સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.37

॥શ્રીનારદ ઉવાચ॥
બર્બરીતીર્થમાહાત્મ્યમથો વક્ષ્યામિ તેઽર્જુન॥
યથા બર્બરિકા જાતા શતશ્રૃંગા નૃપાત્મજા

કુમારિકેતિ વિખ્યાતા તસ્યા નામ્ના પ્રકથ્યતે॥
ઇદં કૌમારિકાખંડં ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્

યયા કૃતા પૃથિવ્યાં ચ નાનાગ્રામાદિકલ્પના॥
ઇદં ભરતખંડં ચ યયા સમ્યક્પ્રકલ્પિતમ્

॥ધનંજય ઉવાચ॥
મહદેતન્મમાશ્ચર્યં શ્રોતવ્યં પરમં મુને॥
કુમારીચરિતં સર્વં બ્રૂહિ મહ્યં સવિસ્તરમ્

કથં વિશ્વમિદં જાતં કર્મજાતિપ્રકલ્પિતમ્॥
કથં વા ભારતં ખંડં શુશ્રૂષેય સદા મમ

॥નારદ ઉવાચ॥
અવ્યક્તોઽસ્મિન્નિરાલોકે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ॥
અજૌ સમાગતાવેકૌ કેવલં શ્રૃણુમો વયમ્

તતઃ સ્વભાવકાલાભ્યાં સ્વરૂપાભ્યાં સમીરિતમ્॥
ઈક્ષણેનૈવ પ્રકૃતેર્મહત્તત્ત્વમજાયત

મહત્તત્ત્વાદ્વિકુર્વાણાદહંતત્ત્વં વ્યજાયત॥
ત્રિધા તન્મુનિભિઃ પ્રોક્તં સત્ત્વરાસતામસમ્

તામસાત્પંચ જાતાનિ તન્માત્રાણિ વુદુર્બુધાઃ॥
તન્માત્રેભ્યશ્ચ ભૂતાનિ વેશેષાઃ પંચ તદ્ભવાઃ

સાત્ત્વિકાચ્ચાપ્યહંકારાદ્વિદ્વિ કર્મેદ્રિયાણિ ચ॥
એકાદશં મનશ્ચૈવ રાજસં ચ દ્વયોર્વિદુઃ

ચતુર્વિશતિતત્ત્વાનિ જાતાનીતિ પુરા વિદુઃ॥
સદાશિવેન વૈ પુંસા તાનિ દૃષ્ટાનિ ભારત

બુદ્‌બુદાકારતાં જગ્મુરંડં જાતં તતઃ શુભમ્॥
શકતોટિપ્રમાણં ચ બ્રહ્માંડમિદમુચ્યતે

આત્માસ્ય કથિતો બ્રહ્મા વ્યભજત્સ ત્રિધા ત્વિદમ્॥
ઊર્ધ્વં તત્ર સ્થિતા દેવા મધ્યે ચૈવ ચ માનવાઃ

નાગા દૈત્યાશ્ચ પાતાલે ત્રિધૈતત્પરિકલ્પિતમ્॥
ઐકૈકં સપ્તધાભૂય તતસ્તેન પ્રકલ્પિતમ્

પાતાલાનિ ચ દ્વીપાનિ સ્વર્લોકાઃ સપ્તસપ્ત ચ॥
સપ્ત દ્વીપાનિ વક્ષ્યામિ શ્રૃણુ તેષાં પ્રકલ્પનામ્

લક્ષયોજનવિસ્તારં જંબૂદ્વીપં પ્રકીર્ત્યતે॥
સૂર્યબિંબસમાકારં તાવત્ક્ષારાર્ણવાવૃતમ્

શાકદ્વીપં દ્વિગુણતો જંબૂદ્વીપાત્તતઃ પરમ્॥
તાવતા ક્ષીરતોયેન સમુદ્રેણ પરીવૃતમ્

સુરાતોયેન દૈત્યાનાં મોહકાર્યર્ણવેન હિ॥
પુષ્કરં તુ તતો દ્વીપં દ્વિગુણં તાવતા વૃતમ્

કુશદ્વીપં દ્વિગુણતસ્તતસ્તત્પરતઃ સ્મૃતમ્॥
દધિતોયેન પરિતસ્તાવદર્ણવસંવૃતમ્

તતઃ પરં ક્રૌઞ્ચસંજ્ઞં દ્વિગુણં હિ ઘૃતાબ્ધિના॥
તતઃ શાલ્મલિદ્વીપં ચ દ્વિગુણં તાવતૈવ ચ

ઇક્ષુસારસ્વરૂપેણ સમુદ્રેણ પરિવૃતમ્॥
ગોમેદં તસ્ય પરિતો દ્વિગુણં તાવતા વૃતમ્

સ્વાદુતોયેન રમ્યેણ સમુદ્રેણ સમંતતઃ॥
એવં કોટિદ્વયં પાર્થ લક્ષપંચાશતત્રયમ્

પંચાશચ્ચ સહસ્રાણિ સપ્તદ્વીપાઃ સસાગરાઃ॥
દશોત્તરાણિ પંચૈવ અંગુલાનાં શતાનિ ચ

અપાં વૃદ્ધિક્ષયો દૃષ્ટઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ॥
તતો હેમમયી ભૂમિર્દશકોટ્યઃ કુરૂદ્વહ

દેવાનાં ક્રીડનસ્થાનં લોકાલોકસ્તતઃ પરમ્॥
પર્વતો વલયાકારો યોજનાયુતવિસ્તૃતઃ

અસ્ય બાહ્યે તમો ઘોરં દુષ્પ્રેક્ષ્યં જીવવર્જિતમ્॥
પંચત્રિંશત્સ્મૃતાઃ કોટ્યો લક્ષાણ્યેકોનવિંશતિઃ

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ યોજનાનાં ચ ફાલ્ગુન॥
સપ્તસાગરમાનસ્તુ ગર્ભોદસ્તદનંતરમ્

કોટિયોજનવિસ્તારઃ કટાહઋ સંવ્યવસ્થિતઃ॥
બ્રહ્મણોંઽડં કટાહેન સંયુક્તં મેરુમધ્યતઃ

પંચાશત્કોટયો જ્ઞેયા દશદિક્ષુ સમંતતઃ॥
જંબુદ્વીપસ્ય મધ્યે તુ મેરુનામાસ્તિ પર્વતઃ

સ લક્ષયોજનો જ્ઞેયો હ્યધશ્ચોર્ધ્વં પ્રમાણતઃ॥
ષોડશૈવ સહસ્રાણિ યોજનાનામધઃ સ્થિતઃ

ઉચ્છ્રયશ્ચતુરાશીતિર્દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ॥
ત્રિભિઃ શૃંગૈઃ સમાયુક્તઃ શરાવાકૃતિમસ્તકઃ

મધ્યશૃંગે બ્રહ્મવાસ ઐશાન્યાં ત્ર્યંબકસ્ય ચ॥
નૈરૃત્યે વાસુદેવસ્ય હેમશૃંગં ચ બ્રહ્મણઃ

રત્નજં શંકરસ્યાપિ રાજતં કેશવસ્ય ચ॥
મેરુદિક્ષુ ચતસૃષુ વિષ્કંભા ગિરયઃ સ્મૃતાઃ

પૂર્વેણ મંદરો નામદક્ષિણે ગંધમાદનઃ॥
વિપુલઃ પશ્ચિમો જ્ઞેયઃ સુપાર્શ્વસ્તુ તથોત્તરે

કદંબો મંદરે જ્ઞેયોજંબુર્વૈ ગંધમાદને॥
અશ્વત્થો વિપુલે ચૈવ સુપાર્શ્વેચ વટોમતઃ

એકાદશશતાયામાશ્ચત્વારો ગિરિકેતવઃ॥
એતેષાં સંતિ ચત્વારિ વનાનિ જયમૂર્ધસુ

પૂર્વં ચૈત્રરથં નામદક્ષિણે ગંધમાદનમ્॥
વૈભ્રાજંપશ્ચિમે જ્ઞેયમુદક્ચિત્રરથં વનમ્

સરાંસિ ચાપિ ચત્વારિ ચતુર્દિક્ષુ નિબોધ મે॥
પ્રાચ્યેઽરુણોદસંજ્ઞં તુ માનસં દક્ષિણે સરઃ

પ્રત્યક્છીતો દકંનામ ઉત્તરે ચ મહાહ્રદઃ॥
વિષ્કંભગિરયો હ્યેત ઉચ્છ્રિતાઃ પંચવિંશતિઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ સહસ્રં પિંડતઃ સ્મૃતમ્॥
અન્યે ચ સંતિ બહુશસ્તત્ર વૈ કેસરાચલાઃ

મેરોર્દક્ષિણતશ્ચૈવ ત્રયો મર્યાદપર્વતાઃ॥
નિષધો હેમકૂટશ્ચ હિમવાનિતિ તે ત્રયઃ

લક્ષયોજનદીર્ઘાશ્ચ વિસ્તીર્ણા દ્વિસહસ્રકમ્॥
ત્રયશ્ચોત્તરતો મેરોર્નીલઃ શ્વેતોઽથ શ્રૃંગવાન્

માલ્યવાન્પૂર્વતો મેરોર્ગંધાખ્યઃ પશ્ચિમે તથા॥
ઇત્યેતે ગિરયઃ પ્રોક્તા જંબુદ્વીપે સમંતતઃ

ગંધમાદનસંસ્થાયા મહાગજપ્રમાણતઃ॥
ફલાનિ જંબવાસ્તન્નામ્ના જંબૂદ્વીપમિતિ સ્મૃતમ્

આસીત્સ્વાયંભુવોનામ મનુરાદ્યઃ પ્રજાપતિઃ॥
આસીત્સ્ત્રી શતરૂપા તામુદુવોઢ પ્રજાપતિઃ॥
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ તસ્યાઽઽસ્તાં તનયાવુભૌ

ધ્રુવશ્ચોત્તાનપાદસ્ય પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ॥
ભક્ત્યા સ વિષ્ણુમારાધ્ય સ્થાનં ચૈવાક્ષયં ગતઃ

પ્રિયવ્રતસ્ય રાજર્ષેરુત્પન્ના દશ સૂનવઃ॥
ત્રયઃ પ્રવ્રજિતાસ્તત્ર પરંબ્રહ્મ સમાશ્રિતાઃ

સપ્ત સપ્તસુ દ્વીપેષુ તેન પુત્રાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ॥
જંબૂદ્વીપાધિપો જ્યેષ્ઠ આગ્નીધ્ર ઇતિ વિશ્રુતઃ

તસ્યાસન્નવ સુતાઃ પાર્થ નવવર્ષેશ્વરાઃ સ્મૃતાઃ॥
તેષાં નામ્ના ચ તે વર્ષાસ્તિષ્ઠંત્યદ્યાપિ ચાંકિતાઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ નવ પ્રત્યેકશઃ સ્મૃતાઃ॥
મેરોશ્ચતુર્દશં ખંડં ગંધમાલ્યવતોર્દ્વયોઃ

અંતરે હેમભૂમિષ્ઠમિલાવૃતમિહોચ્યતે॥
માલ્યવત્સાગરાંતસ્ય ભદ્રાશ્વમિતિ પ્રોચ્યતે

ગંધવત્સાગરાંતસ્ય કેતુમાલમિતિ સ્મૃતમ્

શ્રૃંગવજ્જલધેરંતઃ કુરુખંડમિતિ સ્મૃતમ્॥
શ્રૃંગવચ્છ્વેતમધ્યે ચ ખણ્ડં પ્રોક્તં હિરણ્મયમ્

સુનીલશ્વેતયોર્મધ્યે ખંડમાહુશ્ચ રમ્યકમ્॥
નિષધો હેમકૂટશ્ચ હરિખંડં તદંતરા

હિમવદ્ધિમકૂટાંતઃ ખણ્ડં કિંપુરુષં સ્મૃતમ્॥
હિમાદ્રિજલધેરન્તર્નાભિ ખણ્ડમિતિ સ્મૃતમ્

નાભિખણ્ડં ચ કુરવો દ્વે વર્ષે ધનુપાકૃતી॥
હિમવાંશ્ચ ગિરિશ્રૃંગી જ્યાસ્થાને પરિકીર્તિતૌ

નાભેઃ પુત્રશ્ચ ઋષભ ઋષભાદ્બરતોઽભવત્॥
તસ્ય નામ્ના ત્વિદં વર્ષં ભારતં ચેતિ કીર્ત્યતે

અત્ર ધર્માર્થકામાનાં મોક્ષસ્ય ચ ઉપાર્જનમ્॥
અન્યત્ર ભોગભૂમિશ્ચ સર્વત્ર કુરુનંદન

શાકદ્વીપે ચ શાકોઽસ્તિ યોજનાનાં સહસ્રકઃ॥
તસ્ય નામ્ના ચ તદ્વર્ષં શાકદ્વીપમિતિ સ્મૃતમ્

તસ્ય ચ પ્રિયવ્રત એવાધિપતિર્નામ્ના મેધાતિથિરિતિ

તસ્ય પુરોજવમનોજવવેપમાનધૂમ્રાનીકચિત્રરેફબહુરૂપવિશ્વચારસંજ્ઞાનિ પુત્રનામાનિ સપ્ત વર્ષાણિ

શાકદ્વીપે ચ વર્ષ ઋતવ્રતસત્યવ્રતાનુવ્રતનામાનો વાય્યવાત્કમં ભગવંતં જપંતિ

અંતઃ પ્રવિશ્ય ભૂતાનિ યો વિભજ્યાત્મકેતુભિઃ॥
અંતર્યામીશ્વરઃ સાક્ષાત્પાતુ નો યદ્વશે જગત્

॥ઇતિ જપઃ॥
કુશદ્વીપે કુશસ્તંબો યોજનાનાં સહસ્રકઃ॥
તચ્ચિહ્નચિહ્નિતં તસ્માત્કુશદ્વીપં તતઃ સ્મૃતમ્

તદ્દ્વીપપતિશ્ચ પ્રૈયવ્રતો હિરણ્યરોમા તત્પુત્રવસુવસુદાનદૃઢકવિનાભિગુપ્તસત્યવ્રતવામદેવનામાંકિતાનિ સપ્ત વર્ષાણિ॥
વર્ણાશ્ચ કુલિશકોવિદાભિયુક્તકુલકસંજ્ઞા જાતવેદસં ભગવંતં સ્તુવંતિ

પરસ્ય બ્રહ્ણઃ સાક્ષાજ્જાતવેદાસિ હવ્યવાટ્॥
દેવાનાં પુરુષાંગાનાં યજ્ઞેન પુરુષં યજઃ

॥ઇતિ સ્તુતિઃ॥
ક્રૌંચદ્વીપે ક્રૌંચનામા પર્વતો યોજનાયતઃ॥
યોઽસૌ ગુહેન નિર્ભિન્નસ્તચ્ચિહ્નં ક્રૌંચદ્વીપકમ્

તત્ર ચ પ્રૈયવ્રતો ઘૃતપૃષ્ટિનામા તત્પુત્રામમધુરુહમેઘપૃષ્ઠસ્વદામઋતાશ્વલોહિતાર્ણવવનસ્પતિઇતિસપ્તપુત્રનામાંકિતાનિ સપ્ત વર્ષાણિ

વર્ણાશ્ચ ગુરુઋષભદ્રવિણદેવકસંજ્ઞાઃ

આપોમયં ભગવંતં સ્તુવંતિ

આપઃ પુરુષવીર્યાશ્ચ પુનંતીર્ભૂર્ભૂવઃસ્વશ્ચ॥
તૈઃ પુનરમીવઘ્નાઃસંસ્પૃશેતાત્મના ભુવઃ

॥ઇતિ જપઃ॥
શાલ્મલેર્નામ વૃક્ષસ્ય તત્રવાસઃ સહસ્રં યોજનાનાં તચ્ચિહ્નં શાલ્મલિદ્વિપમુચ્યતે

તસ્યાધિપતિઃ પ્રૈયવ્રતો યજ્ઞબાહુસ્તત્પુત્રસુરોચનસૌમનસ્યરમણકદેવબર્હિપારિભદ્રાપ્યાયનાભિજ્ઞાનનામાનિ સપ્તવર્ષાણિ

વર્ણાશ્ચ શ્રુતધરવીર્યવસુંધરૈષંધરસંજ્ઞા ભગવંતં સોમં યજંતિ

સ્વયોનિઃ પિતૃદેવેભ્યો વિભજઞ્છુક્લકૃષ્ણયોઃ॥
અધઃ પ્રજાનાં સર્વાસાં રાજા નઃ સોમોસ્તુ

ઇતિ જપઃ ગોમેદનામા પ્લક્ષોસ્તિ સુરમ્યો યસ્ય ચ્છાયયા॥
મોદોવૃદ્ધિં ગતં લૌલ્યાદ્ગોમેદં દ્વીપમુચ્યતે

તત્ર પ્રૈયવ્રત ઇધ્મજિહ્વઃ પતિસ્તત્પુત્રસિવસુરમ્યસુભદ્ર શાંત્યશપ્તમૃતાભયનામાંકિતાનિ સપ્ત વર્ષાણિ

વર્ણાશ્ચ હંસપતંગોર્ધ્વાંચનસત્યાંગસંજ્ઞાશ્ચત્વારો ભગવંતં સૂર્યં યજંતે

પ્રશ્રસ્ય વિષ્ણુરૂપંયત્તત્રોત્થસ્ય બ્રહ્મણોઽમૃતસ્ય ચ॥
મૃત્યોશ્ચ સૂર્યમાત્માનં ધીમહિ

॥ઇતિ જપઃ॥
સ્વર્ણપત્રાણિ નિયુતં યોજનાનાં સહસ્રકમ્॥
પુષ્કરં જ્વલદા ભાતિ તચ્ચિહ્નં દ્વીપપુષ્કરમ્

તસ્યાધિપતિઃ પ્રૈયવ્રતો વીતહોત્રનામા તત્પુત્રૌ રમણકઘાતકૌ

તન્નામચિહ્નતં ખંડદ્વયમ્

તયોરંતરાલેમાનસાચલો નામ વલયાકારઃ પર્વતો યસ્મિન્ભ્રમતિ ભગવાન્ભાસ્કર ઇતિ

તત્ર વર્ણાશ્ચ ન સંતિ કેવલં સમાનાસ્તે બ્રહ્મ ધ્યાયંતિ

યદ્યત્કર્મમયં લિંગં બ્રહ્મલિંગં જનોર્ચયન્॥
ભેદેનૈકાંતમદ્વૈતં તસ્મૈ ભગવતે નમઃ

॥ઇતિ જપઃ॥
નૈષુ ક્રોધો ન માત્સર્યં પુણ્યપાપાર્જનેન ચ॥
અયુતં દ્વિગુણં ચાપિ ક્રમાદાયુઃ પ્રકીર્તિતમ્

જપંતઃ કામિનીયુક્તા વિહરંત્યમરા ઇવ॥
અથ તે સંપ્રવક્ષ્યામિ ઊર્ધ્વલોકસ્ય સંસ્થિતિમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કૌમારિકાખણ્ડે કુમારિકાખ્યાને ભૂસંસ્થિતિવર્ણનંનામ સ્પતત્રિંશોઽધ્યાયઃ