સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 1.1.1

॥ શ્રીગણેશાય નમઃ॥ ॥
અથ શ્રીમદરુણાચલમાહાત્મ્યપૂર્વાર્ધઃ પ્રારભ્યતે॥ ॥
લલાટે ત્રૈપુંડ્રી નિટિલકૃતકસ્તૂરિતિલકઃ સ્ફુરન્માલાધારઃ સ્ફુરિતકટિકૌપીનવસનઃ ॥
દધાનો દુસ્તારં શિરસિ ફણિરાજં શશિકલાં પ્રદીપઃ સર્વેષામરુણગિરિયોગીવિજયતે

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
અથાહુર્મુનયઃ સૂતં નૈમિષારણ્યવાસિનઃ ॥
અરુણાચલમાહાત્મ્યં ત્વત્તઃ શુશ્રૂષવો વયમ્

તન્માહાત્મ્યં વદેત્યુક્તઃ સૂતઃ પ્રોવાચ તાન્મુનીન્ ॥
॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતદર્થં ચતુર્વક્ત્રં પપ્રચ્છ સનકઃ પુરા

શૃણુતાવહિતા યૂયં તદ્વો વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્ ॥
યદાકર્ણયતાં ભક્ત્યા નરાણાં પાપનાશનમ્

સત્યલોકે સ્થિતં પૂર્વં બ્રહ્માણં કમલાસનમ્ ॥
સનકઃ પરિપપ્રચ્છ પ્રણતઃ પ્રાંજલિઃ સ્થિતઃ

॥ સનક ઉવાચ ॥ ॥
ભુવનાધાર દેવેશ વેદવેદ્ય ચતુર્મુખ ॥
આસીદશેષવિજ્ઞાનં પ્રસાદાદ્ભવતો મમ

ભવદ્ભક્તિવિભૂત્યા મે શોધિતે ચિત્તદર્પણે ॥
બિંબતે સકલં જ્ઞાનં સકૃદેવોપદેશતઃ

સારાર્થં વેદવેદાનાં શિવજ્ઞાનમનાકુલમ્ ॥
લબ્ધવાનહમત્યંતં કટાક્ષૈસ્તે જગદ્ગુરોઃ

લિંગાનિ ભુવિ શૈવાનિ દિવ્યાનિ ચ કૃપાનિધે ॥
માનુષાણિ ચ સૈદ્ધાનિ ભૌતાનિ સુરનાયક

યાલ્લિઙ્મમમલં દિવ્યમરિચ્છેદનવૈભવમ્ ॥
સ્વયમ્ભુ જામ્બવે દ્વીપે તૈજસં તવ્દદસ્વ મે

નામસ્મરણમાત્રેણ યત્પાતકવિનાશનમ્ ॥
શિવસારૂપ્યદં નિત્યં મહ્યં વદ દયાનિધે

અનાદિજગદાધારં યત્તેજઃ શૈવમવ્યયમ્ ॥
યચ્ચ દૃષ્ટ્વા કૃતાર્થઃ સ્યાત્તન્મહ્યમુપદિશ્યતામ્

ઇતિ ભક્તિમતસ્તસ્ય કૌતૂહલસમન્વિતમ્ ॥
વાક્યમાકર્ણ્ય ભગવાન્પ્રસસાદ તપોનિધિઃ ॥

દધ્યૌ ચ સુચિરં શંભું પંકજાસનસંસ્થિતઃ ॥
અંતરંગસુખાંભોધિમગ્નચેતાશ્ચતુર્મુખઃ

દૃષ્ટ્વા યદા પુરા દૃષ્ટં તેજઃસ્તંભમયં શિવમ્ ॥
ઉત્તીર્ણસકલાધારં ન કિંચિત્પ્રત્યબુધ્યત

પુનરાજ્ઞાં શિવાલ્લબ્ધામનુપાલયિતું પ્રભુઃ ॥
નિર્વર્ત્ત્ય હૃદયં યોગાત્સસ્માર સુતમાનતમ્

શિવદર્શનસંજાતપુલકાંકિતવિગ્રહઃ ॥
આનંદવાષ્પવન્નેત્રઃ સગદ્ગદમભાષત

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અતઃ સંસ્મારિતઃ પુત્ર ભવતાઽહં પુરાતનમ્ ॥
શિવયોગમનુધ્યાયન્નસ્માર્ષં તવ ચાદરાત્

શિવભક્તિઃ પરા જાતા તપોભિર્બહુભિસ્તવ ॥
તયા મદીયં હૃદયં વ્યાવર્ત્તિતમિવ ક્ષણાત્

પાવયંતિ જગત્સર્વં ચરિતૈસ્તે નિરાકુલે ॥
યેષાં સદાશિવે ભક્તિર્વર્દ્ધતે સાર્વકાલિકી

સંભાષણં સહાવાસઃ ક્રીડા ચૈવ વિમિશ્રણમ્ ॥
દર્શનં શિવભક્તાનાં સ્મરણં ચાઘનાશનમ્

શ્રૂયતામદ્ભુતં શૈવમાવિર્ભૂતં યથા પુરા ॥
અવ્યાજકરુણાપૂર્ણમરુણાદ્ર્યભિધં મહઃ

અહં નારાયણશ્ચોભૌ જાતૌ વિશ્વાધિકોદયાત્ ॥
બહુ સ્યામિતિ સંકલ્પં વિતન્વાનાત્સદાશિવાત્

સ્વભાવેન સમુદ્ભૂતૌ વિવદંતૌ પરસ્પરમ્ ॥
ન ચ શ્રાંતૌ નિયુધ્યંતૌ સાહંકારૌ કદાચન

પરસ્પરં રણોત્સાહમાવયોરતિભીષણમ્ ॥
આલોક્ય કરુણામૂર્તિરચિંતયદથેશ્વરઃ

કિમર્થમનયોર્યુદ્ધં જાયતે લોકનાશનમ્ ॥
મયા સૃષ્ટમહં પાતેતિ વિવાદમધિતસ્થુષોઃ

સમયેઽસ્મિન્સ્વયં લક્ષ્યો મુગ્ધયોરનયોર્ભૃશમ્ ॥
યદિ યુદ્ધં ન રોત્સ્યામિ તદા સ્યાદ્ભુવનક્ષયઃ

વેદેષુ મમ માહાત્મ્યં વિશ્વાધિકતયા શ્રુતમ્ ॥
ન જાનાતે ઇમૌ મુગ્ધૌ ક્રોધતો ગલિતસ્મૃતી

સર્વોપિ જંતુરાત્માનમધિકં મન્યતે ભૃશમ્ ॥
અમતાન્યસમાધિક્યસ્ત્વધઃ પતતિ દુર્મતિઃ

યદ્યહં ક્વાપિ ભુવને દાસ્યામિ મિતિમાત્મનઃ ॥
તદા તદ્રૂપવિજ્ઞાનાત્સ આત્મા સોપિ મામિયાત્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા સ્વયમેવ સદાશિવઃ ॥
આવયોર્યુધ્યતોર્મધ્યે વહ્નિસ્તંભઃ સમુદ્યતઃ

અતીત્ય સકલાઁલ્લોકાન્સર્વતોઽગ્નિરિવ જ્વલન્

અનાદ્યંતતયા ચાથ દૃગાર્તૌ સંવ્યતિષ્ઠતામ્ ॥
તેજઃસ્તંભં જ્વલંતં તમાલોક્ય શિથિલાશયૌ

આવયોઃ પુરતો જાતા વાણી ચાપ્યશરીરિણી ॥
કિમર્થં બાલકૌ યુદ્ધં કલ્પ્યતે મૂઢમાનસૌ

યુવયોર્બલવૈષમ્યં શિવ એવ વિવેક્ષ્યતે ॥
તેજઃસ્તભમયં રૂપમિદં શંભોર્વ્યવસ્થિતમ્

આદ્યંતયોર્યદિ યુવામીક્ષિષાથાં બલાધિકૌ ॥
ઇતિ તાં ગિરમાકર્ણ્ય નિયુદ્ધાદ્વિરતૌ તદા

અહં વિષ્ણુશ્ચ ગતિમાન્વિચેતું તદ્વ્યવસ્થિતૌ ॥
અગ્નિસ્તંભમયં રૂપં શંભોરાદ્યંતવર્જિતમ્

આલોકિતું વ્યવસિતાવાવામાદ્યંતભાગતઃ ॥
બિંબિતં વ્યોમગં ચંદ્રં યથા બાલૌ જિઘૃક્ષતઃ

તથૈવાવાં સમુદ્યુક્તૌ પરિચ્છેત્તું ચ તન્મહઃ॥
અથ વિષ્ણુર્મહોત્સાહાત્ક્રોડોઽભૂત્સુમહાવપુઃ

તન્મૂલવિચયાઽયાચ્ચ ભૂમિગર્ભં વ્યદારયત્ ॥
અહં ચ હંસતાં પ્રાપ્તો મહાવેગં સમુત્પતન્

દિદૃક્ષુસ્તચ્છિરોભાગં વિયદૂર્ધ્વમગાહિષમ્ ॥
અધોધોદારયન્ક્ષોણિમશેષામપિ માધવઃ

આવિર્ભૂતમિવાધસ્તાદગ્નિસ્તંભમવૈક્ષત ॥
અનેકકોટિવર્ષાણિ વિચિન્વન્નપિ તેજસઃ

અપશ્યન્નાદિમક્ષય્યમાર્તરૂપઃ સ વિહ્વલઃ ॥
વિશીર્ણદંષ્ટ્રબલયો વિગલત્સંધિબંધનઃ

શ્રમાતુરસ્તૃષાક્રાંતો નો યાતુમશકદ્ધરિઃ ॥
વારાહં રૂપમતુલં સંધારયિતુમક્ષમઃ

વિહંતુમપિ વિશ્રાંતો વિષસાદ રમાપતિઃ ॥
અચિંતયદમેયાત્મા પરિશ્રાંતશરીરવાન્

ગલિતશ્રીઃ ક્રિયાશ્રાંતઃ શરણ્યં શિવમાશ્રયન્ ॥
ધિઙ્મમેદં મહન્મૌગ્ધ્યમહંકારસમુદ્ભવમ્ ૪૮॥।
યેનાહમાત્મનો નાથમાત્માનં નાવબુદ્ધવાન્ ॥
અયં હિ સર્વવેદાનાં દેવાનાં જગતામપિ

મૂલભૂતઃ શિવઃ સાક્ષાન્મૂલમસ્ય કથં ભવેત્ ॥
અસ્માદેવ સમુદ્ભૂતોઽસ્મ્યહમાદ્યંતવર્જિતાત્

યન્મયાન્વેષ્ટુમારબ્ધં શિવં પશુવપુર્ધૃતા ॥
અવ્યાજકરુણાબન્ધોઃ પિતુઃ શંભોઃ પ્રસાદતઃ ॥ ૪૯ ।
પુનરેવેદૃશી લબ્ધા મતિર્મે સ્વાત્મબોધિના ॥
સ્વયમેવ મહાદેવઃ શંભુર્યં પાતુમિચ્છતિ

તસ્ય સદ્યો ભવેજ્જ્ઞાનમનહંકારમાત્મજમ્ ॥
ન શક્નોમિ પુનઃ કર્તું પૂજામસ્ય જગદ્ગુરોઃ

નિવેદયામિ ચાત્માનં શરણં યામિ શંકરમ્ ॥
ઇતિ દધ્યૌ શિવં વિષ્ણુઃ સ્તુત્યામર્પિતચેતનઃ ॥।

સત્પ્રસાદાદ્ભૂતપતેઃ પુનરેવોદ્ધુતઃ ક્ષિતૌ ॥
અહં ચ ગગનેઽભ્રામ્યમનેકાનપિ વત્સરાન્

આઘૂર્ણમાનનયનઃ શ્લથપક્ષઃ શ્રમં ગતઃ ॥।
ઉપર્યુપરિ ચાપશ્યં જ્વલનં પુરતઃ સ્થિતમ્

તેજઃસ્તમ્ભં સ્થૂલલિંગાભં શૈવં તેજઃ સુરાર્ચિતમ્ ॥
આહુઃ સ્મ કેચિદાલોક્ય સિદ્ધાસ્તેજોંશસંભવાઃ

નિત્યાં શંભોઃ પરાં કોટિં દિદૃક્ષું માં કૃતોદ્યમમ્ ॥
અહોઽયં સત્યમુગ્ધત્વમદ્યાપિ ચ ચિકીર્ષતિ

આસન્નદેહપાતોઽપિ નાહંકારોઽસ્ય વૈ ગતઃ ॥
વિશીર્યમાણપક્ષોઽયં શ્રાંત્વા વિભ્રાંતલોચનઃ

અપારતેજસિ વ્યર્થો વિમોહોઽયં ભવિષ્યતિ ॥
એવં વ્યાકુલચિત્તોઽયં ક્રોડરૂપી જનાર્દનઃ

વ્યાવર્ત્તિતઃ શિવેનૈવ નિર્વ્યાજકરુણાજુષા ॥
ઈદૃશાં બ્રહ્મમુખ્યાનાં સુરાણાં કોટિસંભવઃ

યત્તેજઃપરમાણુભ્યસ્તસ્ય પારં દિદૃક્ષતે ॥
સ્વાત્મનો યો ગતો ધ્યાત્વા સમયે ભગવાઞ્છિવઃ

યદિ બુદ્ધિં દદાત્યસ્મૈ તસ્ય નશ્યેદહંક્રિયા ॥
ઇત્યેવં વદતાં તેષાં સિદ્ધાનાં સદયં વચઃ

આકર્ણ્ય શીર્ણાહંકારો હ્યહમાત્મન્યચિંતયમ્ ॥
ન વેદરાશિવિજ્ઞાનાત્તપસ્તીર્થનિષેવણાત્

સંજાયતે શિવજ્ઞાનમસ્યૈવાનુગ્રહાદૃતે ॥
શીર્ણેઽપિ પક્ષયુગલે સીદત્યંગે હ્યચંચલે

પુનરુત્સહતે ચેતઃ સ્વાહંકારસ્ય સંગ્રહે ॥
ધિઙ્મામહં ક્રિયાક્રાંતમનાત્મબલવેદિનમ્

શિવાર્પિતમનસ્કેભ્યઃ સિદ્ધેભ્યઃ સતતં નમઃ ॥
યેષાં સંસર્ગલબ્ધેન તપસા શોધિતાશયઃ

શિવમેનં વિજાનામિ સ્વાત્મહેતું પુરઃસ્થિતમ્ ॥
યત્પ્રસાદોપલબ્ધેન વિભવેન સમન્વિતાઃ

દેવાઃ સર્વે ભવિષ્યંતિ સતતં શમિતારયઃ ॥
યસ્ય વેદા ન જાનંતિ પરમાર્થં મહાગમૈઃ

તમેવ શરણં યામિ શંભું વિશ્વવિલક્ષણમ્ ॥
અવાદિષમથાભાષ્યં વિષ્ણું કમલલોચનમ્

લબ્ધદેહઃ શિવં ભક્ત્યા સંશ્રિતશ્ચન્દ્રશેખરમ્ ॥
અહો કિમિદમાશ્ચર્યમાગતં શૌર્યશાલિનામ્

શંભુના યત્સમુદ્ભૂતમહંકારમુપાશ્રિતૌ ॥
આવાં પરસ્પરં યુદ્ધમાકર્ણ્ય વિપુલં મહત્

સ એવ શંકરઃ સર્વમહંકારમથાવયોઃ ॥
અપાહરદમેયાત્મા સ્વમાહાત્મ્યપ્રકાશનાત્

ઇમમીશ્વરમાનતં સુરૈરનલસ્તમ્ભમયં સદાશિવમ્ ॥
અભિપૂજયિતું પ્રવર્તતે સ ભવેદ્વૈ ભવસાગરસ્ય નૌઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમે માહેશ્વરખણ્ડેઽરુણાચલમાહાત્મ્યે પૂર્વાર્ધે બ્રહ્મસનકસંવાદે લિંગપ્રાદુર્ભાવવર્ણનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ