સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.66

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્ત્રયોદશે વર્ષે વ્યતીતે સમયે તદા ॥
ઉપપ્લવે સંગતેષુ સર્વરાજસુ પાંડવાઃ

યોદ્ધુમાગત્ય સંતસ્થુઃ કુરુક્ષેત્રં મહારથાઃ ॥
કૌરવાશ્ચાપિ સંતસ્ધુર્દુર્યોધનપુરોગમાઃ

તતો ભીષ્મેણ પ્રોક્તાં ચ નરૈઃ શ્રુત્વા યુધિષ્ઠિરઃ ॥
રથાતિરથસંખ્યાં તુ રાજ્ઞાં મધ્યે વચોઽબ્રવીત્

ભીષ્મેણ વિહિતા કૃષ્ણ રથાતિરથવર્ણના ॥
તતો દુર્યોધનોઽપૃચ્છદિદં સ્વીયાન્મહારથાન્

સસૈન્યાન્પાંડવાનેતાન્હન્યાત્કાલેન કેન કઃ ॥
માસેન તુ પ્રતિજ્ઞાતં ભીષ્મેણ ચ કૃપેણ ચ

પક્ષં દ્રોણેન ચાહ્નાં ચ દશભિર્દ્રૌણિના રણે ॥
ષડ્ભિઃ કર્ણેન ચ તથા સદા મમભયંકૃતા

તદહં સ્વાંશ્ચ પૃચ્છામિ કેન કાલેન હંતિ કઃ ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચો રાજ્ઞઃ ફાલ્ગુનો વાક્યમબ્રવીત્

અયુક્તમેતદ્ભીષ્માદ્યૈઃ પ્રતિજ્ઞાતં યુધિષ્ઠિર ॥
તતો જયે ચ વિજયે નિશ્ચયો હિ મૃષૈવ તત્

તવાપિ યે સંતિ નૃપાઃ સન્નદ્ધા રણસંસ્થિતાઃ ॥
પશ્યૈતાન્પુરુષવ્યાઘ્રાન્કાલકલ્પાન્દુરાસદાન્

દ્રુપદં ચ વિરાટં ચ ધૃષ્ટકેતું ચ કૈકયમ્ ॥
સહદેવં સાત્યકિં ચ ચેકિતાનં ચ દુર્જયમ્

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં સપુત્રં ચ મહાવીર્યં ઘટોત્કચમ્ ॥
ભીમાદીંશ્ચ મહેષ્વાસાન્કેશવં ચાપરાજિતમ્

મન્યેહમેકસ્ત્વેતેષાં હન્યાત્કૌરવવાહિનીમ્ ॥
સન્નદ્ધાઃ પ્રતિદૃશ્યંતે ભીષ્માદ્યા બહવો રથાઃ

તેભ્યો ભયં ન કાર્યં તે ફલ્ગવોઽમી મૃગા ઇવ

અસ્માકં ધનુષાં ઘોષૈરિદાનીમેવ ભારત ॥
કૌરવા વિદ્રવિષ્યંતિ સિંહત્રસ્તા મૃગા ઇવ

વૃદ્ધાદ્ભીષ્માદ્દ્વિજાદ્વૃદ્ધાદ્દ્રોણાદપિ કૃપાદપિ॥
બાલિશાત્કિં ભયં દ્રૌણેઃ સૂતપુત્રાચ્ચ દુર્મતેઃ

અથવા ચિત્તનિર્વૃત્યૈ જ્ઞાતુમિચ્છસિ ભારત ॥
શત્રૂણાં પ્રત્યનીકેષુ સંધાવચ્છૃણુ મે વચઃ

એકોઽહમેવ સંગ્રામે સર્વે તિષ્ઠંતુ તે રથાઃ ॥
એકાહ્ના ક્ષપયે સર્વાન્કૌરવાન્સૈન્યસંયુતાન્

ઇત્યર્જુનવચઃ શ્રુત્વા સ્મયન્દામોદરોઽબ્રવીત્ ॥
એવમેતદ્યથા પ્રાહ ફાલ્ગુનોઽયં મૃષા ન તત્

તતશ્ચ શંખાન્ભેરીશ્ચ શતશશ્ચૈવ પુષ્કરાન્ ॥
નિવાર્ય રાજમધ્યસ્થો બર્બરીકો વચોઽબ્રવીત્ ॥

યેન તપ્તં ગુપ્તક્ષેત્રે યેન દેવ્યઃ સુતોષિતાઃ ॥
યસ્યાતુલં બાહુબલં તેન ચોક્તં નિશમ્યતામ્

યદ્બ્રવીમિ વચઃ સત્યં શૃણુધ્વં તન્નરાધિપાઃ ॥
આત્મનો વીર્યસદૃશં કેવલં ન તુ દર્પતઃ

યદાર્યેણ પ્રતિજ્ઞાતમર્જુનેન મહાત્મના ॥
ન મર્ષયામિ તદ્વાક્યં કાલક્ષેપો મહાનયમ્

સર્વે ભવંતસ્તિષ્ઠંતુ સાર્જુનાઃ સહકેશવાઃ ॥
એકો મુહૂર્તાદ્ભીષ્માદીન્સર્વાન્નેષ્યે યમક્ષયમ્

મયિ તિષ્ઠતિ કેનાપિ શસ્ત્રગ્રાહ્યં ન ક્ષત્રિયૈઃ ॥
સ્વધર્મશપથો વોઽસ્તુ મૃતે ગ્રાહ્યં તતો મયિ

પશ્યધ્વં મે બલં બાહ્વોર્દેવ્યારાધનસંભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં ગુપ્તક્ષેત્રસ્ય તથા ભક્તિં ચ પાંડુષુ

પશ્યધ્વં મે ધનુર્ઘોરં તૂણીરાવક્ષયૌ તથા ॥
ખડ્ગં ચ દેવ્યા યદ્દત્તં તતો વચ્મિ વચસ્ત્વિદમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ક્ષત્રિયા વિસ્મયં યયુઃ ॥
અર્જુનશ્ચ કટાક્ષેપે લજ્જિતઃ કૃષ્ણમૈક્ષત

તમાહ લલિતં કૃષ્ણઃ ફાલ્ગુનં પરમં વચઃ ॥
આત્મૌપયિકમેવેદં ભૈમિ પુત્રોઽભ્યભાષત

નવકોટિયુતોઽનેન પલાશી નિહતઃ પુરા ॥
ક્ષણાદેવ ચ પાતાલે શ્રૂયતે મહદદ્ભુતમ્

પુનઃ પ્રક્ષ્યામદે ત્વેનં ક્વેનોપાયેન કૌરવાન્॥
મુહૂર્તાદ્ધંસિ બ્રૂહીતિ પૃચ્છયતાં ચાહ તં જયઃ

તતઃ સ્મરન્યાદવેંદ્રો ભૈમિપુત્રમભાષત

ભીપ્મદ્રોણકૃપદ્રૌણિકર્ણદુર્યોધનાદિભિઃ ॥
ગુપ્તાં ત્ર્યંબકદુર્જેયાં સેનાં હંસિ કથં ક્ષણાત્

અયં મહાન્વિસ્મયસ્તે વચસો ભૈમિનંદન ॥
સંભૂતઃ સર્વરાજ્ઞાં ચ ફાલ્ગુનસ્ય ચ ધીમતઃ

તદ્બ્રૂહિ કેનોપાયેન મુહૂર્તાદ્ધંસિ કૌરવાન્ ॥
ઉપાયવીર્યં તે જ્ઞાત્વા મંસ્યામો વયમપ્યુત

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તો વાસુદેવેન સર્વભૂતેશ્વરેણ ચ ॥
સિંહવક્ષાઃ પર્વતાભો નાનાભૂષણભૂષિતઃ

ઘટાસ્યો ઘટહાસશ્ચ ઊર્ધ્વકેશોઽતિદીપ્તિ માન્ ॥
વિદ્યુદક્ષો વાયુજવો યશ્ચેચ્છેન્નાશયેજ્જગત્

દેવીદત્તાતુલબલો બર્બરીકોઽભ્યભાષત ॥
યદિ વો માનસં વીરા ઉપાયસ્ય પ્રદર્શને

તદહં દર્શયામ્યેષ પશ્યધ્વં સહકેશવાઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ધનુરારોપ્ય સંદધે વિશિખં ત્વરન્ ॥
નિઃશલ્યં ચાપિ સંપૂર્ણં સિંદૂરાભેણ ભસ્મના

આકર્ણમાકૃપ્ય ચ તં મુમોચ મુખાદથોદ્ભૂતમભૂચ્ચ ભસ્મ

સેનાદ્વયે તચ્ચ પપાત શીઘ્રં યસ્યૈવ યત્રાસ્તિ ચ મૃત્યુમર્મ ॥
સર્વરોમસુ ભીષ્મસ્ય કંઠે રાધેયદ્રોણયોઃ

ઊરૌ દુર્યોધનસ્યાપિ શલ્યસ્યાપિ ચ વક્ષસિ ॥
કંઠે ચ શકુનેર્દીપ્તં ભગદત્તસ્ય ચાપતત્

કૃષ્ણસ્ય પાદતલ લકે કંઠે દ્રુપદમત્સ્યયોઃ ॥
શિખંડિનસ્તથા કટ્યાં કંઠે સેનાપતેસ્તથા

પપાત રક્તં તદ્ભસ્મ યત્ર યેષાં ચ મર્મ ચ ॥
કેવલં ચૈવ પાંડૂનાં કૃપદ્રોણ્યોશ્ચ નાસ્પૃશત

ઇતિ કૃત્વા તતો ભૂયો બર્બરીકોઽભ્યભાષત ॥
દૃષ્ટં ભવદ્ભિરેવં યન્મયા મર્મ નિરીક્ષિતમ્

અધુના પાતયિષ્યામિ મર્મસ્વેષાં શિતાઞ્છરાન્ ॥
દેવીદત્તાનમોઘાખ્યાન્યૈર્મરિષ્યંત્યમી ક્ષણાત્

શપથા વઃ સ્વધર્મસ્ય શસ્ત્રં ગ્રાહ્યં ન વઃ ક્વચિત્ ॥
મુહૂર્તાત્પાતયિષ્યામિ શત્રૂનેતાઞ્છિતૈઃ શરૈઃ

તતો વિસ્મિતચિત્તાનાં યુધિષ્ઠિરપુરોગિણામ્ ॥
આસીન્નિનાદઃ સુમહાન્સાધુસાધ્વિતિ શંસ તામ્

વાસુદેવશ્ચ સંક્રુદ્ધશ્ચક્રેણ નિશિતેન ચ ॥
એવં બ્રુવત એવાસ્ય શિરશ્છિત્ત્વા ન્યપાતયત્

તતઃ ક્ષણાત્સર્વમાસીદાવિગ્રં રાજમં ડલમ્ ॥
વ્યલોકયન્કેશવં તે વિસ્મિતાશ્ચાભવન્ભૃશમ્

કિમેતદિતિ પ્રાહુશ્ચ બર્બરીકઃ કુતો હતઃ॥
પાંડવાશ્ચાપિ મુમુચુરશ્રૂણિ સહપાર્થિવાઃ

હાહા પુત્રેતિ ચ ગૃણન્પ્રસ્ખલંશ્ચ પદેપદે ॥
ઘટોત્કચોઽપતદ્દીનઃ પુત્રોપરિ વિમૂર્છિતઃ

એતસ્મિન્નંતરે દેવ્યશ્ચતુર્દશ સમાયયુઃ

સિદ્ધાંબિકા ક્રોડમાતા કપાલી તારા સુવર્ણા ચ ત્રિલોકજેત્રી ॥
ભાણેશ્વરી ચર્ચિકા ચૈકવીરા યોગેશ્વરી ચંડિકા ત્રૈપુરા ચ

ભૂતાંબિકા હરસિદ્ધિસ્તથામૂઃ સંપ્રાપ્ય તસ્થુર્નૃપવિસ્મયંકરાઃ ॥
શ્રીચંડિકાઽઽશ્વાસ્ય તતૌ ઘટોત્કચં પ્રોવાચ વાક્યં મહતા સ્વરેણ

શૃણુધ્વં પાર્થિવાઃ સર્વે કૃષ્ણેન વિદિતાત્મના ॥
હેતુના યેન નિહતો બર્બરીકો મહાબલઃ

મેરુમૂર્ધ્નિ પુરા પૃથ્વી સમવેતાન્દિવૌકસઃ ॥
ભારાક્રાંતા જગાદૈતાન્ભારોઽપ હ્રિયતાં હિ મે

તતો બ્રહ્મા પ્રાહ વિષ્ણું ભગવંસ્ત્વમિદં શૃણુ ॥
દેવાસ્ત્વાનુગમિષ્યંતિ ભારં હર ભુવઃ પ્રભો

તતસ્તથેતિ તન્મેને વચનં વિષ્ણુરવ્યયઃ ॥
એતસ્મિન્નંતરે બાહુમુદ્ધૃત્યોચ્ચૈરભાષત

સૂર્યવર્ચેતિ યક્ષેંદ્રશ્ચતુરાશીતિકોટિપઃ ॥
કિમર્થં માનુષે લોકે ભવદ્ભિર્જન્મ કાર્યતે

મયિ તિષ્ઠતિ દોષાણામનેકાનાં મહાસ્પદે ॥
સર્વે ભવંતો મોદંતુ સ્વર્ગેષુ સહ વિષ્ણુના

અહમેકોઽવતીર્યૈતાન્હનિષ્યામિ ભુવો ભરાન્ ॥
સ્વધર્મશપથા વો વૈ સંતિ ચેજ્જન્મ પ્રાપ્સ્યથ

ઇત્યુક્તવચને બ્રહ્મા ક્રુદ્ધસ્તં સમભાષત ॥
દુર્મતે સર્વદેવાનામવિષહ્યં મહાભરમ્

સ્વસાધ્યં બ્રૂષે મોહાત્ત્વં શાપયોગ્યોઽસિ બાલિશ ॥
દેશકાલોચિતં સ્વીયં પરસ્ય ચ બલં હૃદા

અવિચાર્યૈવ પ્રભુષુ વક્તિ સોઽર્હતિ દંડનમ્ ॥
તસ્માદ્ભૂભારહરણે યુદ્ધસ્યોપક્રમે સતિ

શરીરનાશં કૃષ્ણાત્ત્વમવાપ્સ્યસિ ન સંશયઃ ॥
એવં શપ્તો બ્રહ્મણાઽસૌ વિષ્ણુમેતદયાચત

યદ્યેવં ભવિતા નાશસ્તદેકં દેવ પ્રાર્થયે ॥
જન્મપ્રભૃતિ મે દેહિ મતિં સર્વાર્થસાધનીમ્

તતસ્તથેતિ તં પ્રાહ કેશવો દેવસંસદિ ॥
શિરસ્તે પૂજયિષ્યંતિ દેવ્યાઃ પૂજ્યો ભવિષ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વા ચાવતીર્ણોઽસૌ સહ દેવૈર્હરિસ્તદા ॥
હરિર્નામ સ કૃષ્ણોઽસૌ ભવંતસ્તે તથા સુરાઃ

સૂર્યવર્ચાઃ સ ચાયં હિ નિહતો ભૈમિપુત્રકઃ ॥
પ્રાક્છાપં બ્રહ્મણઃ સ્મૃત્વા હતોનેન મહાત્મના ॥
તસ્માદ્દોષો ન કૃષ્ણેઽસ્મિન્દ્રષ્ટવ્યઃ સર્વભૂ મિપૈઃ

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥ ॥
યદુક્તં ભૂમિપા દેવ્યા તત્તથૈવ ન સંશયઃ

યદ્યેનમધુના નૈવ હન્યાં બ્રહ્મવચોઽન્યથા ॥
તતો ભવેદિતિ સ્મૃત્વા મયાસૌ વિનિપાતિતઃ

ગુપ્તક્ષેત્રે મયૈવાઽસૌ નિયુક્તો દેવ્યનુસ્મૃતૌ ॥
પૂર્વં દત્તં વરં સ્વીયં સ્મરતા દેવસંસદિ

ઇત્યુક્તે ચંડિકા દેવી તદા ભક્તશિરસ્ત્વિદમ્ ॥
અભ્યુક્ષ્ય સુધયા શીઘ્રમજરં ચામરં વ્યધાત્

યથા રાહુશિરસ્તદ્વત્તચ્છિરઃ પ્રણનામ તાન્ ॥
ઉવાચ ચ દિદૃક્ષામિ યુદ્ધં તદનુમન્યતામ્

તતઃ કૃષ્ણો વચઃ પ્રાહ મેઘગંભીરવાક્પ્રભુઃ ॥
યાવન્મહી સનક્ષત્રા યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ

તાવત્ત્વં સર્વલોકાનાં વત્સ પૂજ્યો ભવિષ્યસિ ॥
દેવીલોકેષુ સર્વેષુ દેવીવદ્વિચરિષ્યસિ

સ્વભક્તાનાં ચ લોકેષુ દેવીનાં દાસ્યસે સ્થિતિમ્ ॥
બાલાનાં યે ભવિષ્યંતિ વાતપિત્તકફોદ્ભવાઃ ॥
પિટકાસ્તાઃ સુખેનૈવ શામયિષ્યસિ પૂજનાત્

ઇદં ચ શૃંગમારુહ્ય પશ્ય યુદ્ધં યથા ભવેત્

ધાવંતઃ કૌરવાસ્ત્વસ્માન્વયં યામસ્ત્વમૂનિતિ ॥
ઇત્યુક્તે વાસુદેવેન દેવ્યોઽથાંબરમાવિશન્

બર્બરીકશિરશ્ચૈવ ગિરિશૃંગમવાપ્ય તત્ ॥
દેહસ્ય ભૂમિસંસ્કારાશ્ચાભવચ્છિરસો નહિ ॥
તતો યુદ્ધં મહદભૂત્કુરુપાંડવસેનયોઃ

અષ્ટાદશાહેન હતા યે ચ દ્રોણવૃષાદયઃ ॥
દુર્યોધને હતે ક્રૂરે અષ્ટાદશદિનાત્યયે

યુધિષ્ઠિરો જ્ઞાતિમધ્યે ગોવિંદં સમભાષત ॥
પુરુષોત્તમ સંગ્રામમમું સંતારિતા વયમ્

ત્વયૈવ નાથેન હરે નમસ્તે પુરુષોત્તમ ॥
શ્રુત્વા તસ્યાપિ સાસૂયમિદં ભીમો વચોઽબ્રવીત્

યેન ધ્વસ્તા ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્તં નિરાકૃત્ય માં નૃપ ॥
પુરુષોત્તમં કૃષ્ણમિતિ બ્રવીષિ કિમુ મૂઢવત્

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ફાલ્ગુનં ચ સાત્યકિં માં ચ પાંડવ ॥
નિરાકૃત્ય બ્રવીષ્યેવ સૂતં ધિક્ત્વા યુધિષ્ઠિર

॥ અર્જુન ઉવાચ ॥ ॥
મૈવં મૈવં બ્રૂહિ ભીમ ન ત્વં વેત્સિ જનાર્દનમ્ ॥
ન મયા ન ત્વયા પાર્થ નાન્યેનાપ્યરયો હતાઃ

અહં હિ સર્વદાગ્રસ્થં નરં પશ્યામિ સંયુગે ॥
નિઘ્નંતં શાત્રવાંસ્તત્ર ન જાને કોઽપ્યસાવિતિ

॥ ભીમ ઉવાચ ॥ ॥
વિભ્રાંતોઽસિ ધ્રુવં પાર્થ નાત્ર હંતા નરોઽપરઃ ॥
અથ ચેદસ્તિ ત્વત્પૌત્રમુચ્ચસ્થં વચ્મિ હંત કઃ

ઉપસૃત્ય તતો ભીમો બર્બરીકમપૃચ્છત ॥
બ્રૂહ્યેતે કેન નિહતા ધાર્તરાષ્ટ્રા હિ શત્રવઃ

॥ બર્બરીક ઉવાચ ॥ ॥
એકો મયા પુમાન્દૃષ્ટો યુધ્યમાનઃ પરૈઃ સહ ॥
સવ્યતઃ પંચવક્ત્રઃ સ દક્ષિણે ચૈકવક્ત્રતઃ

સવ્યતો દશહસ્તશ્ચ ધૃતશૂલાદ્યુદાયુધઃ ॥
દક્ષિણે ચ ચતુર્હસ્તો ધૃતચક્રાદ્યુદાયુધઃ

સવ્યતશ્ચ જટાધારી દક્ષિણે મુકુટોચ્ચયઃ ॥
સવ્યતો ભસ્મધારી ચ દક્ષિણે ધૃતચંદનઃ

સવ્યતશ્ચંદ્રધારી ચ દક્ષિણે કૌસ્તુભદ્યુતિઃ ॥
મમાપિ તદ્દર્શનતો મહદ્ભયમજાયત

ઈદૃશો મે નરો દૃષ્ટો ન ચાન્યો યો જઘાન તાન્ ॥
ઇત્યુક્તે પુષ્પવર્ષં તુ ખાદાસીત્સુમહાપ્રભમ્

સસ્વનુર્દેવવાદ્યાનિ સાધુસાધ્વિતિ વૈ જગુઃ ॥
વિસ્મિતાઃ પાંડવાશ્ચાસન્પ્રણેમુઃ પુરુષોત્તમમ્

વિલક્ષશ્ચાભવદ્ભીમો નિશ્વાસાંશ્ચાપ્યમુંચત ॥
તં તતઃ કેશવઃ સ્વામી સમાદાય કરે દૃઢે

કુરુશાર્દૂલ એહીતિ પ્રોચ્ય સસ્માર કાશ્યપિમ્ ॥
આરુહ્ય ગરુડં પશ્ચાત્સ્મૃતમાત્રમુપસ્થિતમ્

ભીમેન સહિતો વ્યોમ્નિ પ્રયાતો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥
તતોઽર્ણવમતીત્યૈવ સુવેલં ચ મહાગિરિમ્

લંકાસમીપે દૃષ્ટ્વૈવ સરઃ કૃષ્ણોઽબ્રવીદ્વચઃ ॥
કુરુશાર્દૂલ પશ્યેદં સરો દ્વાદશયોજનમ્

યદિ શૂરોઽસિ તચ્છીઘ્રમાનયાસ્યતલાન્મૃદમ્ ॥
ઇત્યુક્તો ગરુડાચ્છીઘ્રં ન્યપતત્તજ્જલે બલી

યોજનં વાયુજવાદ્ગચ્છન્નધો નાંતમપશ્યત ॥
તતો ભીમો વિનિઃસૃત્ય ભગ્નવીર્યોઽભ્યભાષત

અગાધમેતત્સુમહત્સરઃ કૈશ્ચિન્મહાબલૈઃ ॥
અહં ખાદિતુમારબ્ધઃ કથંચિચ્ચાપિ નિર્ગતઃ

।
એવમુક્તો હસન્કૃષ્ણ ઉચ્ચિક્ષેપ મહત્સરઃ ॥
સ્વેનાંગુષ્ઠેન તેજસ્વી તદર્ધાર્ધમજાયત

તદૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ પ્રાહ કિમિદં કૃષ્ણ બ્રૂહિ મે

॥ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ॥
કુમ્ભકર્ણ ઇતિ ખ્યાતઃ પૂર્વમાસીન્નિશાચરઃ ॥
રામબાણહતસ્યાભૂચ્છિરશ્છિન્નં સુદુર્મતેઃ

શિરસસ્તસ્ય તાલુક્યખંડમેતદ્વૃકોદર ॥
યોજનદ્વાદશાયામં મૃદુ ક્ષિપ્તં વિચૂર્ણિતમ્

વિધૃતસ્ત્વં ચ યૈસ્તે તુ સરોગેયાભિધાઃ સુરાઃ ॥
ત્રિકૂટસ્ય શિલા ભિશ્ચ ચૂર્ણિતા યે ચ કોટિશઃ

એતે હિ વિશ્વરિપવો નિહતાઃ સ્યુરુપાયતઃ ॥
ગચ્છામઃ પાંડવાન્ભીમ દ્રૌણિર્હિ ત્વરતે દૃઢમ્

તતો ભીમઃ પ્રણમ્યાહ મનોવાક્કાયવૃદ્ધિભિઃ ॥
કૃતમાજન્મતઃ સવ કુકૃતં ક્ષમ કેશવ

પુરુષોત્તમ ભવાન્નાથ બાલિશસ્ય પ્રસીદ મે ॥
તતઃ ક્ષાંતમિતિ પ્રોચ્ય ભીમેન સહિતો હરિઃ

રણાજિરં ભૂય એત્ય બર્બરીકં વચોઽબ્રવીત્ ॥
ચરન્નેવં સુહૃદય સર્વલોકેષુ નિત્યશઃ

પૂજિતઃ સર્વલોકૈસ્ત્વં યચ્છંસ્તેષાં વરાન્વૃતાન્ ॥
ગુપ્તક્ષેત્રં ચ ન ત્યાજ્યં સર્વક્ષેત્રોત્તમોત્તમમ્

દેહિસ્થલ્યાં તથા વાસી ક્ષમસ્વ દુષ્કૃતં ચ યત્ ॥
ઇત્યુક્તસ્તાન્નમત્કૃત્ય ભૈમિઃ સ્વૈરં યયૌ મુદા

વાસુદેવોઽપિ કાર્યાણિ સર્વાણ્યૂર્ધ્વમકારયત્ ॥
ઇતિ વો વર્ણિતોત્પત્તિર્બર્બરીકસ્ય વાડવાઃ ॥
સ્તવં ચાસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યેન તુષ્યતિ યક્ષરાટ્

જયજય ચતુરશીતિકોટિપરિવાર સૂર્યવર્ચાભિધાન યક્ષરાજ જય ભૂભારહરણપ્રવૃત્ત લઘુશાપપ્રાપ્તનૈરૃતિયોનિસંભવ જય કામકટંકટાકુક્ષિરાજહંસ જય ઘટોત્કચાનંદવર્ધન બર્બરીકાભિધાન જય કૃષ્ણોપદિષ્ટશ્રીગુપ્તક્ષેત્રદે વીસમારાધનપ્રાપ્તાતુલવીર્ય જય વિજયસિદ્ધિદાયક જય પિંગલારેપલેન્દ્રદુહદ્રુહાનવકોટીશ્વર પલાશનદાવાનલ જય ભૂપાતાલાંતરાલે નાગકન્યાપરિ હારક જય ભીમમાનમર્દન જય સકલકૌરવસેનાવધમુહૂર્તપ્રવૃત્ત જય શ્રીકૃષ્ણવરલબ્ધસર્વવરપ્રદાનસામર્થ્ય જયજય કલિકાલવંદિતનમોનમસ્તે પા હિપાહીતિ

અનેન યઃ સુહૃદયં શ્રાવણેઽભ્યર્ચ્ય દર્શકે ॥
વૈશાખે ચ ત્રયોદશ્યાં કૃષ્ણપક્ષે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
શતદીપૈઃ પૂરિકાભિઃ સંસ્તવેત્તસ્ય તુષ્યતિ

તતો વિપ્રા નારદશ્ચ સમારાધ્ય મહેશ્વરમ્ ॥
મહીનગરકે પુણ્યે સ્થાપયામાસ શંકરમ્

લોકાનાં ચ હિતાર્થાય કેદારં લિઙ્ગમુત્તમમ્ ॥
અત્રીશાદુત્તરે ભાગે મહાપાપપ્રણાશનમ્

અત્ર કુણ્ડે નરઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કૃત્વા યથાવિધિ ॥
અત્રીશં ચ નમસ્કૃત્ય કેદારં ચ પ્રપશ્યતિ

માતુઃ સ્તન્યં પુનર્નૈવ સ પિબેન્મુક્તિભાગ્ભવેત્ ॥
તતો રુદ્રો નીલકણ્ઠો નારદાય મહાત્મને

વરં દત્ત્વા સ્વયં તસ્થૌ મહીનગરકે શુભે ॥
કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા નીલકણ્ઠં પ્રપશ્યતિ

જયાદિત્યં નમસ્કૃત્ય રુદ્રલોકમવાપ્નુયાત્ ॥
જયાદિત્યં પૂજયંતિ કૂપે સ્નાત્વા નરોત્તમાઃ

ન તેષાં વંશનાશોઽસ્તિ જયાદિત્યપ્રસાદતઃ ॥
તેષાં કુલે ન રોગઃ સ્યાન્ન દારિદ્ર્યં ન લાઞ્છનમ્

પુત્રપૌત્રસમાયુક્તા ધનધાન્યસમાયુતાઃ ॥
ભુક્ત્વા ભોગાનિહ બહૂન્સૂર્યલોકે વસન્તિ તે

ઇતિ પ્રોક્તં મયા વિપ્રા ગુપ્તક્ષેત્રં સમાસતઃ ॥
સપ્તક્રોશપ્રમાણં ચ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય પુરા દ્વિજાઃ ॥
સ્વયંભુવા પ્રોક્તમિદં સર્વકામાર્થસિદ્ધિદમ્

ઇતિ વો વર્ણિતઃ પુણ્યો મહીસાગરસમ્ભવઃ ॥
શૃણ્વન્સંકીર્તયંશ્ચૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ય ઇદં શ્રાવયેદ્વિદ્વાન્મહામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ

ગુપ્તક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં સકલં શ્રાવયેદ્યદિ ॥
સર્વૈશ્વર્યમવાપ્નોતિ બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

કોટિતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં મહીનગરકસ્ય ચ ॥
શૃણોતિ શ્રાવયેદ્યસ્તુ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કૃત્વા પ્રયત્નતઃ ॥
દાનં દદ્યાદ્યથાશક્ત્યા શૃણુધ્વં તત્ફલં હિ મે

સ્વર્ગપાતાલમર્ત્યેષુ યાનિ તીર્થાનિ સન્તિ વૈ ॥
તેષુ દાનેષુ યત્પુણ્યં તત્ફલં પ્રાપ્યતે નરૈઃ

અશ્વમેધાદિભિર્યજ્ઞૈરિષ્ટૈશ્ચૈવાપ્તદક્ષિણૈઃ ॥
સર્વવ્રતતપોભિશ્ચ કૃતૈર્યત્પુણ્યમાપ્યતે

તત્પુણ્યં પ્રાપ્યતે વિપ્રાઃ કોટિતીર્થે ન સંશયઃ

ઇદં પવિત્રં ખલુ પુણ્યદં સદા યશસ્કરં પાપહરં પરાત્પરમ્ ॥
શૃણોતિ ભક્ત્યા પુરુષઃ સ પુણ્યભાગસુક્ષયે રુદ્રસલોકતાં વ્રજેત્

ધન્યં યશસ્યં નિયતં સુપુણ્યં સ્વર્મોક્ષદં પાપહરં નરાણામ્ ॥
શૃણોતિ નિત્યં નિયતઃ શુચિઃ પુમાન્ભિત્ત્વા રવિં વિષ્ણુ પદં પ્રયાતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખંડે ગુપ્તક્ષેત્રમાહાત્મ્યપરિ સમાપ્તિવર્ણનંનામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

॥
અત ઊર્ધ્વં કાપિલસ્થાનોપાખ્યાનં ભવિષ્યતિ ॥?॥
ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણીયપ્રથમમાહેશ્વરખણ્ડાન્તર્ગતો દ્વિતીયઃ કૌમારિકાખણ્ડઃ સમાપ્તઃ ॥