Skanda Purana · Chapter 2.1

// ayodhyāmāhātmyaṃ prārabhyate // //
jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanaṃdano vyāsaḥ //
yasyāsyakamalagalitaṃ vāṅmayamamṛtaṃ jagatpibati

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam//
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet

// vyāsa uvāca // //
himavadvāsinaḥ sarve munayo vedapāragāḥ //
trikālajñā mahātmāno naimiṣāraṇyavāsinaḥ

ye'rbudāraṇyaniratā daṇḍakāraṇyavāsinaḥ //
mahendrādriratā ye vai ye ca vindhyanivāsinaḥ

jaṃbūvanaratā ye ca ye godāvarivāsinaḥ //
vārāṇasīśritā ye ca mathurāvāsinastathā

ujjayinyāṃ ratā ye ca prathamāśramavāsinaḥ //
dvārāvatīśritā ye ca badaryyāśrayiṇastathā

māyāpurīśritā ye ca ye ca kāntīnivāsinaḥ //
ete cānye ca munayaḥ saśiṣyā bahavo'malāḥ

kurukṣetre mahākṣetre satre dvādaśavārṣike //
vartamāne ca rāmasya kṣitīśasya mahātmanaḥ //
samāgatāḥ samāhūtāḥ sarve te munayo'malāḥ

sarve te śuddhamanaso vedavedāṃgapāragāḥ //
tatra snātvā yathānyāyaṃ kṛtvā karma japādikam

bhāradvājaṃ puraskṛtya vedavedāṃgapāragam //
āsaneṣu vicitreṣu bṛṣyādiṣu hyanukramāt

upaviṣṭāḥ kathāścakrurnānātīrthāśritāstadā //
karmāṃtareṣu satrasya sukhāsīnāḥ parasparam

kathāṃteṣu tatasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām //
ājagāma mahātejāstatra sūto mahāmatiḥ

vyāsaśiṣyaḥ purāṇajño samaḥ harṣaṇasaṃjñakaḥ //
tānpraṇamya yathānyāyaṃ munīnupaviveśa saḥ //
upaviṣṭo yathānyāyaṃ munīnāṃ vacanena saḥ

vyāsaśiṣyaṃ munivaraṃ sūtaṃ vai romaharṣaṇam //
taṃ papracchurmunivarā bhāradvājādayo'malāḥ

// ṛṣaya ūcuḥ // //
tvattaḥ śrutā mahābhāga nānātīrthāśritāḥ kathāḥ //
sarahasyāni sarvāṇi purāṇāni mahāmate

sāṃprataṃ śrotumicchāmaḥ sarahasyaṃ sanātanam //
ayodhyāyā mahāpuryā mahimānaṃ guṇojjvalam

kīdṛśī sā sadā medhyā'yodhyā viṣṇupriyāpurī //
ādyā sā gīyate vede purīṇāṃ muktidāyikā

saṃsthānaṃ kīdṛśaṃ tasyāstasyāṃ ke ca mahībhujaḥ //
kāni tīrthāni puṇyāni māhātmyaṃ teṣu kīdṛśam

ayodhyāsevanānnṛṇāṃ phalaṃ syātsūta kīdṛśam //
kiṃ caritraṃ sūta tasyāḥ kā nadyaḥ ke ca saṃgamāḥ

tatra snānena kiṃ puṇyaṃ dānena ca mahāmate //
tatsarvaṃ śrotumicchāmastvattaḥ sūta guṇādhika

etatsarvaṃ krameṇaiva tathyaṃ tvaṃ vettha sāṃpratam//
ayodhyāyā mahāpuryyā māhātmyaṃ vaktumarhasi

// sūta uvāca // //
vyāsaprasādājjānāmi purāṇāni tapodhanāḥ //
setihāsāni sarvāṇi sarahasyāni tattvataḥ

taṃ praṇamya pravakṣyāmi māhātmyaṃ bhavadagrataḥ //
ayodhyāyā mahāpuryā yathāvatsarahasyakam

vidyāvantaṃ vipulamatidaṃ vedavedāṃgavedyaṃ śreṣṭhaṃ śāntaṃ śamitaviṣayaṃ śuddhatejoviśālam //
vedavyāsaṃ satatavinataṃ viśvavedyaikayoniṃ pārāśaryyaṃ paramapuruṣaṃ sarvadā'haṃ namāmi

ॐ namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase //
yasya prasādājjānāmi hyayodhyāmahimāmaham

śṛṇvantu munayaḥ sarve sāvadhānāḥ saśiṣyakāḥ //
māhātmyaṃ kathayiṣyāmi ayodhyāyā mahodayam

udīritamagastyāya skandenāśrāvi nāradāt //
agastyena purā proktaṃ kṛṣṇadvaipāyanāya tat

kṛṣṇadvaipāyanāccaitanmayā prāptaṃ tapodhanāḥ //
tadahaṃ vacmi yuṣmabhyaṃ śrotukāmebhya ādarāt

namāmi paramātmānaṃ rāmaṃ rājīvalocanam//
atasīkusumaśyāmaṃ rāvaṇāṃtakamavyayam

ayodhyā sā parā medhyā purī duṣkṛtidurllabhā //
kasya sevyā ca nā'yodhyā yasyāṃ sākṣāddhariḥ svayam

sarayūtīramāsādya divyā paramaśobhanā //
amarāvatīnibhā prāyaḥ śritā bahutapodhanaiḥ

hastyaśvarathapattyāḍhyā saṃpaduccā ca saṃsthitā //
prākārāḍhyapratolībhistoraṇaiḥ kāṃcanaprabhaiḥ

sānūpaveṣaiḥ sarvatra suvibhaktacatuṣṭayā //
anekabhūmiprāsādā bahubhittisuvikriyā

padmotphullaśubhodābhirvāpībhirupaśobhitā//
devatāyatanairdivyairvedaghoṣaiśca maṇḍitā

vīṇāveṇumṛdaṃgādiśabdairutkṛṣṭatāṃ gatā/
śālaistālairnālikeraiḥ panasāmalakaistathā

tathaivāmrakapitthādyairaśokairupaśobhitā //
ārāmairvividhairyuktā sarvartuphalapādapaiḥ

mālatījātibakulapāṭalīnāgacaṃpakaiḥ //
karavīraiḥ karṇikāraiḥ ketakībhiralaṃkṛtā

nimbajaṃvīrakadalīmātuliṃgamahāphalaiḥ //
lasaccaṃdanagaṃdhāḍhyairnāgarairupaśobhitā

devatulyaprabhāyuktairnṛpaputraiśca saṃyutā //
surūpābhirvarastrībhirdevastrībhirivāvṛtā

śreṣṭhaiḥ satkavibhiryuktā bṛhaspatisamairdvijaiḥ//
vaṇigjanaistathā pauraiḥ kalpavṛkṣairivāvṛtā

aśvairuccaiḥśravastulyairdaṃtibhirdiggajairiva//
iti nānāvidhairbhāvairupetendrapurī samā

yasyāṃ jātā mahīpālāḥ sūryavaṃśasamudbhavāḥ//
ikṣvākupramukhāḥ sarve prajāpālanatatparāḥ

yasyāstīre puṇyatoyā kūjadbhṛṃgavihaṃgamā //
sarayūrnāma taṭinī mānasaprabhavollasā

dharmadravaparītā sā ghargharottamasaṃgamā //
munīśvarāśritataṭā jāgarti jagaducchritā

dakṣiṇāccaraṇāṃguṣṭhānniḥsṛtā jāhnavī hareḥ //
vāmāṃguṣṭhānmunivarāḥ sarayūrnirgatā śubhā

tasmādime puṇyatame nadyau devanamaskṛte //
etayoḥ snānamātreṇa brahmahatyāṃ vyapohati

tāmayodhyāmatha prāpto'gastyaḥ kumbhodbhavo muniḥ //
yātrārthaṃ tīrthamāhātmyaṃ jñātvā skandaprasādataḥ //

āgatya tu itaḥ so'pi kṛ'tvā yātrāṃ krameṇa ca //
yathoktena vidhānena snātvā saṃtarpya tānpitṝn

pūjayitvā yathānyāyaṃ devatāḥ sakalā api //
sarvāṇyapi ca tīrthāni namaskṛtya yathāvidhi

kṛtakṛtyorjjitānandastīrthamāhātmyadarśanāt //
abhūdagastyo rūpeṇa pulakāṃ citavigrahaḥ

sa trirātraṃ sthitastatra yātrāṃ kṛtvā yathāvidhi //
stuvannayodhyāmāhātmyaṃ pratasthe munisattamaḥ

tamāyāṃtaṃ vilokyāśu bahulānandasundaram //
kṛṣṇadvaipāyano vyāsaḥ papracchānaṃdakāraṇam

// vyāsa uvāca // //
kutaḥ samāgato brahmansāṃprataṃ munisattamaḥ //
paramānaṃdasaṃdohaḥ samabhūtsāṃprataṃ tava

kasmādānaṃdapoṣo'bhūttava brahmanvadasva me //
mamāpi bhavadānaṃdātpramodo hṛdi jāyate

//
// agastya uvāca // //
aho mahadathāścaryyaṃ vismayo munisattama //
dṛṣṭvā prabhāvaṃ me'dyābhūdayodhyāyāstapodhana

tasmādānaṃdasaṃdohaḥ samabhūnmama sāṃpratam //
tacchrutvāgastyavacanaṃ vyāsaḥ provāca taṃ munim

// vyāsa uvāca // //
bhagavanbrūhi tattvena vistarātsarahasyakam //
ayodhyāyā mahāpuryā mahimānaṃ guṇādhikam

kaḥ kramastīrthayātrāyāḥ kāni tīrthāni ko vidhiḥ //
ki phalaṃ snānatastatra dānasya ca mahāmune //
etatsarvaṃ samācakṣva vistarādvadatāṃ vara

// agastya uvāca // //
aho dhanyatamā buddhistava jātā tapodhana //
dṛśyate yena pṛcchā te hyayodhyāmahimāśritā

akāro brahma ca proktaṃ yakāro viṣṇurucyate //
dhakāro rudrarūpaśca ayodhyānāma rājate

sarvopapātakairyuktairbrahmahatyādipātakaiḥ //
nāyodhyā śakyate yasmāttāmayodhyāṃ tato viduḥ

viṣṇorādyā purī yeyaṃ kṣitiṃ na spṛśati dvija //
viṣṇoḥ sudarśane cakre sthitā puṇyakarī kṣitau

kena varṇayituṃ śakyo mahimā'syāstapodhana //
yatra sākṣātsvayaṃ devo viṣṇurvasati sādaraḥ

sahasradhārāmārabhya yojanaṃ pūrvato diśi //
pratīci diśi tathaiva yojanaṃ samatovadhiḥ

dakṣiṇottarabhāge tu sarayūtamasāvadhiḥ //
etatkṣetrasya saṃsthānaṃ harerantargṛhaṃ sthitam //
matsyākṛtiriyaṃ vipra purī viṣṇorudīritā

paścime tasya mūrddhā tu gopratārāsitā dvija

pūrvataḥ pṛṣṭhabhāgo hi dakṣiṇottaramadhyamaḥ //
tasyāṃ puryyāṃ mahābhāga nāmnā viṣṇurhariḥ svayam //
pūrvaṃdṛṣṭaprabhāvo'sau prādhānyena vasatyapi

// vyāsa uvāca // //
bhagavankiṃ prabhāvo'sau yo'yaṃ viṣṇuharistvayā //
kīrtito muniśārdūla prasiddhiṃ gatavānkatham //
etatsarvaṃ samācakṣva vistareṇa mamāgrataḥ

// // agastya uvāca // //
viṣṇuśarmeti vikhyātaḥ purābhūdbrāhmaṇottamaḥ //
vedavedāṃgatattvajño dharmakarmasamāśritaḥ

yogadhyānarato nityaṃ viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ //
sa kadācittīrthayātrāṃ kurvanvaiṣṇavasattamaḥ //
ayodhyāmāgato viṣṇurviṣṇuḥsākṣādvasediti

ciṃtayanmanasā vīrastapaḥ kartuṃ samudyataḥ //
sa vai tatra tapastepe śākamūlaphalāśanaḥ

grīṣme paṃcāgnimadhyastho hyatapatsa mahātapāḥ //
vārṣike ca nirālambo hemante ca sarovare

snātvā yathoktavidhinā kṛtvā viṣṇostathārcanam //
vaśīkṛtyendriyagrāmaṃ viśuddhenāṃtarātmanā

mano viṣṇau samāveśya vidhāya prāṇasaṃyamam //
ॐkāroccāraṇāddhīmānhṛdi padmaṃ vikāsayan

tanmadhye ravisomāgnimaṇḍalāni yathāvidhi //
kalpayitvā hariṃ mūrtaṃ yasmindeśe sanātanam

pītāṃbaradharaṃ viṣṇuṃ śaṃkhacakragadādharam //
taṃ ca puṣpaiḥ samabhyarcya manastasminniveśya ca

brahmarūpaṃ hariṃ dhyāyañjapanvai dvādaśākṣaram //
vāyubhakṣaḥ sthitastatra viprastrīnvatsarānvasan

tato dvijavaro dhyātvā stutiṃ cakre harerimām //
praṇipatya jagannāthaṃ carācaraguruṃ harim //
viṣṇuśarmātha tuṣṭāva nārāyaṇamataṃdritaḥ

// viṣṇuśarmmovāca // //
prasīda bhagavanviṣṇo prasīda puruṣottama //
prasīda devadeveśa prasīda kamalekṣaṇa

jaya kṛṣṇa jayāciṃtya jaya viṣṇo jayāvyaya //
jaya yajñapate nātha jaya viṣṇo pate vibho

jaya pāpaharānaṃta jaya janmajvarāpaha //
namaḥ kamalanābhāya namaḥ kamalamāline

namaḥ sarveśa bhūteśa namaḥ kaiṭabhasūdana //
namastrailokyanāthāya jaganmūla jagatpate

namo devādhidevāya namo nārāyaṇāya vai //
namaḥ kṛṣṇāya rāmāya namaścakrāyudhāya ca

tvaṃ mātā sarvalokānāṃ tvameva jagataḥ pitā //
bhayārttānāṃ suhṛnmitraṃ tvaṃ pitā tvaṃ pitāmahaḥ

tvaṃ havistvaṃ vaṣaṭkārastvaṃ prabhustvaṃ hutāśanaḥ //
karaṇaṃ kāraṇaṃ karttā tvameva parameśvaraḥ

śaṃkhacakragadāpāṇe māṃ samuddhara mādhava

prasīda maṃdaradhara prasīda madhusūdana //
prasīda kamalākānta prasīda bhuvanādhipa

// agastya uvāca // //
ityevaṃ stuvatastasya manobhaktyā mahātmanaḥ //
āvirbabhūva viśvātmā viṣṇurgaruḍavāhanaḥ

śaṃkhacakragadāpāṇiḥ pītāṃbaradharo'cyutaḥ //
uvāca sa prasannātmā viṣṇuśarmāṇamavyayaḥ

// śrībhagavānuvāca // //
tuṣṭo'smi bhavato vatsa mahatā tapasā'dhunā //
stotreṇānena sumate naṣṭapāpo'si sāṃpratam

varaṃ varaya viprendra varado'haṃ tavāgrataḥ //
nā'taptatapasā draṣṭuṃ śakyaḥ kenāpyahaṃ dvija

// viṣṇuśarmmovāca // //
kṛtakṛtyo'smi deveśa sāṃprataṃ tava darśanāt //
tvadbhaktimacalāmekāṃ mama dehi jagatpate

// // śrībhagavānuvāca // //
bhaktirastvacalā me vai vaiṣṇavī muktidāyinī //
atraivāstvacalā me vai jāhnavī muktidāyinī

idaṃ sthānaṃ mahābhāga tvannāmnā khyātimeṣyati

// agastya uvāca // //
ityuktvā devadeveśaścakreṇotkhāya tatsthalam //
jalaṃ prakaṭayāmāsa gāṃgaṃ pātālamaṃḍalāt

jalena tena bhagavānpavitreṇa dayāṃbudhiḥ //
nīrajastu bhūmitalaṃ kṣaṇāccakre kṛpāvaśāt

cakratīrthamiti khyātaṃ tataḥ prabhṛti taddvija //
jātaṃ trailokyavikhyātamaghaughadhvaṃsakṛcchubham

tatra snānena dānena viṣṇulokaṃ vrajennaraḥ

tataḥ sa bhagavānbhūyo viṣṇuśarmāṇamacyutaḥ //
kṛpayā parayā yukta uvāca dvijavatsalaḥ

//śrībhagavānuvāca // //
tvannāmapūrvikā vipra manmūrtiriha tiṣṭhatu //
viṣṇuharīti vikhyātā bhaktānāṃ muktidāyinī

// agastya uvāca // //
iti śrutvā vaco vipro vāsudevasya buddhimān//
svanāmapūrvikāṃ mūrtiṃ sthāpayāmāsa cakriṇaḥ

tataḥ prabhati vipreśa śaṃkhacakragadādharaḥ //
pītavāsāścaturbāhurnāmnā viṣṇuhariḥ sthitaḥ

kārtike śuklapakṣasya prārabhya daśamī tithim //
pūrṇimāmavadhiṃ kṛtvā yātrā sāṃvatsarī bhavet

cakratīrthe naraḥ snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate //
bahuvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

pitṝnuddiśya yastatra piṃḍānnirvāpayiṣyati //
tṛptāstu pitaro yānti viṣṇulokaṃ na saṃśayaḥ

cakratīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā viṣṇuhariṃ vibhum //
sarvapāpakṣayaṃ prāpya nākapṛṣṭhe mahīyate

svaśaktyā tatra dānāni dattvā niṣkalmaṣo naraḥ //
viṣṇuloke vaseddhīmānyāvadindrāścaturdaśa

anyadāpi narastatra cakratīthe jiteṃdriyaḥ //
dṛṣṭvā sakṛddhariṃ devaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

iti sakalaguṇābdhirdhyeyamūrtiścidātmā haririha paramūrtyā tasthivānmuktihetoḥ //
tamiha bahulabhaktyā cakratīrthābhiṣekī vasati sukṛtimūrttiryo'rcayedviṣṇuloke //

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṃḍe'yodhyāmāhātmye viṣṇuharimāhātmyavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ