શિવોપનિષદ્ · અધ્યાય 7

અથ સ્વર્ગાપવર્ગાર્થે પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ
સર્વેષાં શિવભક્તાનાં શિવાચારમ્ અનુત્તમમ્ ॥

શિવઃ શિવાય ભૂતાનાં યસ્માદ્ દાનં પ્રયચ્છતિ
ગુરુમૂર્તિઃ સ્થિતસ્ તસ્માત્ પૂજયેત્ સતતં ગુરુમ્ ॥

નાલક્ષણે યથા લિઙ્ગે સાંનિધ્યં કલ્પયેચ્ છિવઃ
અલ્પાગમે ગુરૌ તદ્વત્ સાંનિધ્યં ન પ્રકલ્પયેત્ ॥

શિવજ્ઞાનાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ પ્રસન્નમનસં ગુરુમ્
શિવઃ શિવં સમાસ્થાય જ્ઞાનં વક્તિ ન હીતરઃ ॥

ગુરું ચ શિવવદ્ ભક્ત્યા નમસ્કારેણ પૂજયેત્
કૃતાઞ્જલિસ્ ત્રિસંધ્યં ચ ભૂમિવિન્યસ્તમસ્તકઃ ॥

ન વિવિક્તમ્ અનાચાન્તમ્(?) ચઙ્ક્રમન્તં તથાકુલમ્
સમાધિસ્થં વ્રજન્તં ચ નમસ્કુર્યાદ્ ગુરું બુધઃ ॥

વ્યાખ્યાને તત્સમાપ્તૌ ચ સંપ્રશ્ને સ્નાનભોજને
ભુક્ત્વા ચ શયને સ્વપ્ને નમસ્કુર્યાત્ સદા ગુરુમ્ ॥

ગ્રામાન્તરમ્ અભિપ્રેપ્સુર્ ગુરોઃ કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણમ્
સાર્વાઙ્ગિકપ્રણામં ચ પુનઃ કુર્યાત્ તદાગતઃ ॥

પર્વોત્સવેષુ સર્વેષુ દદ્યાદ્ ગન્ધપવિત્રકમ્
શિવજ્ઞાનસ્ય ચારમ્ભે પ્રવાસગમનાગતૌ ॥

શિવધર્મવ્રતારમ્ભે તત્સમાપ્તૌ ચ કલ્પયેત્
પ્રસાદનાય કુપિતો વિજિત્ય ચ રિપું તથા ॥

પુણ્યાહે ગ્રહશાન્તૌ ચ દીક્ષાયાં ચ સદક્ષિણમ્
આવાર્ય પદસંપ્રાપ્તૌ પવિત્રે ચોપવિગ્રહે ॥

ઉપાનચ્છત્ત્રશયનં વસ્ત્રમ્ આસનભૂષણમ્
પાત્રદણ્ડાક્ષસૂત્રં વા ગુરુસક્તં ન ધારયેત્ ॥

હાસ્યનિષ્ઠીવનાસ્ફોટમ્ ઉચ્ચભાષ્યવિજૃમ્ભણમ્
પાદપ્રસારણં ગતિં ન કુર્યાદ્ ગુરુસંનિધૌ ॥

હીનાન્નપાનવસ્ત્રઃ સ્યાન્ નીચશય્યાસનો ગુરોઃ
ન યથેષ્ટશ્ ચ સંતિષ્ઠેત્ કલહં ચ વિવર્જયેત્ ॥

પ્રતિવાતે ઽનુવાતે વા ન તિષ્ઠેદ્ ગુરુણા સહ
અસંશ્રયે ચ સતતં ન કિંચિત્ કીર્તયેદ્ ગુરોઃ ॥

અન્યાસક્તો ન ભુઞ્જાનો ન તિષ્ઠન્ન્ અપરાઙ્મુખઃ
ન શયનો ન ચાસીનઃ સંભાસ્યેદ્ ગુરુણા સહ ॥

દૃષ્ટ્વૈવ ગુરુમ્ આયાન્તમ્ ઉત્તિષ્ઠેદ્ દૂરતસ્ ત્વરમ્
અનુજ્ઞાતશ્ ચ ગુરુણા સંવિશેચ્ ચાનુપૃષ્ઠતઃ ॥

ન કણ્ઠં પ્રાવૃતં કુર્યાન્ ન ચ તત્રાવસક્તિકામ્
ન પાદધાવનસ્નાનં યત્ર પશ્યેદ્ ગુરુઃ સ્થિતઃ ॥

ન દન્તધાવનાભ્યઙ્ગમ્ આયામોદ્વર્તનક્રિયાઃ
ઉત્સર્ગપરિધાનં ચ ગુરોઃ કુર્વીત પશ્યતઃ ॥

ગુરુર્ યદ્ અર્પયેત્ કિંચિદ્ ગૃહાસન્નં તદઞ્જલૌ
પાત્રે વા પુરતઃ શિષ્યસ્ તદ્ વક્ત્રમ્ અભિવીક્ષયન્ ॥

યદ્ અર્પયેદ્ ગુરુઃ કિંચિ તન્ નમ્રઃ પુરતઃ સ્થિતઃ
પાણિદ્વયેન ગૃહ્ણીયત્ સ્થાપયેત્ તચ્ ચ સુસ્થિતમ્ ॥

ન ગુરોઃ કીર્તયેન્ નામ પરોઽક્ષમ્ અપિ કેવલમ્
સમાનસંજ્ઞમ્ અન્યં વા નાહ્વયીત તદાખ્યયા ॥

સ્વગુરુસ્ તદ્ગુરુશ્ ચૈવ યદિ સ્યાતાં સમં ક્વચિત્
ગુરોર્ ગુરુસ્ તયોઃ પૂજ્યઃ સ્વગુરુશ્ ચ તદાજ્ઞયા ॥

અનિવેદ્ય ન ભુઞ્જીત ભુક્ત્વા ચાસ્ય નિવેદયેત્
નાવિજ્ઞાપ્ય ગુરું ગચ્છેદ્ બહિઃ કાર્યેણ કેનચિત્ ॥

ગુર્વાજ્ઞયા કર્મ કૃત્વા તત્સમાપ્તૌ નિવેદયેત્
કૃત્વા ચ નૈત્યકં સર્વમ્ અધીયીતાજ્ઞયા ગુરોઃ ॥

મૃદ્ભસ્મગોમયજલં પત્ત્રપુષ્પેન્ધનં સમિત્
પર્યાપ્તમ્ અષ્ટકં હ્ય્ એતદ્ ગુર્વર્થં તુ સમાહરેત્ ॥

ભૈષજ્યાહારપાત્રાણિ વસ્ત્રશય્યાસનં ગુરોઃ
આનયેત્ સર્વયત્નેન પ્રાર્થયિત્વા ધનેશ્વરાન્ ॥

ગુરોર્ ન ખણ્ડયેદ્ આજ્ઞામ્ અપિ પ્રાણાન્ પરિત્યજેત્
કૃત્વાજ્ઞાં પ્રાપ્નુયાન્ મુક્તિં લઙ્ઘયન્ નરકં વ્રજેત્ ॥

પર્યટેત્ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં સશૈલવનકાનનામ્
ગુરુભૈષજ્યસિદ્ધ્યર્થમ્ અપિ ગચ્છેદ્ રસાતલમ્ ॥

યદ્ આદિશેદ્ ગુરુઃ કિંચિત્ તત્ કુર્યાદ્ અવિચારતઃ
અમીમાંસ્યા હિ ગુરવઃ સર્વકાર્યેષુ સર્વથા ॥

નોત્થાપયેત્ સુખાસીનં શયાનં ન પ્રબોધયેત્
આસીનો ગુરુમ્ આસીનમ્ અભિગચ્છેત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

પથિ પ્રયાન્તં યાન્તં ચ યત્નાદ્ વિશ્રમયેદ્ ગુરુમ્
ક્ષિત્પિપાસાતુરં સ્નાતં જ્ઞાત્વા શક્તં ચ ભોજયેત્ ॥

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનં સ્નાનં ભોજનષ્ઠીવમાર્જનમ્
ગાત્રસંવાહનં રાત્રૌ પાદાભ્યઙ્ગં ચ યત્નતઃ ॥

પ્રાતઃ પ્રસાધનં દત્ત્વા કાર્યં સંમાર્જનાઞ્જનમ્
નાનાપુષ્પપ્રકરણં શ્રીમદ્વ્યાખ્યાનમણ્ડપે ॥

સ્થાપ્યાસનં ગુરોઃ પૂજ્યં શિવજ્ઞાનસ્ય પુસ્તકમ્
તત્ર તિષ્ઠેત્ પ્રતીક્ષંસ્ તદ્ ગુરોર્ આગમનં ક્રમાત્ ॥

ગુરોર્ નિન્દાપવાદં ચ શ્રુત્વા કર્ણૌ પિધાપયેત્
અન્યત્ર ચૈવ સર્પેત્ તુ નિગૃહ્ણીયાદ્ ઉપાયતઃ ॥

ન ગુરોર્ અપ્રિયં કુર્યાત્ પીડિતસ્ તારિતો ઽપિ વા
નોચ્ચારયેચ્ ચ તદ્વાક્યમ્ ઉચ્ચાર્ય નરકં વ્રજેત્ ॥

ગુરુર્ એવ પિતા માતા ગુરુર્ એવ પરઃ શિવઃ
યસ્યૈવ નિશ્ચિતો ભાવસ્ તસ્ય મુક્તિર્ ન દૂરતઃ ॥

આહારાચારધર્માણાં યત્ કુર્યાદ્ ગુરુર્ ઈશ્વરઃ
તથૈવ ચાનુકુર્વીત નાનુયુઞ્જીત કારણમ્ ॥

યજ્ઞસ્ તપાંસિ નિયમાત્ તાનિ વૈ વિવિધાનિ ચ
ગુરુવાક્યે તુ સર્વાણિ સંપદ્યન્તે ન સંશયઃ ॥

અજ્ઞાનપઙ્કનિર્મગ્નં યઃ સમુદ્ધરતે જનમ્
શિવજ્ઞાનાત્મહસ્તેન કસ્ તં ન પ્રતિપૂજયેત્ ॥

ઇતિ યઃ પૂજયેન્ નિત્યં ગુરુમૂર્તિસ્થમ્ ઈશ્વરમ્
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્ ॥

સ્નાત્વામ્ભસા ભસ્મના વા શુક્લવસ્ત્રોપવીતવાન્
દૂર્વાગર્ભસ્થિતં પુષ્પં ગુરુઃ શિરસિ ધારયેત્ ॥

રોચનાલભનં કુર્યાદ્ ધૂયયેદ્ આત્મનસ્ તનુમ્
અઙ્ગુલીયાક્ષસૂત્રં ચ કર્ણમાત્રે ચ ધારયેત્ ॥

ગુરુર્ એવંવિધઃ શ્રીમાન્ નિત્યં તિષ્ઠેત્ સમાહિતઃ
યસ્માજ્ જ્ઞાનોપદેશાર્થં ગુરુર્ આસ્તે સદાશિવઃ ॥

ધારયેત્ પાદુકે નિત્યં મૃદુવર્મપ્રકલ્પિતે
પ્રગૃહ્ય દણ્ડં છત્ત્રં વા પર્યટેદ્ આશ્રમાદ્ બહિઃ ॥

ન ભૂમૌ વિન્યસેત્ પાદમ્ અન્તર્ધાનં વિના ગુરુઃ
કુશપાદકમ્ આક્રમ્ય તર્પણાર્થં પ્રકલ્પયેત્ ॥

પાદસ્થાનાનિ પત્ત્રાદ્યૈઃ કૃત્વા દેવગૃહં વિશેત્
પાત્રાસ્તરિતપાદશ્ ચ(?) નિત્યં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ ॥

ન પાદૌ ધાવયેત્ કાંસ્યે લોહે વા પરિકલ્પિતે
શૌચયેત્ તૃણગર્ભાયાં દ્વિતીયાયાં તથાચમેત્ ॥

ન રક્તમ્ ઉલ્બણં વસ્ત્રં ધારયેત્ કુસુમાનિ ચ
ન બહિર્ ગન્ધમાલ્યાનિ વાસાંસિ મલિનાનિ ચ ॥

કેશાસ્થીનિ કપાલાનિ કાર્પાસાસ્થિતુષાણિ ચ
અમેધ્યાઙ્ગારભસ્માનિ નાધિતિષ્ઠેદ્ રજાંસિ ચ ॥

ન ચ લોષ્ટં વિમૃદ્નીયાન્ ન ચ છિન્દ્યાન્ નખૈસ્ તૃણમ્
ન પત્ત્રપુષ્પમૂલ્યાનિ વંશમઙ્ગલકાષ્ઠિતામ્ ॥

એવમ્ આદીનિ ચાન્યાનિ પાણિભ્યાં ન ચ મર્દયેત્
ન દન્તખાદનં કુર્યાદ્ રોમાણ્ય્ ઉત્પાટયેન્ ન ચ ॥

ન પદ્ભ્યામ્ ઉલ્લિખેદ્ ભૂમિં લોષ્ટકાષ્ઠૈઃ કરેણ વા
ન નખાંશ્ ચ નખૈર્ વિધ્યાન્ ન કણ્ડૂયેન્ નખૈસ્ તનુમ્ ॥

મુહુર્મુહુઃ શિરઃ શ્મશ્રુ ન સ્પૃશેત્ કરજૈર્ બુધઃ
ન લિક્ષાકર્ષણં કુર્યાદ્ આત્મનો વા પરસ્ય વા ॥

સૌવર્ણ્યરૌપ્યતામ્રૈશ્ ચ શૃઙ્ગદન્તશલાકયા
દેહકણ્ડૂયનં કાર્યં વંશકાષ્ઠીકવીરણૈઃ(?) ॥

ન વિચિત્તં પ્રકુર્વીત દિશશ્ ચૈવાવલોકયન્
ન શોકાર્તશ્ ચ સંતિષ્ઠેદ્ ધૂત્વા પાણૌ કપોલકમ્ ॥

ન પાણિપાદવાક્ચક્ષુઃ શ્રોત્રશિશ્નગુદોદરૈઃ
ચાપલાનિ ન કુર્વીત સ સર્વાર્થમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

ન કુર્યાત્ કેનચિદ્ વૈરમ્ અધ્રુવે જીવિતે સતિ
લોકકૌતૂહલં પાપં સંધ્યાં ચ પરિવર્જયેત્ ॥

ન કુદ્વારેણ વેશ્માનિ નગરં ગ્રામમ્ આવિશેત્
ન દિવા પ્રાવૃતશિરા રાત્રૌ પ્રાવૃત્ય પર્યટેત્ ॥

નાતિભ્રમણશીલઃ સ્યાન્ ન વિશેચ્ ચ ગૃહાદ્ ગૃહમ્
ન ચાજ્ઞાનમ્ અધીયીત શિવજ્ઞાનં સમભ્યસેત્ ॥

શિવજ્ઞાનં પરં બ્રહ્મ તદ્ આરભ્ય ન સંત્યજેત્
બ્રહ્માસાધ્ય ચ યો ગચ્છેદ્ બ્રહ્મહા સ પ્રકીર્તિતઃ ॥

કૃતાઞ્જલિઃ સ્થિતઃ શિષ્યો લઘુવસ્ત્રમ્ ઉદઙ્મુખઃ
શિવમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય પ્રાઙ્મુખો ઽધ્યાપયેદ્ ગુરુઃ ॥

નાગદન્તાદિસંભૂતં ચતુરશ્રં સુશોભનમ્
હેમરત્નચિતં વાપિ ગુરોર્ આસનમ્ ઉત્તમમ્ ॥

ન શુશ્રૂષાર્થકામાશ્ ચ ન ચ ધર્મઃ પ્રદૃશ્યતે
ન ભક્તિર્ ન યશઃ ક્રૌર્યં ન તમ્ અધ્યાપયેદ્ ગુરુઃ ॥

દેવાગ્નિગુરુગોષ્ઠીષુ વ્યાખ્યાધ્યયનસંસદિ
પ્રશ્ને વાદે ઽનૃતે ઽશૌચે દક્ષિણં બાહુમ્ ઉદ્ધરેત્ ॥

વશે સતતનમ્રઃ સ્યાત્ સંહૃત્યાઙ્ગાનિ કૂર્મવત્
તત્સંમુખં ચ નિર્ગચ્છેન્ નમસ્કારપુરસ્સરઃ ॥

દેવાગ્નિગુરુવિપ્રાણાં ન વ્રજેદ્ અન્તરેણ તુ
નાર્પયેન્ ન ચ ગૃહ્ણીયાત્ કિંચિદ્ વસ્તુ તદન્તરા ॥

ન મુખેન ધમેદ્ અગ્નિં નાધઃકુર્યાન્ ન લઙ્ઘયેત્
ન ક્ષિપેદ્ અશુચિં વહ્નૌ ન ચ પાદૌ પ્રતાપયેત્ ॥

તૃણકાષ્ઠાદિગહને જન્તુભિશ્ ચ સમાકુલે
સ્થાને ન દીપયેદ્ અગ્નિં દીપ્તં ચાપિ તતઃ ક્ષિપેત્ ॥

અગ્નિં યુગપદ્ આનીય ધારયેત પ્રયત્નતઃ
જ્વલન્તં ન પ્રદીપં ચ સ્વયં નિર્વાપયેદ્ બુધઃ ॥

શિવવ્રતધરં દૃષ્ટ્વા સમુત્થાય સદા દ્રુતમ્
શિવો ઽયમ્ ઇતિ સંકલ્પ્ય હર્ષિતઃ પ્રણમેત્ તતઃ ॥

ભોગાન્ દદાતિ વિપુલાન્ લિઙ્ગે સંપૂજિતઃ શિવઃ
અગ્નૌ ચ વિવિધાં સિદ્ધિં ગુરૌ મુક્તિં પ્રયચ્છતિ ॥

મોક્ષાર્થં પૂજયેત્ તસ્માદ્ ગુરુમૂર્તિસ્થમ્ ઈશ્વરમ્
ગુરુભક્ત્યા લભેજ્ જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્ મુક્તિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

સર્વપર્વસુ યત્નેન હ્ય્ એષુ સંપૂજયેચ્ છિવમ્
કુર્યાદ્ આયતને શોભાં ગુરુસ્થાનેષુ સર્વતઃ ॥

નરદ્વયોચ્છ્રિતે પીઠે સર્વશોભાસમન્વિતે
સંસ્થાપ્ય મણિજં લિઙ્ગં સ્થાને કુર્યાજ્ જગદ્ધિતમ્ ॥

અન્નપાનવિશેષૈશ્ ચ નૈવેદ્યમ્ ઉપકલ્પયેત્
ભોજયેદ્ વ્રતિનશ્ ચાત્ર સ્વગુરું ચ વિશેષતઃ ॥

પૂજયેચ્ ચ શિવજ્ઞાનં વાચયીત ચ પર્વસુ
દર્શયેચ્ છિવભક્તેભ્યઃ સત્પૂજાં પરિકલ્પિતામ્ ॥

પ્રિયં બ્રૂયાત્ સદા તેભ્યઃ પ્રદેયં ચાપિ શક્તિતઃ
એવં કૃતે વિશેષેણ પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ ॥

છિન્નં ભિન્નં મૃતં નષ્ટં વર્ધતે નાસ્તિ કેવલમ્
ઇત્ય્ આદ્યાન્ ન વદેચ્ છબ્દાન્ સાક્ષાદ્ બ્રૂયાત્ તુ મઙ્ગલમ્ ॥

અધેનું ધેનુમ્ ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાદ્ ભદ્રમ્ અભદ્રકમ્
કપાલં ચ ભગાલં સ્યાત્ પરમં મઙ્ગલં વદેત્ ॥

ઐન્દ્રં ધનુર્ મણિધનુર્ દાહકાષ્ઠાદિ ચન્દનમ્
સ્વર્યાતં ચ મૃતં બ્રૂયાચ્ છિવીભૂતં ચ યોગિનમ્ ॥

દ્વિધાભૂતં વદેચ્ છિન્નં ભિન્નં ચ બહુધા સ્થિતમ્
નષ્ટમ્ અન્વેષણીયં ચ રિક્તં પૂર્ણાભિવર્ધિતમ્ ॥

નાસ્તીતિ શોભનં સર્વમ્ આદ્યમ્ અઙ્ગાભિવર્ધનમ્
સિદ્ધિમદ્ બ્રૂહિ ગચ્છન્તં સુપ્તં બ્રૂયાત્ પ્રવર્ધિતમ્ ॥

ન મ્લેચ્છમૂર્ખપતિતૈઃ ક્રૂરૈઃ સંતાપવેદિભિઃ
દુર્જનૈર્ અવલિપ્તૈશ્ ચ ક્ષુદ્રૈઃ સહ ન સંવદેત્ ॥

નાધાર્મિકનૃપાક્રાન્તે ન દંશમશકાવૃતે
નાતિશીતજલાકીર્ણે દેશે રોગપ્રદે વસેત્ ॥

નાસનં શયનં પાનં નમસ્કારાભિવાદનમ્
સોપાનત્કઃ પ્રકુર્વીત શિવપુસ્તકવાચનમ્ ॥

આચાર્યં દૈવતં તીર્થમ્ ઉદ્ધૂતોદં મૃદં દધિ
વટમ્ અશ્વત્થકપિલાં દીક્ષિતોદધિસંગમમ્ ॥

યાનિ ચૈષાં પ્રકારાણિ મઙ્ગલાનીહ કાનિચિત્
શિવાયેતિ નમસ્કૃત્વા પ્રોક્તમ્ એતત્ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

ઉપાનચ્છત્ત્રવસ્ત્રાણિ પવિત્રં કરકં સ્રજમ્
આસનં શયનં પાનં ધૃતમ્ અન્યૈર્ ન ધારયેત્ ॥

પાલાશમ્ આસનં શય્યાં પાદુકે દન્તધાવનમ્
વર્જયેચ્ ચાપિ નિર્યાસં રક્તં ન તુ સમુદ્ભવમ્ ॥

સંધ્યામ્ ઉપાસ્ય કુર્વીત નિત્યં દેહપ્રસાધનમ્
સ્પૃશેદ્ વન્દેચ્ ચ કપિલાં પ્રદદ્યાચ્ ચ ગવાં હિતમ્ ॥

યઃ પ્રદદ્યાદ્ ગવાં સમ્યક્ ફલાનિ ચ વિશેષતઃ
ક્ષેત્રમ્ ઉદ્દામયેચ્ ચાપિ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

યાવત્ તત્પત્ત્રકુસુમ કન્દમૂલફલાનિ ચ
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ શિવલોકે મહીયતે ॥

કૃશરોગાર્તવૃદ્ધાનાં ત્યક્તાનાં નિર્જને વને
ક્ષુત્પિપાસાતુરાણાં ચ ગવાં વિહ્વલચેતસામ્ ॥

નીત્વા યસ્ તૃણતોયાનિ વને યત્નાત્ પ્રયચ્છતિ
કરોતિ ચ પરિત્રાણં તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥

કુલૈકવિંશકોપેતઃ પત્નીપુત્રાદિસંયુતઃ
મિત્રભૃત્યૈર્ ઉપેતશ્ ચ શ્રીમચ્છિવપુરં વ્રજેત્ ॥

તત્ર ભુક્ત્વા મહાભોગાન્ વિમાનૈઃ સાર્વકામિકૈઃ
સ મહાપ્રલયં યાવત્ તદન્તે મુક્તિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ગોબ્રાહ્મણપરિત્રાણં સકૃત્ કૃત્વા પ્રયત્નતઃ
મુચ્યતે પઞ્ચભિર્ ઘોરૈર્ મહદ્ભિઃ પાતકૈર્ દ્રુતમ્ ॥

અહિંસા સત્યમ્ અસ્તેયં બ્રહ્મચર્યમ્ અકલ્કતા
અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા શૌચં સંતોષમ્ આર્જવમ્ ॥

અહિંસાદ્યા યમાઃ પઞ્ચ યતીનાં પરિકીર્તિતાઃ
અક્રોધાદ્યાશ્ ચ નિયમાઃ સિદ્ધિવૃદ્ધિકરાઃ સ્મૃતાઃ ॥

દશલાક્ષણિકો ધર્મઃ શિવાચારઃ પ્રકીર્તિતઃ
યોગીન્દ્રાણાં વિશેષેણ શિવયોગપ્રસિદ્ધયે ॥

ન વિન્દતિ નરો યોગં પુત્રદારાદિસંગતઃ
નિબદ્ધઃ સ્નેહપાશેન મોહસ્તમ્ભબલીયસા ॥

મોહાત્ કુટુમ્બસંસક્તસ્ તૃષ્ણયા શૃઙ્ખલીકૃતઃ
બાલૈર્ બદ્ધસ્ તુ લોકો ઽયં મુસલેનાભિહન્યતે ॥

ઇમે બાલાઃ કથં ત્યાજ્યા જીવિષ્યન્તિ મયા વિના
મોહાદ્ ધિ ચિન્તયત્ય્ એવં પરમાર્થૌ ન પશ્યતિ ॥

સંપર્કાદ્ ઉદરે ન્યસ્તઃ શુક્રબિન્દુર્ અચેતનઃ
સ પિત્રા કેન યત્નેન ગર્ભસ્થઃ પરિપાલિતઃ ॥

કર્કશાઃ કઠિના ભક્ષા જીર્યન્તે યત્ર ભક્ષિતાઃ
તસ્મિન્ન્ એવોદરે શુક્રં કિં ન જીર્યતિ ભક્ષ્યવત્ ॥

યેનૈતદ્ યોજિતં ગર્ભે યેન ચૈવ વિવર્ધિતમ્
તેનૈવ નિર્ગત્ં ભૂયઃ કર્મણા સ્વેન પાલ્યતે ॥

ન કશ્ચિત્ કસ્યચિત્ પુત્રઃ પિતા માતા ન કસ્યચિત્
યત્ સ્વયં પ્રાક્તનં કર્મ પિતા માતેતિ તત્ સ્મૃતમ્ ॥

યેન યત્ર કૃતં કર્મ સ તત્રૈવ પ્રજાયતે
પિતરૌ ચાસ્ય દાસત્વં કુરુતસ્ તત્પ્રચોદિતૌ ॥

ન કશ્ચિત્ કસ્યચિચ્ છક્તઃ કર્તું દુઃખં સુખાનિ ચ
કરોતિ પ્રાક્તનં કર્મ મોહાલ્ લોકસ્ય કેવલમ્ ॥

કર્મદાયાદસંબન્ધાદ્ ઉપકારઃ પરસ્પરમ્
દૃશ્યતે નાપકારશ્ ચ મોહેનાત્મનિ મન્યતે ॥

ઈશ્વરાધિષ્ઠિતં કર્મ ફલતીહ શુભાશુભમ્
ગ્રામસ્વામિપ્રસાદેન સુકૃતં કર્ષણં યથા ॥

દ્વયં દેવત્વમોક્ષાય મમેતિ ન મમેતિ ચ
મમેતિ બધ્યતે જન્તુર્ ન મમેતિ વિમુચ્યતે ॥

દ્વ્યક્ષરં ચ ભવેન્ મૃત્યુસ્ ત્ર્યક્ષરં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્
મમેતિ દ્વ્યક્ષરં મૃત્યુસ્ ત્ર્યક્ષરં ન મમેતિ ચ ॥

તસ્માદ્ આત્મન્ય્ અહંકારમ્ ઉત્સૃજ્ય પ્રવિચારતઃ
વિધૂયાશેષસઙ્ગાંશ્ ચ મોક્ષોપાયં વિચિન્તયેત્ ॥

જ્ઞાનાદ્ યોગપરિક્લેશં કુપ્રાવરણભોજનમ્
કુચર્યાં કુનિવાસં ચ મોક્ષાર્થી ન વિચિન્તયેત્ ॥

ન દુઃખેન વિના સૌખ્યં દૃશ્યતે સર્વદેહિનામ્
દુઃખં તન્માત્રકં જ્ઞેયં સુખમ્ આનન્ત્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥

સેવાયાં પાશુપાલ્યે ચ વાનિજ્યે કૃષિકર્મણિ
તુલ્યે સતિ પરિક્લેશે વરં ક્લેશો વિમુક્તયે ॥

સ્વર્ગાપવર્ગયોર્ એકં યઃ શીઘ્રં ન પ્રસાધયેત્
યાતિ તેનૈવ દેહેન સ મૃતસ્ તપ્યતે ચિરમ્ ॥

યદ્ અવશ્યં પરાધીનૈસ્ ત્યજનીયં શરીરકમ્
કસ્માત્ તેન વિમૂઢાત્મા ન સાધયતિ શાશ્વતમ્ ॥

યૌવનસ્થા ગૃહસ્થાશ્ ચ પ્રાસાદસ્થાશ્ ચ યે નૃપાઃ
સર્વ એવ વિશીર્યન્તે શુષ્કસ્નિગ્ધાન્નભોજનાઃ ॥

અનેકદોષદુષ્ટસ્ય દેહસ્યૈકો મહાન્ ગુણહ્
યાં યામ્ અવસ્થામ્ આપ્નોતિ તાં તામ્ એવાનુવર્તતે ॥

મન્દં પરિહરન્ કર્મ સ્વદેહમ્ અનુપાલયેત્
વર્ષાસુ જીર્ણકટવત્ તિષ્ઠન્ન્ અપ્ય્ અવસીદતિ ॥

ન તે ઽત્ર દેહિનઃ સન્તિ યે તિષ્ઠન્તિ સુનિશ્ચલાઃ
સર્વે કુર્વન્તિ કર્માણિ વિકૃશાઃ પૂર્વકર્મભિઃ ॥

તુલ્યે સત્ય્ અપિ કર્તવ્યે વરં કર્મ કૃતં પરમ્
યઃ કૃત્વા ન પુનઃ કુર્યાન્ નાનાકર્મ શુભાશુભમ્ ॥

તસ્માદ્ અન્તર્બહિશ્ચિન્તામ્ અનેકાકારસંસ્થિતામ્
સંત્યજ્યાત્મહિતાર્થાય સ્વાધ્યાયધ્યાનમ્ અભ્યસેત્ ॥

વિવિક્તે વિજને રમ્યે પુષ્પાશ્રમવિભૂષિતે
સ્થાનં કૃત્વા શિવસ્થાને ધ્યાયેચ્ છાન્તં પરં શિવમ્ ॥

યે ઽતિરમ્યાણ્ય્ અરણ્યાનિ સુજલાનિ શિવાનિ તુ
વિહાયાભિરતા ગ્રામે પ્રાયસ્ તે દૈવમોહિતાઃ ॥

વિવેકિનઃ પ્રશાન્તસ્ય યત્ સુખં ધ્યાયતઃ શિવમ્
ન તત્ સુખં મહેન્દ્રસ્ય બ્રહ્મણઃ કેશવસ્ય વા ॥

ઇતિ નામામૃતં દિવ્યં મહાકાલાદ્ અવાપ્તવાન્
વિસ્તરેણાનુપૂર્વાચ્ ચ ઋષ્યાત્રેયઃ(?) સુનિશ્ચિતમ્ ॥

પ્રજ્ઞામ્ અથા વિનિર્મથ્ય(?) શિવજ્ઞાનમહોદધિમ્
ઋષ્યાત્રેયઃ સમુદ્ધૃત્ય પ્રાહેદમ્ અણુમાત્રકમ્ ॥

શિવધર્મે મહાશાસ્ત્રે શિવધર્મસ્ય ચોત્તરે
યદ્ અનુક્તં ભવેત્ કિંચિત્ તદ્ અત્ર પરિકીર્તિતમ્ ॥

ત્રિદૈવત્યમ્ ઇદં શાસ્ત્રં મુનીન્દ્રાત્રેયભાષિતમ્
તિર્યઙ્મનુજદેવાનાં સર્વેષાં ચ વિમુક્તિદમ્ ॥

નન્દિસ્કન્દમહાકાલાસ્ ત્રયો દેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
ચન્દ્રાત્રેયસ્ તથાત્રિશ્ ચ ઋષ્ય્ આત્રેયો મુનિત્રયમ્ ॥

એતૈર્ મહાત્મબિઃ પ્રોક્તાઃ શિવધર્માઃ સમાસતઃ
સર્વલોકોપકારાર્થં નમસ્ તેભ્યઃ સદા નમઃ ॥

તેષાં શિષ્યપ્રશિષ્યૈશ્ ચ શિવધર્મપ્રવક્તૃભિઃ
વ્યાપ્તં જ્ઞાનસરઃ શાર્વં વિકચૈર્ ઇવ પઙ્કજૈઃ ॥

યે શ્રાવયન્તિ સતતં શિવધર્મં શિવાર્થિનામ્
તે રુદ્રાસ્ તે મુનીન્દ્રાશ્ ચ તે નમસ્યાઃ સ્વભક્તિતઃ ॥

યે સમુત્થાય શૃણ્વન્તિ શિવધર્મં દિને દિને
તે રુદ્રા રુદ્રલોકેશા ન તે પ્રકૃતિમાનુષાઃ ॥

શિવોપનિષદં હ્ય્ એતદ્ અધ્યાયૈઃ સપ્તભિઃ સ્મૃતમ્
ઋષ્યાત્રેયસગોત્રેણ મુનિના હિતકામ્યયા ॥