સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.31

॥શોનક ઉવાચ॥
હત્વા તં તારકં સંખ્યે કુમારેણ મહાત્મના॥
કિં કૃતં સુમહદ્વિપ્ર તત્સર્વં વક્તુમર્હસિ

કુમારો હ્યપરઃ શંભુર્યેન સર્વમિદં તતમ્॥
તપસા તોષિતઃ શંભુર્દદાતિ પરમં પદમ્

કુમારો દર્શનાત્સદ્યઃ સફલો હિ નૃણાં સદા॥
યે પાપિનો હ્યધર્મ્મિષ્ઠાઃ શ્વપચા અપિ લોમશ॥
દર્શનાદ્ધૂતપાપાસ્તે ભવંત્યેવ ન સંશયઃ

શૌનકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ઉવાચ ચરિતં તદા॥
વ્યાસ શિષ્યો મહાપ્રજ્ઞઃ કુમારસ્ય મહાત્મનઃ

॥લોમશ ઉવાચ॥
હ્તાવ તં તારકં સંખ્યે દેવાનામજયં તતઃ॥
અવધ્યં ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કુમારો જયમાપ્તવાન્

મહિમા હિ કુમારસ્ય સર્વશાસ્ત્રેષુ કથ્યતે॥
વેદૈશ્ચ સ્વાગમૈશ્ચાપિ પુરાણૈશ્ચ તથૈવ ચ

તથોપનિષદૈશ્ચૈવ મીમાંસાદ્વિતયેન તુ॥
એવંભૂતઃ કુમારોયમશક્યો વર્ણિતું દ્વિજાઃ

યો હિ દર્શનમાત્રેણ પુનાતિ સકલં જગત્॥
ત્રાતારં ભુવનસ્યાસ્ય નિશમ્ય પિતૃરાટ્સ્વયમ્

બ્રહ્માણં ચ પુરસ્કૃત્ય વિષ્ણું ચૈવ સવાસવમ્॥
સ યયૌ ત્વરિતેનૈવ શંકરં લોકશંકરમ્॥
તૃષ્ટાવ પ્રયતો ભૂત્વા દક્ષિણાશાપતિઃ સ્વયમ્

નમો ભર્ગાય દેવાય દેવાનાં પતયે નમઃ॥
મૃત્યુંજયાય રુદ્રાય ઈશાનાય કપર્દ્દિને

નીલકંઠાય શર્વાય વ્યોમાવયવરૂપિણે॥
કાલાય કાલનાથાય કાલરૂપાય વૈ નમઃ

યમેન સ્તૂયમાનો હિ ઉવાચ પ્રભુરીશ્વરઃ॥
કિમર્થમાગતોઽસિ ત્વં તત્સર્વં કથયસ્વ નઃ

॥યમ ઉવાચ॥
શ્રૂયતાં દેવદેવેશ વાક્ય વાક્યવિશારદ॥
તપસા પરમેણૈવ તુષ્ટિં પ્રાપ્તોસિ શંકર

કર્મણા પરમેણૈવ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ॥
તુષ્ટિમેતિ ન સંદેહો વરાણાં હિ સદા પ્રભુઃ

તથા વિષ્ણુર્હિ ભગવાન્વેદવેદ્યઃ સનાતનઃ॥
યજ્ઞૈરનેકૈઃ સંતુષ્ટ ઉપવાસવ્રતૈસ્તથા

દદાતિ કેવલં ભાવં યેન કૈવલ્યમાપ્નુયુઃ॥
નરાઃ સર્વે મમ મતં નાન્યતા હિ વચો મમ

દદાતિ તુષ્ટો વૈ ભોગં તથા સ્વર્ગાદિસંપદઃ॥
સૂર્યો નમસ્યયાઽરોગ્યં દદાતીહ ન ચાન્યથા

ગણેશો હિ મહાદેવ અર્ઘ્યપાદ્યાદિચંદનૈઃ॥
મંત્રાવૃત્ત્યા તથા શંભો નિર્વિઘ્નં ચ કરિષ્યતિ

તથાન્યે લોકપાઃ સર્વે યથાશક્ત્યા ફલપ્રદાઃ॥
યજ્ઞાધ્યયનદાનાદ્યૈઃ પરિતુષ્ટાશ્ચ શંકર

મહદાશ્ચર્ય સંભૂતં સર્વેષાં પ્રાણિનામિહ॥
કૃતં ચ તવ પુત્રેણ સ્વર્ગદ્વારમપાવૃતામ્

દર્શનાચ્ચ કુમારસ્ય સર્વે સ્વર્ગૈકસો નરાઃ॥
પાપિનોઽપિ મહાદેવ જાતા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

મયા કિં ક્રિયતાં દેવ કાર્યાકાર્યવ્યવસ્થિતૌ॥
યે સત્યશીલાઃ શાંતાશ્ચ વદાન્યા નિરવગ્રહાઃ

જિતેંદ્રિયા અલુબ્ધાશ્ચ કામરાગવિવર્જિતાઃ॥
યાજ્ઞિકા ધર્મનિષ્ઠાશ્ચ વેદવેદાંગપારગાઃ

યાં ગતિં યાંતિ વૈ શંભો સર્વે સુકૃતિનોપિ હિ॥
તાં ગતિં દર્શનાત્સર્વે શ્વપચા અધમા અપિ

કુમારસ્ય ચ દેવેશ મહદાશ્ચર્યકર્મણઃ॥
કાર્ત્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગસહિતાયાં શિવસ્ય ચ

શિવસ્ય તનયં દૃષ્ટ્વા તે યાંતિ સ્વકુલૈઃ સહ॥
કોટિભિર્બહુભિશ્ચૈવ મત્સ્થાનં પરિમુચ્ય વૈ

કુમારદર્શનાત્સર્વે શ્વપચા અપિ યાંતિ વૈ॥
સદ્ગતિં ત્વરિતેનૈવ કિં ક્રિયેત મયાધુના

યમસ્ય વચનં શ્રુત્વા શંકરો વાક્યમબ્રવીત્

॥શંકર ઉવાચ॥
યેષાં ત્વંતગતં પાપં જનાનાં પુણ્યકર્મણામ્॥
વિશુદ્ધભાવો ભો ધર્મ્મ તેષાં મનસિ વર્ત્તતે

સત્તીર્થગમનાયૈવ દર્શનાર્થં સતામિહ॥
વાંછા ચ મહતી તેષાં જાયતે પૂર્વકારિતા

બહૂનાં જન્મનામંતે મયિ ભાવોઽનુવર્ત્તતે॥
પ્રાણિનાં સર્વભાવેન જન્માભ્યાસેનભો યમ

તસ્માત્સુકૃતિનઃ સર્વે યેષાં ભાવોઽનુવર્ત્તે॥
જન્મજન્માનુવૃત્તાનાં વિસ્મયં નૈવ કારયેત્

સ્ત્રીબાલશૂદ્રાઃ શ્વપચાધમાશ્ચ પ્રાગ્જન્મસંસ્કારવશાદ્ધિ ધર્મ્મ॥
યોનિં પાપિષુ વર્ત્તમાનાસ્તથાપિ શુદ્ધા મનુજા ભવંતિ

તથા સિતેન મનસા ચ ભવંતિ સર્વે સર્વેષુ ચૈવ વિષયેષુ ભવંતિ તજ્જ્ઞાઃ॥
દૈવેન પૂર્વચરિતેન ભવંતિ સર્વે સુરાશ્ચેંદ્રાદયો લોકપાલાઃ પ્રાક્તનેન

જાતા હ્યમી ભૂતગણાશ્ચ સર્વે હ્યમી ઋષયો હ્યમી દેવતાશ્ચ

વિસ્મયો નૈવ કર્ત્તવ્યસ્ત્વયા વાપિ કુમારકે॥
કુમારદર્શને ચૈવ ધર્મરાજ નિબોધ મે

વચનં કર્મસંયુક્તં સર્વેષાં ફલદાયકમ્॥
સર્વતીર્થાનિ યજ્ઞાશ્ચ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ॥
કાર્યાણિ મનઃશુદ્ધ્યર્થં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

મનસા ભાવિતો હ્યાત્મા આત્મનાત્માનમેવ ચ॥
આત્મા અહં ચ સર્વેષઆં પ્રાણિનાં હિ વ્યવસ્થિતઃ

અહં સદા ભાવયુક્ત આત્મસંસ્થો નિરંતરઃ॥
જંગમાજંગમાનાં ચ સત્યં પ્રતિ વદામિ તે

દ્વંદ્વાતીતો નિર્વિકલ્પો હિ સાક્ષાત્સ્વસ્થો નિત્યો નિત્યયુક્તો નિરીહઃ॥
કૂટસ્થો વૈ કલ્પભેદપ્રવાદૈર્બહિષ્કૃતો બોધબોધ્યો હ્યનન્તઃ

વિસ્મૃત્ય ચૈનં સ્વાત્માનં કેવલં બોધલક્ષણમ્॥
સંસારિણો હિ દૃશ્યંતે સમસ્તા જીવરાશયઃ

અહં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ ત્રયોઽમી ગુણકારિણઃ॥
સૃષ્ટિપાલનસંહારકારકા નાન્યથા ભવેત્

અહંકારવૃતેનૈવ કર્મણા કારિતાવયમ્॥
યૂયં ચ સર્વે વિબુધા મનુષ્યાશ્ચ ખગાદયઃ

પશ્વાદયઃ પૃથગ્ભૂતાસ્તથાન્યે બહવો હ્યમી॥
પૃથક્પૃથક્સમીચીના ગુણવતશ્ચ સંસૃતૌ

પતિતા મૃગતૃષ્ણાયાં માયયા ચ વશીકૃતાઃ॥
વયં સર્વે ચ વિબુધાઃ પ્રાજ્ઞાઃ પંડિતમાનિનઃ

પરસ્પરં દૂષયંતો મિથ્યાવાદરતાઃ ખલાઃ

ત્રૈગુણા ભવસંપન્ના અતત્તવજ્ઞાશ્ચ રાગિણઃ॥
કામક્રોધભયદ્વેષમદમાત્સર્યસંયુતાઃ

પરસ્પરં દૂષયંતો હ્યતત્ત્વજ્ઞા બહિર્મુખાઃ॥
તસ્માદેવં વિદિત્વાથ અસત્યં ગુણભેદતઃ

ગુણાતીતે ચ વસ્ત્વર્થે પરમાર્થૈકદર્શનમ્

યસ્મિન્ભેદો હ્યભેદં ચ યસ્મિન્રાગો વિરાગતામ્॥
ક્રોધો હ્યક્રોધતાં યાતિ તદ્વામ પરમં શ્રૃણુ

ન તદ્ભાસયતે શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્યથા ઘટઃ॥
શબ્દો હિ જાયતે ધર્મ્મઃ પ્રવૃત્તિપરમો યતઃ

પ્રવૃત્તિશ્ચ નિવૃત્તિશ્ચ તથા દ્વંદ્વાનિ સર્વશઃ॥
વિલયં યાંતિ યત્રૈવ તત્સ્થાનં શાશ્વતં મતમ્

નિરંતરં નિર્ગુણં જ્ઞપ્તિમાત્રં નિરંજનં નિર્વિકાશં નિરીહમ્॥
સત્તામાત્રં જ્ઞાનગમ્યં સ્વસિદ્ધં સ્વયંપ્રભં સુપ્રભં બોધગમ્યમ્

એતજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનવિદો વદંતિ સર્વાત્મભાવેન નિરીક્ષયંતિ॥
સર્વાતીતં જ્ઞાનગમ્યં વિદિત્વા યેન સ્વસ્થાઃ સમબુદ્ધ્યા ચરંતિ

અતીત્ય સંસારમનાદિમૂલં માયામયં માયયા દુર્વિચાર્યમ્॥
માયાં ત્યક્ત્વા નિર્મમા વીતરાગા ગચ્છંતિ તે પ્રેતરાણિનર્વિકલ્પમ્

સંસૃતિઃ કલ્પનામૂલં કલ્પના હ્યમૃતોપમા॥
યૈઃ કલ્પના પરિત્યક્તા તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્

શુક્ત્યાં રજતબુદ્ધિશ્ચ રજ્જુબુદ્ધિર્યર્થોરણે॥
મરીચૌ જલબુદ્ધિશ્ચ મિથ્યા મિથ્યૈવ નાન્યથા

સિદ્ધિઃ સ્વચ્છંદવર્ત્તિત્વં પારતંત્ર્યં હિ વૈ મૃષા॥
બદ્ધો હિ પરતંત્રાખ્યો મુક્તઃ સ્વાતંત્ર્યભાવનઃ

એકો હ્યાત્મા વિદિત્વાથ નિર્મમો નિરવગ્રહઃ॥
કુતસ્તેષાં બંધનં ચ યથાખે પુષ્પમેવ ચ

શશવિષાણમેવૈતજ્ત્રાનં સંસાર એવ ચ॥
કિં કાર્યં બહુનોક્તેન વચસા નિષ્ફલેન હિ

મમતાં ચ નિરાકૃત્ય પ્રાપ્તુકામાઃ પરં પદમ્॥
જ્ઞાનિનસ્તે હિ વિદ્વાંસો વીતરાગા જિતેંદ્રિયાઃ

યૈસ્ત્યક્તો મમતાભાવો લોભકોપૌ નિરાકૃતૌ॥
તે યાંતિ પરમં સ્થાનં કામક્રોધવિવર્જિતાઃ

યાવત્કામશ્ચ લોભશ્ચ રાગદ્વેષૌ વ્યવસ્થિતૌ॥
નાપ્નુવંતિ ચ તાં સિદ્ધિં શબ્દમાત્રૈકબોધકાઃ

॥યમ ઉવાચ॥
શબ્દાચ્છબ્દઃ પ્રવર્ત્તેત નિઃશબ્દં જ્ઞાનમેવ ચ॥
અનિત્યત્વં હિ શબ્દસ્ય કથં પ્રોક્તં ત્વયા પ્રભો

અક્ષરં બ્રહ્મપરમં શબ્દો વૈ હ્યરાત્મકઃ॥
તસ્માચ્છબ્દસ્ત્વયા પ્રોક્તો નિરીક્ષક ઇતિ શ્રુતમ્

પ્રતિપાદ્યં હિ યત્કિંચિચ્છબ્દેનૈવ વિના કથમ્॥
તત્સર્વં કથ્યતાં શંભો કાર્યાકાર્યવ્યવસ્થિતૌ

॥શંકર ઉવાચ॥
શ્રૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા પરમાર્ધયુતં વચઃ॥
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ જ્ઞાતવ્યં નાવશિષ્યતે

જ્ઞાનપ્રવાદિનઃ સર્વ ઋષયો વીતકલ્મષાઃ॥
જ્ઞાનાભ્યાસેન વર્ત્તંતે જ્ઞાનં જ્ઞાનવિદો વિદુઃ

જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં જ્ઞાત્વા ચ પરિગીયતે॥
કથં કેન ચ જ્ઞાતવ્યં કિં તદ્વક્તું વિવક્ષિતમ્

એતત્સર્વં સમાસેન કથયામિ નિબોધ મે॥
એકો હ્યનેકધા ચૈવ દૃશ્યતે ભેદભાવનઃ

યથા ભ્રમરિકાદૃષ્ટા ભ્રમ્યતે ચ મહી યમ॥
તથાત્મા ભેદબુદ્ધ્યા ચ પ્રતિભાતિ હ્યનેકધા

તસ્માદ્વિમૃશ્ય તેનૈવ જ્ઞાતવ્યઃ શ્રવણેન ચ॥
મંતવ્યઃ સુપ્રયોગેણ મનનેન વિશેષતઃ

નિર્દ્ધાર્ય ચાત્મનાત્માનં સુખં બંધાત્પ્રમુચ્યતે॥
માયાજાલમિદં સર્વં જગદેતચ્ચારાચરમ્

માયામયોઽયં સંસારો મમતાલક્ષણો મહાન્॥
મમતાં ચ બહિઃ કૃત્વા સુખં બંધાત્પ્રમુચ્યતે

કોઽહં કસ્ત્વં કુતશ્ચાન્યે મહામાયાવલંબિનઃ॥
અજાગલસ્તનસ્યેવ પ્રપંચોઽયં નિરર્થકઃ

નિષ્ફલોઽયં નિરાભાસો નિઃસારો ધૂમડંબરઃ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન આત્માનં સ્મર વૈ યમ

॥લોમશ ઉવાચ॥
એવં પ્રચોદિતસ્તેન શંભુના પ્રેતરાટ્‌સ્વયમ્॥
બુદ્ધો ભૂત્વા યમઃ સાક્ષાદાત્મભૂતોઽભવત્તદા

કર્મ્મણાં હિ ચ સર્વેષાં શાસ્તા કર્માનુસારતઃ॥
બભૂવ ડંબરો નૄણાં ભૂતાનાં ચ સમાહિતઃ

॥ઋષય ઊચુઃ॥
હત્વા તુ તારકં યુદ્ધે કુમારેણ મહાત્મના॥
અત ઊર્ધ્વં કથ્યતાં ભોઃ કિં કૃતં મહદદ્ભુતમ્

॥સૂત ઉવાચ॥
હતે તુ તારકે દૈત્યે હિમવન્પ્રમુખાદ્રયઃ॥
કાર્ત્તિકેયં સમાગત્ય ગીર્ભી રમ્યાભિરૈડયન્

॥ગિરય ઊચુઃ॥
નમઃ કલ્યાણરૂપાય નમસ્તે વિશ્વમંગલ॥
વિશ્વબંધો નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તે વિશ્વભાવન

વરીષ્ઠાઃ શ્વપચા યેન કૃતા વૈ દર્શનાત્ત્વયા॥
ત્વાં નમામો જગદ્બંધું ત્વાં વયં શરણાગતાઃ

નમસ્તે પાર્વતીપુત્ર શંકરાત્મજ તે નમઃ॥
નમસ્તે કૃત્તિકાસૂનો અગ્નિભૂત નમોસ્તુ તે

નમોસ્તુ તે દેવવરૈઃ સુપૂજ્ય નમોઽસ્તુ તે જ્ઞાનવિદાં વરિષ્ઠ॥
નમોઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ શરણ્ય સર્વાર્તિવિનાશદક્ષ

એવં સ્તુતો ગિરિભિઃ કાર્ત્તિકેયો હ્યુમાસુતઃ॥
તાન્ગિરીન્સુપ્રસન્નાત્મા વરં દાતું સમુત્સુકઃ

॥કાર્ત્તિકેય ઉવાચ॥
ભોભો ગિરિવરા યૂયં શ્રૃણુધ્વં મદ્વચોઽધુના॥
કર્મિભિર્જ્ઞાનિભિશ્ચૈવ સેવ્યમાના ભવિષ્યથ

ભવત્સ્વેવ હિ વર્ત્તતે દૃષદો યત્નસેવિતાઃ॥
પુનંતુ વિશ્ચં વચનાન્મમ તા નાત્ર સંશયઃ

પર્વતીયાનિ તીર્થાનિ ભવિષ્યંતિ ન ચાન્યથા॥
શિવાલયાનિ દિવ્યાનિ દિવ્યાન્યાયતનાનિ ચ

અયનાનિ વિચિત્રાણિ શોભનાનિ મહાંતિ ચ॥
ભવિષ્યંતિ ન સંદેહઃ પર્વતા વચનાન્મમ

યોઽયં માતામહો મેઽદ્ય હિમવાન્પર્વતોત્તમઃ॥
તપસ્વિનાં મહાભાગઃ ફલદો હિ ભવિષ્યતિ

મેરુશ્ચ ગિરિરાજોઽયમાશ્રયો હિ ભવિષ્યતિ॥
લોકાલોકો ગિરિવર ઉદયાદ્રિર્મહાયશઃ

લિંગરૂપો હિ ભગવાન્ભવિષ્યતિ ન ચાન્યથા॥
શ્રીશૈલો હિ મહેંદ્રશ્ચ તથા સહ્યાચલોગિરિઃ

માલ્યવાન્મલયો વિન્ધ્યસ્તથાસૌ ગંધમાદનઃ॥
શ્વેતકૂટસ્ત્રિકૂટો હિ તથા દર્દુરપર્વતઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવઃ પર્વતા લિંગરૂપિણઃ॥
મમ વાક્યાદ્ભવિષ્યંતિ પાપક્ષયકરા હ્યમી

એવં વરં દદૌ તેભ્યઃ પર્વતેભ્યશ્ચ શાંકરિઃ॥
તતો નંદીહ્યુવાચાથ સર્વાગમપુરસ્કૃતમ્

॥નંદ્યુવાચ॥
ત્વયા કૃતા હિ ગિરયો લિંગરૂપિણ એવ તે॥
શિવાલયાઃ કથં નાથ પૂજ્યાઃ સ્યુઃસર્વદૈવતૈઃ

॥કુમાર ઉવાચ॥
લિંગં શિવાલયં જ્ઞેયં દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ॥
સર્વૈર્નૃભિર્દૈવતૈશ્ચ બ્રહ્માદિભિરતાંદ્રિતૈઃ

નીલં મુક્તા પ્રવાલં ચ વૈડૂર્યં ચંદ્રમેવ ચ॥
ગોમેદં પદ્મરાગં ચ મારતં કાંચનં તથા

રાજતં તામ્રમારં ચ તથા નાગમયં પરમ્॥
રત્નધાતુમયાન્યેવ લિંગાનિ કથિતાનિ તે

પવિત્રાણ્યેવ પૂજ્યાનિ સર્વકામપ્રદાનિ ચ॥
એતેષામપિ સર્વેષાં કાશ્મીરં હિ વિશિષ્યતે

ઐહિકામુષ્મિકં સર્વં પૂજાકર્તુઃ પ્રયચ્છતિ

॥નંદ્યુવાચ॥
લિંગાનામપિ પૂજ્યં સ્યાદ્બાણલિંગં ત્વયા કથમ્॥
કથિતં ચોત્તમત્વેન તત્સર્વં વદસુવ્રત

॥કુમાર ઉવાચ॥
રેવાયાં તોયમધ્યે ચ દૃશ્યંતે દૃષદો હિ યાઃ॥
શિવપ્રસાદાત્તાસ્તુ સ્યુર્લિંગરૂપા ન ચાન્યથા

શ્લક્ષ્ણમૂલાશ્ચ કર્તવ્યાઃ પિંડિકોપરિ સંસ્થિતાઃ॥
પૂજનીયાઃ પ્રયત્નેન શિવદીક્ષાયુતેન હિ

પિંડીયુક્તં ચ શાસ્ત્રેણ વિધિના ચ યજેચ્છિવમ્॥
વરદો હિ જગન્નાથઃ પૂજકસ્ય ન ચાન્યથા

પંચાક્ષરી યસ્ય મુખે સ્થિતા સદા ચેતોનિવૃત્તિઃ શિવચિંતને ચ॥
ભૂતેષુઃ સામ્યં પરિવાદમૂકતા ષંઢત્વમેવ પરયોષિતાસુ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડે કેદારખણ્ડે શિવશાસ્ત્રે કાર્ત્તિકેયપ્રોક્તશિવલિંગમાહાત્મ્યવર્ણનં નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ