Skanda Purana · Chapter 1.66

// sūta uvāca // //
tatastrayodaśe varṣe vyatīte samaye tadā //
upaplave saṃgateṣu sarvarājasu pāṃḍavāḥ

yoddhumāgatya saṃtasthuḥ kurukṣetraṃ mahārathāḥ //
kauravāścāpi saṃtasdhurduryodhanapurogamāḥ

tato bhīṣmeṇa proktāṃ ca naraiḥ śrutvā yudhiṣṭhiraḥ //
rathātirathasaṃkhyāṃ tu rājñāṃ madhye vaco'bravīt

bhīṣmeṇa vihitā kṛṣṇa rathātirathavarṇanā //
tato duryodhano'pṛcchadidaṃ svīyānmahārathān

sasainyānpāṃḍavānetānhanyātkālena kena kaḥ //
māsena tu pratijñātaṃ bhīṣmeṇa ca kṛpeṇa ca

pakṣaṃ droṇena cāhnāṃ ca daśabhirdrauṇinā raṇe //
ṣaḍbhiḥ karṇena ca tathā sadā mamabhayaṃkṛtā

tadahaṃ svāṃśca pṛcchāmi kena kālena haṃti kaḥ //
etacchrutvā vaco rājñaḥ phālguno vākyamabravīt

ayuktametadbhīṣmādyaiḥ pratijñātaṃ yudhiṣṭhira //
tato jaye ca vijaye niścayo hi mṛṣaiva tat

tavāpi ye saṃti nṛpāḥ sannaddhā raṇasaṃsthitāḥ //
paśyaitānpuruṣavyāghrānkālakalpāndurāsadān

drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭaketuṃ ca kaikayam //
sahadevaṃ sātyakiṃ ca cekitānaṃ ca durjayam

dhṛṣṭadyumnaṃ saputraṃ ca mahāvīryaṃ ghaṭotkacam //
bhīmādīṃśca maheṣvāsānkeśavaṃ cāparājitam

manyehamekastveteṣāṃ hanyātkauravavāhinīm //
sannaddhāḥ pratidṛśyaṃte bhīṣmādyā bahavo rathāḥ

tebhyo bhayaṃ na kāryaṃ te phalgavo'mī mṛgā iva

asmākaṃ dhanuṣāṃ ghoṣairidānīmeva bhārata //
kauravā vidraviṣyaṃti siṃhatrastā mṛgā iva

vṛddhādbhīṣmāddvijādvṛddhāddroṇādapi kṛpādapi//
bāliśātkiṃ bhayaṃ drauṇeḥ sūtaputrācca durmateḥ

athavā cittanirvṛtyai jñātumicchasi bhārata //
śatrūṇāṃ pratyanīkeṣu saṃdhāvacchṛṇu me vacaḥ

eko'hameva saṃgrāme sarve tiṣṭhaṃtu te rathāḥ //
ekāhnā kṣapaye sarvānkauravānsainyasaṃyutān

ityarjunavacaḥ śrutvā smayandāmodaro'bravīt //
evametadyathā prāha phālguno'yaṃ mṛṣā na tat

tataśca śaṃkhānbherīśca śataśaścaiva puṣkarān //
nivārya rājamadhyastho barbarīko vaco'bravīt //

yena taptaṃ guptakṣetre yena devyaḥ sutoṣitāḥ //
yasyātulaṃ bāhubalaṃ tena coktaṃ niśamyatām

yadbravīmi vacaḥ satyaṃ śṛṇudhvaṃ tannarādhipāḥ //
ātmano vīryasadṛśaṃ kevalaṃ na tu darpataḥ

yadāryeṇa pratijñātamarjunena mahātmanā //
na marṣayāmi tadvākyaṃ kālakṣepo mahānayam

sarve bhavaṃtastiṣṭhaṃtu sārjunāḥ sahakeśavāḥ //
eko muhūrtādbhīṣmādīnsarvānneṣye yamakṣayam

mayi tiṣṭhati kenāpi śastragrāhyaṃ na kṣatriyaiḥ //
svadharmaśapatho vo'stu mṛte grāhyaṃ tato mayi

paśyadhvaṃ me balaṃ bāhvordevyārādhanasaṃbhavam //
māhātmyaṃ guptakṣetrasya tathā bhaktiṃ ca pāṃḍuṣu

paśyadhvaṃ me dhanurghoraṃ tūṇīrāvakṣayau tathā //
khaḍgaṃ ca devyā yaddattaṃ tato vacmi vacastvidam

iti tasya vacaḥ śrutvā kṣatriyā vismayaṃ yayuḥ //
arjunaśca kaṭākṣepe lajjitaḥ kṛṣṇamaikṣata

tamāha lalitaṃ kṛṣṇaḥ phālgunaṃ paramaṃ vacaḥ //
ātmaupayikamevedaṃ bhaimi putro'bhyabhāṣata

navakoṭiyuto'nena palāśī nihataḥ purā //
kṣaṇādeva ca pātāle śrūyate mahadadbhutam

punaḥ prakṣyāmade tvenaṃ kvenopāyena kauravān//
muhūrtāddhaṃsi brūhīti pṛcchayatāṃ cāha taṃ jayaḥ

tataḥ smaranyādaveṃdro bhaimiputramabhāṣata

bhīpmadroṇakṛpadrauṇikarṇaduryodhanādibhiḥ //
guptāṃ tryaṃbakadurjeyāṃ senāṃ haṃsi kathaṃ kṣaṇāt

ayaṃ mahānvismayaste vacaso bhaiminaṃdana //
saṃbhūtaḥ sarvarājñāṃ ca phālgunasya ca dhīmataḥ

tadbrūhi kenopāyena muhūrtāddhaṃsi kauravān //
upāyavīryaṃ te jñātvā maṃsyāmo vayamapyuta

// sūta uvāca // //
ityukto vāsudevena sarvabhūteśvareṇa ca //
siṃhavakṣāḥ parvatābho nānābhūṣaṇabhūṣitaḥ

ghaṭāsyo ghaṭahāsaśca ūrdhvakeśo'tidīpti mān //
vidyudakṣo vāyujavo yaścecchennāśayejjagat

devīdattātulabalo barbarīko'bhyabhāṣata //
yadi vo mānasaṃ vīrā upāyasya pradarśane

tadahaṃ darśayāmyeṣa paśyadhvaṃ sahakeśavāḥ //
ityuktvā dhanurāropya saṃdadhe viśikhaṃ tvaran //
niḥśalyaṃ cāpi saṃpūrṇaṃ siṃdūrābheṇa bhasmanā

ākarṇamākṛpya ca taṃ mumoca mukhādathodbhūtamabhūcca bhasma

senādvaye tacca papāta śīghraṃ yasyaiva yatrāsti ca mṛtyumarma //
sarvaromasu bhīṣmasya kaṃṭhe rādheyadroṇayoḥ

ūrau duryodhanasyāpi śalyasyāpi ca vakṣasi //
kaṃṭhe ca śakunerdīptaṃ bhagadattasya cāpatat

kṛṣṇasya pādatala lake kaṃṭhe drupadamatsyayoḥ //
śikhaṃḍinastathā kaṭyāṃ kaṃṭhe senāpatestathā

papāta raktaṃ tadbhasma yatra yeṣāṃ ca marma ca //
kevalaṃ caiva pāṃḍūnāṃ kṛpadroṇyośca nāspṛśata

iti kṛtvā tato bhūyo barbarīko'bhyabhāṣata //
dṛṣṭaṃ bhavadbhirevaṃ yanmayā marma nirīkṣitam

adhunā pātayiṣyāmi marmasveṣāṃ śitāñcharān //
devīdattānamoghākhyānyairmariṣyaṃtyamī kṣaṇāt

śapathā vaḥ svadharmasya śastraṃ grāhyaṃ na vaḥ kvacit //
muhūrtātpātayiṣyāmi śatrūnetāñchitaiḥ śaraiḥ

tato vismitacittānāṃ yudhiṣṭhirapurogiṇām //
āsīnninādaḥ sumahānsādhusādhviti śaṃsa tām

vāsudevaśca saṃkruddhaścakreṇa niśitena ca //
evaṃ bruvata evāsya śiraśchittvā nyapātayat

tataḥ kṣaṇātsarvamāsīdāvigraṃ rājamaṃ ḍalam //
vyalokayankeśavaṃ te vismitāścābhavanbhṛśam

kimetaditi prāhuśca barbarīkaḥ kuto hataḥ//
pāṃḍavāścāpi mumucuraśrūṇi sahapārthivāḥ

hāhā putreti ca gṛṇanpraskhalaṃśca padepade //
ghaṭotkaco'pataddīnaḥ putropari vimūrchitaḥ

etasminnaṃtare devyaścaturdaśa samāyayuḥ

siddhāṃbikā kroḍamātā kapālī tārā suvarṇā ca trilokajetrī //
bhāṇeśvarī carcikā caikavīrā yogeśvarī caṃḍikā traipurā ca

bhūtāṃbikā harasiddhistathāmūḥ saṃprāpya tasthurnṛpavismayaṃkarāḥ //
śrīcaṃḍikā''śvāsya tatau ghaṭotkacaṃ provāca vākyaṃ mahatā svareṇa

śṛṇudhvaṃ pārthivāḥ sarve kṛṣṇena viditātmanā //
hetunā yena nihato barbarīko mahābalaḥ

merumūrdhni purā pṛthvī samavetāndivaukasaḥ //
bhārākrāṃtā jagādaitānbhāro'pa hriyatāṃ hi me

tato brahmā prāha viṣṇuṃ bhagavaṃstvamidaṃ śṛṇu //
devāstvānugamiṣyaṃti bhāraṃ hara bhuvaḥ prabho

tatastatheti tanmene vacanaṃ viṣṇuravyayaḥ //
etasminnaṃtare bāhumuddhṛtyoccairabhāṣata

sūryavarceti yakṣeṃdraścaturāśītikoṭipaḥ //
kimarthaṃ mānuṣe loke bhavadbhirjanma kāryate

mayi tiṣṭhati doṣāṇāmanekānāṃ mahāspade //
sarve bhavaṃto modaṃtu svargeṣu saha viṣṇunā

ahameko'vatīryaitānhaniṣyāmi bhuvo bharān //
svadharmaśapathā vo vai saṃti cejjanma prāpsyatha

ityuktavacane brahmā kruddhastaṃ samabhāṣata //
durmate sarvadevānāmaviṣahyaṃ mahābharam

svasādhyaṃ brūṣe mohāttvaṃ śāpayogyo'si bāliśa //
deśakālocitaṃ svīyaṃ parasya ca balaṃ hṛdā

avicāryaiva prabhuṣu vakti so'rhati daṃḍanam //
tasmādbhūbhāraharaṇe yuddhasyopakrame sati

śarīranāśaṃ kṛṣṇāttvamavāpsyasi na saṃśayaḥ //
evaṃ śapto brahmaṇā'sau viṣṇumetadayācata

yadyevaṃ bhavitā nāśastadekaṃ deva prārthaye //
janmaprabhṛti me dehi matiṃ sarvārthasādhanīm

tatastatheti taṃ prāha keśavo devasaṃsadi //
śiraste pūjayiṣyaṃti devyāḥ pūjyo bhaviṣyasi

ityuktvā cāvatīrṇo'sau saha devairharistadā //
harirnāma sa kṛṣṇo'sau bhavaṃtaste tathā surāḥ

sūryavarcāḥ sa cāyaṃ hi nihato bhaimiputrakaḥ //
prākchāpaṃ brahmaṇaḥ smṛtvā hatonena mahātmanā //
tasmāddoṣo na kṛṣṇe'smindraṣṭavyaḥ sarvabhū mipaiḥ

// śrīkṛṣṇa uvāca // //
yaduktaṃ bhūmipā devyā tattathaiva na saṃśayaḥ

yadyenamadhunā naiva hanyāṃ brahmavaco'nyathā //
tato bhavediti smṛtvā mayāsau vinipātitaḥ

guptakṣetre mayaivā'sau niyukto devyanusmṛtau //
pūrvaṃ dattaṃ varaṃ svīyaṃ smaratā devasaṃsadi

ityukte caṃḍikā devī tadā bhaktaśirastvidam //
abhyukṣya sudhayā śīghramajaraṃ cāmaraṃ vyadhāt

yathā rāhuśirastadvattacchiraḥ praṇanāma tān //
uvāca ca didṛkṣāmi yuddhaṃ tadanumanyatām

tataḥ kṛṣṇo vacaḥ prāha meghagaṃbhīravākprabhuḥ //
yāvanmahī sanakṣatrā yāvaccaṃdradivākarau

tāvattvaṃ sarvalokānāṃ vatsa pūjyo bhaviṣyasi //
devīlokeṣu sarveṣu devīvadvicariṣyasi

svabhaktānāṃ ca lokeṣu devīnāṃ dāsyase sthitim //
bālānāṃ ye bhaviṣyaṃti vātapittakaphodbhavāḥ //
piṭakāstāḥ sukhenaiva śāmayiṣyasi pūjanāt

idaṃ ca śṛṃgamāruhya paśya yuddhaṃ yathā bhavet

dhāvaṃtaḥ kauravāstvasmānvayaṃ yāmastvamūniti //
ityukte vāsudevena devyo'thāṃbaramāviśan

barbarīkaśiraścaiva giriśṛṃgamavāpya tat //
dehasya bhūmisaṃskārāścābhavacchiraso nahi //
tato yuddhaṃ mahadabhūtkurupāṃḍavasenayoḥ

aṣṭādaśāhena hatā ye ca droṇavṛṣādayaḥ //
duryodhane hate krūre aṣṭādaśadinātyaye

yudhiṣṭhiro jñātimadhye goviṃdaṃ samabhāṣata //
puruṣottama saṃgrāmamamuṃ saṃtāritā vayam

tvayaiva nāthena hare namaste puruṣottama //
śrutvā tasyāpi sāsūyamidaṃ bhīmo vaco'bravīt

yena dhvastā dhārtarāṣṭrāstaṃ nirākṛtya māṃ nṛpa //
puruṣottamaṃ kṛṣṇamiti bravīṣi kimu mūḍhavat

dhṛṣṭadyumnaṃ phālgunaṃ ca sātyakiṃ māṃ ca pāṃḍava //
nirākṛtya bravīṣyeva sūtaṃ dhiktvā yudhiṣṭhira

// arjuna uvāca // //
maivaṃ maivaṃ brūhi bhīma na tvaṃ vetsi janārdanam //
na mayā na tvayā pārtha nānyenāpyarayo hatāḥ

ahaṃ hi sarvadāgrasthaṃ naraṃ paśyāmi saṃyuge //
nighnaṃtaṃ śātravāṃstatra na jāne ko'pyasāviti

// bhīma uvāca // //
vibhrāṃto'si dhruvaṃ pārtha nātra haṃtā naro'paraḥ //
atha cedasti tvatpautramuccasthaṃ vacmi haṃta kaḥ

upasṛtya tato bhīmo barbarīkamapṛcchata //
brūhyete kena nihatā dhārtarāṣṭrā hi śatravaḥ

// barbarīka uvāca // //
eko mayā pumāndṛṣṭo yudhyamānaḥ paraiḥ saha //
savyataḥ paṃcavaktraḥ sa dakṣiṇe caikavaktrataḥ

savyato daśahastaśca dhṛtaśūlādyudāyudhaḥ //
dakṣiṇe ca caturhasto dhṛtacakrādyudāyudhaḥ

savyataśca jaṭādhārī dakṣiṇe mukuṭoccayaḥ //
savyato bhasmadhārī ca dakṣiṇe dhṛtacaṃdanaḥ

savyataścaṃdradhārī ca dakṣiṇe kaustubhadyutiḥ //
mamāpi taddarśanato mahadbhayamajāyata

īdṛśo me naro dṛṣṭo na cānyo yo jaghāna tān //
ityukte puṣpavarṣaṃ tu khādāsītsumahāprabham

sasvanurdevavādyāni sādhusādhviti vai jaguḥ //
vismitāḥ pāṃḍavāścāsanpraṇemuḥ puruṣottamam

vilakṣaścābhavadbhīmo niśvāsāṃścāpyamuṃcata //
taṃ tataḥ keśavaḥ svāmī samādāya kare dṛḍhe

kuruśārdūla ehīti procya sasmāra kāśyapim //
āruhya garuḍaṃ paścātsmṛtamātramupasthitam

bhīmena sahito vyomni prayāto dakṣiṇāṃ diśam //
tato'rṇavamatītyaiva suvelaṃ ca mahāgirim

laṃkāsamīpe dṛṣṭvaiva saraḥ kṛṣṇo'bravīdvacaḥ //
kuruśārdūla paśyedaṃ saro dvādaśayojanam

yadi śūro'si tacchīghramānayāsyatalānmṛdam //
ityukto garuḍācchīghraṃ nyapatattajjale balī

yojanaṃ vāyujavādgacchannadho nāṃtamapaśyata //
tato bhīmo viniḥsṛtya bhagnavīryo'bhyabhāṣata

agādhametatsumahatsaraḥ kaiścinmahābalaiḥ //
ahaṃ khāditumārabdhaḥ kathaṃciccāpi nirgataḥ

/
evamukto hasankṛṣṇa uccikṣepa mahatsaraḥ //
svenāṃguṣṭhena tejasvī tadardhārdhamajāyata

tadṛṣṭvā vismitaḥ prāha kimidaṃ kṛṣṇa brūhi me

// śrīkṛṣṇa uvāca//
kumbhakarṇa iti khyātaḥ pūrvamāsīnniśācaraḥ //
rāmabāṇahatasyābhūcchiraśchinnaṃ sudurmateḥ

śirasastasya tālukyakhaṃḍametadvṛkodara //
yojanadvādaśāyāmaṃ mṛdu kṣiptaṃ vicūrṇitam

vidhṛtastvaṃ ca yaiste tu sarogeyābhidhāḥ surāḥ //
trikūṭasya śilā bhiśca cūrṇitā ye ca koṭiśaḥ

ete hi viśvaripavo nihatāḥ syurupāyataḥ //
gacchāmaḥ pāṃḍavānbhīma drauṇirhi tvarate dṛḍham

tato bhīmaḥ praṇamyāha manovākkāyavṛddhibhiḥ //
kṛtamājanmataḥ sava kukṛtaṃ kṣama keśava

puruṣottama bhavānnātha bāliśasya prasīda me //
tataḥ kṣāṃtamiti procya bhīmena sahito hariḥ

raṇājiraṃ bhūya etya barbarīkaṃ vaco'bravīt //
carannevaṃ suhṛdaya sarvalokeṣu nityaśaḥ

pūjitaḥ sarvalokaistvaṃ yacchaṃsteṣāṃ varānvṛtān //
guptakṣetraṃ ca na tyājyaṃ sarvakṣetrottamottamam

dehisthalyāṃ tathā vāsī kṣamasva duṣkṛtaṃ ca yat //
ityuktastānnamatkṛtya bhaimiḥ svairaṃ yayau mudā

vāsudevo'pi kāryāṇi sarvāṇyūrdhvamakārayat //
iti vo varṇitotpattirbarbarīkasya vāḍavāḥ //
stavaṃ cāsya pravakṣyāmi yena tuṣyati yakṣarāṭ

jayajaya caturaśītikoṭiparivāra sūryavarcābhidhāna yakṣarāja jaya bhūbhāraharaṇapravṛtta laghuśāpaprāptanairṛtiyonisaṃbhava jaya kāmakaṭaṃkaṭākukṣirājahaṃsa jaya ghaṭotkacānaṃdavardhana barbarīkābhidhāna jaya kṛṣṇopadiṣṭaśrīguptakṣetrade vīsamārādhanaprāptātulavīrya jaya vijayasiddhidāyaka jaya piṃgalārepalendraduhadruhānavakoṭīśvara palāśanadāvānala jaya bhūpātālāṃtarāle nāgakanyāpari hāraka jaya bhīmamānamardana jaya sakalakauravasenāvadhamuhūrtapravṛtta jaya śrīkṛṣṇavaralabdhasarvavarapradānasāmarthya jayajaya kalikālavaṃditanamonamaste pā hipāhīti

anena yaḥ suhṛdayaṃ śrāvaṇe'bhyarcya darśake //
vaiśākhe ca trayodaśyāṃ kṛṣṇapakṣe dvijottamāḥ //
śatadīpaiḥ pūrikābhiḥ saṃstavettasya tuṣyati

tato viprā nāradaśca samārādhya maheśvaram //
mahīnagarake puṇye sthāpayāmāsa śaṃkaram

lokānāṃ ca hitārthāya kedāraṃ liṅgamuttamam //
atrīśāduttare bhāge mahāpāpapraṇāśanam

atra kuṇḍe naraḥ snātvā śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi //
atrīśaṃ ca namaskṛtya kedāraṃ ca prapaśyati

mātuḥ stanyaṃ punarnaiva sa pibenmuktibhāgbhavet //
tato rudro nīlakaṇṭho nāradāya mahātmane

varaṃ dattvā svayaṃ tasthau mahīnagarake śubhe //
koṭitīrthe naraḥ snātvā nīlakaṇṭhaṃ prapaśyati

jayādityaṃ namaskṛtya rudralokamavāpnuyāt //
jayādityaṃ pūjayaṃti kūpe snātvā narottamāḥ

na teṣāṃ vaṃśanāśo'sti jayādityaprasādataḥ //
teṣāṃ kule na rogaḥ syānna dāridryaṃ na lāñchanam

putrapautrasamāyuktā dhanadhānyasamāyutāḥ //
bhuktvā bhogāniha bahūnsūryaloke vasanti te

iti proktaṃ mayā viprā guptakṣetraṃ samāsataḥ //
saptakrośapramāṇaṃ ca kṣetrasyāsya purā dvijāḥ //
svayaṃbhuvā proktamidaṃ sarvakāmārthasiddhidam

iti vo varṇitaḥ puṇyo mahīsāgarasambhavaḥ //
śṛṇvansaṃkīrtayaṃścaiva sarvapāpaiḥ pramucyate

ya idaṃ śrāvayedvidvānmahāmāhātmyamuttamam //
sarvapāpavinirmukto rudralokaṃ sa gacchati

guptakṣetrasya māhātmyaṃ sakalaṃ śrāvayedyadi //
sarvaiśvaryamavāpnoti brahmahatyāṃ vyapohati

koṭitīrthasya māhātmyaṃ mahīnagarakasya ca //
śṛṇoti śrāvayedyastu brahmabhūyāya kalpate

koṭitīrthe naraḥ snātvā śrāddhaṃ kṛtvā prayatnataḥ //
dānaṃ dadyādyathāśaktyā śṛṇudhvaṃ tatphalaṃ hi me

svargapātālamartyeṣu yāni tīrthāni santi vai //
teṣu dāneṣu yatpuṇyaṃ tatphalaṃ prāpyate naraiḥ

aśvamedhādibhiryajñairiṣṭaiścaivāptadakṣiṇaiḥ //
sarvavratatapobhiśca kṛtairyatpuṇyamāpyate

tatpuṇyaṃ prāpyate viprāḥ koṭitīrthe na saṃśayaḥ

idaṃ pavitraṃ khalu puṇyadaṃ sadā yaśaskaraṃ pāpaharaṃ parātparam //
śṛṇoti bhaktyā puruṣaḥ sa puṇyabhāgasukṣaye rudrasalokatāṃ vrajet

dhanyaṃ yaśasyaṃ niyataṃ supuṇyaṃ svarmokṣadaṃ pāpaharaṃ narāṇām //
śṛṇoti nityaṃ niyataḥ śuciḥ pumānbhittvā raviṃ viṣṇu padaṃ prayāti

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe guptakṣetramāhātmyapari samāptivarṇanaṃnāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

//
ata ūrdhvaṃ kāpilasthānopākhyānaṃ bhaviṣyati //?//
iti śrīskandapurāṇīyaprathamamāheśvarakhaṇḍāntargato dvitīyaḥ kaumārikākhaṇḍaḥ samāptaḥ //