Skanda Purana · Verses 2.1-8

veṅkaṭācalamāhātmyam
nāradasya sumeruśikharasthayajñavarāhadarśanam
pāvane naimiṣāraṇye śaunakādyā maharṣayaḥ //
cakrire lokarakṣārthaṃ satraṃ dvādaśavārṣikam

tānabhyagacchatkathako vyāsaśiṣyo mahāmatiḥ //
munirugraśravā nāma romaharṣaṇasambhavaḥ

samyagabhyarcitastveṣāṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ /
kathayāmāsa taddivyaṃ purāṇaṃ skandanāmakam

sṛṣṭisaṃhāravaṃśānāṃ vaṃśānucaritasya ca /
kathāṃ manvantarāṇāṃ ca vistarātsa nyavedayat

kathāstīrthaprabhāvāṇāṃ śrutvā te munipuṅgavāḥ //
ūcire vaśinaṃ sūtaṃ kathāśravaṇakāṅkṣayā

//ṛṣaya ūcuḥ //
romaharṣaṇa sarvajña purāṇārthaviśārada //
māhātmyaṃ śrotumicchāmo girīndrāṇāṃ mahītale //
brūhi tvaṃ no mahābhāga ke pradhānā mahīdharāḥ /६///
//śrīsūta uvāca //
etameva purā praśnamapṛcchaṃ jāhnavītaṭe //
vyāsaṃ munivaraśreṣṭhaṃ so'bravīnme gurūttamaḥ

//vyāsa uvāca//
purā devayuge sūta nārado munisattamaḥ /
sumeruśikharaṃ gatvā nānāratnasuśobhinam

tanmadhye vipulaṃ dīptaṃ brahmaṇo divyamālayam /
dṛṣṭvā tasyottare deśe pippaladrumamuttamam

sahasrayojanocchrāyaṃ vistīrṇaṃ dviguṇaṃ tathā /
tanmūle maṇḍapaṃ divyaṃ nānāratnasamanvitam

padmarāgamaṇistambhaiḥ sahasraiḥ samalaṃkṛtam //
vaiḍūryamuktāmaṇibhiḥ kṛtasvastikamālikam

navaratnasamākīrṇaṃ divyatoraṇaśobhitam /
mṛgapakṣibhirākīrṇaṃ navaratnamayaiḥ śubhaiḥ

puṣparāgamahādvāraṃ saptabhūmikagopuram //
sandīptavajrasukṛtakavāṭadvayaśobhitam // १३/
praviśyā'sau dadarśāntardivyamauktikamaṇḍapam //
vaiḍūryavedikaṃ tuṅgamāruroha mahāmuniḥ

tanmadhye tuṅgamatulaṃ vasupādavirājitam //
dadarśa muktāsaṅkīrṇaṃ siṃhāsanaṃ mahādyuti

tanmadhye puṣkaraṃ divyaṃ sahasradalaśobhitam //
śvetaṃ candrasahasrābhaṃ karṇikākesarojjvalam

tasya madhye samāsīnaṃ pūrṇacandrāyutaprabham//
kailāsaparvatākāraṃ sundaraṃ puruṣākṛtim

/
caturbāhumudārāṃgaṃ varāhavadanaṃ śubham//
śaṃkhacakrābhayavarānbibhrāṇaṃ puruṣottamam

pītāmbaradharaṃ devaṃ puṃḍarīkāyatekṣaṇam//
pūrṇeṃdusaumyavadanaṃ dhūpagaṃdhimukhāṃbujam

sāmadhvaniṃ yajñamūrtiṃ sruktuṇḍaṃ sruvanāsikam//
kṣīrasāgarasaṃkāśaṃ kirīṭojjvalitānanam

śrīvatsavakṣasaṃ śubhrayajñasūtravirājitam//
kaustubhaśrīsamuddyotaṃ samunnatamahorasam

jāṃbūnadamayairdivyaiḥ suratnābharaṇairyutam//
vidyunmālāparikṣiptaśaranmeghamivojjvalam

vāmapādatalākrāṃtapādapīṭhavirājitam//
kaṭakāṃgadakeyūrakuṇḍalojjvalitaṃ sadā

caturmukhavasiṣṭhātrimārkaṇḍeyairmunīśvaraiḥ//
bhṛgvādibhiranekaiśca sevyamānamaharniśam

indrādilokapālaiśca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ //
sevitaṃ devadeveśaṃ praṇipatyābhigamya ca

divyairupaniṣadbhāgairabhiṣṭūya dharādharam //
nāradaḥ paramaprītaḥ sthito devasya sannidhau

//
atha varāhasannidhiṃ prati dharaṇyāgamanam // //
etasminnaṃtare cābhūddivyadundubhiniḥsvanaḥ

tatastamāgatā devī dharaṇī sakhisaṃyutā //
suratnasāgarākāradivyāṃbarasamujjvalā

sumerumandarākārastanabhārāvanāmitā //
navadūrvādalaśyāmā sarvābharaṇabhūṣitā

ilayā vai piṃgalayā sakhībhyāṃ ca samanvitā //
tatastābhyāṃ samānītaṃ puṣpāṇāṃ nicayaṃ mahī

śrīmadvarāhadevasya pādamūle vikīrya ca //
praṇamya devadeveśaṃ kṛtāñjalipuṭā sthitā

tāṃ devīṃ śrīvarāho'pi hyāliṃgyāṃke nidhāya ca

// atha dharaṇivarāhasaṃvādaḥ // //
papraccha kuśalaṃ pṛthvīṃ prītipravaṇamānasaḥ

// śrīvarāha uvāca // //
tvāṃ niveśya mahīdevi śeṣaśīrṣe sukhāvahe //
lokaṃ tvayi niveśyaiva tvatsahāyāndharādharān //
hahāgato'smyahaṃ devi kimarthaṃ tvamihāgatā

// pṛthivyuvāca // //
māṃ samuddhṛtya pātālātsahasraphaṇaśobhite //
ratnapīṭha ivottuṃge saratne'nantamūrdhani //
kṛtvā māṃ susthirāṃ deva bhūdharānsaṃniveśya ca

maddhāraṇakṣamānpuṇyāṃstvanmayānpuruṣottama //
teṣu mukhyānmahābāho madādhārānvadasva me

//
atha śeṣācalasyasarvaparvatātiśāyitvavarṇanam //
// śrīvarāha uvāca // //
sumerurhimavānviṃdhyo mandaro gaṃdhamādanaḥ //
sālagrāmaścitrakūṭo mālyavānpāriyātrakaḥ

maheṃdro malayaḥ sahyaḥ siṃhādrirapi raivataḥ //
meruputro'ñjano nāma śailaḥ svarṇamayo mahān

ete śailavarāḥ sarve tvadādhārā vasundhare //
ye mayā devasaṃghaiśca ṛṣisaṃghaiśca sevitāḥ

eteṣu pravarānvakṣye tattvataḥ śṛṇu mādhavi //
sālagrāmaśca siṃhādriśśaileṃdro gandhamādanaḥ//

ete śailavarā devi diśaṃ haimavatīṃ śritāḥ //
dakṣiṇasyāṃ pratītāṃstu vakṣye śailānvasundhare

aruṇādrirhastiśailo gṛdhrādrirghaṭikācalaḥ //
ete śailavarāḥ sarve kṣīranadyāssamīpagāḥ

hastiśailāduttarataḥ paṃcayojanamātrataḥ //
suvarṇamukharīnāma nadīnāṃ pravarā nadī

tasyā evottare tīre kamalākhyaṃ sarovaram //
tattīre bhagavānāste śukasya varado hariḥ

balabhadreṇa saṃyuktaḥ kṛṣṇo bhaktārtināśanaḥ//
vaikhānasairmunigaṇairnityamārādhito'malaiḥ /४५//
kamalākhyasya sarasa uttare kānanottame //
krośadvayārdhamātre tu haricaṃdanaśobhite //
śrīveṃkaṭācalonāma vāsudevālayo mahān /

saptayojanavistīrṇaḥ śailendro yojanocchritaḥ //
asti svarṇamayo devi ratnasānubhṛdāyataḥ

indrādyā daivatagaṇā vasiṣṭhādyā munīśvarāḥ//
siddhāḥ sādhyāśca maruto dānavā daityarākṣasāḥ //
rambhādyā apsaraḥsaṃghā vasanti niyataṃ dhare

tapaścaraṃti nāgāśca garuḍāḥ kinnarāstathā //
etairadhiṣṭhitāstatra saritaḥ puṇyadarśanāḥ //
sarāṃsi vividhānyatra saṃti divyāni mādhavi

// atha svāmipuṣkariṇyāḥ sarvatīrthātiśāyitvavarṇanam // //
tīrthānāṃ caiva sarveṣāṃ śṛṇuṣva pravarāṇi vai

cakratīrthaṃ daivatīrthaṃ viyadgaṃgā tathaiva ca //
kumāradhārikātīrthaṃ pāpanāśanameva ca //
pāṇḍavaṃ nāma tīrthaṃ ca svāmipuṣkariṇī tathā

saptaitāni varāṇyāhurnārāyaṇagirau śubhe //
eteṣu pravarā devi svāmipuṣkariṇī śubhā

asyāstu paścime tīraṃ nivasāmi tvayā saha //
āste'syā dakṣiṇe tīraṃ śrīnivāso jagatpatiḥ

gaṃgādyaiḥ sakalaistīrthaiḥ samā sā sāgarāmbare //
trailokye yāni tīrthāni sarāṃsi saritastathā //
teṣāṃ svāmitvamāpannaṃ dhare svāmisarovare

svāmipuṣkariṇīṃ puṇyāṃ sevituṃ divyabhūdhare //
vasanti sarvatīrthāni teṣāṃ saṃkhyāṃ vadāmi te

ṣaṭṣaṣṭikoṭitīrthāni puṇye'sminbhūdharottame //
teṣu cātyaṃtamukhyāni ṣaṭ tīrthāni vasundhare

pañcānāṃ tīrtharājānāṃ tumbo garbhasamo mahān //
garbhavāsabhayadhvaṃsī snātānāṃ bhūdharottame

// dharaṇyuvāca // //
ṣaṭ tīrthāni mahābāho tvayoktāni mahīdhare //
māhātmyaṃ vada teṣāṃ me yathākālaṃ yathāvidhi //
phalāni teṣu snātānāṃ narāṇāṃ vada bhūdhara

//
// śrīvarāha uvāca // //
nārāyaṇādrimāhātmyaṃ vadāmi śṛṇu mādhavi

devāśca ṛṣayaścaiva yoginaḥ sanakādayaḥ //
kṛteṃ'janādriṃ tretāyāṃ nārāyaṇagiriṃ tathā

dvāpare siṃhaśailaṃ ca kalau śrīveṅkaṭācalam //
pravadantīha vidvāṃsaḥ paramātmālayaṃ girim

yojanānāṃ sahasrānte dvīpāṃtaragato'pi vā //
yo namedbhūdharendraṃ taddiśamuddiśya bhaktitaḥ //
sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati

tasminṣaṭtīrthamāhātmyaṃ yathākālaṃ vadāmi te

// atha kumāradhārāmāhātmyam // //
śṛṇuṣvāvahitā bhadre sarvapāpapraṇāśanam //
kubhasaṃsthe ravau māghe paurṇamāsyāṃ mahātithau

maghānakṣatrayuktāyāṃ bhūdharendre vasundhare //
kumāradhārikānāma sarasī lokapāvanī

yatrāste pārvatīsūnuḥ kārtikeyo'gnisaṃbhavaḥ //
devasenāsamāyuktaḥ śrīnivāsārcako'male

tasyāṃ yaḥ snāti madhyāhne tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu //
gaṃgādisarvatīrtheṣu yaḥ snāti niyamāddharaṃ //
dvādaśābdaṃ jagaddhātri tatphalaṃ samavāpnuyāt

yo'nnaṃ dadāti tattīrthe śaktyā dakṣiṇayānvitam //
sa tāvatphalamāpnoti snāne tūktaṃ phalaṃ yathā

// atha tuṃbatīrthamāhātmyam // //
mānasaṃsthe savitari paurṇamāsītithau dhare //
uttarāphālgunīyukte caturthe kāla uttame

paṃcānāmapi tīrthānāṃ tuṃbe'tha girigahvare //
yaḥ snāti manujo devi punargarbhe na jāyate

atha ākāśagaṃgāmāhātmyam //
agnivāhasthite bhānau citrānakṣatrasaṃyute //
pūrṇimākhye tithau puṇye prātaḥkāle tathaiva ca //
ākāśagaṃgāsariti snāto mokṣamavāpnuyāt

// atha pāṇḍavatīrthamāhātmyam // //
vṛṣabhasthe ravau rādhe dvādaśyāṃ ravivāsare //
śukle vāpyatha vā kṛṣṇe pakṣe bhaumasamanvite

śukle vāpyathavā kṛṣṇe bhānuvāreṇa saṃyute //
puṣyanakṣatrasaṃyukta hastarkṣeṇa yute'pi vā

tīrthe pāṃḍavanāmnyatra saṃgave snāti yo naraḥ //
neha duḥkhamavāpnoti paratra sukhamaśnute

atha pāpanāśanatīrthamāhātmyam //
śukle pakṣe'tha vā kṛṣṇe yārkavāreṇa saptamī //
puṣyanakṣatrasaṃyuktā hastarkṣeṇa yutāpi vā

tasyāṃ tithau mahābhāge pāpanāśanasaṃjñake //
tīrthe yaḥ snāti niyamādbhūdharendrasya mastake

koṭijanmārjitaiḥ pāpairmucyate sa narottamaḥ

// atha devatīrthamāhātmyam // //
śṛṇu devi paraṃ guhyamanantākhye mahāgirau //
maddivyālayavāyavye śikhare girigahvare //
devatīrthamiti khyātaṃ taṭākamatiśobhanam

tasminpuṇyatame devi snānakālaṃ vadāmi te

gurupuṣye vyatīpāte somaśravaṇake tathā //
dineṣveteṣu yaḥ snāti tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

yāni kānīha pāpāni jñānājñānakṛtāni ca //
tāni sarvāṇi naśyaṃti devatīrthe'tipāvane

puṇyānyapi ca vardhaṃte devatīrthanimajjanāta //
dīrghamāyuravāpnoti putrapautrasamanvitaḥ //
ante svargaṃ samāsādya candraloke mahīyate

taddineṣvannado devi yāvajjīvānnado bhavet //
atiguhyatamaṃ devi proktaṃ tubhyaṃ vasundhare //

// vyāsa uvāca // //
śrutvātha pṛthivī devī prītipravaṇamānasā //
iṣṭābhirvāgbhiratulaṃ tuṣṭāva dharaṇīdharam

// atha dharaṇīkṛta varāhastutiḥ //
// dharaṇyuvāca // //
namaste devadeveśa varāhavadanācyuta //
kṣīrasāgarasaṃkāśa vajraśṛṃga mahābhuja

uddhṛtāsmi tvayā deva kalpādau sāgarāṃbhasaḥ //
sahasrabāhunā viṣṇo dhārayāmi jagantyaham

anekadivyābharaṇayajñasūtravirājita //
aruṇāruṇāṃbaradhara divyaratnavibhūṣita

udyadbhānupratīkāśapādapadma namonamaḥ //
bālacaṃdrābhadaṃṣṭrāgramahābalaparākrama

divyacandanaliptāṃga taptakāṃcanakuṇḍala //
indranīlamaṇidyotihemāṃgadavibhūṣita

vajradaṃṣṭrāgranirbhinnahiṇayākṣa mahābala //
puṇḍarīkābhirāmākṣa sāmasvanamanohara

śrutisīmantabhūṣātmansarvātmaścāruvikrama //
caturānanaśaṃbhubhyāṃ vanditā''yatalocana

sarvavidyāmayākāra śabdātīta namo namaḥ //
ānaṃdavigrahā'nanta kālakāla namonamaḥ

iti stutvā'calā devī vavande pādayorvibhum //
vandamānā samudvīkṣya devaḥ phullavilocanaḥ

uddhṛtya dharaṇīṃ devīmāliliṃge'tha bāhubhiḥ //
āghrāya dharaṇīvaktraṃ vāmāṃke sanniveśya ca

atha varāhasya bhagavato dharaṇyā sākaṃ śeṣācalāgamanam // //
āruhya garuḍeśānaṃ jagāma vṛṣabhācalam //
munīṃdrairnāradādyaiśca stūyamāno mahīpatiḥ

svāmipuṣkariṇītīre paścime lokapūjite //
āste varāhavadano munīndraistatra pūjitaḥ //
vaikhānasairmahābhāgairbrahmatulyairmahātmabhiḥ

// atha veṃkaṭācalamāhātmyaśravaṇāvasaraḥ //
// vyāsa uvāca // //
taṃ dṛṣṭvā nāradaḥ sūta munīnāmuktavānpurā //
tadetadahamaśrauṣaṃ tatra vai munisaṃsadi

yatpṛṣṭo'haṃ tvayā sūta māhātmyaṃ dharaṇībhṛtām //
mayā tūktaṃ yathāvaddhi nāradācca purā śrutam

// athādhyāyaphalaśrutiḥ // //
ya idaṃ dharmasaṃvādamāvayoḥ sūta pāvanam //
paṭhedvā devapurato brāhmaṇānāṃ purastathā

sarveṣāmapi varṇānāṃ śṛṇvatāṃ bhaktipūrvakam //
sa pratiṣṭhāmavāpnoti putrapautraiḥ samanvitaḥ

śṛṇvatāmapi sarveṣāṃ yadiṣṭaṃ tadbhaviṣyati

// sūta uvāca // //
iti me bhagavānvyāsaḥ provāca munisevitaḥ //
yathāśrutaṃ mayā pūrvaṃ kṛṣṇadvaipāyanādguroḥ

tattathā sarvamevātra mayāpyuktaṃ munīśvarāḥ //
śrutvā sūtavacastvitthaṃ te prītamanaso'bhavan

// ṛṣaya ūcuḥ // //
sūta tvayoktaṃ bhuvi parvateṣu puṇyeṣu puṇyasya mahīdharasya //
māhātmyamasmākamahīndranāmnaḥ pāpāpahaṃ mokṣaphalapradāyakam

tato vṛṣādriṃ saṃprāpya varāho dharaṇīyutaḥ //
kimuktavāndharaṇyai sa tanno brūhi mahāmate

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīveṃkaṭācalamāhātmye dharaṇīvarāhasaṃvāde nāradasya sumeruśikharastha yajñavarāhadarśanaprāptyādivarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ