Śivopaniṣad · Chapter 7

atha svargāpavargārthe pravakṣyāmi samāsataḥ
sarveṣāṃ śivabhaktānāṃ śivācāram anuttamam //

śivaḥ śivāya bhūtānāṃ yasmād dānaṃ prayacchati
gurumūrtiḥ sthitas tasmāt pūjayet satataṃ gurum //

nālakṣaṇe yathā liṅge sāṃnidhyaṃ kalpayec chivaḥ
alpāgame gurau tadvat sāṃnidhyaṃ na prakalpayet //

śivajñānārthatattvajñaḥ prasannamanasaṃ gurum
śivaḥ śivaṃ samāsthāya jñānaṃ vakti na hītaraḥ //

guruṃ ca śivavad bhaktyā namaskāreṇa pūjayet
kṛtāñjalis trisaṃdhyaṃ ca bhūmivinyastamastakaḥ //

na viviktam anācāntam(?) caṅkramantaṃ tathākulam
samādhisthaṃ vrajantaṃ ca namaskuryād guruṃ budhaḥ //

vyākhyāne tatsamāptau ca saṃpraśne snānabhojane
bhuktvā ca śayane svapne namaskuryāt sadā gurum //

grāmāntaram abhiprepsur guroḥ kuryāt pradakṣiṇam
sārvāṅgikapraṇāmaṃ ca punaḥ kuryāt tadāgataḥ //

parvotsaveṣu sarveṣu dadyād gandhapavitrakam
śivajñānasya cārambhe pravāsagamanāgatau //

śivadharmavratārambhe tatsamāptau ca kalpayet
prasādanāya kupito vijitya ca ripuṃ tathā //

puṇyāhe grahaśāntau ca dīkṣāyāṃ ca sadakṣiṇam
āvārya padasaṃprāptau pavitre copavigrahe //

upānacchattraśayanaṃ vastram āsanabhūṣaṇam
pātradaṇḍākṣasūtraṃ vā gurusaktaṃ na dhārayet //

hāsyaniṣṭhīvanāsphoṭam uccabhāṣyavijṛmbhaṇam
pādaprasāraṇaṃ gatiṃ na kuryād gurusaṃnidhau //

hīnānnapānavastraḥ syān nīcaśayyāsano guroḥ
na yatheṣṭaś ca saṃtiṣṭhet kalahaṃ ca vivarjayet //

prativāte 'nuvāte vā na tiṣṭhed guruṇā saha
asaṃśraye ca satataṃ na kiṃcit kīrtayed guroḥ //

anyāsakto na bhuñjāno na tiṣṭhann aparāṅmukhaḥ
na śayano na cāsīnaḥ saṃbhāsyed guruṇā saha //

dṛṣṭvaiva gurum āyāntam uttiṣṭhed dūratas tvaram
anujñātaś ca guruṇā saṃviśec cānupṛṣṭhataḥ //

na kaṇṭhaṃ prāvṛtaṃ kuryān na ca tatrāvasaktikām
na pādadhāvanasnānaṃ yatra paśyed guruḥ sthitaḥ //

na dantadhāvanābhyaṅgam āyāmodvartanakriyāḥ
utsargaparidhānaṃ ca guroḥ kurvīta paśyataḥ //

gurur yad arpayet kiṃcid gṛhāsannaṃ tadañjalau
pātre vā purataḥ śiṣyas tad vaktram abhivīkṣayan //

yad arpayed guruḥ kiṃci tan namraḥ purataḥ sthitaḥ
pāṇidvayena gṛhṇīyat sthāpayet tac ca susthitam //

na guroḥ kīrtayen nāma paro'kṣam api kevalam
samānasaṃjñam anyaṃ vā nāhvayīta tadākhyayā //

svagurus tadguruś caiva yadi syātāṃ samaṃ kvacit
guror gurus tayoḥ pūjyaḥ svaguruś ca tadājñayā //

anivedya na bhuñjīta bhuktvā cāsya nivedayet
nāvijñāpya guruṃ gacched bahiḥ kāryeṇa kenacit //

gurvājñayā karma kṛtvā tatsamāptau nivedayet
kṛtvā ca naityakaṃ sarvam adhīyītājñayā guroḥ //

mṛdbhasmagomayajalaṃ pattrapuṣpendhanaṃ samit
paryāptam aṣṭakaṃ hy etad gurvarthaṃ tu samāharet //

bhaiṣajyāhārapātrāṇi vastraśayyāsanaṃ guroḥ
ānayet sarvayatnena prārthayitvā dhaneśvarān //

guror na khaṇḍayed ājñām api prāṇān parityajet
kṛtvājñāṃ prāpnuyān muktiṃ laṅghayan narakaṃ vrajet //

paryaṭet pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saśailavanakānanām
gurubhaiṣajyasiddhyartham api gacched rasātalam //

yad ādiśed guruḥ kiṃcit tat kuryād avicārataḥ
amīmāṃsyā hi guravaḥ sarvakāryeṣu sarvathā //

notthāpayet sukhāsīnaṃ śayānaṃ na prabodhayet
āsīno gurum āsīnam abhigacchet pratiṣṭhitam //

pathi prayāntaṃ yāntaṃ ca yatnād viśramayed gurum
kṣitpipāsāturaṃ snātaṃ jñātvā śaktaṃ ca bhojayet //

abhyaṅgodvartanaṃ snānaṃ bhojanaṣṭhīvamārjanam
gātrasaṃvāhanaṃ rātrau pādābhyaṅgaṃ ca yatnataḥ //

prātaḥ prasādhanaṃ dattvā kāryaṃ saṃmārjanāñjanam
nānāpuṣpaprakaraṇaṃ śrīmadvyākhyānamaṇḍape //

sthāpyāsanaṃ guroḥ pūjyaṃ śivajñānasya pustakam
tatra tiṣṭhet pratīkṣaṃs tad guror āgamanaṃ kramāt //

guror nindāpavādaṃ ca śrutvā karṇau pidhāpayet
anyatra caiva sarpet tu nigṛhṇīyād upāyataḥ //

na guror apriyaṃ kuryāt pīḍitas tārito 'pi vā
noccārayec ca tadvākyam uccārya narakaṃ vrajet //

gurur eva pitā mātā gurur eva paraḥ śivaḥ
yasyaiva niścito bhāvas tasya muktir na dūrataḥ //

āhārācāradharmāṇāṃ yat kuryād gurur īśvaraḥ
tathaiva cānukurvīta nānuyuñjīta kāraṇam //

yajñas tapāṃsi niyamāt tāni vai vividhāni ca
guruvākye tu sarvāṇi saṃpadyante na saṃśayaḥ //

ajñānapaṅkanirmagnaṃ yaḥ samuddharate janam
śivajñānātmahastena kas taṃ na pratipūjayet //

iti yaḥ pūjayen nityaṃ gurumūrtistham īśvaram
sarvapāpavinirmuktaḥ prāpnoti paramaṃ padam //

snātvāmbhasā bhasmanā vā śuklavastropavītavān
dūrvāgarbhasthitaṃ puṣpaṃ guruḥ śirasi dhārayet //

rocanālabhanaṃ kuryād dhūyayed ātmanas tanum
aṅgulīyākṣasūtraṃ ca karṇamātre ca dhārayet //

gurur evaṃvidhaḥ śrīmān nityaṃ tiṣṭhet samāhitaḥ
yasmāj jñānopadeśārthaṃ gurur āste sadāśivaḥ //

dhārayet pāduke nityaṃ mṛduvarmaprakalpite
pragṛhya daṇḍaṃ chattraṃ vā paryaṭed āśramād bahiḥ //

na bhūmau vinyaset pādam antardhānaṃ vinā guruḥ
kuśapādakam ākramya tarpaṇārthaṃ prakalpayet //

pādasthānāni pattrādyaiḥ kṛtvā devagṛhaṃ viśet
pātrāstaritapādaś ca(?) nityaṃ bhuñjīta vāgyataḥ //

na pādau dhāvayet kāṃsye lohe vā parikalpite
śaucayet tṛṇagarbhāyāṃ dvitīyāyāṃ tathācamet //

na raktam ulbaṇaṃ vastraṃ dhārayet kusumāni ca
na bahir gandhamālyāni vāsāṃsi malināni ca //

keśāsthīni kapālāni kārpāsāsthituṣāṇi ca
amedhyāṅgārabhasmāni nādhitiṣṭhed rajāṃsi ca //

na ca loṣṭaṃ vimṛdnīyān na ca chindyān nakhais tṛṇam
na pattrapuṣpamūlyāni vaṃśamaṅgalakāṣṭhitām //

evam ādīni cānyāni pāṇibhyāṃ na ca mardayet
na dantakhādanaṃ kuryād romāṇy utpāṭayen na ca //

na padbhyām ullikhed bhūmiṃ loṣṭakāṣṭhaiḥ kareṇa vā
na nakhāṃś ca nakhair vidhyān na kaṇḍūyen nakhais tanum //

muhurmuhuḥ śiraḥ śmaśru na spṛśet karajair budhaḥ
na likṣākarṣaṇaṃ kuryād ātmano vā parasya vā //

sauvarṇyaraupyatāmraiś ca śṛṅgadantaśalākayā
dehakaṇḍūyanaṃ kāryaṃ vaṃśakāṣṭhīkavīraṇaiḥ(?) //

na vicittaṃ prakurvīta diśaś caivāvalokayan
na śokārtaś ca saṃtiṣṭhed dhūtvā pāṇau kapolakam //

na pāṇipādavākcakṣuḥ śrotraśiśnagudodaraiḥ
cāpalāni na kurvīta sa sarvārtham avāpnuyāt //

na kuryāt kenacid vairam adhruve jīvite sati
lokakautūhalaṃ pāpaṃ saṃdhyāṃ ca parivarjayet //

na kudvāreṇa veśmāni nagaraṃ grāmam āviśet
na divā prāvṛtaśirā rātrau prāvṛtya paryaṭet //

nātibhramaṇaśīlaḥ syān na viśec ca gṛhād gṛham
na cājñānam adhīyīta śivajñānaṃ samabhyaset //

śivajñānaṃ paraṃ brahma tad ārabhya na saṃtyajet
brahmāsādhya ca yo gacched brahmahā sa prakīrtitaḥ //

kṛtāñjaliḥ sthitaḥ śiṣyo laghuvastram udaṅmukhaḥ
śivamantraṃ samuccārya prāṅmukho 'dhyāpayed guruḥ //

nāgadantādisaṃbhūtaṃ caturaśraṃ suśobhanam
hemaratnacitaṃ vāpi guror āsanam uttamam //

na śuśrūṣārthakāmāś ca na ca dharmaḥ pradṛśyate
na bhaktir na yaśaḥ krauryaṃ na tam adhyāpayed guruḥ //

devāgnigurugoṣṭhīṣu vyākhyādhyayanasaṃsadi
praśne vāde 'nṛte 'śauce dakṣiṇaṃ bāhum uddharet //

vaśe satatanamraḥ syāt saṃhṛtyāṅgāni kūrmavat
tatsaṃmukhaṃ ca nirgacchen namaskārapurassaraḥ //

devāgniguruviprāṇāṃ na vrajed antareṇa tu
nārpayen na ca gṛhṇīyāt kiṃcid vastu tadantarā //

na mukhena dhamed agniṃ nādhaḥkuryān na laṅghayet
na kṣiped aśuciṃ vahnau na ca pādau pratāpayet //

tṛṇakāṣṭhādigahane jantubhiś ca samākule
sthāne na dīpayed agniṃ dīptaṃ cāpi tataḥ kṣipet //

agniṃ yugapad ānīya dhārayeta prayatnataḥ
jvalantaṃ na pradīpaṃ ca svayaṃ nirvāpayed budhaḥ //

śivavratadharaṃ dṛṣṭvā samutthāya sadā drutam
śivo 'yam iti saṃkalpya harṣitaḥ praṇamet tataḥ //

bhogān dadāti vipulān liṅge saṃpūjitaḥ śivaḥ
agnau ca vividhāṃ siddhiṃ gurau muktiṃ prayacchati //

mokṣārthaṃ pūjayet tasmād gurumūrtistham īśvaram
gurubhaktyā labhej jñānaṃ jñānān muktim avāpnuyāt //

sarvaparvasu yatnena hy eṣu saṃpūjayec chivam
kuryād āyatane śobhāṃ gurusthāneṣu sarvataḥ //

naradvayocchrite pīṭhe sarvaśobhāsamanvite
saṃsthāpya maṇijaṃ liṅgaṃ sthāne kuryāj jagaddhitam //

annapānaviśeṣaiś ca naivedyam upakalpayet
bhojayed vratinaś cātra svaguruṃ ca viśeṣataḥ //

pūjayec ca śivajñānaṃ vācayīta ca parvasu
darśayec chivabhaktebhyaḥ satpūjāṃ parikalpitām //

priyaṃ brūyāt sadā tebhyaḥ pradeyaṃ cāpi śaktitaḥ
evaṃ kṛte viśeṣeṇa prasīdati maheśvaraḥ //

chinnaṃ bhinnaṃ mṛtaṃ naṣṭaṃ vardhate nāsti kevalam
ity ādyān na vadec chabdān sākṣād brūyāt tu maṅgalam //

adhenuṃ dhenum ity eva brūyād bhadram abhadrakam
kapālaṃ ca bhagālaṃ syāt paramaṃ maṅgalaṃ vadet //

aindraṃ dhanur maṇidhanur dāhakāṣṭhādi candanam
svaryātaṃ ca mṛtaṃ brūyāc chivībhūtaṃ ca yoginam //

dvidhābhūtaṃ vadec chinnaṃ bhinnaṃ ca bahudhā sthitam
naṣṭam anveṣaṇīyaṃ ca riktaṃ pūrṇābhivardhitam //

nāstīti śobhanaṃ sarvam ādyam aṅgābhivardhanam
siddhimad brūhi gacchantaṃ suptaṃ brūyāt pravardhitam //

na mlecchamūrkhapatitaiḥ krūraiḥ saṃtāpavedibhiḥ
durjanair avaliptaiś ca kṣudraiḥ saha na saṃvadet //

nādhārmikanṛpākrānte na daṃśamaśakāvṛte
nātiśītajalākīrṇe deśe rogaprade vaset //

nāsanaṃ śayanaṃ pānaṃ namaskārābhivādanam
sopānatkaḥ prakurvīta śivapustakavācanam //

ācāryaṃ daivataṃ tīrtham uddhūtodaṃ mṛdaṃ dadhi
vaṭam aśvatthakapilāṃ dīkṣitodadhisaṃgamam //

yāni caiṣāṃ prakārāṇi maṅgalānīha kānicit
śivāyeti namaskṛtvā proktam etat pradakṣiṇam //

upānacchattravastrāṇi pavitraṃ karakaṃ srajam
āsanaṃ śayanaṃ pānaṃ dhṛtam anyair na dhārayet //

pālāśam āsanaṃ śayyāṃ pāduke dantadhāvanam
varjayec cāpi niryāsaṃ raktaṃ na tu samudbhavam //

saṃdhyām upāsya kurvīta nityaṃ dehaprasādhanam
spṛśed vandec ca kapilāṃ pradadyāc ca gavāṃ hitam //

yaḥ pradadyād gavāṃ samyak phalāni ca viśeṣataḥ
kṣetram uddāmayec cāpi tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu //

yāvat tatpattrakusuma kandamūlaphalāni ca
tāvadvarṣasahasrāṇi śivaloke mahīyate //

kṛśarogārtavṛddhānāṃ tyaktānāṃ nirjane vane
kṣutpipāsāturāṇāṃ ca gavāṃ vihvalacetasām //

nītvā yas tṛṇatoyāni vane yatnāt prayacchati
karoti ca paritrāṇaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu //

kulaikaviṃśakopetaḥ patnīputrādisaṃyutaḥ
mitrabhṛtyair upetaś ca śrīmacchivapuraṃ vrajet //

tatra bhuktvā mahābhogān vimānaiḥ sārvakāmikaiḥ
sa mahāpralayaṃ yāvat tadante muktim āpnuyāt //

gobrāhmaṇaparitrāṇaṃ sakṛt kṛtvā prayatnataḥ
mucyate pañcabhir ghorair mahadbhiḥ pātakair drutam //

ahiṃsā satyam asteyaṃ brahmacaryam akalkatā
akrodho guruśuśrūṣā śaucaṃ saṃtoṣam ārjavam //

ahiṃsādyā yamāḥ pañca yatīnāṃ parikīrtitāḥ
akrodhādyāś ca niyamāḥ siddhivṛddhikarāḥ smṛtāḥ //

daśalākṣaṇiko dharmaḥ śivācāraḥ prakīrtitaḥ
yogīndrāṇāṃ viśeṣeṇa śivayogaprasiddhaye //

na vindati naro yogaṃ putradārādisaṃgataḥ
nibaddhaḥ snehapāśena mohastambhabalīyasā //

mohāt kuṭumbasaṃsaktas tṛṣṇayā śṛṅkhalīkṛtaḥ
bālair baddhas tu loko 'yaṃ musalenābhihanyate //

ime bālāḥ kathaṃ tyājyā jīviṣyanti mayā vinā
mohād dhi cintayaty evaṃ paramārthau na paśyati //

saṃparkād udare nyastaḥ śukrabindur acetanaḥ
sa pitrā kena yatnena garbhasthaḥ paripālitaḥ //

karkaśāḥ kaṭhinā bhakṣā jīryante yatra bhakṣitāḥ
tasminn evodare śukraṃ kiṃ na jīryati bhakṣyavat //

yenaitad yojitaṃ garbhe yena caiva vivardhitam
tenaiva nirgatṃ bhūyaḥ karmaṇā svena pālyate //

na kaścit kasyacit putraḥ pitā mātā na kasyacit
yat svayaṃ prāktanaṃ karma pitā māteti tat smṛtam //

yena yatra kṛtaṃ karma sa tatraiva prajāyate
pitarau cāsya dāsatvaṃ kurutas tatpracoditau //

na kaścit kasyacic chaktaḥ kartuṃ duḥkhaṃ sukhāni ca
karoti prāktanaṃ karma mohāl lokasya kevalam //

karmadāyādasaṃbandhād upakāraḥ parasparam
dṛśyate nāpakāraś ca mohenātmani manyate //

īśvarādhiṣṭhitaṃ karma phalatīha śubhāśubham
grāmasvāmiprasādena sukṛtaṃ karṣaṇaṃ yathā //

dvayaṃ devatvamokṣāya mameti na mameti ca
mameti badhyate jantur na mameti vimucyate //

dvyakṣaraṃ ca bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam
mameti dvyakṣaraṃ mṛtyus tryakṣaraṃ na mameti ca //

tasmād ātmany ahaṃkāram utsṛjya pravicārataḥ
vidhūyāśeṣasaṅgāṃś ca mokṣopāyaṃ vicintayet //

jñānād yogaparikleśaṃ kuprāvaraṇabhojanam
kucaryāṃ kunivāsaṃ ca mokṣārthī na vicintayet //

na duḥkhena vinā saukhyaṃ dṛśyate sarvadehinām
duḥkhaṃ tanmātrakaṃ jñeyaṃ sukham ānantyam uttamam //

sevāyāṃ pāśupālye ca vānijye kṛṣikarmaṇi
tulye sati parikleśe varaṃ kleśo vimuktaye //

svargāpavargayor ekaṃ yaḥ śīghraṃ na prasādhayet
yāti tenaiva dehena sa mṛtas tapyate ciram //

yad avaśyaṃ parādhīnais tyajanīyaṃ śarīrakam
kasmāt tena vimūḍhātmā na sādhayati śāśvatam //

yauvanasthā gṛhasthāś ca prāsādasthāś ca ye nṛpāḥ
sarva eva viśīryante śuṣkasnigdhānnabhojanāḥ //

anekadoṣaduṣṭasya dehasyaiko mahān guṇah
yāṃ yām avasthām āpnoti tāṃ tām evānuvartate //

mandaṃ pariharan karma svadeham anupālayet
varṣāsu jīrṇakaṭavat tiṣṭhann apy avasīdati //

na te 'tra dehinaḥ santi ye tiṣṭhanti suniścalāḥ
sarve kurvanti karmāṇi vikṛśāḥ pūrvakarmabhiḥ //

tulye saty api kartavye varaṃ karma kṛtaṃ param
yaḥ kṛtvā na punaḥ kuryān nānākarma śubhāśubham //

tasmād antarbahiścintām anekākārasaṃsthitām
saṃtyajyātmahitārthāya svādhyāyadhyānam abhyaset //

vivikte vijane ramye puṣpāśramavibhūṣite
sthānaṃ kṛtvā śivasthāne dhyāyec chāntaṃ paraṃ śivam //

ye 'tiramyāṇy araṇyāni sujalāni śivāni tu
vihāyābhiratā grāme prāyas te daivamohitāḥ //

vivekinaḥ praśāntasya yat sukhaṃ dhyāyataḥ śivam
na tat sukhaṃ mahendrasya brahmaṇaḥ keśavasya vā //

iti nāmāmṛtaṃ divyaṃ mahākālād avāptavān
vistareṇānupūrvāc ca ṛṣyātreyaḥ(?) suniścitam //

prajñām athā vinirmathya(?) śivajñānamahodadhim
ṛṣyātreyaḥ samuddhṛtya prāhedam aṇumātrakam //

śivadharme mahāśāstre śivadharmasya cottare
yad anuktaṃ bhavet kiṃcit tad atra parikīrtitam //

tridaivatyam idaṃ śāstraṃ munīndrātreyabhāṣitam
tiryaṅmanujadevānāṃ sarveṣāṃ ca vimuktidam //

nandiskandamahākālās trayo devāḥ prakīrtitāḥ
candrātreyas tathātriś ca ṛṣy ātreyo munitrayam //

etair mahātmabiḥ proktāḥ śivadharmāḥ samāsataḥ
sarvalokopakārārthaṃ namas tebhyaḥ sadā namaḥ //

teṣāṃ śiṣyapraśiṣyaiś ca śivadharmapravaktṛbhiḥ
vyāptaṃ jñānasaraḥ śārvaṃ vikacair iva paṅkajaiḥ //

ye śrāvayanti satataṃ śivadharmaṃ śivārthinām
te rudrās te munīndrāś ca te namasyāḥ svabhaktitaḥ //

ye samutthāya śṛṇvanti śivadharmaṃ dine dine
te rudrā rudralokeśā na te prakṛtimānuṣāḥ //

śivopaniṣadaṃ hy etad adhyāyaiḥ saptabhiḥ smṛtam
ṛṣyātreyasagotreṇa muninā hitakāmyayā //