājanmābhiśaṃkakṛt //
pīnāyataskaṃdhayugajānudīrghacaturbhujaḥ

svacchanirmalahāropaśobhakoraḥsthalo vibhuḥ //
dhatte caturdaśajagaddivyakaustubhabiṃbitam

nimnanābhihradāviṣṭatanuromālimaṃjulaḥ //
hāraṃ trivalimadhyena sthāṇutvapariṇāmakaḥ

suratnamekhalādāmnā kiṃkiṇīmauktikasrajā //
jagallāvaṇyapuṭake sphicau devasya śobhataḥ

jaghanālaṃvimuktāsrakpītacailopaśobhitam //
jaṃghāstaṃbhayugaṃ mokṣamāṃgalyatoraṇāśrayam

vṛttānupūrvajānubhyāṃ mālayā prapadīnayā //
ratnāḍhyavalayābhyāṃ ca śobhete caraṇau vibhoḥ

hārakaṃkaṇakeyūra mukuṭādyairalaṃkṛtam //
jñānāhaṃkārakaiśvaryaśabdabrahmaṇi keśavaḥ

cakrapadmagadāśaṃkhapariṇāmāni dhārayan //
sarvāśādyotako devo nīlādrerupari sthitaḥ

bhaktyā praṇamya dṛṣṭvā yaṃ dehabaṃdhātpramucyate //
vāmapārśvagatā lakṣmīrāśliṣṭā padmapāṇinā

vallakīvādanaparā bhagavanmukhalocanā //
sarvalāvaṇyavasatiḥ sarvālaṃkārabhūṣitā

tāvapaśyaṃ hi jagataḥ pitarāvacalasthitau //
tūṣṇīṃbhūtau smeradṛśā'nugṛhṇaṃtau ca paśyataḥ

sajīvau tāvabudhaṃ bho dīnānugrahakāraṇāt //
chatrībhūtaphaṇāvṛṃdaḥ śeṣaḥ paścādavasthitaḥ

agre vyavasthitaṃ dṛṣṭaṃ vapurbibhratsudarśanam //
kṛtāṃjalipuṭaṃ tasya paścādgaruḍamāsthitam

evamadbhutarūpaṃ taṃ dṛṣṭvā sākṣācchriyaḥ patim //
cetorajjubhirākṛṣṭamiva tatraiva dhāvati

anekajanmasāhasraiḥ sukarmāṇyarjitāni cet //
yugapatparipakvāni yasyāsau taṃ hi paśyati

tīrthasnānatapodānadevayajñavratairapi //
nālamālokituṃ martyastādṛśaṃ puruṣottamam

ye nīlamūrtiṃ vimalāṃbarābhaṃ dhyāyaṃti viṣṇuṃ puruṣottamastham //
te kṣīṇabaṃdhāḥ praviśaṃti viṣṇoḥ puraṃ hi yatprāpya na śocatīha

vidyābhiraṣṭādaśabhiḥ praṇītaṃ nānāvidhaṃ karmaphalaṃ nṛṇāṃ yat //
ekatra tatsarvamamuṣya viṣṇoḥ saṃdarśanasyaiti śatāṃśamānam

kimatra vācyaṃ tvadhikaṃ kṣitīṃdra puṃso matiryāvadupaiti kāmān //
labheta nīlādripatiṃ praṇamya tato'dhikaṃkṣetrabhuvo mahimnā

sa eva dātā kratubhiḥ sa yaṣṭā satyapravaktā sa tu dharmaśīlaḥ //
sarvairguṇaiḥ sarvabhavairvariṣṭho nīlādrināthaḥ khalu yena dṛṣṭaḥ

tatra ye sevakāḥ saṃti mādhavasya jagatpateḥ //
tebhyaḥ sakāśānmāhātmyamidaṃ jñātaṃ mayā nṛpa

tasminparaṃparāyātamādisṛṣṭeḥ purātanam //
prasiddhamidamākhyānaṃ śrutvā tatrāgato hyaham

tvadājñayā tatra gatvā dṛṣṭvā śrīpuruṣottamam //
niveditaṃ te rājeṃdra yathecchasi tathā kuru

// iṃdradyumna uvāca // //
āptavākyādbhagavataḥ śrutvā rūpamaghāpaham //
kṛtakṛtyo'smi bhagavandivyanirmālyasaṃgamāt

bahujanmasvarjitāni kṣīṇāni duritāni me //
adhikārī tvahaṃ jāto darśane śrīpateriha

sarvātmanāhaṃ yāsyāmi rājyena susamṛddhinā //
tatrāvāsaṃ kariṣyāmi puradurgāṇi caiva hi

kratunā hayamedhena yakṣye prītyai muradviṣaḥ //
śatopacāraiḥ śrīnāthaṃ pūjayiṣye dinedine

vratopavāsaniyamaiḥ prīṇayiṣye jagadgurum //
vākyāmṛtena saṃtaptaṃ yathā māmabhiṣekṣyati

dīnānukaṃpī bhagavānsākṣānnārāyaṇo vibhuḥ //
evaṃ sa śraddhayā bhaktyā saṃstute yāvadīśvaram

nāradastatra saṃprāpto bhuvanālokakautukī //
tamāyāṃtamṛṣiṃ dṛṣṭvā vaiṣṇavāgryaṃ vidheḥ sutam

āśaśaṃsa svakāryasya siddhiṃ narapatistadā //
utthāya sahasā viprāḥ pādyārghyācamanīyakaiḥ //
varāsanasthaṃ praṇataḥ provācedaṃ kṛtāṃjaliḥ

// indradyumna uvāca // //
adya me saphalā yajñā dānamadhyayanaṃ tapaḥ

yanme gṛhaṃ samāgacchaddvitīyā brahmaṇastanuḥ //
kṛtārtho yadyapi mune āgamānugrahāttava

tathāpi tvatprasādāya kimājñāṃ karavāṇi te //
kiṃ prayojanamuddiśya bhavanaṃ me pavitritam

// jaiminiruvāca // //
tacchrutvā nṛpatervākyaṃ bhaktipraśrayakomalam //
uvāca brahmaṇaḥ putraḥ smitapūrvaṃ mahīpatim

// // nārada uvāca // //
iṃdradyumna nṛpaśreṣṭha vimalaistvadguṇotkaraiḥ //
prīṇitā devatāḥ siddhā munayo brahmaṇā saha

svapratiṣṭhā pṛthagyogyā guṇā ekaikaśastava //
brahmaṇaḥ sadane sthityai paryāptāstu samīhitāḥ

avatīrṇo naraṃ draṣṭuṃ tiṣṭhaṃtaṃ badarāśrame //
taddhyānāvasare jñāto vyavasāyastavedṛśaḥ

sādhu vyavasitaṃ rājanyābhūtte buddhirīdṛśī //
sahasrajanmasvabhyāsādbhaktirbhavati bhūpate

nīlācalaguhāvāse mādhave jagatāṃ dhave //
pitāmaho mahāprājño yamārādhya jagatpatim

vinirmame sṛṣṭimimāṃ lebhe paitāmahaṃ padam //
tadanvayaprasūto'si yuktā te bhaktirīdṛśī //

caturvargaphalā bhaktirviṣṇau nālpatapaḥphalam //
anādyavidyā sudṛḍhapañcakleśavivarddhinī

ekaiveyaṃ viṣṇubhaktistaducchedāya jāyate //
bhavāraṇye pratipadaṃ duḥkhasaṃkaṭasaṃkule / ६७ //
narāṇāṃ bhramatāṃ viṣṇubhaktirekā sukhapradā //
nirālaye dvaṃdvavātaprodyatesminsudustare

nimagnānāṃ bhavāṃbhodhau viṣṇubhaktistariḥ smṛtā //
āśrityaikāṃ bhagavatīṃ viṣṇubhaktiṃ tu mātaram

santaḥ santuṣṭamanaso na tu śocanti jātucit //
viṣṇubhaktisudhāpānasaṃhṛṣṭānāṃ mahātmanām

brāhmyaṃ padaṃ svalpalābho bhājanānāṃ vimuktaye //
trividho yoṃ'hasā rāśiḥ sumahāñjanmināṃ nṛpa

viṣṇubhaktimahādāvavahnau sa śalabhāyate //
prayāgagaṃgāpramukhatīrthāni ca tapāṃsi ca

aśvamedhaḥ kratuvaro dānāni sumahāṃti ca //
vratopavāsaniyamāḥ sahasrāṇyarjitā api

samūha eṣāmekatra guṇitaḥ koṭikoṭibhiḥ //
viṣṇubhakteḥ sahasrāṃśasamo'sau na hi kīrtitaḥ //

// jaiminiruvāca // //
viṣṇubhaktestu māhātmyaṃ śrutvā brahmarṣiṇoditam //
viṣṇubhakteḥ svarūpaṃ hi jñātukāmaḥ kṣitīśvaraḥ

nāradaṃ punarāhedaṃ vākyaṃ satkārayuktimān

/ indradyumna uvāca // //
mahimā viṣṇubhaktestu sādhu prokto mahāmune //
tasyāḥ svarūpa jijñāsā cirānme hṛdi varttate

lakṣaṇaṃ varṇayedānīṃ bhaktervaiṣṇavapuṃgava //
tvadanyo na hi vaktā syādvijñāto me mahītale

// nārada uvāca // //
sādhu rājaṃstvayā pṛṣṭaṃ bhaktilakṣaṇamuttamam //
kathayiṣye yathārthaṃ tvāṃ bhaktibhājanamuttamam

apātre na hi vācyeyaṃ nareṃ'dhe malināṃtare //
śṛṇuṣvāvahito rājanprocyamānāṃ mayānagha

sāmānyato viśeṣācca viṣṇorbhaktiṃ sanātanīm //
atyantasukhasaṃprāptau vicchede duḥkhasaṃtateḥ

hetureko'yameveti saṃśrayādbhaktirucyate //
tridhā sā guṇabhedena turīyā nirguṇā matā

kāmakrodhābhibhūtānāṃ dṛṣṭvā yānyaṃ na paśyatām //
labdhaye cābhicārāya bhaktiḥ syānnṛpa tāmasī

yaśase cātiriktāya parasya sparddhayāpi vā //
prasaṃgātparalokāya bhaktiḥ sā rājasī smṛtā

āmuṣmikaṃ sthirataraṃ dṛṣṭvā bhāvānvinaśvarān //
paśyatāśramavarṇoktāndharmānnaiva jihāsatā

ātmajñānāya yā bhaktiḥ kriyate sā tu sāttvikī //
jagaccedaṃ jagannātho nānyaṃ cāpi ca kāraṇam

ahaṃ ca na tato bhinno mattosau na pṛthaksthitaḥ //
hīnaṃ bahirupādhīnāṃ premotkarṣeṇa bhāvanam

durlabhā bhaktiraiṣā hi muktaye'dvaitasaṃjñitā //
sāttvikyā brahmaṇaḥ sthānaṃ rājasyā śakralokatām

prayāṃti bhuktvā bhogānhi tāmasyā pitṛlokatām //
punarāgatya bhūrlokaṃ bhaktiṃ tāṃ vaiparītyataḥ

tāmaso rājasīṃ kuryādrājasaḥ sāttvikīṃ tathā //
sāttviko muktimāpnoti kṛtvā cādvaitabhāvanām

ekāmapi samāśritya kramānmuktipathaṃ vrajet //
viṣṇubhaktivihīnasya śrautasmārtāśca yāḥ kriyāḥ

prāyaścittādikaṃ tīrthaṃ yātrā kṛcchrādikaṃ tapaḥ //
kule prasūtiḥ śilpāni sarvaṃ laukikabhūṣaṇam

kāyakleśaḥ phalaṃ teṣāṃ svairiṇī vyabhicāravat //
kulācāravihīno'pi dṛḍhabhaktirjiteṃdriyaḥ //

praśasyaḥ sarvalokānāṃ na tvaṣṭādaśavidyakaḥ //
bhaktihīno nṛpaśreṣṭha sajjātirddhārmikastathā

nālpabhāgyasya puṃso hi viṣṇau bhaktiḥ prajāyate //
yāṃ tu saṃpādya yatnena kṛtakṛtyo na sīdati

yayā vetti jagannāthaṃ sā vidyā parikīrtitā //
yena prīṇāti bhagavāṃstatkarmāśubhanāśanam

viṣṇubhaktaśca saṃproktastābhyāṃ yukto dṛḍhavrataḥ //
yatpādapāṃsunā viśvaṃ pūyate sacarācaram

sṛṣṭisthitivināśānāṃ svecchayā prabhavatyasau //
ki punaḥ kṣudrakāmānāṃ bhūmisvargādisaṃpadām

vāsudevasya bhaktasya na bhedo vidyate'nayoḥ //
vāsudevasya ye bhaktāsteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

praśāṃtacittāḥ sarveṣāṃ saumyāḥ kāmajiteṃdriyāḥ //
karmaṇā manasā vācā paradrohamanicchavaḥ //

dayārdramanaso nityaṃ steyahiṃsāparāṅmukhāḥ //
guṇeṣu parakāryeṣu pakṣapātamudānvitāḥ

sadācārāvadātāśca parotsavanijotsavāḥ //
paśyāvaḥ sarvabhūtasthaṃ vāsudevamamatsarāḥ

dīnānukaṃpino nityaṃ bhṛśaṃ parahitaiṣiṇaḥ //
rājopacārapūjāyāṃ lālanāḥ svakumāravat

kṛṣṇasarpādiva bhayaṃ bāhye paricaraṃti te //
viṣayeṣvavivekānāṃ yā prītirupajāyate

vitanvate tu tāṃ prītiṃ śatakoṭiguṇāṃ harau //
nityakartavyatābuddhyā yajaṃtaḥ śaṃkarādikān

viṣṇusvarūpāndhyāyaṃti bhaktyā pitṛgaṇeṣvapi //
viṣṇoranyaṃ na paśyaṃti viṣṇuṃ nānyatpṛthaggatam

pārthakyaṃ na ca pārthakyaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpiṇaḥ //
jagannātha tavāsmīti dāsastvaṃ cāsmi no pṛthak

antaryāmī yadā devaḥ sarveṣāṃ hṛdi saṃsthitaḥ //
sevyo vā sevako vāpi tvatto nānyo'sti kaścana

iti bhāvanayā kṛtāvadhānāḥ praṇamaṃtaḥ satataṃ ca kīrttayaṃtaḥ //
harimabjajavandyapādapadmaṃ prabhajaṃtastṛṇavajjagajjaneṣu

upakṛtikuśalā jagatsvajasraṃ parakuśalāni nijāni manyamānāḥ //
api paraparibhāvane dayārdrāḥ śivamanasaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ

dṛṣadi paradhane ca loṣṭakhaṃḍe paravanitāsu ca kūṭaśālmalīṣu //
sakhiripusahajeṣu bandhuvarge samamatayaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ

haricaraṇasarojayugmacittā jaḍimadhiyaḥ sukhaduḥkhasāmyarūpāḥ //
apaciticaturā harau nijātmanatavacasaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ

rathacaraṇagadābjaśaṃkhamudrākṛtitilakāṃkitabāhumūlamadhyāḥ //
muraripucaraṇapraṇāmadhūlīdhṛtakavacāḥ khalu vaiṣṇavā jayaṃti

murajidapadhanāpakṛṣṭagandhottamatulasīdalamālyacaṃdanairye //
varayitumiva muktimāptabhūṣākṛtirucirāḥ khalu vaiṣṇavā jayaṃti

vigalitamadamānaśuddhacittāḥ prasabhavinasyadahaṃkṛtipraśāṃtāḥ //
naraharimamarāptabaṃdhumiṣṭvā kṣayitaśucaḥ khalu vaiṣṇavā jayaṃti

bhagavati satataṃ prabhaktibhājāṃ śubhacaritaṃ tava lakṣma nobhyadhāyi //
śrutipathabhavatīrṇamāśu puṃsāṃ harati malaṃ cirasaṃcitaṃ yadetat

na hi dhanamapi mṛgyate kadācinna khalu śarīrajakhedasaṃprayogaḥ //
mṛdulaghuvacasābhidhānakīrtiṃ bhajanamahaṃ tava dāsya eva ciṃtā

śubhacaritamapi dviṣaṃti puṃsāṃ svayamiha duścaritānubaṃdhacittāḥ //
mahadakuśalamapyavāpya susthā bhagarasarasikā avaiṣṇavāste // 2.2.10.१२ ० //
paramasukhapadaṃ hṛdaṃbujasthaṃ kṣaṇamapi nānusajjaṃti mattabhāvāḥ //
vitathavacanajālakairajasraṃ pidadhati nāma hareravaiṣṇavāste

parayuvatidhaneṣu nityalubdhāḥ kṛpaṇadhiyo nijakukṣibhārapūrṇāḥ//
niyataparamahattvamanyamānā narapaśavaḥ khalu viṣṇubhaktihīnāḥ

anavaratamanāryasaṃgaraktāḥ paraparibhāvakahiṃsakā'tiraudrāḥ //
naraharicaraṇasmṛtau viraktā naramalināḥ khalu dūrato hi varjyāḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde daśamo'dhyāyaḥ