Skanda Purana · Chapter 1.31

//śonaka uvāca//
hatvā taṃ tārakaṃ saṃkhye kumāreṇa mahātmanā//
kiṃ kṛtaṃ sumahadvipra tatsarvaṃ vaktumarhasi

kumāro hyaparaḥ śaṃbhuryena sarvamidaṃ tatam//
tapasā toṣitaḥ śaṃbhurdadāti paramaṃ padam

kumāro darśanātsadyaḥ saphalo hi nṛṇāṃ sadā//
ye pāpino hyadharmmiṣṭhāḥ śvapacā api lomaśa//
darśanāddhūtapāpāste bhavaṃtyeva na saṃśayaḥ

śaunakasya vacaḥ śrutvā uvāca caritaṃ tadā//
vyāsa śiṣyo mahāprajñaḥ kumārasya mahātmanaḥ

//lomaśa uvāca//
htāva taṃ tārakaṃ saṃkhye devānāmajayaṃ tataḥ//
avadhyaṃ ca dvijaśreṣṭhāḥ kumāro jayamāptavān

mahimā hi kumārasya sarvaśāstreṣu kathyate//
vedaiśca svāgamaiścāpi purāṇaiśca tathaiva ca

tathopaniṣadaiścaiva mīmāṃsādvitayena tu//
evaṃbhūtaḥ kumāroyamaśakyo varṇituṃ dvijāḥ

yo hi darśanamātreṇa punāti sakalaṃ jagat//
trātāraṃ bhuvanasyāsya niśamya pitṛrāṭsvayam

brahmāṇaṃ ca puraskṛtya viṣṇuṃ caiva savāsavam//
sa yayau tvaritenaiva śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram//
tṛṣṭāva prayato bhūtvā dakṣiṇāśāpatiḥ svayam

namo bhargāya devāya devānāṃ pataye namaḥ//
mṛtyuṃjayāya rudrāya īśānāya kaparddine

nīlakaṃṭhāya śarvāya vyomāvayavarūpiṇe//
kālāya kālanāthāya kālarūpāya vai namaḥ

yamena stūyamāno hi uvāca prabhurīśvaraḥ//
kimarthamāgato'si tvaṃ tatsarvaṃ kathayasva naḥ

//yama uvāca//
śrūyatāṃ devadeveśa vākya vākyaviśārada//
tapasā parameṇaiva tuṣṭiṃ prāptosi śaṃkara

karmaṇā parameṇaiva brahmā lokapitāmahaḥ//
tuṣṭimeti na saṃdeho varāṇāṃ hi sadā prabhuḥ

tathā viṣṇurhi bhagavānvedavedyaḥ sanātanaḥ//
yajñairanekaiḥ saṃtuṣṭa upavāsavrataistathā

dadāti kevalaṃ bhāvaṃ yena kaivalyamāpnuyuḥ//
narāḥ sarve mama mataṃ nānyatā hi vaco mama

dadāti tuṣṭo vai bhogaṃ tathā svargādisaṃpadaḥ//
sūryo namasyayā'rogyaṃ dadātīha na cānyathā

gaṇeśo hi mahādeva arghyapādyādicaṃdanaiḥ//
maṃtrāvṛttyā tathā śaṃbho nirvighnaṃ ca kariṣyati

tathānye lokapāḥ sarve yathāśaktyā phalapradāḥ//
yajñādhyayanadānādyaiḥ parituṣṭāśca śaṃkara

mahadāścarya saṃbhūtaṃ sarveṣāṃ prāṇināmiha//
kṛtaṃ ca tava putreṇa svargadvāramapāvṛtām

darśanācca kumārasya sarve svargaikaso narāḥ//
pāpino'pi mahādeva jātā nāstyatra saṃśayaḥ

mayā kiṃ kriyatāṃ deva kāryākāryavyavasthitau//
ye satyaśīlāḥ śāṃtāśca vadānyā niravagrahāḥ

jiteṃdriyā alubdhāśca kāmarāgavivarjitāḥ//
yājñikā dharmaniṣṭhāśca vedavedāṃgapāragāḥ

yāṃ gatiṃ yāṃti vai śaṃbho sarve sukṛtinopi hi//
tāṃ gatiṃ darśanātsarve śvapacā adhamā api

kumārasya ca deveśa mahadāścaryakarmaṇaḥ//
kārttikyāṃ kṛttikāyogasahitāyāṃ śivasya ca

śivasya tanayaṃ dṛṣṭvā te yāṃti svakulaiḥ saha//
koṭibhirbahubhiścaiva matsthānaṃ parimucya vai

kumāradarśanātsarve śvapacā api yāṃti vai//
sadgatiṃ tvaritenaiva kiṃ kriyeta mayādhunā

yamasya vacanaṃ śrutvā śaṃkaro vākyamabravīt

//śaṃkara uvāca//
yeṣāṃ tvaṃtagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām//
viśuddhabhāvo bho dharmma teṣāṃ manasi varttate

sattīrthagamanāyaiva darśanārthaṃ satāmiha//
vāṃchā ca mahatī teṣāṃ jāyate pūrvakāritā

bahūnāṃ janmanāmaṃte mayi bhāvo'nuvarttate//
prāṇināṃ sarvabhāvena janmābhyāsenabho yama

tasmātsukṛtinaḥ sarve yeṣāṃ bhāvo'nuvartte//
janmajanmānuvṛttānāṃ vismayaṃ naiva kārayet

strībālaśūdrāḥ śvapacādhamāśca prāgjanmasaṃskāravaśāddhi dharmma//
yoniṃ pāpiṣu varttamānāstathāpi śuddhā manujā bhavaṃti

tathā sitena manasā ca bhavaṃti sarve sarveṣu caiva viṣayeṣu bhavaṃti tajjñāḥ//
daivena pūrvacaritena bhavaṃti sarve surāśceṃdrādayo lokapālāḥ prāktanena

jātā hyamī bhūtagaṇāśca sarve hyamī ṛṣayo hyamī devatāśca

vismayo naiva karttavyastvayā vāpi kumārake//
kumāradarśane caiva dharmarāja nibodha me

vacanaṃ karmasaṃyuktaṃ sarveṣāṃ phaladāyakam//
sarvatīrthāni yajñāśca dānāni vividhāni ca//
kāryāṇi manaḥśuddhyarthaṃ nātra kāryā vicāraṇā

manasā bhāvito hyātmā ātmanātmānameva ca//
ātmā ahaṃ ca sarveṣaāṃ prāṇināṃ hi vyavasthitaḥ

ahaṃ sadā bhāvayukta ātmasaṃstho niraṃtaraḥ//
jaṃgamājaṃgamānāṃ ca satyaṃ prati vadāmi te

dvaṃdvātīto nirvikalpo hi sākṣātsvastho nityo nityayukto nirīhaḥ//
kūṭastho vai kalpabhedapravādairbahiṣkṛto bodhabodhyo hyanantaḥ

vismṛtya cainaṃ svātmānaṃ kevalaṃ bodhalakṣaṇam//
saṃsāriṇo hi dṛśyaṃte samastā jīvarāśayaḥ

ahaṃ brahmā ca viṣṇuśca trayo'mī guṇakāriṇaḥ//
sṛṣṭipālanasaṃhārakārakā nānyathā bhavet

ahaṃkāravṛtenaiva karmaṇā kāritāvayam//
yūyaṃ ca sarve vibudhā manuṣyāśca khagādayaḥ

paśvādayaḥ pṛthagbhūtāstathānye bahavo hyamī//
pṛthakpṛthaksamīcīnā guṇavataśca saṃsṛtau

patitā mṛgatṛṣṇāyāṃ māyayā ca vaśīkṛtāḥ//
vayaṃ sarve ca vibudhāḥ prājñāḥ paṃḍitamāninaḥ

parasparaṃ dūṣayaṃto mithyāvādaratāḥ khalāḥ

traiguṇā bhavasaṃpannā atattavajñāśca rāgiṇaḥ//
kāmakrodhabhayadveṣamadamātsaryasaṃyutāḥ

parasparaṃ dūṣayaṃto hyatattvajñā bahirmukhāḥ//
tasmādevaṃ viditvātha asatyaṃ guṇabhedataḥ

guṇātīte ca vastvarthe paramārthaikadarśanam

yasminbhedo hyabhedaṃ ca yasminrāgo virāgatām//
krodho hyakrodhatāṃ yāti tadvāma paramaṃ śrṛṇu

na tadbhāsayate śabdaḥ kṛtakatvādyathā ghaṭaḥ//
śabdo hi jāyate dharmmaḥ pravṛttiparamo yataḥ

pravṛttiśca nivṛttiśca tathā dvaṃdvāni sarvaśaḥ//
vilayaṃ yāṃti yatraiva tatsthānaṃ śāśvataṃ matam

niraṃtaraṃ nirguṇaṃ jñaptimātraṃ niraṃjanaṃ nirvikāśaṃ nirīham//
sattāmātraṃ jñānagamyaṃ svasiddhaṃ svayaṃprabhaṃ suprabhaṃ bodhagamyam

etajjñānaṃ jñānavido vadaṃti sarvātmabhāvena nirīkṣayaṃti//
sarvātītaṃ jñānagamyaṃ viditvā yena svasthāḥ samabuddhyā caraṃti

atītya saṃsāramanādimūlaṃ māyāmayaṃ māyayā durvicāryam//
māyāṃ tyaktvā nirmamā vītarāgā gacchaṃti te pretarāṇinarvikalpam

saṃsṛtiḥ kalpanāmūlaṃ kalpanā hyamṛtopamā//
yaiḥ kalpanā parityaktā te yāṃti paramāṃ gatim

śuktyāṃ rajatabuddhiśca rajjubuddhiryarthoraṇe//
marīcau jalabuddhiśca mithyā mithyaiva nānyathā

siddhiḥ svacchaṃdavarttitvaṃ pārataṃtryaṃ hi vai mṛṣā//
baddho hi parataṃtrākhyo muktaḥ svātaṃtryabhāvanaḥ

eko hyātmā viditvātha nirmamo niravagrahaḥ//
kutasteṣāṃ baṃdhanaṃ ca yathākhe puṣpameva ca

śaśaviṣāṇamevaitajtrānaṃ saṃsāra eva ca//
kiṃ kāryaṃ bahunoktena vacasā niṣphalena hi

mamatāṃ ca nirākṛtya prāptukāmāḥ paraṃ padam//
jñāninaste hi vidvāṃso vītarāgā jiteṃdriyāḥ

yaistyakto mamatābhāvo lobhakopau nirākṛtau//
te yāṃti paramaṃ sthānaṃ kāmakrodhavivarjitāḥ

yāvatkāmaśca lobhaśca rāgadveṣau vyavasthitau//
nāpnuvaṃti ca tāṃ siddhiṃ śabdamātraikabodhakāḥ

//yama uvāca//
śabdācchabdaḥ pravartteta niḥśabdaṃ jñānameva ca//
anityatvaṃ hi śabdasya kathaṃ proktaṃ tvayā prabho

akṣaraṃ brahmaparamaṃ śabdo vai hyarātmakaḥ//
tasmācchabdastvayā prokto nirīkṣaka iti śrutam

pratipādyaṃ hi yatkiṃcicchabdenaiva vinā katham//
tatsarvaṃ kathyatāṃ śaṃbho kāryākāryavyavasthitau

//śaṃkara uvāca//
śrṛṇuṣvāvahito bhūtvā paramārdhayutaṃ vacaḥ//
yasya śravaṇamātreṇa jñātavyaṃ nāvaśiṣyate

jñānapravādinaḥ sarva ṛṣayo vītakalmaṣāḥ//
jñānābhyāsena varttaṃte jñānaṃ jñānavido viduḥ

jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ jñātvā ca parigīyate//
kathaṃ kena ca jñātavyaṃ kiṃ tadvaktuṃ vivakṣitam

etatsarvaṃ samāsena kathayāmi nibodha me//
eko hyanekadhā caiva dṛśyate bhedabhāvanaḥ

yathā bhramarikādṛṣṭā bhramyate ca mahī yama//
tathātmā bhedabuddhyā ca pratibhāti hyanekadhā

tasmādvimṛśya tenaiva jñātavyaḥ śravaṇena ca//
maṃtavyaḥ suprayogeṇa mananena viśeṣataḥ

nirddhārya cātmanātmānaṃ sukhaṃ baṃdhātpramucyate//
māyājālamidaṃ sarvaṃ jagadetaccārācaram

māyāmayo'yaṃ saṃsāro mamatālakṣaṇo mahān//
mamatāṃ ca bahiḥ kṛtvā sukhaṃ baṃdhātpramucyate

ko'haṃ kastvaṃ kutaścānye mahāmāyāvalaṃbinaḥ//
ajāgalastanasyeva prapaṃco'yaṃ nirarthakaḥ

niṣphalo'yaṃ nirābhāso niḥsāro dhūmaḍaṃbaraḥ//
tasmātsarvaprayatnena ātmānaṃ smara vai yama

//lomaśa uvāca//
evaṃ pracoditastena śaṃbhunā pretarāṭ‌svayam//
buddho bhūtvā yamaḥ sākṣādātmabhūto'bhavattadā

karmmaṇāṃ hi ca sarveṣāṃ śāstā karmānusārataḥ//
babhūva ḍaṃbaro nṝṇāṃ bhūtānāṃ ca samāhitaḥ

//ṛṣaya ūcuḥ//
hatvā tu tārakaṃ yuddhe kumāreṇa mahātmanā//
ata ūrdhvaṃ kathyatāṃ bhoḥ kiṃ kṛtaṃ mahadadbhutam

//sūta uvāca//
hate tu tārake daitye himavanpramukhādrayaḥ//
kārttikeyaṃ samāgatya gīrbhī ramyābhiraiḍayan

//giraya ūcuḥ//
namaḥ kalyāṇarūpāya namaste viśvamaṃgala//
viśvabaṃdho namaste'stu namaste viśvabhāvana

varīṣṭhāḥ śvapacā yena kṛtā vai darśanāttvayā//
tvāṃ namāmo jagadbaṃdhuṃ tvāṃ vayaṃ śaraṇāgatāḥ

namaste pārvatīputra śaṃkarātmaja te namaḥ//
namaste kṛttikāsūno agnibhūta namostu te

namostu te devavaraiḥ supūjya namo'stu te jñānavidāṃ variṣṭha//
namo'stu te devavara prasīda śaraṇya sarvārtivināśadakṣa

evaṃ stuto giribhiḥ kārttikeyo hyumāsutaḥ//
tāngirīnsuprasannātmā varaṃ dātuṃ samutsukaḥ

//kārttikeya uvāca//
bhobho girivarā yūyaṃ śrṛṇudhvaṃ madvaco'dhunā//
karmibhirjñānibhiścaiva sevyamānā bhaviṣyatha

bhavatsveva hi varttate dṛṣado yatnasevitāḥ//
punaṃtu viścaṃ vacanānmama tā nātra saṃśayaḥ

parvatīyāni tīrthāni bhaviṣyaṃti na cānyathā//
śivālayāni divyāni divyānyāyatanāni ca

ayanāni vicitrāṇi śobhanāni mahāṃti ca//
bhaviṣyaṃti na saṃdehaḥ parvatā vacanānmama

yo'yaṃ mātāmaho me'dya himavānparvatottamaḥ//
tapasvināṃ mahābhāgaḥ phalado hi bhaviṣyati

meruśca girirājo'yamāśrayo hi bhaviṣyati//
lokāloko girivara udayādrirmahāyaśaḥ

liṃgarūpo hi bhagavānbhaviṣyati na cānyathā//
śrīśailo hi maheṃdraśca tathā sahyācalogiriḥ

mālyavānmalayo vindhyastathāsau gaṃdhamādanaḥ//
śvetakūṭastrikūṭo hi tathā darduraparvataḥ

ete cānye ca bahavaḥ parvatā liṃgarūpiṇaḥ//
mama vākyādbhaviṣyaṃti pāpakṣayakarā hyamī

evaṃ varaṃ dadau tebhyaḥ parvatebhyaśca śāṃkariḥ//
tato naṃdīhyuvācātha sarvāgamapuraskṛtam

//naṃdyuvāca//
tvayā kṛtā hi girayo liṃgarūpiṇa eva te//
śivālayāḥ kathaṃ nātha pūjyāḥ syuḥsarvadaivataiḥ

//kumāra uvāca//
liṃgaṃ śivālayaṃ jñeyaṃ devadevasya śūlinaḥ//
sarvairnṛbhirdaivataiśca brahmādibhiratāṃdritaiḥ

nīlaṃ muktā pravālaṃ ca vaiḍūryaṃ caṃdrameva ca//
gomedaṃ padmarāgaṃ ca mārataṃ kāṃcanaṃ tathā

rājataṃ tāmramāraṃ ca tathā nāgamayaṃ param//
ratnadhātumayānyeva liṃgāni kathitāni te

pavitrāṇyeva pūjyāni sarvakāmapradāni ca//
eteṣāmapi sarveṣāṃ kāśmīraṃ hi viśiṣyate

aihikāmuṣmikaṃ sarvaṃ pūjākartuḥ prayacchati

//naṃdyuvāca//
liṃgānāmapi pūjyaṃ syādbāṇaliṃgaṃ tvayā katham//
kathitaṃ cottamatvena tatsarvaṃ vadasuvrata

//kumāra uvāca//
revāyāṃ toyamadhye ca dṛśyaṃte dṛṣado hi yāḥ//
śivaprasādāttāstu syurliṃgarūpā na cānyathā

ślakṣṇamūlāśca kartavyāḥ piṃḍikopari saṃsthitāḥ//
pūjanīyāḥ prayatnena śivadīkṣāyutena hi

piṃḍīyuktaṃ ca śāstreṇa vidhinā ca yajecchivam//
varado hi jagannāthaḥ pūjakasya na cānyathā

paṃcākṣarī yasya mukhe sthitā sadā cetonivṛttiḥ śivaciṃtane ca//
bhūteṣuḥ sāmyaṃ parivādamūkatā ṣaṃḍhatvameva parayoṣitāsu

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kedārakhaṇḍe śivaśāstre kārttikeyaproktaśivaliṃgamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ