Shukra Niti · Chapter p1

śukranītiḥ
prathama adhyāya
praṇamya jagadādhāraṃ sargasthityantakāraṇam / sampūjya bhārgavaḥ pṛṣṭo vanditaḥ pūjitaḥ stutaḥ //
pūrvadevairyathānyāyaṃ nītisāramuvāca tān / śatalakṣaślokamitaṃ nītiśāstramathoktavān //
svayambhūrbhagavām̐llokahitārthaṃ saṅgraheṇa vai / tatsāraṃ tu vasiṣṭhādyairasmābhirvṛddhihetave //
alpāyurbhūbhṛdādyarthaṃ saṅkṣiptaṃ tarkavistṛtam / kriyaikadeśabodhīni śāstrāṇyanyāni santi hi //
sarvopajīvakaṃ lokasthitikṛnnītiśāstrakam / dharmārthakāmamūlaṃ hi smṛtaṃ mokṣapradaṃ yataḥ //
ataḥ sadā nītiśāstramabhyasedyatnato nṛpaḥ / yadvijñānānnṛpādyāśca śatrujillokarañjakāḥ //
sunītikuśalā nityaṃ prabhavanti ca bhūmipāḥ / śabdārthānāṃ na kiṃ jñānaṃ vinā vyākaraṇādbhavet //
prākṛtānāṃ padārthānāṃ nyāyatarkairvinā na kim / vidhikriyāvyavasthānāṃ na kiṃ mīmāṃsayā vinā //
dehādīnāṃ naśvaratvaṃ vedāntairna vinā hi kim / svasyābhimatabodhīni śāstrāṇyetāni santi hi //
tattanmatānugaiḥ sarvairvidhṛtāni janaiḥ sadā / buddhikauśalametaddhi taiḥ kiṃ syād vyavahāriṇām //
sarvalokavyavahārasthitirnītyā vinā nahi / yathā'śanairvinā dehasthitirna syāddhi dehinām //
sarvābhīṣṭakaraṃ nītiśāstraṃ syātsarvasammatam / atyāvaśyaṃ nṛpasyāpi sa sarveṣāṃ prabhuryataḥ //
śatravo nītihīnānāṃ yathā'pathyāśināṃ gadāḥ / sadyaḥ kecicca kālena bhavanti na bhavanti ca //
nṛpasya paramo dharmaḥ prajānāṃ paripālanam / duṣṭanigrahaṇaṃ nityaṃ na nītyā'to vinā hyubhe //
anītireva sacchidraṃ rājño nityaṃ bhayāvaham / śatrusaṃvardhanaṃ proktaṃ balahrāsakaraṃ mahat //
nītiṃ tyaktvā varttate yaḥ svatantraḥ sa hi duḥkhabhāk / svatantraprabhusevā tu hyasidhārāvalehanam //
svārādhyo nītimān rājā durārādhyastvanītimān / yatra nītibale cobhe tatra śrīssarvatomukhī //
apreritahitakaraṃ sarvarāṣṭraṃ bhavedyathā / tathā nītistu sandhāryā nṛpeṇātmahitāya vai //
bhinnaṃ rāṣṭraṃ balaṃ bhinnaṃ bhinno'mātyādiko gaṇaḥ / akauśalyaṃ nṛpasyaitadanīteryasya sarvadā //
tapasā teja ādatte śāstā pātā ca rañjakaḥ / nṛpaḥ svaprāktanāddhatte tapasā ca mahīmimām //
vṛṣṭiśītoṣṇanakṣatragatirūpasvabhāvataḥ / iṣṭāniṣṭādhikaṃ nyūnācāraiḥ kālastu bhidyate //
ācāraprerako rājā hyetatkālasya kāraṇam / yadi kālaḥ pramāṇaṃ hi kasmāddharmo'sti kartṛṣu //
rājadaṇḍabhayāllokaḥ svasvadharmaparo bhavet / yo hi svadharmanirataḥ sa tejasvī bhavediha //
vinā svadharmānna sukhaṃ svadharmo hi paraṃ tapaḥ / tapaḥ svadharmarūpaṃ yadvardhitaṃ yena vai sadā //
devāstu kiṅkarāstasya kiṃ punarmanujā bhuvi / sudaṇḍairdharmaniratāḥ prajāḥ kuryānmahābhayaiḥ //
nṛpaḥ svadharmanirato bhūtvā tejaḥkṣayo'nyathā / abhiṣikto'nabhiṣikto nṛpatvaṃ tu yadānuyāt //
buddhayā balena śauryeṇa tato nītyā'nupālayan / prajāḥ sarvāḥ pratidinamacchidre daṇḍadhṛk sadā //
nityaṃ buddhimato'pyarthaḥ svalpako'pi vivardhate / tiryañco'pi vaśaṃ yāti śauryanītibalairdhanaiḥ //
sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ trividhaṃ tapaḥ / yādṛk tapati yo'tyarthaṃ tādṛg bhavati vai nṛpaḥ //
yo hi svadharmanirataḥ prajānāṃ paripālakaḥ / yaṣṭā ca sarvayajñānāṃ netā śatrugaṇasya ca //
dānaśauṇḍaḥ kṣamī śūro niḥspṛho viṣayeṣvapi / viraktaḥ sāttvikaḥ sa hi nṛpo'nte mokṣamanviyāt //
viparītastāmasaḥ syāt so'nte narakabhājanaḥ / nirghṛṇaśca madonmatto hiṃsakaḥ satyavarjitaḥ //
rājaso dāmbhiko lobhī viṣayī vañcakaśśaṭhaḥ / manasā'nyaśca vacasā karmaṇā kalahapriyaḥ //
nīcapriyaḥ svatantraśca nītihīnaśchalāntaraḥ / sa tiryaktvaṃ sthāvaratvaṃ bhavitā'nte nṛpādhamaḥ //
devāṃśān sāttviko bhuṅkte rākṣasāṃśāṃstu tāmasaḥ / rājaso mānavāṃśāṃstu sattve dhāryyaṃ manastataḥ //
sattvasya tamasaḥ sāmyānmānuṣaṃ janma jāyate / yadyadāśrayate marttyastattulyo diṣṭato bhavet //
karmaiva kāraṇañcātra sugati durgatiṃ prati / karmaiva prāktanamapi kṣaṇaṃ kiṃ ko'sti cākriyaḥ ? //
na jātyā brāhmaṇaścātra kṣatriyo vaiśya eva na / na śūdro na ca vai mleccho bheditā guṇakarmabhiḥ //
brahmaṇastu samutpannāḥ sarve te kiṃ nu brāhmaṇāḥ ? / na varṇato na janakād brāhmatejaḥ prapadyate //
jñānakarmopāsanābhirdevatārādhane rataḥ / śānto dānto dayāluśca brāhmaṇaśca guṇaiḥ kṛtaḥ //
lokasaṃrakṣaṇe dakṣaḥ śūro dāntaḥ parākramī / duṣṭanigrahaśīlo yaḥ sa vai kṣatriya ucyate //
krayavikrayakuśalā ye nityañca paṇyajīvinaḥ / paśurakṣāḥ kṛṣikarāste vaiśyāḥ kīrtitā bhuvi //
dvijasevārcanaratāḥ śūrāḥ śāntā jitendriyāḥ / sīrakāṣṭhatṛṇavahāste nīcāḥ śūdrasaṃjñakāḥ //
tyaktasvadharmācaraṇā nirghṛṇāḥ parapīḍakāḥ / caṇḍāśca hiṃsakā nityaṃ mlecchāste hyavivekinaḥ //
prākkarmaphalabhogārhā buddhiḥ sañjāyate nṛṇām / pāpakarmaṇi puṇye vā kartuṃ śakto na cānyathā //
buddhirutpadyate tādṛk yādṛk karmaphalodayaḥ / sahāyāstādṛśā eva yādṛśī bhavitavyatā //
prākkarmavaśataḥ sarvaṃ bhavatyeveti niścitam / tadopadeśā vyarthāḥ syuḥ kāryyākāryyaprabodhakāḥ //
dhīmanto vandyacaritā manyante pauruṣaṃ mahat / aśaktāḥ pauruṣaṃ karttuṃ klībā daivamupāsate //
daive puruṣakāre ca khalu sarvaṃ pratiṣṭhitam / pūrvajanmakṛtaṃ karmehārjitaṃ tad dvidhākṛtam //
balavān pratikārī syād durbalasya sadaiva hi/ sa balābalayorjñānaphalaprāptyānyathā na hi //
phalopalabdhiḥ pratyakṣahetunā naiva dṛśyate / prākkarmahaitukī sā tu nānyathaiveti niścayaḥ //
yajjāyate'lpakriyayā nṛṇāṃ vāpi mahat phalam / tadapi prāktanādeva kecit prāgihakarmajam //
vadantīhaiva kriyayā jāyate pauruṣaṃ nṛṇām / sasnehavarttidīpasya rakṣā vātāt prayatnataḥ //
avaśyambhāvibhāvānāṃ pratīkāro na ced yadi / duṣṭānāṃ kṣapaṇaṃ śreyo yāvad buddhibalodayam //
pratikūlānukūlābhyāṃ phalābhyāñca nṛpo'pyataḥ / īṣanmadhyādhikābhyāñca tridhā daivaṃ vicintayet //
rāvaṇasya ca bhīṣmādervanabhaṅge ca gograhe / prātikūlyantu vijñātamekasmād vānarānnarāt //
kālānukūlyaṃ vispaṣṭaṃ rāghavasyārjunasya ca / anukūle yadā daive kriyālpā suphalā bhavet //
mahatī sa‌tkriyāniṣṭaphalā syāt pratikūlake / balirdānena sambaddho hariścandrastathaiva ca //
bhavatīṣṭaṃ sa‌tkriyayāniṣṭaṃ tadviparītayā / śāstrataḥ sadasajjñātvā tyaktvā'satsat samācaret //
kālasya kāraṇaṃ rājā sadasatkarmaṇastvataḥ / sukāryyodyatadaṇḍābhyāṃ svadharme sthāpayet prajāḥ //
svāmyamātyasuhatkośarāṣṭradurgabalāni ca / saptāṅgamucyate rājyaṃ tatra mūrddhā nṛpaḥ smṛtaḥ //
dṛgamātyaḥ suhacchrotraṃ mukhaṃ kośo balaṃ manaḥ / hastau pādau durgarāṣṭrau rājyāṅgāni smṛtāni hi //
aṅgānāṃ kramaśo vakṣye guṇān bhūtipradān sadā / yairguṇaistu susaṃyuktā vṛddhimanto bhavanti hi //
rājāsya jagato heturvṛddhayai vṛddhābhisammataḥ / nayanānandajanakaḥ śaśāṅka iva toyadheḥ //
yadi na syānnarapatiḥ samyaṅnetā tataḥ prajā / akarṇadhārā jaladhau viplaveteha nauriva //
na tiṣṭhanti svasvadharme vinā pālena vai prajāḥ / prajayā tu vinā svāmī pṛthivyāṃ naiva śobhate //
nyāyapravṛtto nṛpatirātmānamatha ca prajāḥ / trivargeṇopasandhatte nihanti dhruvamanyathā //
dharmaṃ dvaitavane rājā vidhāya bubhuje divam / adharmāścaiva nahuṣaḥ pratipede rasātalam //

veṇo naṣṭastvadharmeṇa pṛthurvṛddhastu dharmataḥ / tasmāddharmaṃ puraskṛtya yatetārthāya pārthivaḥ //
yo hi dharmaparo rājā devāṃśo'nyaśca rakṣasām / aṃśabhūto dharmalopī prajāpīḍākaro bhavet //
arājake hi sarvasmin sarvato vidrute bhayāt / rakṣārthamasya sarvasya rājānamasṛjat prabhuḥ //
indrānilayamārkāṇāmagneśca varuṇasya ca/ candravitteśayoścāpi mātrā nirhatya śāśvatīḥ //
jaṅgamasthāvarāṇāñca hīśaḥ svatapasā bhavet / bhāgabhāgrakṣaṇe dakṣo yathendro nṛpatistathā //
vāyurgandhasya sadasatkarmaṇaḥ prerako nṛpaḥ / dharmapravartako'dharmanāśakastamaso raviḥ //
duṣkarmadaṇḍako rājā yamaḥ syād daṇḍakṛd yamaḥ / agniḥ śucistathā rājā rakṣārthaṃ sarvabhāgabhuk //
puṣyatyapāṃ rasaiḥ sarvaṃ varuṇaḥ svadhanairnṛpaḥ / karaiścandro hlādayati rājā svaguṇakarmabhiḥ //
kośānāṃ rakṣaṇe dakṣaḥ syānnidhīnāṃ dhanādhipaḥ / candro yathā vinā sarvairaṃśairno bhāti bhūpatiḥ //
pitā mātā gururbhrātā bandhurvaiśravaṇo yamaḥ / nityaṃ saptaguṇaireṣāṃ yukto rājā na cānyathā //
guṇasādhanasandakṣaḥ svaprajāyāḥ pitā yathā / kṣamayitryaparādhānāṃ mātā puṣṭividhāyinī //
hitopadeṣṭā śiṣyasya suvidyādhyāpako guruḥ / svabhāgoddhārakṛd bhrātā yathāśāstraṃ piturdhanāt //
ātmastrīdhanuguhyānāṃ goptā bandhustu mitravat / dhanadastu kuberaḥ syād yamaḥ syācca sudaṇḍakṛt //
pravṛddhimati surājñi nivasanti guṇā amī / ete sapta guṇā rājñā na hātavyāḥ kadācana //
kṣamate yo'parādhaṃ saḥ śaktaḥ sudamane kṣamī / kṣamayā tu vinā bhūpo na bhātyakhilasad‌guṇaiḥ //
svān durguṇān parityajya hyativādāṃstitikṣate / dānairmānaiśca satkāraiḥ svaprajārañjakaḥ sadā //
dāntaḥ śūraśca śastrāstrakuśalo'riniṣūdanaḥ / asvatantraśca medhāvī jñānavijñānasaṃyutaḥ //
nīcahīno dīrghadarśī vṛddhasevī sunītiyuk / guṇijuṣṭastu yo rājā sa jñeyo devatāṃśakaḥ //
viparītastu rakṣoṃ'śaḥ sa vai narakabhājanaḥ / nṛpāṃśasadṛśo nityaṃ tatsahāyagaṇaḥ kila //
tatkṛtaṃ manyate rājā santuṣyati ca modate / teṣāmācaraṇairnityaṃ nānyathā niyaterbalāt //
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtakarmaphalaṃ naraiḥ / pratikārairvinā naiva pratikāre kṛte sati //
tathā bhogāya bhavati cikitsitagadī yathā / upadiṣṭe'niṣṭahetau tat tat kartuṃ yateta kaḥ //
rajyate satphale svāntaṃ duṣphale na hi kasyacit/ sadasadbodhakānyeva dṛṣṭ‌vā śāstrāṇi cācaret

nayasya vinayo mūlaṃ vinayaḥ śāstraniścayāt / vinayasyendriyajayastadyuktaḥ śāstramṛcchati

ātmānaṃ prathamaṃ rājā vinayenopapādayet / tataḥ putrāṃstato'mātyāṃstato bhṛtyāṃstataḥ prajām

paropadeśakuśalaḥ kevalo na bhavennṛpaḥ / prajādhikārahīnaḥ syāt saguṇo'pi nṛpaḥ kvacit

na tu nṛpavihīnāḥ syurdurguṇā hyapitu prajāḥ / yathā na vidhavendrāṇī sarvadā tu tathā prajāḥ

bhraṣṭaśrīḥ svāmitā rājño yasya dāntā na mantriṇaḥ / tathā'vinītā dāyādā duṣṭāḥ putrādayo'pi ca

sadānuraktaprakṛtiḥ prajāpālanatatparaḥ / vinītātmā hi nṛpatirbhūyasīṃ śriyamaśnute

prakīrṇaviṣayāraṇye dhāvantaṃ vipramāthinam / jñānāṅ‌kuśena kurvīta vaśamindriyadantinam

viṣayāmiṣalobhena manaḥ prerayatīndriyam / tannirudhyāt prayatnena jite tasmin jitendriyaḥ

ekasyaiva hi yo'śakto manasaḥ sannivarhaṇe / mahīṃ sāgaraparyyantāṃ sa kathaṃ hyavajeṣyati ?

kriyāvasānavirasairviṣayairapahāribhiḥ / gacchatyākṣiptahṛdayaḥ karīva nṛpatirbraham

śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaśca pañcamaḥ / ekaikastvalameteṣāṃ vināśapratipattaye

śucirdarbhāṅkurāhāro vidūrabhramaṇe kṣamaḥ / lubdhakod‌gītamohena mṛgo mṛgayate vadham

girīndraśikharākāro līlayonmūlitadrumaḥ / kariṇīsparśasammohād bandhanaṃ yāti vāraṇaḥ

snigdhadīpaśikhālokavilolitavilocanaḥ / mṛtyumṛcchati sammohāt pataṅgaḥ sahasā patan

agādhasalile magno dūre'pi dāsato vasan / mīnastu sāmiṣaṃ lohamāsvādayati mṛtyave

utkartituṃ samartho'pi gantuṃ caiva sapakṣakaḥ / dvirepho gandhalobhena kamale yāti bandhanam

ekaikaśo vinighnanti viṣayā viṣasannibhāḥ / kiṃ punaḥ pañca militāḥ na kathaṃ nāśayanti hi

dyūtaṃ strī madyamevaitat tritayaṃ bahvanarthakṛt / ayuktaṃ yuktiyuktaṃ hi dhanaputramatipradam

dharmaputranalādyāstu sudyūtena vināśitāḥ / sakāpaṭyaṃ dhanāyālaṃ dyūtaṃ bhavati tadvidām

strīṇāṃ nāmāpi saṃhlādi vikarotyeva mānasam / kiṃ punardarśanaṃ tāsāṃ vilāsollāsitadhruvām

rahaḥpracārakuśalā mṛdugadgadabhāṣiṇī / kaṃ na nārī vaśīkuryyānnaraṃ raktāntalocanā ?

munerapi mano'vaśyaṃ sarāgaṃ kurute'ṅganā / jitendriyasya kā vārttā kiṃ punaścājitātmanām

vyāyacchantaśca bahavaḥ strīṣu nāśaṃ gatā amī/ indradaṇḍakanahuṣarāvaṇādyāḥ sadā hyataḥ

atatparanarasyaiva strī sukhāya bhavet sadā / sāhāyinī gṛhakṛtye tāṃ vinānyā na vidyate

atimadyaṃ hi pibato buddhilopo bhavet kila / pratibhāṃ buddhivaiśadyaṃ dhairyya cittaviniścayam

tanoti mātrayā pītaṃ madyamanyad vināśakṛt / kāmakrodhau madyatamau niyoktavyau yathocitam

kāmaḥ prajāpālane ca krodhaḥ śatrunivarhaṇe / senāsandhāraṇe lobho yojyo rājñā jayārthinā

parastrīsaṅgame kāmo lobho nānyadhaneṣu ca/ svaprajādaṇḍane krodho naiva dhāryyo nṛpaiḥ kadā

kimucyate kuṭumbīti parastrīsaṅgamānnaraḥ / svaprajādaṇḍanācchūro dhaniko'nyadhanaiśca kim

arakṣitāraṃ nṛpatiṃ brāhmaṇaṃ cātapasvinam / dhanikaṃ cāpradātāraṃ devā ghnanti tyajantyathaḥ

svāmitvaṃ caiva dātṛtvaṃ dhanikatvaṃ tapaḥ phalam / enasaḥ phalamarthitvaṃ dāsyatvaṃ ca daridratā

dṛṣṭvā śāstrāṇyataścittaṃ sanniyamya yathocitam/ kuryyāt nṛpaḥ svavṛttaṃ tu paratreha sukhāya ca

duṣṭanigrahaṇaṃ dānaṃ prajāyāḥ paripālanam / yajanaṃ rājasūyādeḥ kośānāṃ nyāyato'rjanam

karadīkaraṇaṃ rājñāṃ ripūṇāṃ parimardanam / bhūmerupārjanaṃ bhūyo rājavṛttaṃ tu cāṣṭadhā

na varddhitaṃ balaṃ yaistu na bhūpāḥ karadīkṛtāḥ / na prajāḥ pālitāḥ samyak te vai ṣaṇḍatilā nṛpāḥ

prajā sūdvijate yasmād yatkarma parinindati / tyajyate dhanikairyastu guṇibhistu nṛpādhamaḥ

naṭagāyakagaṇikāmallaṣaṇḍhālpajātiṣu / yo'tisakto nṛpo nindyaḥ sa hi śatrumukhe sthitaḥ

buddhimantaṃ sadā dveṣṭi modate vañcakaiḥ saha / svaṃ durguṇaṃ naiva vetti svātmanāśāya sa nṛpaḥ

nāparādhaṃ hi kṣamate pradaṇḍo dhanahārakaḥ / svadurguṇaśravaṇato lokānāṃ paripīḍakaḥ

nṛpo yadā tadā lokaḥ kṣubhyate bhidyate yataḥ / gūḍhacāraiḥ śrāvayitvā svavṛttaṃ dūṣayanti ke

bhūṣayanti ca kairbhāvairamātyādyāśca tadvidaḥ / mayi kīdṛk ca samprītiḥ keṣāmaprītireva vā

mamāguṇairguṇairvāpi gūḍhaṃ saṃśrutya cākhilam / cāraiḥ svadurguṇaṃ jñātvā lokataḥ sarvadā nṛpaḥ

sukīrtyai santyajennityaṃ nāvamanyeta vai prajāḥ / loko nindanti rājaṃstvāṃ cāraiḥ saṃśrāvito yadi

kopaṃ karoti daurātmyādātmadurguṇalopakaḥ / sītā sādhvyapi rāmeṇa tyaktā lokāpavādataḥ

śaktenāpi hi na dhṛto daṇḍo'lpo rajake kvacit / jñānavijñānasampannaḥ rājādattābhayo'pi ca

samakṣaṃ vakti na bhayādrājño gurvapi dūṣaṇam / stutipriyā hi vai devā viṣṇumukhyā iti śrutiḥ

kiṃ punarmanujā ? nityaṃ nindājaḥ krodha ityataḥ / rājā subhāgadaṇḍī syāt sukṣamī rañjakaḥ sadā

yauvanaṃ jīvitaṃ cittaṃ chāyā lakṣmīśca svāmitā / cañcalāni ṣaḍetāni jñātvā dharmarato bhavet

adānenāpamānena chalācca kaṭuvākyataḥ / rājñaḥ prabaladaṇḍena nṛpaṃ muñcati vai prajā

viparītaguṇairebhiḥ sānvayārajyate prajā / ekastanoti duṣkīrttiṃ durguṇaḥ saṅghaśo nu kim

mṛgayākṣāstathā pānaṃ garhitāni mahībhujām / dṛṣṭāstebhyastu vipado pāṇḍunaiṣadhavṛṣṇiṣu

kāmakrodhastathā moho lobho māno madastathā / ṣaḍvargamutsṛjedenamasmistyakte sukhī nṛpaḥ

daṇḍako nṛpatiḥ kāmāt krodhācca janamejayaḥ / lobhādailastu rājarṣirmohād vātāpirāsuraḥ

paulastyo rākṣaso mānānmadād dambhodbhavo nṛpaḥ / prayātā nidhanaṃ hyete śatruṣaḍ‌vargamāśritāḥ

śatruṣaḍvargamutsṛjya jāmadagnyaḥ pratāpavān / ambarīṣo mahābhāgo bubhujāte ciraṃ mahīm

varddhayanniha dharmārthoṃ sevitau sadbhirādarāt / nigṛhītendriyagrāmaḥ kurvīta gurusevanam

śāstrāya gurusaṃyogaḥ śāstraṃ vinayavṛddhaye/ vidyāvinīto nṛpatiḥ satāṃ bhavati sampataḥ

preryyamāṇo'pyasadvṛttairnākāryyeṣu pravarttate / śrutyā smṛtyā lokataśca manasā sādhuniścitam

yat karma dharmasaṃjñaṃ tad vyavasyati ca paṇḍitaḥ / ādadānapratidānakalāsamyak mahīpatiḥ

jitendriyasya nṛpaternītiśāstrānusāriṇaḥ / bhavantyuccalitā lakṣmyaḥ kīrttayaśca nabhaspṛśaḥ

ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītiśca śāśvatī / vidyāśvatastra evaitā abhyased nṛpatiḥ sadā

ānvīkṣikyāṃ tarkaśāstraṃ vedāntādyaṃ pratiṣṭhitam / trayyāṃ dharmo hyadharmaśca kāmo'kāmaḥ pratiṣṭhitaḥ

arthānarthau tu vārtāyāṃ daṇḍanītyāṃ nayānayau/ varṇāḥ sarvāśramāścaiva vidyāsvāsu pratiṣṭhitāḥ

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ / dharmaśāstrapurāṇāni trayīdaṃ sarvamucyate

kusīdakṛṣivāṇijyaṃ gorakṣāvārttayocyate / sampanno vārttayā sādhurna vṛtterbhayamṛcchati

damo daṇḍa iti khyātastasmāddaṇḍo mahīpatiḥ / tasya nītirdaṇḍanītirnayanānnītirucyate

ānvīkṣikyātmavijñānāddharṣaśokau vyudasyati / ubhau lokāvavāpnoti trayyāṃ tiṣṭhan yathāvidhi

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ yataḥ / tasmādrājānṛśaṃsyena pālayet kṛpaṇaṃ janam

na hi svasukhamanvicchan pīḍayet kṛpaṇaṃ janam/ kṛpaṇaḥ pīḍyamānaḥ svamṛtyunā hanti pārthivam

sujanaiḥ saṅgataṃ kuryyāddharmāya ca sukhāya ca/ sevyamānastu sujanairmahānativirājate

himāṃśumālī ca yathā navotphullotpalaṃ saraḥ / ānandayati cetāṃsi tathā sujanaceṣṭitam

grīṣmasūyryāṃśusantaptamudvejanamanāśrayam / marusthalamivodagraṃ tyajed durjanasaṅgatam

niḥśvāsodgīrṇahutabhugdhūmadhūmrīkṛtānanaiḥ 1 varamāśīviṣaiḥ saṅgaṃ kuryyānna tveva durjanaiḥ

kriyate'bhyarhaṇīyāya sujanāya yathāñjaliḥ / tataḥ sādhutaraḥ kāryo durjanāya hitārthinā

nityaṃ mano'pahāriṇyā vācā prahlādayejjagat / udvejayati bhūtāni krūravāgdhanado'pi san

hṛdi viddha ivātyarthaṃ yayā santapyate janaḥ / pīḍito'pi hi medhāvī na tāṃ vācamudīrayet

priyamevābhidhātavyaṃ nityaṃ satsu dviṣatsu vā/ śikhīva kekāṃ madhurāṃ vācaṃ būte janapriyaḥ /

madaraktasya haṃsasya kokilasya śikhaṇḍinaḥ/ haranti na tathā vāco yathā vāco vipaścitām

ye priyāṇi prabhāṣante priyamicchanti satkṛtam / śrīmanto vandyacaritā devāste naravigrahāḥ

na hīdṛśaṃ saṃvananaṃ triṣu lokeṣu vidyate / dayā maitrī ca bhūteṣu dānañca madhurā ca vāk

śrutirāstikyapūtātmā pūjayed devatāṃ sadā/ devatāvad gurujanānātmavacca suhṛjjanān

praṇipātena hi gurūn sato'nūcānaveṣṭitāḥ / kurvītābhimukhān devān bhūtyai sukṛtakarmaṇā

sadbhāvena harenmitraṃ sadbhāvena ca bāndhavān / strībhṛtyau premamānābhyāṃ dākṣiṇyenetaraṃ janam

balavān buddhimān śūro yo hi yuktaparākramī / vittapūrṇāṃ mahīṃ bhuṅkte sa bhūpo bhūpatirbhavet

parākramo balaṃ buddhi śauryyamete varā guṇāḥ/ ebhirhīṃno'nyaguṇayug mahībhuk sadhano'pi ca

mahīṃ svalpāṃ naiva bhuṅkte drāk ca rājyād vinaśyati / mahāghanācca nṛpatervibhātyalpo'pi pārthivaḥ //
avyāhatājñastejasvī ebhireva guṇairbhavet / rājñaḥ sādhāraṇāstvanye na śaktā bhūprasādhane

khaniḥ sarvadhanasyeyaṃ devadaityavimardinī / bhūmyarthe bhūmipatayaḥ svātmānaṃ nāśayantyapi

upabhogāya ca dhanaṃ jīvitaṃ yena rakṣitam / na rakṣitā tu bhūryena kiṃ tasya dhanajīvitaiḥ

na yatheṣṭavyayāyālaṃ sañcitaṃ tu dhanaṃ bhavet / sadāgamād vinā kasya kuverasyāpi nāñjasā

pūjyastvebhirguṇairbhūpo na bhūpaḥ kulasambhavaḥ / na kule pūjyate yādṛm balaśauryyaparākramaiḥ

lakṣakarṣamito bhāgo rājato yasya jāyate/ vatsare vatsare nityaṃ prajānāntvavipīḍanaiḥ

sāmantaḥ sa nṛpaḥ prokto yāvallakṣatrayāvadhi / tadūrdhvaṃ daśalakṣānto nṛpo māṇḍalikaḥ smṛtaḥ

tadūrdhvantu bhavedrājā yāvad viṃśatilakṣakaḥ / pañcāśallakṣaparyyanto mahārājaḥ prakīrttitaḥ

tatastu koṭiparyyantaḥ svarāṭ sammrāṭ tataḥ param / daśakoṭimito yāvat virāṭ tu tadanantaram

pañcāśatkoṭiparyyantaḥ sārvabhaumastataḥ param / saptadvīpā ca pṛthivī yasya vaśyā bhavet sadā

svabhāgabhṛtyā dāsyatve prajānāñca nṛpaḥ kṛtaḥ / brahmaṇā svāmirūpastu pālanārthaṃ hi sarvadā

sāmantādisamā ye tu bhṛtyā adhikṛtā bhuvi/ te tu sāmantasaṃjñāḥ syū rājabhāgaharāḥ kramāt

sāmantādipadabhraṣṭāstattulyaṃ bhṛtipoṣitāḥ / mahārājādibhiste tu hīnasāmantasaṃjñakāḥ

śatagrāmādhipo yastu so'pi sāmantasaṃjñakaḥ / śataprāme cādhikṛto'nusāmanto nṛpeṇa saḥ

adhikṛto daśagrāme nāyakaḥ sa ca kīrttitaḥ / āśāpālo'yutagrāmabhāgabhāk ca svarāḍapi

bhavet krośātmako grāmo rūpyakarṣasahastrakaḥ / grāmārddhakaṃ pallisaṃjñaṃ pallavarddha kumbhasaṃjñakam

karaiḥ pañcasahakhairvā krośaḥ proktaḥ prajāpateḥ / hastaiścatuḥsahastrairvā manoḥ krośasya vistaraḥ

sārddhadvikoṭihastaiśca kṣetraṃ krośasya brahmaṇaḥ / pañcaviṃśaśataiḥ proktaṃ kṣetrastaddhi nivarttanam

madhyamāmadhyamaparvadairdhya yacca tadṅgulam / yavodarairaṣṭabhistadairdhya sthaulyantu pañcabhiḥ

caturviṃśatyaṅgalaistaiḥ prājāpatyaḥ karaḥ smṛtaḥ / sa śreṣṭho bhūmimāne tu tadanyāstvadhamā matāḥ

catuḥkarātmako daṇḍo laghuḥ pañcakarātmakaḥ / taddaṅgulaṃ pañcayavairmānavaṃ mānameva tat

vasuṣaṇmunisaṃkhyākairyavairdaṇḍa prajāpateḥ / yavodaraiḥ ṣaṭ‌śataistu mānavo daṇḍa ucyate

pañcaviṃśatibhirdaṇḍairubhayostu nivarttanam/ triṃśacchatairaḍulairyavaiśvipañcasahastrakaiḥ

sapādaśatahastaiśca mānavantu nivartanam / ūnaviṃśatisāhastrairdviśataiśca yavodaraiḥ

caturviṃśaśataireva hāṅgalaiśca nivarttanam / prājāpatyantu kathitaṃ śataiścaiva karaiḥ sadā

sapādaṣaṭ‌śatā daṇḍā ubhayośca nivarttane / nivarttanānyapi sadobhayorvai pañcaviṃśatiḥ

pañcasaptatisāhastrairaṅgalaiḥ parivartanam / mānavaṃ ṣaṣṭisāhasraiḥ prājāpatyaṃ tathāṅgalaiḥ

pañcaviṃśādhikairhastaire katriṃśacchatairmanoḥ / parivartanamākhyātaṃ pañcaviṃśaśataiḥ karaiḥ

prājāpatyaṃ, pādahīnacaturlakṣayavairmanoḥ / aśītyadhikasāhastracaturlakṣayavaiḥ param

nivarttanāni dvātriṃśanmanumānena tasya vai/ catuḥsahastrahastāḥ syurdaṇḍāścāṣṭaśatāni hi

pañcaviṃśatibhirdaṇḍairbhujaḥ syāt parivatrttane/ karrarayutasaṃkhyākaiḥ kṣetraṃ tasya prakīrttitam

caturbhujaiḥ samaṃ proktaṃ kaṣṭabhūparivartanam / prājāpatyena mānena bhūbhāgaharaṇaṃ nṛpaḥ

sadā kuryyācca svāpattau manumānena nānyathā / lobhāt saṅkaryayed yastu hīyate saprajo nṛpaḥ

na dadyād dvyaṅgalamapi bhūmeḥ svatvanivarttanam / vṛttyarthaṃ kalpayed vāpi yāvad grāhastu jīvati

guṇī tāvad devatārthaṃ visṛjecca sadaiva hi/ ārāmārthaṃ gṛhārthaṃ vā dadyād dṛṣṭvā kuṭumbinam

nānāvṛkṣalatākīrṇe paśupakṣigaṇāvṛte / subahūdakadhānye ca tṛṇakāṣṭhasukhe sadā

āsindhunaugamākūle nātidūramahīdhare / suramyasamabhūdeśe rājadhānīṃ prakalpayet

arddhacandrāṃ vartulāṃ vā caturaśrāṃ suśobhanām/ saprākārāṃ saparikhāṃ grāmādīnāṃ niveśinīm

sabhāmadhyāṃ kūpavāpītaḍāgādiyutāṃ sadā/ caturdikṣu caturdvārā sumārgārāmavīthikām

dṛḍhasurālayamaṭhapānyaśālāvirājitām / kalpayitvā vaset tatra suguptaḥ saprajo nṛpaḥ

rājagṛhaṃ sabhāmadhyaṃ gavāśvagajaśālikam / praśastavāpīkūpādijalayantraiḥ suśobhitam

sarvataḥ syāt samabhujaṃ dakṣiṇoccamudaḍnatam / śālāṃ vinā naikabhujaṃ tathā viṣamabāhukam

prāyaḥ śālā naikabhujā catuḥśālaṃ vinā śubhā/ śastrāstradhārisaṃyuktaprākāraṃ suṣṭhuyantrakam

satrikakṣacaturdvāraṃ caturdikṣu suśobhitam / divā rātrau saśastrāstraiḥ pratikakṣāsu gopitam

caturbhiḥ pañcabhiḥ ṣaḍbhiryāmikaiḥ parivarttakaiḥ / nānāgṛhopakāryyāṭṭasaṃyutaṃ kalpayet sadā

vastrādimārjanārthañca snānārthaṃ yajanārthakam / bhojanārthañca pākārthaṃ pūrvasyāṃ kalpayet gṛhān

anvayaḥ nidrārthañca vihārārthaṃ pānārthaṃ rodanārthakam / dhānyārthaṃ gharaṭādyarthaṃ dāsīdāsārthameva ca

utsargārthaṃ gṛhān kuryyāddakṣiṇasyāmanukramāt / gomṛgoṣṭragajādyarthaṃ gṛhān pratyak prakalpayet

rathavājyastraśastrārthaṃ vyāyāmāyāmikārthakam / vastrārthakantu dravyārthaṃ vidyābhyāsārthameva ca

udaggṛhān prakurvīta suguptān sumanoharān / yathā sukhāni vā kuryyād gṛhāṇyetāni vai nṛpaḥ

dharmādhikaraṇaṃ śilpaśālāṃ kuryyādudaggṛhāt / pañcamāṃśādhikocchrāyā bhittirvistārato gṛhe

koṣṭhavistāraṣaṣṭhāṃśasthūlā sā ca prakīrttitā / ekabhūmeridaṃ mānamūrdhvamūrdhva samantataḥ

stambhaiśca bhittibhirvāpi pṛthakkoṣṭhāni saṃnyaset / trikoṣṭhaṃ pañcakoṣṭhaṃ vā saptakoṣṭhaṃ gṛhaṃ smṛtam

dvārārthamaṣṭadhā bhaktaṃ hārasyāṃśau tu madhyamau / dvau dvau jñeyau caturdikṣu dhanaputrapradau nṛṇām

tatraiva kalpayeddvāraṃ nānyathā tu kadācana / vātāyanaṃ pṛthakkoṣṭhe kuryyād yādṛk sukhāvaham // २३२
anyagṛhadvāraviddhaṃ gṛhadvāraṃ na cintayet / gṛhakoṇastambhamārgapīṭhakūpaiśca vedhitam

prāsādamaṇḍapadvāre mārgavedho na vidyate / gṛhapīṭhaṃ caturthāṃśamucchrāyasya prakalpayet

prāsādānāṃ maṇḍapānāmarddhāśaṃ vāpare jaguḥ / paravātāyanairviddhaṃ nāpi vātāyanaṃ smṛtam

vistārārdhāṃśamadhyoccā chadiḥ kharparasambhavā / patitantu jalaṃ tasyāṃ sukhaṃ gacchati vāpyadhaḥ

hīnā nimnā chadirna syāt tādṛk koṣṭhasya vistaraḥ / svocchrāyasyārddhamūlo vā prākāraḥ samamūlakaḥ

tṛtīyāṃśakamūlo vā hyucchrāyārddhapravistaraḥ / ucchritastu tathā kāryo dasyubhirna vilaṅghayate

yāmikaiḥ rakṣito nityaṃ nālikāstraiśca saṃyutaḥ / subahudṛḍhagulmaśca sugavākṣapraṇālikaḥ

svahīnapratiprākāro hāsamīpamahīdharaḥ / parikhā ca tataḥ kārṣyā khātād dviguṇavistarā

nātisamīpaprākārā hyagādhasalilā śubhā / yuddhasādhanasambhāraiḥ suyuddhakuśalairvinā

na śreyase durgavāso rājñaḥ syād bandhanāya saḥ/ rājñā rājasabhā kāryyā suguptā sumanoramā

trikoṣṭhaiḥ pañcakoṣṭharvā saptakoṣṭhaiḥ suvistṛtā / dakṣiṇodak tathā dīrghā prākpratyag dviguṇāthavā

triguṇā vā yathā kāmamekabhūmirddhibhūmikā/ tribhūmikā vā karttavyā sopakāryyā śirogṛhā

paritaḥ pratikoṣṭhe tu vātāyanavirājitā / pārśvakoṣṭhāt tu dviguṇo madhyakoṣṭhasya vistaraḥ

pañcamāṃśādhikaṃ tūcvaṃ madhyakoṣṭhasya vistarāt / vistāreṇa samaṃ tūccaṃ pañcamāṃśādhikantu vā

koṣṭhakānāñca bhūmirvā chadirvā tatra kārayet / dvibhūmike pārśvakoṣṭhe madhyamaṃ tvekabhūmikam

pṛthakstambhāntasatkoṣṭhā caturmārgāgamā śubhā/ jalordhvapātiyantraiśca yutā susvarayantrakaiḥ

vātaprerakayantraiśva yantraiḥ kālaprabodhakaiḥ / pratiṣṭhitā ca svādaśaiṃstathā ca pratirūpakaiḥ

evaṃvidhā rājasabhā mantrārthā kāryyadarśana / tathāvidhāmātyalekhyasabhyādhikṛtaśālikāḥ

kartavyāśca pṛthak tvetāstadarthāśva pṛthak pṛthak / śatahastamitāṃ bhūmi tyaktvā rājagṛhāt sadā

udagdviśatahastāṃ prāk senāsaṃveśanārthikām / ārādrājagṛhasyaiva prajānāṃ nilayāni ca

sadhanaśreṣṭhajātyānukramataśca sadā budhaḥ / samantācca caturdikṣu vinyasecca tataḥ param

prakṛtyanuprakṛtayo hyadhikārigaṇastataḥ / senādhipāḥ padātīnāṃ gaṇaḥ sādigaṇastataḥ

sāśvaśca sagajaścāpi gajapālagaṇastataḥ / bṛhannālikayantrāṇi tataḥ svaturagīgaṇaḥ

tataḥ svagaulmikagaṇo hyāraṇyakagaṇastataḥ / kramādeṣāṃ gṛhāṇi syuḥ śobhanāni pure sadā

pānthaśālā tataḥ kāryyā suguptā sujalāśayā / sajātīyagṛhāṇāṃ hi samudāyena pa‌ṅktitaḥ

niveśanaṃ pure grāme prāgudaṅ‌mukhameva vā / sajātipaṇyanivahairāpaṇe paṇyaveśanam

dhanikādikrameṇaiva rājamārgasya pārśvayoḥ / evaṃ hi pattanaṃ kuryyāt grāmañcaiva narādhipaḥ

rājamārgāstu kartavyāścaturdikṣu nṛpagṛhāt / uttamo rājamārgastu triṃśaddhastamito bhavet

madhyamo viṃśatikaro daśapañcakaro'dhamaḥ paṇyamārgāstathā caite puragrāmādiṣu sthitāḥ

karatrayātmikā padyā vīthiḥ pañcakarātmikā / mārgoṃ daśakaraḥ prokto grāmeṣu nagare ca

prāk paścāddakṣiṇodak tān grāmamadhyāt prakalpayet / puraṃ dṛṣṭvā rājamārgān subahūn kalyayennṛpaḥ /

na vīthi na ca padyāṃ hi rājadhānyāṃ prakalpayet / ṣaḍ‌yojanāntare'raṇye rājamārgantu cottamam

kalpayet madhyamaṃ madhye tayormadhye tathādhamam / daśahastātmakaṃ nityaṃ grāme grāme niyojayet

kūrmmapṛṣṭhā mārgabhūmiḥ kāryā grāmyaiḥ susetukā / kuryyānmārgān pārśvakhātānnirgamārthaṃ jalasya ca

rājamārgamukhāni syurgṛhāṇi sakalānyapi / gṛhapṛṣṭhe sadā vīthirmalanirharaṇasthalam

pa‌ṅktidvayagatānāṃ hi gehānāṃ kārayet tathā/ mārgān sudhāśarkarairvā ghaṭitān prativatsaram

abhiyuktaniruddhairvā kuryyāt grāmyajanairnṛpaḥ / grāmadvayāntare caiva pānthaśālāṃ prakalpayet

nityaṃ sammārjitāñcaiva grāmapaiśca sugopitām / tatrāgatantu sampṛcchet pānthaṃ śālādhipaḥ sadā

prayāto'si kutaḥ kasmāt kva gacchasi ṛtaṃ vada/ sasahāyo'sahāyo vā kiṃ saśastraḥ savāhanaḥ

kā jātiḥ kiṃ kulaṃ nāma sthitiḥ kutrāsti te ciram / iti pṛṣṭvā likhet sāyaṃ śastraṃ tasya pragṛhya ca

sāvadhānamanā bhūtvā svāpaṃ kurviti śāsayet / tatrasthān gaṇayitvā tu śālādvāraṃ pidhāya ca

saṃrakṣayed yāmikaiśca prabhāte tān prabodhayet / śastraṃ dadyācca gaṇayed dvāramudghāṭya mocayet

kuryyāt sahāyaṃ sīmāntaṃ teṣāṃ grāmyajanaḥ sadā/ prakuryyāddinakṛtyantu rājadhānyāṃ vasannṛpaḥ

utthāya paścime yāme muhūrtadvitayena vai/ niyatāyaśca katyasti vyayaśca niyataḥ kati

kośabhūtasya dravyasya vyayaḥ kati gatastathā / vyavahāre mudritāya vyayaśeṣaṃ katīti ca

pratyakṣato lekhataśca jñātvā cādya vyayaḥ kati / bhaviṣyati ca tattulyaṃ dravyaṃ kośāt tu nirharet

paścāttu veganirmokṣaṃ snānaṃ mauhūrttikaṃ matam / sandhyāpurāṇadānaiśca muhūrttadvitayaṃ nayet / gavāśvayānavyāyāmairnayet prātarmuhūrttakam

dhānyavastrasvarṇaratnasenādeśavilekhanaiḥ āyavyayairmuhūrtānāṃ catuṣkantu nayet sadā/
pāritoṣikadānena muhūrttantu nayet sudhīḥ / svasthacitto bhojanena muhūrta sasuhannṛpaḥ

pratyakṣīkaraṇājjīrṇanavīnānāṃ muhūrttakam / tatastu prā‌ḍvivākādibodhitavyavahārataḥ

muhūrttadvitayañcaiva mṛgayākrīḍanairnayet / vyūhābhyāsairmuhūrttantu muhūrta sandhyayā tataḥ

muhūrta bhojanenaiva dvimuhūrttañca vārttayā/ gūḍhacāraiḥ śrāvitayā nidrayāṣṭamuhūrttakam

evaṃ viharato rājñaḥ sukhaṃ samyak prajāyate / ahorātraṃ vibhajyaivaṃ triṃśaddhistu muhūrttakaiḥ

nayet kālaṃ vṛthā naiva nayet strīmadyasevanaiḥ / yatkāle hācitaṃ kartuṃ tatkāryya drāgaśaṅkittam

kāle vṛṣṭiḥ supoṣāya hyanyathā suvināśinī / kāryyasthānāni sarvāṇi yāmikairabhito'niśam

nayavān anītinativit siddhaśastrādikairvaraiḥ / caturbhiḥ pañcabhirvāpi ṣaḍbhirvā gopayet sadā

tatratyāni dainikāni śṛṇuyāllekhakādhipaiḥ / dine dine yāmikānāṃ prakuryyāt parivarttanam //
gṛhapa‌ṅktimukhe dvāraṃ karttavyaṃ yāmikaiḥ sadā/ taistavṛttantu śṛṇuyāt gṛhasthabhūtipoṣitaiḥ //
nirgacchanti ca ye grāmād ye grāmaṃ praviśanti ca/ tān susaṃśodhya yatlena mocayeddattalagnakān //
prakhyātavṛttaśīlāṃstu hyavimṛṣya vimocayet / vīthivīthiṣu yāmādvairniśiparyaṭanaṃ sadā //
karttavyaṃ yāmikaireva caurajāranivṛttaye / śāsanaṃ tvīdṛśaṃ kāryaṃ rājñā nityaṃ prajāsu ca //
dāse bhṛtye'tha bhāryyāyāṃ putre śiṣye'pi vā kvacit/ vāgdaṇḍaparuṣaṃ naiva kāryya maddeśasaṃsthitaiḥ //
tulāśāsanamānānāṃ nāṇakasyāpi vā kvacit / niryāsanāñca dhātūnāṃ sajātīnāṃ ghṛtasya ca //
madhudugdhavasādīnāṃ piṣṭādīnāñca sarvadā/ kūṭaṃ naiva tu kāryaṃ syād balācca likhitaṃ janaiḥ //
utkocagrahaṇaṃ naiva svāmikāryyavilobhanam / durvṛttakāriṇañcoraṃ jāraṃ madveṣiṇaṃ dviṣam //
na rakṣantvaprakāśaṃ hi tathānyānapakārakān / mātṛṇāṃ pitṛṇāñcaiva pūjyānāṃ viduṣāmapi //
nāvamānaṃ nopahāsaṃ kuryuḥ savṛttaśālinām / na bhedaṃ janayeyurvai nṛnāyyaryoḥ svāmibhṛtyayoḥ //
bhrātṛṇāṃ guruśiṣyāṇāṃ na kuryuḥ pitṛputrayoḥ / vāpīkūpārāmasīmādharmaśālāsurālayān //
prabādheyurhīnāṅgavikalāṅgakān / mārgānnaiva dyūtañca madyapānañca mṛgayāṃ śastradhāraṇam //
gogajāśvoṣṭramahiṣīnṛṇāṃ vai sthāvarasya ca/ rajatasvarṇaratnānāṃ mādakasya viṣasya ca //
krayo vā vikrayo vāpi madyasandhānameva ca/ krayapatraṃ dānapatramṛṇanirṇayapatrakam //
rājājñayā vinā naiva janaiḥ kāryaṃ cikitsitam / mahāpāpābhiśapanaṃ nidhigrahaṇameva ca //
navasamājaniyamaṃ nirṇayaṃ yāti dūṣaṇam / asvāmināṣṭikadhanasaṅgrahaṃ mantrabhedanam //
nṛpadurguṇālāpantu naiva kuryuḥ kadācana/ svadharmahānimanṛtaṃ paradārābhimarśanam //
kūṭasākṣyaṃ kūṭalekhyamaprakāśapratigraham / nirdhāritakarādhikyaṃ steyaṃ sāhasameva ca //
manasāpi na kurvantu svāmidrohaṃ tathaiva ca/ bhṛtyā śulkena bhāgena vṛddhayā darpād balācchalāt //
ādharṣaṇaṃ na kurvantu yasya kasyāpi sarvadā/ parimāṇonmānamānaṃ dhāryaṃ rājavimudritam //
guṇasādhanasandakṣā bhavantu nikhilā janāḥ / sāhasādhikṛte dadyurvinigṛhyātatāyinam //
utsṛṣṭā vṛṣabhādyā yaistaiste dhāryāḥ suyantritāḥ / iti macchāsanaṃ śrutvā ye'nyathā varttayanti tān //
viniśiṣyāmi daṇḍena mahatā pāpakārakān / iti prabodhayennityaṃ prajāḥ śāsanaḍiṇḍimaiḥ //
likhitvā śāsanaṃ rājā dhārayīta catuṣpathe / sadā codyatadaṇḍaḥ syādasādhuṣu ca śatruṣu //
prajānāṃ pālanaṃ kāryya nītipūrvaṃ nṛpeṇa hi/ mārgasaṃrakṣaṇaṃ kuryānnṛpaḥ pānthasukhāya ca //
pānthaprapīḍakā ye ye hantavyāste prayatnataḥ / tribhiraṃśairbalaṃ dhāryaṃ dānamarddhāśakena ca //
addhaśina prakṛtayo hyaddhaddhṛśenādhikāriṇaḥ / addhaśinātmabhogaśca kośoṃ'śena ca rakṣyate //
āyasyaivaṃ ṣa‌ḍvibhāgairvyayaṃ kuryyāt tu vatsare / sāmantādiṣu dharmo'yaṃ na nyūnasya kadācana //
rājyasya yaśasaḥ kīrterdhanasya ca guṇasya ca/ prāptasya rakṣaṇe'nyasya haraṇe codyamo'pi ca //
saṃrakṣaṇe saṃharaṇe suprayatno bhavet sadā / śauryyapāṇḍityavaktṛtvaṃ dātṛtvaṃ na tyajet kvacit //
balaṃ parākramaṃ nityamutthānañcāpi bhūmipaḥ / samitau svātmakāyeṃ vā svāmikāyeṃ tathaiva ca //
tyaktvā prāṇabhayaṃ yudhyet sa śūrastvaviśaṅkitaḥ / pakṣaṃ santyajya yatlena bālasyāpi subhāṣitam //
gṛhṇāti dharmatattvañca vyavasyati sa paṇḍitaḥ / rājño'pi durguṇān vakti pratyakṣamaviśaṅkittaḥ //
sa vaktā guṇatulyāṃstānna prastauti kadācana / adeyaṃ yasya naivāsti bhāryyāputrādikaṃ dhanam //
ātmānamapi sandatte pātre dātā sa aśaṅkitakṣamo yena kāryya kartuṃ balaṃ hi tat

ucyate //
kiṅkarā iva yenānye nṛpādyāḥ sa parākramaḥ / yuddhānukūlavyāpāra utthānamiti kīrttitam //
viṣadoṣabhayādannaṃ vimṛśet kapikukkuṭaiḥ / haṃsāḥ skhalanti kūjanti bhṛṅgā nṛtyanti māyūrāḥ //
virauti kukkuṭo mādyet krauñco vai recate kapiḥ / hṛṣṭaromā bhaved babhruḥ sārikā vamate tathā //
dṛṣṭvaivaṃ saviṣaṃ cānnaṃ tasmād bhojyaṃ parīkṣayet / bhuñjīta ṣaḍrasaṃ nityaṃ na dvitrirasasaṅkulam //
hīnātiriktaṃ kaṭumadhura kṣārasaṅkalam / na āvedayati yatkāryya śṛṇuyānmantribhiḥ saha //
ārāmādau prakṛtibhiḥ strībhiśca naṭagāyakaiḥ / viharet sāvadhānastu māgadhairaindrajālikaiḥ //
gajāśvarathayānaṃ tu prātaḥ sāyaṃ sadābhyaset / vyūhābhyāsaṃ sainikānāṃ svayaṃ śikṣecca śikṣayet //
vyāghrādibhirvanacarairmayūrādyaiśca pakṣibhiḥ / krīḍayet mṛgayāṃ kuryyād duṣṭasattvānnipātayan //
śauryya pravarddhate nityaṃ lakṣyasandhānasādhanam / akātaratvaṃ śastrāstraśīghrapātanakāritā //
mṛgayāyāṃ guṇā ete hiṃsādoṣo mahattaraḥ / iṅgitaṃ ceṣṭitaṃ yatnāt prajānāmadhikāriṇām //
prakṛtīnāñca śatrūṇāṃ sainikānāṃ matañca yat/ sabhyānāṃ bāndhavānāñca strīṇāmantaḥpure ca yat //
śṛṇuyād gūḍhacārebhyo niśi cātyayike sadā/ sāvadhānamanāḥ siddhaśastrāstraḥ saṃlikhecca tat //
asatyavādinaṃ gūḍhacāraṃ naiva ca śāsti yaḥ / sa nṛpo mleccha ityuktaḥ prajāprāṇadhanāpahaḥ //
varṇi-tapasvi-sanyāsi-nīca-siddhasvarūpiṇam / pratyakṣeṇa chalenaiva gūḍhacāraṃ viśodhayet //
vinā tacchodhanāt tattvaṃ na jānāti ca nāpyate / aśodhakanṛpānnaiva bibhyatyanṛtavādane //
prakṛtibhyo'dhikṛtebhyo gūḍhacāraṃ surakṣayet / sadaikanāyakaṃ rājyaṃ kuryyānna bahunāyakam //
nānāyakaṃ kvacidapi kartumīheta bhūmipaḥ / rājakule tu bahavaḥ puruṣāḥ yadi santi hi //
teṣu jyeṣṭho bhavedrājā śeṣāstatkāryyasādhakāḥ / garīyāṃso varāḥ sarvasahāyebhyo'bhivṛddhaye //
jyeṣṭho'pi badhiraḥ kuṣṭhī mūko'ndhaḥ ṣaṇḍa eva yaḥ / sa rājyāhoṃ bhavannaiva bhrātā tatputra eva hi //
svakaniṣṭho'pi jyeṣṭhasya bhrātuḥ putrastu rājyabhāk / yathāgrajasya cābhāve kaniṣṭhā rājyabhāginaḥ / dāyādānāmaikamatyaṃ rājñaḥ śreyaskaraṃ param //
pṛthagbhāvo vināśāya rājyasya ca kulasya ca/ ataḥ svabhogasadṛśān dāyādān kārayennṛpaḥ / avyāhatājñaḥ santuṣyet chatrasiṃhāsanairapi //
rājyavibhajanācchreyo na bhūpānāṃ bhavet khalu / alpīkṛtaṃ vibhāgena rājyaṃ śatrujighṛkṣati //
rājyaturthyāṃśadānena sthāpayet tān samantataḥ / caturdikṣvathavā deśādhipān kuryyāt sadā nṛpaḥ //
gogajāśvoṣṭrakośānāmādhipatye niyojayet / mātā mātṛsamā yā ca sā niyojyā mahānase //
senādhikāre saṃyojyā bāndhavāḥ śyālakāḥ sadā/ svadoṣadarśakāḥ kāryā guravaḥ suhṛdaśca ye //
vastrālaṅkārapātrāṇāṃ striyo yojyāḥ sudarśana / svayaṃ sarvantu vimṛśet paryāyeṇa ca mudrayet //
antarveśmani rātrau vā divāraṇye viśodhite / mantrayenmantribhiḥ sārddhaṃ bhāvikṛtyantu nirjane //
suhṛddhirbhātṛbhiḥ sārddhaṃ sabhāyāṃ putrabāndhavaiḥ / rājakṛtyaṃ senapaiśca sabhyādyauścintayet sadā //
sabhāyāṃ pratyagarddhasya madhye rājāsanaṃ smṛtam/ dakṣasaṃsthā vāmasaṃsthā viśeyuḥ pārśvakoṣṭhagāḥ //
putrāḥ pautrā bhrātaraśca bhāgineyāḥ svapṛṣṭhataḥ / dauhitrā dakṣabhāgāt tu vāmasaṃsthā kramādime //
pitṛvyāḥ svakulaśreṣṭhāḥ sabhyāḥ senādhipāstathā / svāgre dakṣiṇabhāge tu prāksaṃsthāḥ pṛthagāsanāḥ //
mātāmahakulaśreṣṭhā mantriṇo bāndhavāstathā/ śvaśurāścaiva śyālāśca vāmāgre cādhikāriṇaḥ //
vāmadakṣiṇapārśvasthau jāmātā bhaginīpatiḥ / svasadṛśaḥ samīpe vā svārddhāsanagataḥ suhṛt //
dauhitrabhāgineyānāṃ sthāne syurdattakādayaḥ / bhāgineyāśca dauhitrāḥ putrādisthānasaṃśritāḥ //
yathā pitā tathācāryyaḥ samaśreṣṭhāsane sthitaḥ / pārśvayoragrataḥ sarve lekhakā mantripṛṣṭhagāḥ //
paricāragaṇāḥ sarve sarvebhyaḥ pṛṣṭhasaṃsthitāḥ / svarṇadaṇḍadharau pārśve praveśanatibodhakau //
viśiṣṭacihnayugrājā svāsane praviśet sukham / subhūṣaṇaḥ sukavacaḥ suvastro mukuṭānvitaḥ //
siddhāstro nagnaśastraḥ san sāvadhānamanāḥ sadā / sarvasmādadhiko dātā śūrastvaṃ dhārmiko hyasi //
iti vācaṃ na śṛṇuyācchrāvakā vañcakāstu ye/ rāgāllobhādbhayādrājñaḥ syurmūkā iva mantriṇaḥ //
na tānanumatān vidyānnṛpatiḥ svārthasiddhaye / pṛthakpṛthaṅmataṃ teṣāṃ lekhayitvā sasādhanam //
vimṛśet svamatenaiva yat kuryyād bahusammatam / gajāśvarathapaśvādīn bhṛtyān dāsāṃstathaiva ca //
sambhārān sainikān kāryyākṣamān jñātvā dine dine/ saṃrakṣayet prayatnena sujīrṇān santyajet sudhīḥ //
ayutakrośajāṃ vārtā haredekadinena vai/ sarvavidyākalābhyāse śikṣayed bhṛtipoṣitān //
samāptavidyaṃ sandṛṣṭ‌vā tatkāyeṃ taṃ niyojayet / vidyākalottamān dṛṣṭvā vatsare pūjayecca tān //
vidyākalānāṃ vṛddhiḥ syāttathā kuryyānnṛpaḥ sadā / pṛṣṭhāgragān krūraveśānnatinītiviśāradān //
siddhāstranagnaśastrāṃśca bhaṭānārānniyojayet / pure paryaṭayennityaṃ gajastho rañjayan prajāḥ //
rājayānārūḍhitaḥ kiṃ rājñā śvā na samo'pi ca/ śunā samo na ki rājā kavibhirbhāvyate'ñjasā //
ataḥ svabāndhavairmitraiḥ svasāmyaprāpitairguṇaiḥ / prakṛtibhirnṛpo gacchenna nīcaistu kadācana //
mithyāsatyasadācārairnīcaḥ sādhuḥ kramāt smṛtaḥ / sādhubhyo'tisvamṛdutvaṃ nīcāḥ sandarśayanti hi //
grāmān purāṇi deśāṃśca svayaṃ saṃvīkṣya vatsare/ adhikārigaṇaiḥ kāśca rañjitāḥ kāśca karṣitāḥ //
prajāstāḥ sādhubhūtena vyavahāraṃ vicintayet / na bhṛtyapakṣapātī syāt prajāpakṣaṃ samāśrayet //
prajāśatena sandviṣṭaṃ santyajedadhikāriṇam / amātyamapi saṃvīkṣya sakṛdanyāyagāminam //
ekānte daṇḍayet spaṣṭamabhyāsāpakṛtaṃ tyajet / anyāyavarttināṃ rājyaṃ sarvasvañca harennṛpaḥ //
jitānāṃ viṣaye sthāpyaṃ dharmādhikaraṇaṃ sadā / bhṛtiṃ dadyānnirjitānāṃ taccaritrānurūpataḥ //
svānuraktāṃ surūpāñca suvastrāṃ priyavādinīm / subhūṣaṇāṃ susaṃśuddhāṃ pramadāṃ śayane bhajet //
yāmadvayaṃ śayānañca hyatyantaṃ sukhamaśnute / na santyajecca svasthānaṃ nītyā śatrugaṇaṃ jayet //
sthānabhraṣṭā no vibhānti dantāḥ keśā nakhā nṛpāḥ / saṃśrayed giradurgāṇi mahāpadi nṛpaḥ sadā //
tadāśrayād dasyuvṛttyā svarājyantu samāharet / vivāhadānayajñārthaṃ vināpyaṣṭāṃśaśeṣitam //
sarvatastu hared dasyurasatāmakhilaṃ dhanam/ naikatra saṃvasennityaṃ viśvasennaiva kaṃ prati //
sadaiva sāvadhānaḥ syāt prāṇanāśaṃ na cintayet / krūrakarmā sadodyukto nighṛṇo dasyukarmasu //
vimukhaḥ paradārāsu kulakanyāpradūṣaṇe / putravat pālitā bhṛtyāḥ samaye śatrutāṃ gatāḥ //
na doṣaḥ syāt prayatnasya bhāgadheyaṃ svayaṃ hi tat / dṛṣṭvā suviphalaṃ karma tapastaptvā divaṃ vrajet //
uktaṃ samāsato rājakṛtyaṃ miśre'dhikaṃ bruve/ adhyāyaḥ prathamaḥ prokto rājakāryyanirūpakaḥ //
dvitīya adhyāya
yadyapyalpataraṃ karma tadapyekena duṣkaram / puruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ mahodayam //
sarvavidyāsu kuśalo nṛpo hyapi sumantravit / mantribhistu vinā mantraṃ naiko'rthaṃ cintayet kvacit //
sabhyādhikāriprakṛtisabhāsatsumate sthitaḥ / sarvadā syānnṛpaḥ prājñaḥ svamate na kadācana //

prabhuḥ svātantryamāpanno hānarthāyaiva kalpate / bhinnarāṣṭro bhavet sadyo bhinnaprakṛtireva ca //
puruṣe puruṣe bhinnaṃ dṛśyate buddhivaibhavam / āptavākyairanubhavairāgamairanumānataḥ //
pratyakṣeṇa ca sādṛśyaiḥ sāhasaiśca chalairbalaiḥ / vaicitryaṃ vyavahārāṇāmaunnatyaṃ gurulāghavaiḥ //
na hi tat sakalaṃ jñātuṃ nareṇaikena śakyate / ataḥ sahāyān varayedrājā rājyavivṛddhaye //
kulaguṇaśīlavṛddhān śūrān bhaktān priyaṃvadān / hitopadeśakān kleśasahān dharmmaratān sadā //
kumārgagaṃ nṛpamapi buddhayoddhartuṃ kṣamān śucīn / nirmatsarān kāmakrodhalobhahīnānnirālasān //
hīyate kusahāyena svadharmādrājyato nṛpaḥ / kukarmaṇā pranaṣṭāstu ditijāḥ kusahāyataḥ //
naṣṭā duryodhanādyāstu nṛpāḥ śūrā balādhikāḥ / nirabhimāno nṛpatiḥ susahāyo bhavedataḥ //
yuvarājo'mātyagaṇo bhujāvetau mahībhujaḥ / tāveva nayane karṇoṃ dakṣasavyau kramāt smṛtau //
bāhukarṇākṣihīnaḥ syād vinā tābhyāmato nṛpaḥ / yojayeccintayitvā tau mahānāśāya cānyathā //
mudrāṃ vinākhilaṃ rājakṛtyaṃ kartuṃ kṣamaṃ sadā/ kalpayed yuvarājārthamaurasaṃ dharmapatnījam //
svakaniṣṭhaṃ pitṛvyaṃ vānujaṃ vāgrajasambhavam / putraṃ putrīkṛtaṃ dattaṃ yauvarājye'bhiṣecayet //
kramādadbhāve dauhitraṃ svapriyaṃ vā niyojayet / svahitāyāpi manasā naitān saṅkarṣayet kvacit //
svadharmaniratān śūrān bhaktān nītimataḥ sadā / saṃrakṣayedrājaputrān bālānapi suyatnataḥ //
lolubhyamānāste'rtheṣu hanyurenamarakṣitāḥ / rakṣyamāṇā yadi chidraṃ kathañcit prāpnuvanti te //
siṃhaśāvā iva ghnanti rakṣitāraṃ dvipaṃ drutam / rājaputrā madodbhūtā gajā iva niraṅkuśāḥ //
pitarañcāpi nighnanti bhrātaraṃ tvitaraṃ na kim/ mūrkhe bālo'pīcchatisma svāmyaṃ kiṃ nu punaryuvā ? //
svātyantasannikarṣeṇa rājaputrāṃstu rakṣayet / sadhṛtyaiścāpi tat svāntaṃ chalaiṃrjñātvā sadā svayam //
sunītiśāstrakuśalān dhanurvedaviśāradān / kleśasahāṃśca vāgdaṇḍapāruṣyānubhavān sadā //
śauryyayuddharatān sarvakalāvidyāvido'ñjasaḥ / suvinītān prakurvīta hyamātyādyadyairnṛpaḥ sutān //
suvasvādyairbhūṣayitvā lālayitvā sukrīḍanaiḥ / arhayitvāsanādyaiśca pālayitvā subhojanaiḥ //
kṛtvā tu yauvarājyārhān yauvarājye'bhiṣecayet / avinītkumāraṃ hi kulamāśu vinaśyati //
rājaputraḥ sudurvṛttaḥ parityāgaṃ hi nārhati/ kliśyamānaḥ sa pitaraṃ parānāśritya hanti hi //
vyasane sajjamānaṃ taṃ kleśayed vyasanāśrayaiḥ / duṣṭaṃ gajamivoddhṛttaṃ kurvīta sukhabandhanam //
sudurvṛttāstu dāyādā hantavyāste prayatnataḥ / vyāghrādibhiḥ śatrubhirvā chalai rāṣṭravivṛddhaye //
ato'nyathā vināśāya prajāyā bhūpateśca te/ toṣayeyurnṛpaṃ nityaṃ dāyādāḥ svaguṇaiḥ paraiḥ //
bhraṣṭā bhavantyanyathā te svabhāgājjīvitādapi/ svasāpiṇḍyavihīnā ye hānyotpannā narāḥ khalu //
manasāpi na mantavyā dattādyāḥ svasutā iti/ te dattakatvamicchanti dṛṣṭvā yad dhanikaṃ naram //
svakulotpannakanyāyāḥ putrastebhyo varo hyataḥ / aṅgādaṅgāt sambhavati putravad duhitā nṛṇām //
piṇḍadāne viśeṣo na putradauhitrayostvataḥ / bhūprajāpālanārthaṃ hi bhūpo dattantu pālayet //
nṛpaḥ prajāpālanārthaṃ sadhanaścenna cānyathā / parotpanne svaputratvaṃ matvā sarvaṃ dadāti tam //
kimāścaryyamatā loke na dadāti yajatyapi/ prāpyāpi yuvarājatvaṃ prāpnuyādvikṛtiṃ na ca //
svasampattimadānnaiva mātaraṃ pitaraṃ gurum / bhrātaraṃ bhaginīṃ vāpi hānyān vā rājavallabhān //
mahājanāṃstathā rāṣṭraṭhe nāvamanyeta pīḍayet / prāpyāpi mahatīṃ vṛddhi varteta piturājñayā //
putrasya piturājñā hi paramaṃ bhūṣaṇaṃ smṛtam / bhārgaveṇa hatā mātā rāghavastu vanaṃ gataḥ //
pitustapobalāt tau tu mātaraṃ rājyamāpatuḥ / śāpānugrahayoḥ śakto yastasyājñā garīyasī //
sodareṣu ca sarveṣu svasyādhikyaṃ na darśayet / bhāgārhabhrātṝṇāṃ naṣṭo hyavamānāt suyodhanaḥ //
piturājñollaṅghanena prāpyāpi padamuttamam / tasmād bhraṣṭā bhavantīha dāsavadrājaputrakāḥ //
yayāteśca yathā putrā viśvāmitrasutā yathā/ pitṛsevāparastiṣṭhet kāyavāḍ‌mānasaiḥ sadā //
tatkarma niyataṃ kuryyād yena tuṣṭo bhavet pitā/ tanna kuryyād yena pitā manāgapi viṣīdati //
yasmin piturbhavet prītiḥ svayaṃ tasmin priyañcaret / yasmin dveṣaṃ pitā kuryyāt svasyāpi dveṣya eva saḥ //
asampataṃ viruddhaṃ vā piturnaiva samācaret / cārasūcakadoṣeṇa yadi syādanyathā pitā //
prakṛtyanumataṃ kṛtvā tamekānte prabodhayet / anyathā sūcakānnityaṃ mahaddaṇḍena daṇḍayet //
prakṛtīnāñca kapaṭasvāntaṃ vidyāt sadaiva hi/ prātarnatvā pratidinaṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum //
rājānaṃ svakṛtaṃ yad yad nivedyānudinaṃ tataḥ / evaṃ gṛhāvirodhena rājaputro vased gṛhe //
vidyayā karmaṇā śīlaiḥ prajāḥ saṃrañjayan mudā/ tyāgī ca satyasampannaḥ sarvān kuryyādvaśe svake //
śanaiḥ śanaiḥ pravarddhata śuklapakṣamṛgāṅkavat / evaṃ vṛtto rājaputro rājyaṃ prāpyāpyakaṇṭakam //
sahāyavān sahāmātyaściraṃ bhuṅkte vasundharām / samāsataḥ kāryyamuktaṃ yuvarājasya yaddhitam //
samāsāducyate kṛtyamamātyādeśca lakṣaṇam / mṛdgurupramāṇatvavarṇaśabdādibhiḥ samam //
parīkṣakairdrāvayitvā yathā svarṇa parīkṣyate/ karmaṇā sahavāsena guṇaiḥ śīlakulādibhiḥ //
bhṛtyaṃ parīkṣayennityaṃ viśvāsyaṃ viśvaset tadā / naiva jātirna ca kulaṃ kevalaṃ lakṣayedapi //
karmaśīlaguṇāḥ pūjyāstathā jātikule na hi/ jātyā na kulenaiva śreṣṭhatvaṃ pratipadyate //
vivāhe bhojane nityaṃ kulajātivivecanam/ satyavāk guṇasampannastathābhijanavān dhanī //
sukulaśca suśīlaśca sukarmā ca nirālasaḥ / yathā karotyātmakāryaṃ svāmikāryya tato'dhikam //
caturguṇena yatnena kāyavāḍ‌mānasena ca/ bhṛtyaiva tuṣṭo mṛduvāk kāryadakṣaḥ śucirdṛḍhaḥ //
paropakaraṇe dakṣo hyapakāraparāṅ‌mukhaḥ / svāmyāgaskāriṇaṃ putraṃ pitaraṃ vāpi darśakaḥ //
anyāyagāmini patyau batadrūpaḥ subodhakaḥ / nākṣeptā tahiraṃ kāñcit tannyūnasyāprakāśakaḥ //
adīrghasūtra satkāvyeṃ hāsatkāvyeṃ cirakriyaḥ / ta‌dbhārthyāṃputramitrachidradarśī kadācana //
tadvat buddhistadīyeṣu bhāryyāputrādivanyuṣu / na ślāghate sparddhate na nābhyasūyati nindati //
necchatyanyādhikāraṃ hi niṣpṛho modate sadā/ taddattavastrabhūṣādidhārakastat puro'niśam //
bhṛtitulyavyayī dānto dayāluḥ śūra eva hi/ tadakāryyasya rahasi sūcako bhṛtako varaḥ //
viparītaguṇairebhirbhūtako nindya ucyate/ ye bhṛtyā hīnabhṛtikā ye daṇḍena prakarṣitāḥ //
śaṭhāśca kātarā lubdhāḥ samakṣaṃ priyavādinaḥ / mattā vyasaninaśvārtā utkoceṣṭāśca devinaḥ //
nāstikā dāmbhikāścaivāsatyavāco'pyasūyakāḥ / ye cāpamānitā ye'sadvākyairmarmaṇi bheditāḥ //
ripormitrāḥ sevakāśca pūrvavairānubandhinaḥ / caṇḍāḥ sāhasikā dharmahīnā naite susevakāḥ / saṅ‌kṣepatastu kathitaṃ sadasa‌ddhṛtyalakṣaṇam //
samāsataḥ purodhādilakṣaṇaṃ yat taducyate / purodhāśca pratinidhiḥ pradhānaḥ sacivastathā //
mantrī ca prā‌ḍvivākaśca paṇḍitaśca sumantrakaḥ / amātyo dūta ityetā rājñaḥ prakṛtayo daśa //
daśamāṃśādhikāḥ pūrvaṃ dūtāntāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ / aṣṭaprakṛtibhiryukto nṛpaḥ kaiścit smṛtaḥ sadā //

sumantraḥ paṇḍito mantrī pradhānaḥ sacivastathā/ amātyaḥ prāḍvivākaśca tathā pratinidhiḥ smṛtaḥ //
etā bhṛtisamāstvaṣṭau rājñaḥ prakṛtayaḥ sadā/ iṅgitākāratattvajño dūtastadanugaḥ smṛtaḥ //
purodhāḥ prathamaṃ śreṣṭhaḥ sarvebhyo rājarāṣṭrabhṛt / tadanu syāt pratinidhiḥ pradhānastadanantaram //
sacivastu tataḥ prokto mantrī tadanu cocyate/ prā‌ḍvivākastataḥ proktaḥ paṇḍitastadanantaram //
sumantrastu tataḥ khyāto hyamātyastu tataḥ param //
dūtastataḥ kramādete pūrvaśreṣṭhā yathā guṇāḥ //
mantrānuṣṭhānasampannastraividyaḥ karmatatparaḥ / jitendriyo jitakrodho lobhamohavivarjitaḥ //
ṣaḍaṅgavit sāṅgadhanurvedaviccārthadharmmavit / yat kopabhītyā rājāpi dharmanītirato bhavet //
nītiśastrāstravyūhādikuśalastu purohitaḥ / saivācāryyaḥ purodhā yaḥ śāpānugrahayoḥ kṣamaḥ //
vinā prakṛtisanmantrādrājyanāśo bhaved dhruvam / rodhanaṃ na bhavet tasmāt rājñaste syuḥ sumantriṇaḥ //
na bibheti nṛpo yebhyastaiḥ syāt kiṃ rājyavarddhanam ? yathālaṅkāravastrādyaiḥ striyo bhūṣyāstathāhi te //
rājyaṃ prajā balaṃ kośaḥ sunṛpatvaṃ na varddhitam / yanmantrato'rināśastairmantribhiḥ kiṃ prayojanam //
kāryākāryyapravijñātā smṛtaḥ pratinidhistu saḥ / sarvadarśī pradhānastu senāvit sacivastathā //
mantrī tu nītikuśalaḥ paṇḍito dharmatattvavit / lokaśāstranayajñastu prāḍvivākaḥ smṛtaḥ sadā //
deśakālapravijñātā hāmātya iti kathyate / āyavyayapravijñātā sumantraḥ sa ca kīrttitaḥ //
iṅgitākāraceṣṭājñaḥ smṛtimān deśakālavit / ṣāḍguṇyamantravidvāgmī vītabhīrdūta iṣyate //
ahitañcāpi yatkāryya sadyaḥ kartuṃ yadocitam / pratinidhiḥ sadā/ akartuṃ yaddhitamapi rājñaḥ bodhayet kārayet kuryyānna kuryānna prabodhayet //
satyaṃ vā yadi vāsatyaṃ kāryyajātañca yat kila / sarveṣāṃ rājakṛtyeṣu pradhānastadvicintayet //
gajānāñca tathāśvānāṃ rathānāṃ padagāminām / sudṛddhānāṃ tathoṣṭrāṇāṃ vṛṣāṇāṃ sadya eva hi //
vādyabhāṣāsu saṅkettavyūhābhyasanaśālinām / prākpratyaggāmināṃ rājyacihnaśastrāstradhāriṇām //
paricāragaṇānāṃ hīnamadhyottamakarmaṇām / astrāṇāmakhajātīnāṃ saṅghaḥ svaturagīgaṇaḥ //
kāryakṣamaśca prācīnaḥ sādyaskaḥ kati vidyate / kāryāsamarthaḥ katyasti śastragolāgnicūrṇayuk //
sāṅgrāmikaśca katyasti sambhārastān vicintya ca/ sacivaścāpi tatkāryaṃ rājñe samyak nivedayet //
sāma dānañca bhedaśca daṇḍaḥ keṣu kadā katham / karttavyaḥ kiṃ phalaṃ tebhyo bahu madhyaṃ tathālyakam / etat sañcintya niścitya mantrī sarvaṃ nivedayet //
sākṣibhirlikhitairbhogaiśchalairbhūtaiśca mānuṣān / svenotpāditasamprāptavyavahārān vicintya ca //
divyasaṃsādhanādvāpi keṣu kiṃ sādhanaṃ param/ yuktipratyakṣānumānopamānailoṃkaśāstrataḥ //
bahusammatasaṃsiddhān viniścitya sabhāsthitaḥ / sasabhyaḥ prāḍvivākastu nṛpaṃ sambodhayet sadā //
vartamānāśca prācīnā dharmāḥ ke lokasaṃśritāḥ / śāstreṣu ke samuddiṣṭā virudhyante ca ke'dhunā //
lokaśāstraviruddhāḥ ke paṇḍitastān vicintya ca/ nṛpaṃ sambodhayet taiśca paratreha sukhapradaiḥ //
iyacca sañcitaṃ dravyaṃ vatsare'smin tṛṇādikam / vyayībhūtamiyaccaiva śeṣaṃ sthāvarajaṅgamam / iyadastīti vai rājñe sumantro vinivedayet //
purāṇi ca kati grāmā araṇyānica santi hi/ karṣitā kati bhūḥ kena prāpto bhāgastataḥ kati //
bhāgaśeṣaṃ sthitaṃ kasmin katyakṛṣṭā ca bhūmikā/ bhāgadravyaṃ vatsare'smin śulkadaṇḍādijaṃ kati //
akṛṣṭapacyaṃ kati ca kati cāraṇyasambhavam / kati cākarasañjātaṃ nidhiprāptaṃ katīti ca //
asvāmikaṃ kati prāptaṃ nāṣṭikaṃ taskarāhatam / sañcitantu viniśvityāmātyo rājñe nivedayet //
samāsāllakṣaṇaṃ kṛtyaṃ pradhānadaśakasya ca/ uktaṃ tallikhataiḥ sarva vindyāt tadanudarśibhiḥ //
parivarttā nṛpo hotān yujyādanyo'nyakarmaṇi //
na kuryyāt svādhikabalān kadāpi hyadhikāriṇaḥ / parasparaṃ samabalāḥ kāryāḥ prakṛtayo daśa //
ekasminnadhikāre tu puruṣāṇāṃ trayaṃ sadā/ niyuñjīta prājñatamaṃ mukhyamekantu teṣu vai //
dvau darśakau tu tatkārye hāyanaistannivarttayet / tribhirvā pañcabhirvāpi saptabhirdaśabhiśca vā //
dṛṣṭvā tatkāryakauśalye tathā tau parivarttayet / nādhikāraṃ ciraṃ dadyādyasmai kasmai sadā nṛpaḥ //
adhikāre kṣamaṃ dṛṣṭvā hyadhikāre niyojayet / adhikāramadaṃ pītvā ko na muhyet punaściram ? //
ataḥ kāryyakṣamaṃ dṛṣṭvā kāvyeṃ'nye taṃ niyojayet / tatkāyeṃ kuśalaṃ cānyaṃ tatpadānugataṃ khalu //
niyojayedvatrttane tu tadabhāve tathāparam / tadguṇo yadi tatputrastatkārye taṃ niyojayet //
yathā yathā śreṣṭhapade hādhikārī yadā bhavet / anukrameṇa saṃyojyo hahyante taṃ prakṛtiṃ nayet //
adhikārabalaṃ dṛṣṭvā yojayeddarśakān bahūn / adhikāriṇamekaṃ vā yojayeddarśakairvinā //
ye cānye karmasacivāstān sarvān viniyojayet / gajāśvarathapādātapaśūṣṭramṛgapakṣiṇām //
suvarṇaratnarajatavastrāṇāmadhipān pṛthak / vittānāmadhipaṃ dhānyādhipaṃ kapākādhipaṃ tathā //
ārāmādhipatiñcaiva saudhagehādhipaṃ pṛthak / sambhārapaṃ devatuṣṭipatiṃ sadā //
sāhasādhipatiñcaiva grāmanetārameva ca/ bhāgahāraṃ tṛtīyantu lekhakañca caturthakam / śulkagrāhaṃ pañcamañca pratihāraṃ tathaiva ca //
ṣaṭkametanniyoktavyaṃ grāme grāme pure pure //
tapasvino dānaśīlāḥ śrutismṛtiviśāradāḥ / paurāṇikāḥ śāstravido daivajñā māntrikāśca ye //
āyurvedavidaḥ karmakāṇḍajñāstāntrikāśca ye/ ye cānye guṇinaḥ śreṣṭhā buddhimanto jitendriyāḥ //
tān sarvān poṣayed bhṛtyā dānairmānaiḥ supūjitān / hīyate cānyathā rājā hyakīrtti vāpi vadanti //
bahusādhyāni kāryāṇi teṣāmapyadhipāṃstathā / tattatkāryeṣu kuśalān jñātvā tāṃstu niyojayet //
amatryamakṣaraṃ nāsti nāsti mūlamanauṣadham / ayogyaḥ puruṣo nāsti yojakastatra durlabhaḥ //
prabhadrādijātibhedaṃ gajānāñca cikitsitam / śikṣāṃ vyādhiṃ poṣaṇanca tālujihvānakhairguṇān / ārohaṇaṃ gatiṃ vetti sa yojyo gajarakṣaṇe //
tathāvidhādhoraṇastu hastihṛdayahārakaḥ //
aśvānāṃ hṛdayaṃ vetti jātivarṇabhramairguṇān / garti śikṣāṃ cikitsāñca sattvaṃ sāraṃ rujaṃ tathā //
hitāhitaṃ poṣaṇañca mānaṃ yānaṃ dato vayaḥ / śūkhṭha vyūhavit prājñaḥ kāryo'śvādhipatiśca saḥ //
ebhirguṇaiśca saṃyukto dhuryyān yugyāṃśca vetti yaḥ / rathasya sāraṃ gamanaṃ bhramaṇaṃ parivartanam //
samāpatatsuśastrāskhalakṣyasandhānanāśakaḥ / rathagatyā sa rathapo hayasaṃyogaguptivit //
sādinaśva tathā kāryyāḥ śūrā vyūhaviśāradāḥ / vājigatividaḥ prājñāḥ śastrāstrairyuddhakovidāḥ //
cakritaṃ recitaṃ valgitakaṃ dhauritamāplutam / turaṃ mandañca kuṭilaṃ sarpaṇaṃ parivartanam //
ekādaśāskanditañca gatīraśvasya vetti yaḥ / yathāvalaṃ yathārthañca śikṣayet sa ca śikṣakaḥ //
vājisevāsu kuśalaḥ palyāṇādiniyogavit / dṛḍhāṅgaśca tathā śūraḥ sa kāyoṃ vājisevakaḥ //
nītiśastrāstravyūhādinatividyāviśāradāḥ / abālā madhyavayasaḥ śūrā dāntā dṛḍhāṅgakāḥ //
svadharmaniratā nityaṃ svāmibhaktā ripuhvaṣaḥ / śūdrā vā kṣatriyā vaiśyā mlecchā saṅkarasambhavāḥ //
senādhipāḥ sainikāca kāryyā rājñāḥ jayarthinā //

pañcānāmathavā ṣaṇṇāmadhipaḥ padagāminām / yojyaḥ sa pattipālaḥ syāt triṃśatāṃ gaulmikaḥ smṛtaḥ //
śatānāntu śatānīkastathānuśatiko varaḥ / senānīleṃkhakaścaite śataṃ pratyadhipā ime //
sāhastrikastu saṃyojyastathā cāyutiko mahān //
vyūhābhyāsaṃ śikṣayedyaḥ sāyaṃ prātaśca sainikān / jānāti sa śatānīkaḥ suyoddhaṃ yuddhabhūmikām //
tathāvidho'nuśātikaḥ śatānīkasya sādhakaḥ / jānāti yuddhasambhāraṃ kāryayogyañca sainikam //
nideśayati kāryāṇi senānīryāmikāṃśca saḥ/ parivṛttiṃ yāmikānāṃ karoti sa ca pattipaḥ //
svāvadhānaṃ yāmikānāṃ vijānīyācca gulmapaḥ //
sainikāḥ kati santyetaiḥ kati prāptantu vetanam / prācīnāḥ ke kutra gatāścaitān vetti sa lekhakaḥ / gajāśvānāṃ viṃśateścādhipo nāyakasaṃjñakaḥ //
uktasaṃjñān svasvacidvairlānchitāṃśca niyojayet //
ajāvigomahiṣyeṇa mṛgāṇāmadhipāśraca ye/ tadvaddhipuṣṭikuśalāstadvātsalyanipīḍitāḥ / tathāvidhā gajoṣṭrāderyojyāstat sevakā api //
yuddhapravṛttikuśalāstittirādeśca poṣakāḥ / śukādeḥ pāṭhakāḥ samyak śyenādeḥ pātabodhakāḥ / tattad hṛdayavijñānakuśalāśca sadā hi te //
mānākṛtiprabhāvarṇajātisāmyācca maulyavit / ratnānāṃ svarṇarajatamudrāṇāmadhipaśca saḥ //
dāntastu sadhano yastu vyavahāraviśāradaḥ / dhanaprāṇo'tikṛpaṇaḥ kośādhyakṣaḥ sa eva hi //
deśabhedairjātibhedaiḥ sthūlasūkṣmabalābalaiḥ / kauśeyādermānamūlyavettā vastrasya vastrapaḥ //
kuṭīkañjhukanepathyamaṇḍapādeḥ parikriyām / pramāṇataḥ saucikena rañjanāni ca vetti yaḥ //
tathā śayyādisandhānaṃ vitānāderniyojanam / vastrādīnāñca sa prokto vitānādyadhipaḥ khalu //
jāti tulāñca maulyañca sāraṃ bhogaṃ parigraham / sammārjanañca dhānyānāṃ vijānāti sa dhānyapaḥ //
dhautāghautavipākajño rasasaṃyogabhedavit / kriyāsu kuśalo dravyaguṇavit pākanāyakaḥ //
phalapuṣpavṛ‌ddhihetu ropaṇaṃ śodhanaṃ tathā/ pādapānāṃ yathākālaṃ kartuṃ bhūmijalādinā/ taddheṣajañca saṃvetti hyārāmādhipatiśraca saḥ //
prāsādaṃ parikhāṃ durgaṃ prākāraṃ pratimāṃ tathā/ yantrāṇi setubandhañca vāpīṃ kūpaṃ taḍāgakam //
tathā puṣkariṇīṃ kuṇḍaṃ jalādyūrdhvagatikriyām / suśilpaśāstrataḥ samyak suramyantu yathā bhavet //
kartuṃ jānāti yaḥ saiva gṛhādyadhipatiḥ smṛtaḥ //
rājakāyryopayogyān hi padārthān vetti tattvataḥ / sancinoti yathākāle sambhārādhipa ucyate //
svadharmācaraṇe dakṣo devatārādhane rataḥ / niṣpṛhaḥ sa ca karttavyo devatuṣṭipatiḥ sadā //
yācakaṃ vimukhaṃ naiva karoti na ca saṅgraham / dānaśīlaśca nirlobho guṇajñaśca nirālasaḥ //
dayālumṛduvāk dānapātravinnatitatparaḥ / nityamebhirguṇairyukto dānādhyakṣaḥ prakīrttitaḥ //
vyavahāravidaḥ prājñā vṛttaśīlaguṇānvitāḥ / ripau mitre samā ye ca dharmajñāḥ satyavādinaḥ //
nirālasā jitakrodhakāmalobhāḥ priyaṃvadāḥ / sabhyāḥ sabhāsadaḥ kāryā vṛddhāḥ sarvāsu jātiṣu //
sarvabhūtātmatulyo yo niṣpṛho'tithipūjakaḥ / dānaśīlaśca yo nityaṃ saiva satrādhipaḥ smṛtaḥ //
paropakāranirataḥ paramarmāprakāśakaḥ / nirmatsaro guṇagrāhī tadvidyaḥ syāt parīkṣakaḥ //
prajā naṣṭā na hi bhavet tathā daṇḍavidhāyakaḥ / nātikrūro nātimṛduḥ sāhasādhipatiśca saḥ //
ādharṣakebhyaścorebhyo hyadhikārigaṇāt tathā/ prajāsaṃrakṣaṇe dakṣo grāmapo mātṛpitṛvat //
vṛkṣān sampuṣya yatlena phalaṃ puṣpaṃ vicinvati/ mālākāra ivātyantaṃ bhāgahārastathāvidhaḥ //
gaṇanākuśalo yastu deśabhāṣāprabhedavit / asandigdhamagūḍhārthaṃ vilikhet sa ca lekhakaḥ //
śastrāstrakuśalo yastu dṛḍhāṅgaśca nirālasaḥ / yathāyogyaṃ samāhūyāt praṇamraḥ pratihārakaḥ //
yathā vikrayiṇāṃ mūladhananāśo bhavenna hi/ tathā śulkantu harati śaulkikaḥ sa udāhṛtaḥ //
japopavāsaniyamakarmadhyānarataḥ sadā / dāntaḥ kṣamī niṣpṛhaśca taponiṣṭhaḥ sa ucyate //
yācakebhyo dadātyarthaṃ bhāryyāputrādikaṃ tvapi/ na saṅgṛhṇāti yatkiñciddānaśīlaḥ sa ucyate //
paṭhanaṃ pāṭhanaṃ kartuṃ kṣamāstvabhyāsaśālinaḥ / śrutismṛtipurāṇānāṃ śrutajñāste prakīrttitāḥ //
sāhityaśāstranipuṇaḥ saṅgītajñaśca susvaraḥ / sargādipañcakajñātā sa vai paurāṇikaḥ smṛtaḥ //
mīmāṃsātarkavedāntaśabdaśāsanatatparaḥ / ūhavān bodhituṃ śaktastattvataḥ śāstravicca saḥ //
saṃhitāñca tathā horāṃ gaṇitaṃ vetti tattvataḥ / jyotirvicca sa vijñeyo trikālajñaśca yo bhavet //
bījānupūrvya mantrāṇāṃ guṇān doṣāṃśca vetti yaḥ / mantrānuṣṭhānasampanno māntrikaḥ siddhadaivataḥ //
hetuliṅgauṣadhībhiryo vyādhīnāṃ tattvaniścayam/ sādhyāsādhyaṃ viditvopakramate sa bhiṣak smṛtaḥ //
śrutismṛtītarairmantrānuṣṭhānairdevatārcanam// kartuṃ hitatamaṃ matvā yatate sa ca tāntrikaḥ //
napuṃsakāḥ satyavācaḥ subhūṣāśca priyaṃvadāḥ / sukulāśca surūpāśca yojyāstvantaḥ pure sadā //
ananyāḥ svāmibhaktāśca dharmaniṣṭhā dṛḍhāṅgakāḥ / abālā madhyavayasaḥ sevāsu kuśalāḥ sadā //
sarvaṃ yadyat kāryyajātaṃ nīcaṃ vā kartumudyatāḥ / nideśakāriṇo rājñā karttavyā paricārakāḥ //
śatruprajābhṛtyavṛttaṃ vijñātuṃ kuśalāśca ye / te gūḍhacārāḥ karttavyā yathārthaśrutabodhakāḥ //
rājñaḥ samīpaprāptānāṃ natisthānavibodhakāḥ / daṇḍadharā vetradharāḥ karttavyāste suśikṣakāḥ //
tantrīkaṇṭhotthitān sapta svarān sthānavibhāgataḥ / utpādayati saṃvetti sasaṃyogavibhāginaḥ //
anurāgaṃ susvarañca satālañca pragāyati / sanṛtyaṃ vā gāyakānāmadhipaḥ sa ca kīrttitaḥ //
tathāvidhā ca paṇyastrī nirlajjā bhāvasaṃyutā / śṛṅgārarasatattvajñā sundarāṅgī manoramā / navīnottuṅgakaṭhinakucā susmitadarśinī //
ye cānye sādhakāste ca tathā cittavirañjakāḥ subhṛtyāste'pi sandhāryā nṛpeṇātmahitāya ca //
vaitālikāḥ sukavayo vetradaṇḍadharāśca ye/ śilpajñāśca kalāvanto ye sadāpyupakārakāḥ //
durguṇāsūcakā bhāṇā narttakā bahurūpiṇaḥ / ārāmakṛtrimavanakāriṇo durgakāriṇaḥ //
mahānālikayantrasthagolairlakṣyavibhedinaḥ / laghuyantrāgneyacūrṇabāṇagolāsikāriṇaḥ //
anekayantraśastrāstradhanustūṇādikārakāḥ / svarṇaratnādyalaṅkāraghaṭakā rathakāriṇaḥ //
pāṣāṇaghaṭakā lohakārā dhātuvilepakāḥ / kumbhakārāḥ śaulvikāśvaṃ takṣāṇo mārgakārakāḥ //
nāpitā rajakāścaiva vāsikā malahārakāḥ / vārtāharāḥ saucikāśva rājacihnāgradhāriṇaḥ //
bherīpaṭahagopucchaśaṅkhaveṇvādiniḥsvanaiḥ / ye vyūharacakā yānavyapayānādibodhakāḥ //
nāvikāḥ khanakā vyādhāḥ kirātā bhārikā api/ śastrasammārjanakarā jaladhānyapravāhakāḥ //
āpaṇikāśca gaṇikā vādyajāyāprajīvinaḥ / tantuvāyāḥ śākunikāścitrakārāśca carmakāḥ //
gṛhasammārjakāḥ pātradhānyavasvapramārjakāḥ / śayyāvitānāstaraṇakārakāḥ śāsakā api //
āmodāsvedasaddhapakārāstāmbūlikāstathā / hīnālpakarmiṇaścaite yojyāḥ kāryānurūpataḥ //
proktaṃ puṇyatamaṃ satyaṃ paropakaraṇaṃ tathā/ ājñāyuktāṃśca bhṛtakān satataṃ dhārayennṛpaḥ //
hiṃsā garīyasī sarvapāpebhyo'nṛtabhāṣaṇam / garīyastarametābhyāṃ yuktān bhṛtyān na dhārayet //
yadā yaducitaṃ kartuṃ vaktuṃ vā tat prabodhayan / tadvakti kurute drāk tu sa sadbhūtyaḥ supūjyate //
utthāya paścime yāme gṛhakṛtyaṃ vicintya ca/ kṛtvotsargantu viṣṇu hi smṛtvā snāyādanantaram //
prātaḥ kṛtyantu nirvatrya yāvat sārddhamuhūrtakam / gatvā svakāryyaśālāṃ vā kāryākāryaṃ vicintya ca //

vinājñayā viśantantu dvāsrthaḥ samya‌ṅnirodhayet / nideśakāryaṃ vijñāpya tenājñaptaḥ pramocayet //
dṛṣṭvāgatān sabhāmadhye rājñe daṇḍadharaḥ kramāt / nivedya tannatīḥ paścāt teṣāṃ sthānāni sūcayet //
tato rājagṛhaṃ gatvājñapto gacchecca sannidhim / natvā nṛpaṃ yathānyāyaṃ viṣṇurūpamivāparam //
praviśya sānurāgasya cittajñaśca samantataḥ / bharturarddhāsane dṛṣṭi kṛtvā nānyatra nikṣipet //
agni dīptamivāsīded rājānamupaśikṣitaḥ / āśīviṣamiva kuddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram //
yatnenopacarennityaṃ nāhamasmīti cintayet / samarthayan ca tat pakṣaṃ sādhu bhāṣeta bhāṣitam/ tanniyogena vā brūyādarthaṃ supariniścitam //
sukhaprabandhagoṣṭhīṣu vivāde vādināṃ matam / vijānannapi no brūyādbhartuḥ kṣiptvottaraṃ vacaḥ //
sadānuddhataveśaḥ syānnṛpāhūtastu prāñjaliḥ / tadgāṃ kṛtanatiḥ śrutvā vastrāntaritasammukhaḥ //
tadājñāṃ dhārayitvādau svakarmāṇi nivedayet / natvā''sītā''sane prahvo na tatpārśve na sammukhe //
uccaiḥ prahasanaṃ kāsaṃ ṣṭhīvanaṃ kutsanaṃ tathā/ jṛmbhaṇaṃ gātrabhaṅgañca parvāsphoṭañca varjayet //
rājñādiṣṭantu yat sthānaṃ tatra tiṣṭhenyudānvitaḥ / pravīṇocitamedhāvī varjayedabhimānatām //
āpadyunmārgagamane kāryyakālātyayeṣu ca/ apṛṣṭo'pi hitānveṣī brūyāt kalyāṇabhāṣitam //
priyaṃ tathyañca pathyañca vadeddharmārthakaṃ vacaḥ / samānavārtayā cāpi taddhitaṃ bodhayet sadā //
vadennītiphalaṃ tathā / kīrttimanyanṛpāṇāṃ vā dātā tvaṃ dhārmikaḥ śūro nītimānasi bhūpate ! //
anītiste tu manasi varttate na kadācana/ ye ye bhraṣṭā anītyā tān tadane kīrttayet sadā //
nṛpebhyo hyadhiko'sīti sarvebhyo na viśeṣayet / parārthaṃ deśakālajño deśe kāle ca sādhayet //
parārthanāśanaṃ na syāt tathā brūyāt sadaiva hi/ na karṣayet prajākāryyamiṣataśca nṛpaṃ sadā //
api sthāṇuvadāsīta śuṣyan parigataḥ kṣudhā/ na tvevānarthasampannāṃ vṛttimīheta paṇḍitaḥ //
yatkāyyeṃ yo niyuktaḥ sa bhūyāt tatkāryyatatparaḥ / nānyādhikāramanvicchennābhyasūyecca kenacit //
na nyūnaṃ lakṣayet kasya pūrayīta svaśaktitaḥ / paropakaraṇādanyanna syānmitrakaraṃ sadā //
kariṣyāmīti te kāryaṃ na kuryyāt kāryyalambanam/ drāk kuryyāt tu samarthaścet sāśaṃ dīrgha na rakṣayet //
guhyaṃ karma ca mantrañca na bhartuḥ samprakāśayet / vidveṣañca vināśañca manasāpi na cintayet //
rājā paramamitro'sti na kāmaṃ vicarediti / strībhistadarthibhiḥ pāpairvairibhūtairnirākṛtaiḥ //
ekārthacaryyā sāhityaṃ saṃsargañca vivarjayet/ veśabhāṣānukaraṇaṃ na kuryyāt pṛthivīpateḥ //
sampanno'pi ca medhāvī na spardheta ca tadguṇaiḥ / rāgāparāgau jānīyādbhartuḥ kuśalakarmavit / iṅgitākāraceṣṭābhyastadabhiprāyatāṃ tathā //
tyajedviraktaṃ nṛpatiṃ rakte vṛttintu kārayet //
viraktaḥ kārayennāśaṃ vipakṣābhyudayaṃ tathā //
āśāvarddhanakaṃ kṛtvā phalanāśaṃ karoti ca/ akopo'pi sakopābhaḥ prasanno'pi ca niṣphalaḥ / vākyañca samadaṃ vakti vṛtticchedaṃ karoti ca //
lakṣyate vimukhaścaiva guṇasaṅkīrttane kṛte / dṛṣṭi kṣipatyathānyatra kriyamāṇe ca karmaṇi //
viraktalakṣaṇaṃ hyetadraktasya lakṣaṇaṃ bruve //
dṛṣṭvā prasanno bhavati vākyaṃ gṛhṇāti cādarāt/ kuśalādiparipraśnī pradāpayati cāsanam //
viviktadarśanaṃ cāsya rahasyenaṃ na śaṅkate/ jñāyeta hṛṣṭavadanaḥ śrutvā tasya ca tatkathām //
apriyāṇyapi cānyāni tadyuktānyabhimanyate / upāyanañca gṛhṇāti stokasampādanaistathā / kathāntareṣu smarati prahṛṣṭavadanastathā //
iti raktasya vai lakṣyaṃ karttavyaṃ tasya sevanam //
taddattavastrabhūṣādicihna sandhārayet sadā / nyūnādhikyaṃ svādhikārakāyeṃ nityaṃ nivedayet / tadarthāṃ tatkṛtāṃ vārtā śṛṇuyādvāpi kīrttayet //
cārasūcakadoṣeṇa tvanyathā yadvadennṛpaḥ / śṛṇuyānmaunamāśritya tathyavannānumodayet //
āpadgataṃ subharttāraṃ kadāpi na parityajet //
ekavāramapyaśitaṃ yasyānnaṃ hyādareṇa ca/ tadiṣṭaṃ cintayennityaṃ pālakasyāñjasā na kim ? //
apradhānaḥ pradhānaḥ syāt kāle cātyantasevanāt / pradhāno'pyapradhānaḥ syāt sevālasyādinā yataḥ //
nityaṃ saṃsevanarato bhṛtyo rājñaḥ priyo bhavet / svasvādhikārakāryaṃ yadvāk kuryyāt sumanā yataḥ //
na kuryyāt sahasā kāryya nīcaṃ rājāpi no diśet / tatkāryyakārakābhāve rājñaḥ kāryaṃ sadaiva hi //
kāle yaducitaṃ kartuṃ nīcamapyuttamo'rhati / yasmin prīto bhavedrājā tadaniṣṭaṃ na cintayet //
na darśayet svādhikāragauravantu kadācana //
parasparaṃ nābhyasūyurna bhedaṃ prāpnuyuḥ kadā / rājñā cādhikṛtāḥ santo svasvādhikāraguptaye //
adhikārigaṇo rājā savṛttau yatra tiṣṭhataḥ / ubhau tatra sthirā lakṣmīrvipulā sammukhī bhavet //
anyādhikāravṛttantu na brūyācchratamapyuta / rājā na śraṇuyādanyamukhatastu kadācana //
na bodhayanti ca hitamahitaṃ cādhikāriṇaḥ/ pracchannavairiṇaste tu dāsyarūpamupāśritāḥ //
hitāhitaṃ na śṛṇoti rājā mantrimukhācca yaḥ / sa dasyū rājarūpeṇa prajānāṃ dhanahārakaḥ //
supṛṣṭavyavahārā ye rājaputraiśca mantriṇaḥ / virudhyanti ca taiḥ sākaṃ te tu pracchannataskarāḥ //
bālā hṛhyapi rājaputrā nāvamānyāstu mantribhiḥ / sadā subahuvacanaiḥ sambodhyāste prayatnataḥ //
asadācaritaṃ teṣāṃ kvacidrājñe na darśayet / strīputramoho balavān na nindā śreyase tayoḥ //
rājño'vaśyataraṃ kāryaṃ prāṇasaṃśayitañca yat / ājñāpayāgrataścāhaṃ kariṣye tattu niścitam / iti vijñāpya drāk kartuṃ prayateta svaśaktitaḥ //
prāṇānapi ca sandadyānmahatkārye nṛpāya ca / bhṛtyaḥ kuṭumbapuṣṭyarthaṃ nānyathā tu kadācana //
bhṛtyā dhanaharāḥ sarve yuktyā prāṇaharo nṛpaḥ //
yuddhādau sumahatkāyeṃ bhṛtyā prāṇān harennṛpaḥ/ nānyathā bhṛtirūpeṇa bhṛtyo rājadhanaṃ haret //
anyathā haratastau tu bhavataśca svanāśakau //
rājānu yuvarājastu mānyo'mātyādikaiḥ sadā / tanyūnāmātyanavakaṃ tannyūnādhikṛto gaṇaḥ / mantritulyaścāyutiko nyūnaḥ sāhasriko mataḥ //
na krīḍayedrājasamaṃ krīḍite taṃ viśeṣayet / nāvamānyā rājapatnī kanyā hāpi ca mantribhiḥ //
rājasambandhinaḥ pūjyāḥ suhṛdaśca yathārhataḥ / nṛpāhūtasturaṃ gacchet tyaktvā kāryyaśataṃ mahat //
mitrāyāpi na vaktavyaṃ rājakāryaṃ sumantritam / bhṛtiṃ vinā rājadravyamadattaṃ nābhilāṣayet //
rājājñayā vinā necchet kāryyamādhyasthikrīṃ bhṛtim / na nihanyād dravyalobhāt satkāryaṃ yasya kasyacit //
svastrīputradhanaprāṇaiḥ kāle saṃrakṣayennṛpam / utkocaṃ naiva gṛhṇīyānnānyathā bodhayennṛpam //
anyathā daṇḍakaṃ bhūpaṃ nityaṃ prabaladaṇḍakam / nigṛhya bodhayet samyagekānte rājyaguptaye //
hitaṃ rājñaścāhitaṃ yallokānāṃ tanna kārayet / navīnakaraśulkādyailoṃka udvijate tataḥ //
guṇanītibaladveṣī kulabhūto'pyadhārmikaḥ / nṛpo yadi bhavet tantu tyajedrāṣṭravināśakam //
tatpade tasya kulajaṃ guṇayuktaṃ purohitaḥ / prakṛtyanumatiṃ kṛtvā sthāpayedrājyaguptaye //
sāstro dūraṃ nṛpāt tiṣṭhedastrapātād bahiḥ sadā/ saśastro daśahastantu yathādiṣṭaṃ nṛpapriyāḥ //
pañcahastaṃ vaseyurvai mantriṇo lekhakāḥ sadā/ senapaistu vinā naiva saśastrāstro viśet sabhām //

purohitaḥ śreṣṭhataraḥ śreṣṭhaḥ senāpatiḥ smṛtaḥ / samaḥ suhacca sambandhī hyuttamā mantriṇaḥ smṛtāḥ //
adhikārigaṇo madhyo'dhamau darśakalekhakau / jñeyo'dhamatamau bhṛtyaḥ paricāragaṇaḥ sadā / paricāragaṇānnyūno vijñeyo nīcasādhakaḥ //
purogamanamutyānaṃ svāsane sanniveśanam / kuryyāt sa kuśalapraśnaṃ kramāt susmitadarśanam //
rājāpurohitādīnāṃ tvanyeṣāṃ snehadarśanam / adhikārigaṇādīnāṃ sabhāsthaśca nirālasaḥ //
vidyāvatsu śaraccandro nidāghākoṃ dviṣatsu ca/ prajāsu ca vasantārka iva syāt trividho nṛpaḥ //
yadi brāhmaṇabhinneṣu mṛdutvaṃ dhārayennṛpaḥ / paribhavanti taṃ nīcā yathā hastipakā gajam //
bhṛtyādyauryanna karttavyāḥ parihāsāśca krīḍanam/ apamānāspade te tu rājño nityaṃ bhayāvahe //
pṛthak pṛthag vyāpayanti svārthasiddhayai nṛpāya te/ svākāryya guṇavat kṛtvā sarve svārthaparā yataḥ //
vikalpante'vamanyanti laṅghayanti ca tadvacaḥ / rājabhojyāni bhuñjanti na tiṣṭhanti svake pade //
vistraṃsayanti tanmantraṃ vivṛṇvanti ca duṣkṛtam / bhavanti nṛpaveśā hi vañcayanti nṛpaṃ sadā //
tat striyaṃ sajjayanti sma rājñi kuddhe hasanti ca/ vyāharanti ca nirlajjā helayanti nṛpaṃ kṣaṇāt //
ājñāmullaṅghayanti sma na bhayaṃ yāntyakarmmaṇi/ ete doṣāḥ parīhāsakṣamākrīḍodbhavā nṛpe //
na kāryaṃ bhṛtakaḥ kuryyānnṛpalekhādvinā kvacit / nājñāpayellekhanena vinālpaṃ vā mahannṛpaḥ //
bhrānteḥ puruṣadharmatvāllekhyaṃ nirṇāyakaṃ param/ alekhyamājñāpayati hahyalekhyaṃ yat karoti yaḥ / rājakṛtyamubhau caurau tau bhṛtyanṛpatī sadā //
nṛpasañcihnitaṃ lekhyaṃ nṛpastanna nṛpo nṛpaḥ //
samudralikhitaṃ rājñā lekhyaṃ taccottamottamam / uttamaṃ rājalikhitaṃ madhyaṃ manyādibhiḥ kṛtam / pauralekhyaṃ kaniṣṭhaṃ syāt sarvaṃ saṃsādhanakṣamam //
yasmin yasmin hi kṛtye tu rājñā yo'dhikṛto naraḥ / sāmātyayuvarājādiryathānukramataśca saḥ //
dainikaṃ māsikaṃ vṛttaṃ vārṣikaṃ bahuvārṣikam / tatkāryyajātalekhyantu rājñe samya‌ṅnivedayet //
rājādyaṅkitalekhyasya dhārayet smṛtipatrakam / kāle'tīte vismṛtirvā bhrāntiḥ sañjāyate nṛṇām //
anubhūtasya smṛtyarthaṃ likhitaṃ nirmitaṃ purā/ yatnācca brahmaṇā vācāṃ varṇasvaravicihnitam //
vṛttalekhyaṃ tathā cāyavyayalekhyamiti dvidhā / vyavahārakriyābhedādubhayaṃ bahutāṃ gatam //
yathopanyastasādhyārthasaṃyuktaṃ sottarakriyam / sāvadhāraṇakañcaiva jayapatrakamucyate //
sāmanteṣvatha bhṛtyeṣu rāṣṭrapālādikeṣu yat / kāryyamādiśyate yena tadājñāpatramucyate //
ṛtvik purāhitācāryyamanyeṣvabhyarciteṣu ca/ kāryaṃ nivedyate yena patraṃ prajñāpanāya tat //
sarve śṛṇuta karttavyamājñayā mama niścitam / svahastakālasampannaṃ śāsanaṃ patrameva tat //
deśādhikaṃ yasya rājā likhitena prayacchati/ sevāśauryyādibhistuṣṭaḥ prasādalikhitaṃ hi tat //
bhogapatrantu karadīkṛtaṃ copāyanīkṛtam / puruṣāvadhikaṃ tattu kālāvadhikameva vā //
vibhaktā ye ca bhrātrādyāḥ svarucyā tu parasparam / vibhāgapatraṃ kurvanti bhāgalekhyaṃ taducyate //
gṛhabhūmyādikaṃ dattvā patraṃ kuryyāt prakāśakam / anucchedyamanāhāryyaṃ dānalekhyaṃ taducyate //
gṛhakṣetrādikaṃ krītvā tulyamūlyapramāṇayuk / patraṃ kārayate yattu krayalekhyaṃ taducyate //
jaṅgamasthāvaraṃ bandhaṃ kṛtvā lekhyaṃ karoti yat / gopyabhogyakriyāyuktaṃ sādilekhyaṃ taducyate //
grāmo deśaśca yat kuryyāt satyalekhyaṃ parasparam / rājāvirodhidharmārthaṃ saṃvitpatraṃ taducyate //
vṛddhayai dhanaṃ gṛhītvā tu kṛtaṃ vā kāritañca yat/ susākṣimacca tat proktamṛṇalekhyaṃ manīṣibhiḥ //
abhiśāpe samuttīrṇe prāyaścitte kṛte budhaiḥ / dattaṃ lekhyaṃ sākṣimadyacchuddhipatraṃ taducyate //
melayitvā svadhanāṃśān vyavahārāya sādhakāḥ / kurvanti lekhyapatraṃ yat tacca sāmayikaṃ smṛtam //
sabhyādhikāriprakṛtisabhāsadbhirna yaḥ kṛtaḥ / tatpatraṃ vādimānyaṃ cejjñeyaṃ sammatisaṃjñakam //
svakīyavṛttajñānārthaṃ likhyate yat parasparam / śrīmaṅgalapadāḍhyaṃ vā sapūrvottarapakṣakam //
asandigdhamagūḍhārthaṃ spaṣṭākṣarapadaṃ sadā / anyavyāvarttakasvātmaparapitrādināmayuk //
ekadvibahuvacanairyathārhastutisaṃyutam / samāmāsatadarddhāharnāmajātyādicihnitam //
kāryyabodhi susambandhaṃ natyāśīrvādapūrvakam / svāmyasevakasevyārthaṃ kṣemapatraṃ tu tat smṛtam //
ebhireva guṇairyuktaṃ svādharṣakavibodhakam / bhāṣāpatraṃ tu tajjñeyamathavā vedanārthakam //
pradarśitaṃ vṛttalekhyaṃ samāsāllakṣaṇānvitam / samāsāt kathyate cānyaccheṣāyavyayabodhakam //
vyāpyavyāpakabhedaiśca mūlyamānādibhiḥ pṛthak / viśiṣṭasaṃjñitaistaddhi yathārthairbahubhedayuk //
vatsare vatsare vāpi māsi māsi dine dine / hiraṇyapaśudhānyādi svādhīnaṃ tvāyasaṃjñakam / parādhīnaṃ kṛtaṃ yattu vyayasaṃjñaṃ dhanaṃ ca tat //
sādyaskaścaiva prācīna āyaḥ sañcitasaṃjñakaḥ / vyayo dvidhā copabhuktastathā vinimayātmakaḥ //
niścitānyasvāmikaṃ cāniścitasvāmikaṃ tathā/ svasvatvaniścitaṃ ceti trividhaṃ sañcitaṃ matam //
niścitānyasvāmikaṃ yaddhanaṃ tu trividhaṃ hi tat/ aupanidhyaṃ yācitakamauttamarṇikameva ca //
viśrambhānnihitaṃ sadbhiryadaupanidhikaṃ hi tat / avṛddhikaṃ gṛhītānyālaṅkārādi ca yācitam //
savṛddhikaṃ gṛhītaṃ yadṛṇaṃ taccauttamarṇikam / nidhyādikaṃ ca mārgādau prāptamajñātasvāmikam //
sāhajikaṃ cādhikaṃ ca dvidhā svasvaviniśvitam //
utpadyate yo niyato dine māsi ca vatsare/ āyaḥ sāhajikaḥ saiva dāyādyaśca svavṛttitaḥ //
dāyaḥ parigraho yattu prakṛṣṭaṃ tat svabhāvajam / maulyādhikyaṃ kusīdañca gṛhītaṃ yājanādibhiḥ //
pāritoṣyaṃ bhṛtiprāptaṃ vijitādyaṃ dhanañca yat / svasvatve'dhikasaṃjñaṃ tadanyat sāhajikaṃ smṛtam //
pūrvavatsaraśeṣañca vartamānābdasambhavam / svādhīnaṃ sañcitaṃ dvedhā dhanaṃ sarvaṃ prakīrttitam //
dvedhādhikaṃ sāhajikaṃ pārthivetarabhedataḥ / bhūmibhāgasamudbhūta āyaḥ pārthiva ucyate //
sa devakṛtrimajalairdeśagrāmapuraiḥ pṛthak / bahumadhyātpaphalato bhidyate bhūvibhāgataḥ //
śulkadaṇḍākarakarabhāṭakopāyanādibhiḥ / itaraḥ kīrttitastajjñairāyo lekhaviśāradaiḥ //
yannimittato bhavedāyo vyayastannāmapūrvakaḥ / vyayaścaivaṃ samuddiṣṭo vyāpyavyāpakasaṃyutaḥ //
punarāvarttakaḥ svatvanivarttaka iti dvidhā/ vyayo yannidhyupanidhīkṛto vinimayīkṛtaḥ / sakusīdākusīdādhamarṇikaścāvṛtaḥ smṛtaḥ //
nidhirbhūmau vinihito'nyasminnupanidhiḥ sthitaḥ / dattamūlyādisamprāptaḥ saiva vinimayīkṛtaḥ //
vṛddhāvṛddhayā ca yo dattaḥ sa vai syādādhamarṇikaḥ / savṛddhikamṛrṇa dattamakusīdaṃ tu yācitam //
svatvanirvarttako dvedhā tvaihikaḥ pāralaukikaḥ //
pratidānaṃ pāritoṣyaṃ vetanaṃ bhogyamaihikaḥ / caturvidhastathā pāralaukiko'nantabhedabhāk //
śeṣaṃ saṃyojayennityaṃ punarāvarttako vyayaḥ / mūlyatvena ca yad dattaṃ pratidānaṃ smṛtaṃ hi tat //
sevāśauryyādisantuṣṭairdattaṃ tat pāritoṣikam / bhṛtirūpeṇa sandattaṃ vetanaṃ tat prakīrttitam //
dhānyavastragṛhārāmagogajādirathārthakam / vidyārājyādyarjanārthaṃ dhanādyarthaṃ tathaiva ca / vyayīkṛtaṃ rakṣaṇārthamupabhogyaṃ taducyate //
suvarṇaratnarajataniṣkaśālāstathaiva ca/ rathāśvagogajoṣṭrājāvīnaśālāḥ pṛthak pṛthak //

vādyaśakhāsvavastrāṇāṃ dhānyasambhārayostathā / mantriśilpanāṭyavaidyamṛgāṇāṃ pākapakṣiṇām / śālā bhogye niviṣṭāstu tadvyayo bhogya ucyate //
japahomārcanairdānaiścaturdhā pāralaukikaḥ / punaryātī nivṛttaśca viśeṣāyavyayau ca tau/ āvarttako nivartī ca vyayāyau tu pṛthag dviyā //
āvarttakavihīnau tu vyayāyau lekhako likhet //
krayādhamarṇaghaṭanānyasthalāpto vivarttakaḥ / dravyaṃ likhitvā dadyāttu gṛhītvā vilikhet svayam //
hīyate varddhate naivamāyavyayavilekhakaḥ //
hetupramāṇasambandhakāryyāṅgavyāpyavyāpakaiḥ / āyāśva bahudhā bhinnā vyayāḥ śeṣaṃ pṛthak pṛthak / mānena saṃkhyayā caivonmānena parimāṇakaiḥ //
kvacit saṃkhyā kvacinbhānamunmānaṃ parimāṇakam / samāhāraḥ kvacicceṣṭo vyavahārāya tadvidām //
aṅgalādyaṃ smṛtaṃ mānamunmānaṃ tu tulā smṛtā / parimāṇaṃ pātramānaṃ saṃkhyaikadvādisaṃjñikā //
yatra yādṛm vyavahārastatra tādṛk prakalpayet //
rajatasvarṇatāprādi vyavahārārthamudritam / vyavahāryya varāṭādyaṃ ratnāntaṃ dravyamīritam / sapaśudhānyavastrāditṛṇāntaṃ dhanasaṃjñikam //
vyavahāre cādhikṛtaṃ svarṇādyaṃ mūlyatāmiyāt //
kāraṇādisamāyogāt padārthastu bhavedbhuvi / yena vyayena saṃsiddhastadvyayastasya mūlyakam //
sulabhāsulabhatvācvāguṇatvaguṇasaṃśrayaiḥ / yathākāmāt padārthānāmadhaṃ hīnādhikaṃ bhavet //
na hīnaṃ maṇidhātūnāṃ kvacinmūlyaṃ prakalpayet/ mūlyahānistu caiteṣāṃ rājadauṣṭvena jāyate //
dīrdhe caturbhāgabhūtapatre tiryyaggatāvaliḥ / tryaṃśagābhyantaragatā cārddhagā pādagāpi vā/ kāryyā vyāpakavyāpyānāṃ lekhane padasaṃjñikā //
śreṣṭhābhyantaragā tāsu vāmataḥ tryaṃśagāpyanu / dakṣatryaṃśagatā cānu hyarddhagā pādagā tataḥ //
svabhyantare svabhedāḥ syuḥ sadṛśāḥ sadṛśe pade / svārambhapūrtisadṛśe padage staḥ sadaiva hi //
rājā svalekhyacihna tu yathābhilaṣitaṃ tathā / lekhānupūrva kuryyāddhi dṛṣṭvā lekhyaṃ vicāryya ca //
mantrī ca prāṅḍvivākaśca paṇḍito dūtasaṃjñakaḥ / svāviruddhaṃ lekhyamidaṃ likheyuḥ prathamaṃ tvime //
amātyaḥ sādhu likhanamastyetat prāglikhedayam / samyagvicāritamiti sumantro vilikhet tataḥ //
satyaṃ yathārthamiti ca pradhānaśca likhet svayam / aṅgīkartuṃ yogyamiti tataḥ pratinidhirlikhet //
aṅgīkarttavyamiti ca yuvarājo likhet svayam / lekhyaṃ svābhimataṃ caitad vilikhecca purohitaḥ //
svasvamudrācihnitaṃ ca lekhyānte kuvyureva hi / aṅgīkṛtamiti likhenmudrayecca tato nṛpaḥ //
kāryyāntarasyākulatvāt samyagdraṣṭuṃ na śakyate / yuvarājādibhirlekhyaṃ tadanena ca darśitam //
samudraṃ vilikheyurvai sarve mantrigaṇāstataḥ / rājā dṛṣṭamiti likhed drāk samyagdarśanākṣamaḥ //
āyamādau likhet samyag vyayaṃ paścāt tathāgatam / vāme vāyaṃ vyayaṃ dakṣe patrabhāge ca lekhayet //
yatrobhau vyāpakavyāpyau vāmordhvabhāgagau kramāt / ādhārādheyarūpau vā kālārthaṃ gaṇitaṃ hi tat //
adho'dhaśva kramāt tatra vyāpakaṃ vāmato likhet / vyāpyānāṃ mūlyamānādi tatpaṅktyāṃ viniveśayet //
ūrdhvagānāṃ tu gaṇitamadhaḥ paṅktyāṃ prajāyate / yatrobhau vyāpakavyāpyau vyāpakatvena saṃsthitau //
vyāpakaṃ bahuvṛttitvaṃ vyāpyaṃ syānnyūnavṛttikam / vyāpyāścāvayavāḥ proktā vyāpako'vayavī smṛtaḥ //
sajātīnāṃ ca likhanaṃ kuryyācca samudāyataḥ / yathāprāptaṃ tu likhanamādyantasamudāyataḥ //
vyāpakāśca padārthā vā yatra santi sthalāni hi / vyāpyamāyavyayaṃ tatra kuryyāt kālena sarvadā //
sthānaṭippanikā caiṣā tato'nyat saṅghaṭippanam / viśiṣṭasaṃjñitaṃ tatra vyāpakaṃ lekhyabhāṣitam //
āyāḥ kati vyayāḥ kasya śeṣaṃ dravyasya cāsti vai / viśiṣṭasaṃjñakaireṣāṃ saṃvijñānaṃ prajāyate //
ādau lekhyaṃ yathāprāptaṃ paścāt tadga‌ṇitaṃ likhet / yathā dravyaṃ ca sthānaṃ cādhikasaṃjñaṃ ca ṭippanaiḥ //
śeṣāyavyayavijñānaṃ kramāllekhyaiḥ prajāyate / sthalāyavyayavijñānaṃ vyāpakaṃ sthalato bhavet //
padārthasya sthalāni syuḥ padārthāśca sthalasya tu / vyāpyāstithyādayaścāpi yatheṣṭā lekhane nṛṇām //
niścitānyasvāmikādyā āyā ye itarāntagāḥ / viśiṣṭasaṃjñikā ye ca punarāvarttakādayaḥ / vyayāśca paralekhāntā antimavyāpakāśca te //
icchayā tāḍitaṃ kṛtvādau pramāṇaphalaṃ tataḥ / pramāṇabhaktaṃ tallabdhaṃ bhavedicchāphalaṃ nṛṇām //
samāsato lekhyamuktaṃ sarveṣāṃ smṛtisādhanam //
guñjā māṣastathā karṣaḥ padārddhaḥ prastha eva hi / yathottarā daśaguṇāḥ pañca prasthasya cāḍhakāḥ //
tataścāṣṭāḍhakaḥ prokto hyarmaṇaste tu viṃśatiḥ / khārikā syādbhidyate tad deśe deśe pramāṇakam //
pañcāṅgalāvaṭaṃ pātraṃ caturaṅgalavistṛtam / prasthapādaṃ tu tajjñeyaṃ parimāṇe sadā budhaiḥ //
urdhvāṅkaśca yathāsaṃjñastadadhaḥ sthāśca vāmagāḥ / kramāt svadaśaguṇitāḥ parārddhāntāḥ prakīrtitāḥ //
na kartuṃ śakyate saṃkhyāsaṃjñā kālasya durgamāt / brahmaṇo dviparārddha tu āyuruktaṃ manīṣibhiḥ //
eko daśa śataṃ caiva sahastraṃ cāyutaṃ kramāt / niyutaṃ prayutaṃ koṭirarbudaṃ cābjakharvakau/ nikharvapadmaśaṅkhābdhimadhyamāntaparārddhakāḥ //
kālamānaṃ tridhā jñeyaṃ cāndraṃ sauraṃ ca sāvanam / bhṛtidāne sadā sauraṃ cāndraṃ kausīdavṛddhiṣu / kalpayet sāvanaṃ nityaṃ dinabhṛtye'vadhau sadā //
kāryyamānā kālamānā kāryyakālamitistridhā / bhṛtiruktā tu tadvijñaiḥ sā deyā bhāṣitā yathā //
ayaṃ bhārastvayā tatra sthāpyastvaitāvatīṃ bhṛtim / dāsyāmi kārvyamānā sā kīrttitā tannideśakaiḥ //
vatsare vatsare vāpi māsi māsi dine dine / etāvatīṃ bhṛtiṃ te'haṃ dāsyāmīti ca kālikā //
etāvatā kāryyamidaṃ kālenāpi tvayā kṛtam / bhṛtimetāvatīṃ dāsye kāryyakālamitā ca sā //
na kuryyād bhṛtilopaṃ tu tathā bhṛtivilambanam / avaśyapoṣyabharaṇā bhṛtirmadhyā prakīrttitā //
paripoṣyā bhṛtiḥ śreṣṭhā samānnācchādanārthikā / bhavedekasya bharaṇaṃ yayā sā hīnasaṃjñikā //
yathā yathā tu guṇavān bhṛtakastadhṛtistathā / saṃyojyā tu prayatlena nṛpeṇātmahitāya vai //
avaśyapoṣyavargasya bharaṇaṃ bhṛtakād bhavet / tathā bhṛtistu saṃyojyā tadyogyabhṛtakāya vai //
ye bhṛtyā hīnabhṛtikāḥ śatravaste svayaṃ kṛtāḥ / parasya sādhakāste tu chidrakośaprajāharāḥ //
annācchādanamātrā hi bhṛtiḥ śūdrādiṣu smṛtā / tatpāpabhāganyathā syāt poṣako māṃsabhojiṣu //
yad brāhmaṇenāpahataṃ dhanaṃ tat paralokadam / śūdrāya dattamapi yannarakāyaiva kevalam //
mando madhyastathā śīghrastrividho bhṛtya ucyate / samā madhyā ca śreṣṭhā ca bhṛtisteṣāṃ kramāt smṛtā //
bhṛtyānāṃ gṛhakṛtyārthaṃ divā yāmaṃ samutsṛjet / niśi yāmatrayaṃ nityaṃ dinabhṛtye'rddhayāmakam //
tebhyaḥ kāryaṃ kārayīta hyutsavādyadyairvinā nṛpaḥ / atyāvaśyaṃ tūtsave'pi hitvā śrāddhadinaṃ sadā //
pādahīnāṃ bhṛtiṃ tvārtte dadyāt traimāsikīṃ tataḥ / pañcavatsarabhṛtye tu nyūnādhikyaṃ yathā tathā //
ṣāṇmāsikīṃ tu dīrghātrte tadṛvaṃ na ca kalpayet / naiva pakṣārddhamārttasya hātavyātyāpi vai bhṛtiḥ //
saṃvatsaroṣitasyāpi grāhāḥ pratinidhistataḥ / sumahad‌guṇinaṃ tvātrtta bhṛtyarddha kalpayet sadā //
sevāṃ vinā nṛpaḥ pakṣaṃ dadyād bhṛtyāya vatsare //
catvāriṃśat samā nītāḥ sevayā yena vai nṛpaḥ / tataḥ sevāṃ vinā tasmai bhṛtyarddha kalyayet sadā //

yāvajjīvaṃ tu tatputre'kṣame bāle tadarddhakam / bhāryyāyāṃ vā suśīlāyāṃ kanyāyāṃ vā svaśreyase //
aṣṭamāṃśaṃ pāritoṣyaṃ dadyād bhṛtyāya vatsare/ kāryāṣṭamāṃśaṃ vā dadyāt kāryaṃ drāgadhikaṃ kṛtam //
svāmikāyeṃ vinaṣṭo yastatputre taddhṛtiṃ vahet / yāvad bālo'nyathā putraguṇān dṛṣṭvā bhṛtiṃ vahet //
ṣaṣṭhāṃśaṃ vā caturthāṃśaṃ bhṛterbhūtyasya pālayet / dadyāt tadarddhaṃ bhṛtyāya dvitrivarṣe'khilaṃ tu vā //
vākpāruṣyānyūnabhṛtyā svāmī prabaladaṇḍataḥ / bhṛtyaṃ praśikṣayennityaṃ śatrutvaṃ tvapamānataḥ //
bhṛtidānena santuṣṭā mānena parivarddhitāḥ / sāntvitā mṛduvācā ye na tyajantvadhipaṃ hi te //
adhamā dhanamicchanti dhanamānau tu madhyamāḥ / uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam //
yathāguṇān svabhṛtyāṃśca prajāḥ saṃrañjayennṛpaḥ / śākhāpradānataḥ kāṃścidaparān phaladānataḥ //
anyān sucakṣuṣā hāsyaistathā komalayā girā/ subhojanaiḥ suvasanaistāmbūlaiśca dhanairapi //
kāṃścit sukuśalapraśnairadhikārapradānataḥ / vāhanānāṃ pradānena yogyābharaṇadānataḥ //
chatrātapatracamaradīpikānāṃ pradānataḥ / kṣamayā praṇipātena mānenābhigamena ca //
satkāreṇa ca jñānena hyādareṇa śamena ca / premṇā samīpavāsena svārddhāsanapradānataḥ / sampūrṇāsanadānena stutyopakārakīrttanāt //
yattkāryye viniyuktā ye kāryyāṅkaraṅkayecca tān / lohajaistāmrajai rītibhavai rajatasambhavaiḥ //
sovarṇai ratnajairvāpi yathāyogyaiḥ svalāñchanaiḥ / pravijñānāya dūrāt tu vastraiśca mukuṭairapi //
vādyavāhanabhedaiśca bhṛtyān kuryyāt pṛthak pṛthak / svaviśiṣṭaṃ ca yacciddhaṃ na dadyād kasyacinnṛpaḥ //
daśa proktāḥ purodhādyā brāhmaṇāḥ sarva eva te / abhāve kṣatriyā yojyāstadabhāve tathorujāḥ //
naiva śūdrāstu saṃyojyā guṇavanto'pi pārthivaiḥ //
bhāgagrāhī kṣatriyastu sāhasādhipatiśca saḥ / grāmapo brāhmaṇo yojyaḥ kāyastho lekhakastathā //
śulkagrāhī tu vaiśyo hi pratihāraśca pādajaḥ / senādhipaḥ kṣatriyastu brāhmaṇastadabhāvataḥ //
na vaiśyo na ca vai śūdraḥ kātaraśca kadācana/ senāpatiḥ śūra eva yojyaḥ sarvāsu jātiṣu //
sasaṅkaracaturvarṇadharmo'yaṃ naiva yāvanaḥ / yasya varṇasya yo rājā sa varṇaḥ sukhamedhate //
nopakṛtaṃ manyate spa na tuṣyati susevanaiḥ / kathāntare na smarati śaṅkate pralapatyapi/ kṣubdhastanoti marmāṇi taṃ nṛpaṃ bhṛtakastyajet //
lakṣaṇaṃ yuvarājādeḥ kṛtyamuktaṃ samāsataḥ //
tṛtīya adhyāya
atha sādhāraṇaṃ nītiśāstraṃ sarveṣu cocyate / sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ //
sukhaṃ ca na vinā dharmāt tasmād dharmaparo bhavet / trivargaśūnyaṃ nārambhaṃ bhajet taṃ cāvirodhayan / anuyāyāt pratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamaḥ //
nīcaromanakhaśmaśrurnirmalāṅṅghimalāyanaḥ snānaśīlaḥ susurabhiḥ suveśo'nulvaṇojjvalaḥ / dhārayet satataṃ ratnasiddhamantramahauṣadhīḥ //
sātapatrapadatrāṇo vicared yugamātradṛk / niśi cātyayike kāryye daṇḍī maulī sahāyavān //
na vegito'nyakāyyeṃ syānna vegān dhārayet balāt / bhaktvā kalyāṇamitrāṇi sevetetaradūragaḥ //
hiṃsāsteyānyathākāmapaiśunyaṃ paruṣānṛtam / sambhinnālāpavyāpādamamithyādṛgviparyyayam / pāpakarmeti daśadhā kāyavāṅ‌mānasaistyajet //
dharmakāryyaṃ yatan śaktyā no cet prāpnoti mānavaḥ / prāpto bhavati tatpuṇyamatra vai nāsti saṃśayaḥ //
manasā cintayan pāpaṃ karmaṇā nābhirocayet / tat prāpnoti phalaṃ tasyetyevaṃ dharmavido viduḥ //
avṛttivyādhiśokārttānanuvarteta śaktitaḥ / ātmavat satataṃ paśyedapi kīṭapipīlikam //
upakārapradhānaḥ syādapakārapare'pyarau / sampadvipatsvekamanā hetāvīryet phale na tu //
kāle hitaṃ mitaṃ brūyādavisaṃvādi peśalam / pūrvābhibhāṣī sumukhaḥ suśīlaḥ karuṇāmṛduḥ //
naikaḥ sukhī na sarvatra viśrabdho na ca śaṅkitaḥ //
na kañcidātmanaḥ śatru nātmānaṃ kasyacidripum / prakāśayennāpamānaṃ na ca niḥsnehatāṃ prabhoḥ //
janasyāśayamālakṣya yo yathā parituṣyati / taṃ tathaivānuvarteta parārādhanapaṇḍitaḥ //
na pīḍayedindriyāṇi na caitānyatilālayet / indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ //
eṇo gajaḥ pataṅgaśca bhṛṅgo mīnastu pañcamaḥ / śabdasparśarūpagandharasairete hatāḥ khalu //
eṣu spoṃ varastrīṇāṃ svāntahārī munerapi / ato'pramattaḥ seveta viṣayāṃstu yathocitān //
mātrā svastrā duhitrā vā nātyantaikāntikaṃ vaset / yathā sambandhamāhūyādābhāṣyāśvāsya vai striyam / svīyāṃ tu parakīyāṃ ca subhage ! bhaginīti ca //
sahavāso'nyapuruṣaiḥ prakāśamapi bhāṣaṇam / svātantryaṃ na kṣaṇamapi hyāvāso'nyagṛhe tathā //
bharnā pitrāthavā rājñā putraśvaśurabāndhavaiḥ / strīṇāṃ naiva tu deyaḥ syād gṛhakṛtyairvinā kṣaṇaḥ //
caṇḍaṃ ṣaṇḍaṃ daṇḍaśīlamakāmaṃ supravāsinam / sudaridraṃ rogiṇaṃ ca hahyanyastrīnirataṃ sadā //
patiṃ dṛṣṭvā viraktā syānnārī vānyaṃ samāśrayet / tyaktvaitān durguṇān yatnādato rakṣyāḥ striyo naraiḥ //
vastrānnabhūṣaṇapremamṛduvāgbhiśca śaktitaḥ / svātyantasannikarṣeṇa striyaṃ putraṃ ca rakṣayet //
caityapūjyadhvajāśastacchāyābhasmatuṣāśucīn / nākrāmeccharkarāloṣṭabalisnānabhuvā'pi ca //
nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ nāgni channamabhivrajet / sandigdhanāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohed duṣṭayānakam //
nāsikāṃ na vikṛṣṇīyānnākasmād vilikhed bhuvam / na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ //
nāṅgaiśceṣṭeta viguṇaṃ nāsītotkaṭukaściram / dehavākcetasāṃ ceṣṭāḥ prāk śramād vinivarttayet //
nordhvajānuściraṃ tiṣṭhennaktaṃ seveta na drumam / tathā catvaracaityaṃ na catuṣpathasurālayān //
śūnyāṭavīśūnyagṛhaśmaśānāni divāpi na / sarvathekṣeta nādityaṃ na bhāraṃ śirasā vahet //
nekṣeta satataṃ sūkṣmaṃ dīptāmedhyāpriyāṇi ca //
sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam / madyavikrayasandhānadānādānāni nācaret //
ācāryyaḥ sarvaceṣṭāsu loka eva hi dhīmataḥ / anukuryyāt tamevāto laukikārthe parīkṣakaḥ //
rājadeśakulajñātisaddharmān naiva dūṣayet / śakto'pi laukikācāraṃ manasāpi na laḍṅghayet //
ayuktaṃ yat kṛtaṃ coktaṃ na balāddhetunoddharet //
durguṇasya ca vaktāraḥ pratyakṣaṃ viralā janāḥ / lokataḥ śāstrato jñātvā hyatastyājyāṃstyajet sudhīḥ / anayaṃ nayasaṅkāśaṃ manasāpi na cintayet //
ayaṃ sahastrāparādhī kimekena bhavenmama / matvā nārgha smaredīṣadvindunā pūryyate ghaṭaḥ //
naktaṃ dināni me yānti kathambhūtasya samprati / duḥkhabhāḍna bhavedevaṃ nityaṃ sannihitasmṛtiḥ //
samāsavyūhahetvādikṛtecchārthaṃ vihāya stutyarthavādān santyajya sāraṃ saṅ‌gṛhya yatnataḥ //
dharmatattvaṃ hi gahanamataḥ satsevitaṃ naraḥ / śrutismṛtipurāṇānāṃ karma kuryyād vicakṣaṇaḥ //
na gopayed vāsayecca rājā mitraṃ sutaṃ gurum / adharmanirataṃ stenamātatāyinamapyuta //
agnido garadaścaiva śastronmatto dhanāpahaḥ / kṣetradāraharaṇaitān ṣaḍvidyādātatāyinaḥ //
nopekṣeta striyaṃ bālaṃ rogaṃ dāsaṃ paśuṃ dhanam / vidyābhyāsaṃ kṣaṇamapi satsevāṃ buddhimān naraḥ //
viruddho yatra nṛpatirdhanikaḥ śrotriyo bhiṣak / ācākhkha tathā deśo na tatra divasaṃ vaset //
napusaṃkaśca strī bālaśśuṇḍo mūrkhaśca sāhasī / yatrādhikāriṇaute na tatra divasaṃ vaset //

avivekī yatra rājā sabhyā yatra tu pākṣikāḥ / sanmārgojjhitavidvāṃsaḥ sākṣiṇo'nṛtavādinaḥ //
durātmanāṃ ca prābalyaṃ strīṇāṃ nīcajanasya ca / tatra necched dhanaṃ mānaṃ vasatiñcāpi jīvitam //
mātā na pālayed bālye pitā sādhu na śikṣayet / rājā yadi hared vittaṃ kā tatra paridevanā ? //
susevitāḥ prakupyanti mitrasvajanapārthivāḥ / gṛhamagnyaśnihataṃ kā tatra paridevanā ?/
āptavākyamanādṛtya darpeṇācaritaṃ yadi / phalitaṃ viparītaṃ tat kā tatra paridevanā ?/
sāvadhānamanā nityaṃ rājānaṃ devatāṃ gurum / agni tapasvinaṃ dharmajñānavṛddhaṃ susevayet //
mātṛpitṛgurusvāmibhrātṛputrasakhiṣvapi / na virudhyennapakuryānmanasāpi kṣaṇaṃ kvacit //
svajanairna virudhyeta na spardheta balīyasā / na kuryyāt strībālavṛddhamūrkheṣu ca vivādanam //
ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet / eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt //
nānyadharmaṃ hi seveta na druhyād vai kadācana / hīnakarmmaguṇaiḥ strībhirnāsītaikāsane kvacit //
ṣaḍ doṣā puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā / nidrā tandrā bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā / prabhavanti vighātāya kāryyasyaite na saṃśayaḥ //
upāyajñaśca yogajñastattvajñaḥ pratibhānavān / svadharmanirato nityaṃ parastrīṣu parāṅmukhaḥ / vaktohavāṃścitrakathaḥ syādakuṇṭhitavāk sadā //
ciraṃ saṃśṛṇuyānnityaṃ jānīyāt kṣiprameva ca / vijñāya prabhajedarthān na kāmaṃ prabhajet kvacit //
krayavikrayātilipsāṃ svadainyaṃ darśayenna hi / kāryya vinānyagehe na nājñātaḥ praviśedapi //
apṛṣṭo naiva kathayed gṛhakṛtyaṃ tu kaṃ prati/ bahvarthālpākṣaraṃ kuryyāt sallāpaṃ kāryyasādhakam //
na darśayet svābhimatamanubhūtād vinā sadā/ jñātvā paramataṃ samyaktvenājñātottaraṃ vadet //
dampatyoḥ kalahe sākṣyaṃ na kuryyāt pitṛputrayoḥ / suguptakṛtyamantraḥ syānna tyajeccharaṇāgatam //
yathāśakti cikīrṣeta kurvan muddocca nāpadi / kasyacinna spṛśenmarmma mithyāvādaṃ na kasyacit //
nāślīlaṃ kīrttayet kañcit pralāpaṃ na ca kārayet //
asvaryaṃ syāddharmyamapi lokavidveṣitaṃ tu yat / svahetubhirna hanyeta kasya vākyaṃ kadācana //
pravicāryyoṃttaraṃ deyaṃ sahasā na vadet kvacit / śatrorapi guṇā grāhyā gurostyājyāstu durguṇāḥ //
utkarṣo naiva nityaḥ syānnāpakarṣastathaiva nna / prākkarmmavaśato nityaṃ sadhano nirdhano bhavet //
tasmāt sarveṣu bhūteṣu maitrīṃ naiva ca hāpayet //
dīrghadarśī sadā ca syāt pratyutpannamatiḥ kvacit / sāhasī sālasī caiva cirakārī bhavenna hi //
yaḥ sudurniṣphalaṃ karma jñātvā kartuṃ vyavasyati / drāgādau dīrghadarśī syāt sa ciraṃ sukhamaśnute //
pratyutpannamatiḥ prāptāṃ kriyāṃ kartuṃ vyavasyati / siddhi sāṃśayikī tatra cāpalyāt kāryagauravāt //
yatate naiva kāle'pi kriyāṃ kartuṃ ca sālasaḥ / na siddhistasya kutrāpi sa naśyati ca sānvayaḥ //
kriyāphalamavijñāya yatate sāhasī ca saḥ / duḥkhabhāgī bhavatyeva kriyayā tatphalena vā //
mahatkālenālpakarma cirakārī karoti ca / sa śocatyalpaphalato dīrghadarśī bhavedataḥ //
suphalaṃ tu bhavet karma kadācit sahasā kṛtam / niṣphalaṃ vāpi prabhavet kadācit suvicāritam //
tathāpi naiva kurvīta sahāsānarthakāri tat / kadācidapi sañjātamakāryādiṣṭasādhanam //
yadaniṣṭaṃ tu satkāryānnākāryyaprerakaṃ hi tat //
bhṛtyo bhrātāpi vā putraḥ patnī kuryyānna caiṭha yat / vidhāsyanti ca mitrāṇi tatkāryamaviśaṅkitam //
yo hi mitramavijñāya yāthātathyena mandadhīḥ / mitrārthe yojayatyenaṃ tasya so'rtho'vasīdati //
na hi mānasiko dharmaḥ kasyacijjñāyate'ñjasā / ato yateta tatprāptau mitralabdhirvarā nṛṇām //
nātyantaṃ viśvaset kañcid viśvastamapi sarvadā / putraṃ vā bhrātaraṃ bhāryyāmamātyamadhikāriṇam //
dhanastrīrājyalobho hi sarveṣāmadhiko yataḥ / prāmāṇikañcānubhūtamāptaṃ sarvatra viśvaset //
viśvasitvātmavad gūḍhastatkāryaṃ vimṛśet svayam / tadvākyaṃ tarkato'narthaṃ viparītaṃ na cintayet //
catuḥṣaṣṭitamāṃśaṃ tannāśitaṃ kṣamayedatha / svadharmanītibalavāṃstena maitrīṃ pradhārayet //
dānairmānaiśca satkāraiḥ supūjyān pūjayet sadā //
kadāpi nogradaṇḍa syāt kaṭubhāṣaṇatatparaḥ / bhāryyā putro'pyudvijate kaṭuvākyāt pradaṇḍataḥ //
paśavo'pi vaśaṃ yānti dānaicha mṛdubhāṣaṇaiḥ //
na vidyayā na śauryyeṇa dhanenābhijanena ca/ na balena pramattaḥ syāccātimānī kadācana //
nāptopadeśaṃ saṃvetti vidyāmattaḥ svahetubhiḥ / anarthamapyabhipretaṃ manyate paramārthavat //
mahājanairdhṛtaḥ panthā yena santyajyate balāt / śauryyamattastu sahasā yuddhaṃ kṛtvā jahātyasūn / vyūhādiyuddhakauśalyaṃ tiraskṛtyaṃ ca śastravān //
śrīmattaḥ puruṣo vetti na duṣkīrttimajo yathā/ svamūtragandhaṃ mūtreṇa mukhamāsiñcate svakam //
tathābhijanamattastu sarvānevāvamanyate / śreṣṭhānapītarān samyagakāyeṃ kurute matim //
balamattastu sahasā yuddhe vidadhate manaḥ / balena bāghate sarvān paśvādīnapi hyanyathā //
mānamatto manyate sma tṛṇavaccākhilaṃ jagat / anarho'pi ca sarvebhyastvatyarghāsanamicchati //
madā ete'valiptānāṃ satāmeti damāḥ smṛtāḥ //
vidyāyāśca phalaṃ jñānaṃ vinayaśca phalaṃ śriyaḥ / yajñadāne balaphalaṃ sadrakṣaṇamudāhṛtam //
śamo damaśvārjavaṃ cābhijanasya phalaṃ tvidam / mānasya tu phalaṃ caitat sarve svasadṛśā iti //
suvidyāmantrabhaiṣajyastrīralaṃ duṣkulādapi / gṛhṇīyāt suprayatnena mānamutsṛjya sādhakaḥ //
upekṣeta pranaṣṭaṃ yat prāptaṃ yat tadupāharet / na bālaṃ na striyaṃ cātilālayet tāḍayenna ca/ vidyābhyāse gṛhyakṛtye tāvubhau yojayet kramāt //
paradravyaṃ kṣudamapi nādattaṃ saṃharedaṇu / noccārayedargha kasya striyaṃ naiva ca dūṣayet //
na brūyādanṛtaṃ sākṣyaṃ kṛtaṃ sākṣyaṃ na lopayet / prāṇātyaye'nṛtaṃ brūyāt sumahatkāryyasādhane //
kanyādātre tu hyaghanaṃ dasyave sadhanaṃ naram / guptaṃ jighāṃsave naiva vijñātamapi darśayet //
jāyāpatyośca pitrośca bhrātrośca svāmibhṛtyayoḥ / bhaginyormitrayorbhedaṃ na kuryyād guruśiṣyayoḥ //
na madhyād gamanaṃ bhāṣāśālinoḥ sthitayorapi / suhṛdaṃ bhrātaraṃ bandhumupacaryyāt sadātmavat //
gṛhāgataṃ kṣudramapi yathārha pūjayet sadā/ tadīyakuśalapraśnaiḥ śaktyā dānairjalādibhiḥ //
saputrastu gṛhe kanyāṃ saputrāṃ vāsayenna hi/ sabhartṛkāṃ ca bhaginīmanāthe te tu pālayet //
saparyo'gnirdurjano rājā jāmātā bhaginīsutaḥ / rogaḥ śatrurnāvamānyo'pyalpa ityupacārataḥ //
krauryyāttaikṣṇyādduḥsvabhāvāt svāmitvātputrikābhayāt / svapūrvajapiṇḍadatvād vṛddhibhībhyāmupācaret //
ṛṇaśeṣaṃ rogaśeṣaṃ śatruśeṣaṃ na rakṣayet / yācakādyaiḥ prārthitaḥ sanna tīkṣṇaṃ cottaraṃ vadet / tatkāryyaṃ tu samarthaścet kuryyād vā kārayīta ca //
dātṛṇāṃ dhārmikāṇāṃ ca śūrāṇāṃ kīrttanaṃ sadā/ śraṇuyāt tu prayatnena tacchidraṃ naiva lakṣayet //
kāle hitamitāhāravihārī vighasāśanaḥ / adīnātmā ca susvapnaḥ śuciḥ syāt sarvadā naraḥ //
kuryyād vihāramāhāraṃ nirdhāraṃ vijane sadā/ vyavasāyī sadā ca syāt sukhaṃ vyāyāmamabhyaset //
annaṃ na nindyāt susvasthaḥ svīkuryyāt prītibhojanam / āhāraṃ pravaraṃ vidyāt ṣaḍrasaṃ madhurottaram //

vihāraṃ caiva svastrībhirveśyābhirna kadācana / niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārddha vyāyāmaṃ natibhirvaram //
hitvā prākyaścimau yāmau niśi svāpo varo mataḥ / dīnāndhapaḍubadhirā nopahāsyāḥ kadācana //
nākārye tu matiṃ kuryyād drāk svakāryya prasādhayet / udyogena balenaiva buddhayā dhaiyyeṃṇa sāhasāt / parākrameṇārjavena mānamutsṛjya sādhakaḥ //
yadi sidhyati yenārthaḥ kalahena varastu saḥ / anyathāyurdhanasuhṛdyaśaḥ sukhaharaḥ smṛtaḥ //
nāniṣṭaṃ pravadet kasmin na chidraṃ kasya lakṣayet / ājñābhaṅgastu mahatāṃ rājñaḥ kāvyoṃ na vai kvacit //
asatkāryyaniyoktāraṃ guruṃ vāpi prabodhayet / nātikrāmedapi laghu kvacit satkāryyabodhakam //
kṛtvā svatantrāṃ taruṇīṃ striyaṃ gacchenna vai kvacit / striyo mūlamanarthasya taruṇyaḥ kiṃ paraiḥ saha //
na pramādyenmadadravyairna vimuhyet kusantatau //
sādhvī bhāryyā pitṛpatnī mātā bālā pitā snuṣā / abhartṛkānapatyā yā sādhvī kanyā svasāpi ca //
mātulānī bhrātṛbhāryā pitṛmātṛsvasā tathā / mātāmaho'napatyaśca guruśvaśuramātulāḥ //
bālo'pitā ca dauhitro bhrātā ca bhaginīsutaḥ / ete'vaśyaṃ pālanīyāḥ prayatnena svaśaktitaḥ //
avibhave'pi vibhave pitṛmātṛkulaṃ suhat / palyāḥ kulaṃ dāsadāsībhṛtyavargāśca poṣayet //
vikalāṅgān pravrajitān dīnānāthāṃśca pālayet //
kuṭumbabharaṇārtheṣu yatnavān na bhavecca yaḥ / tasya sarvaguṇaiḥ kintu jīvanneva mṛtaśca saḥ //
na kuṭumbaṃ bhṛtaṃ yena nāśitāḥ śatravo'pi na / prāptaṃ saṃrakṣitaṃ naiva tasya kiṃ jīvitena vai ? //
strībhirjito ṛṇī nityaṃ sudaridraśca yācakaḥ / guṇahīno'rthahīnaḥ san mṛtā ete sajīvakāḥ //
āyurvittaṃ gṛhacchidraṃ mantramaithunabheṣajam / dānamānāpamānaṃ ca navaitāni sugopayet //
deśāṭanaṃ rājasabhāveśanaṃ śastracintanam / veśyādidarśanaṃ vidvanmaitrīṃ kuryyādatandritaḥ //
anekāśca tathā dharmāḥ padārthāḥ paśavo narāḥ / deśāṭanāt svānubhūtāḥ prabhavanti ca parvatāḥ //
kīdṛśā rājapuruṣā nyāyānyāyaṃ ca kīdṛśam / mithyāvivādinaḥ ke ca ke vai satyavivādinaḥ //
kīdṛśī vyavahārasya pravṛttiḥ śāstralokataḥ / sabhāgamanaśīlasya tadvijñānaṃ prajāyate //
nāhaṅkārī ca dharmāndhaḥ śāstrāṇāṃ tattvacintanaiḥ / ekaṃ śāstramadhīyāno na vidyāt kāryyanirṇayam //
syād bahvāgamasandarśī vyavahāro mahānataḥ / buddhimānadhyasennityaṃ bahuśākhāṇyatandritaḥ //
tadarthaṃ gṛhītvāpi tadadhīnā na jāyate/ veśyā tathāvidhā vāpi vaśīkartuṃ naraṃ kṣamā/ neyāt kasya vaśaṃ tadvat svādhīnaṃ kārayejjagat //
śrutismṛtipurāṇānāmarthavijñānameva ca/ sahavāsāt paṇḍitānāṃ buddhi paṇḍā prajāyate //
devapitratithibhyo'nnamaddattvā nāśnīyāt kvacit / ātmārthaṃ yaḥ pacenmohānnarakārthaṃ sa jīvati //
mārga gurubhyo baline vyādhitāya śavāya ca/ rājñe śreṣṭhāya vratine yānagāya samutsṛjet //
śakaṭāt pañcahastaṃ tu daśahastaṃ tu vājinaḥ / dūrataḥ śatahastaṃ ca tiṣṭhennāgād vṛṣād daśa //
śṛṅgiṇāṃ ca nakhināṃ ca daṃṣṭriṇāṃ durjanasya ca/ nadīnāṃ vasatau strīṇāṃ viśvāsaṃ naiva kārayet //
khādan na gacchedadhvānaṃ na ca hāsyena bhāṣaṇam / śokaṃ na kuryyānnaṣṭasya svakṛterapi jalpanam //
svaśaṅkitānāṃ sāmīpyaṃ tyajed vai nīcasevanam / saṃlāpaṃ naiva śṛṇuyād guptaḥ kasyāpi sarvadā //
uttamairananujñātaṃ kāvyai necchecca taiḥ saha/ devaiḥ sākaṃ sudhāpānādrāhośchinnaṃ śiro yataḥ //
mahato'satkṛtamapi bhavet tadbhūṣaṇāya vai/ viṣapānaṃ śivasyaiva tvanyeṣāṃ mṛtyukārakam //
tejasvī kṣamate sarvaṃ bhoktuṃ vahnirivānaghaḥ / na sāmmukhyaṃ guroḥ stheyaṃ rājñaḥ śreṣṭhasya kasyacit //
rājā mitramiti jñātvā na kāryya mānasepsitam / necchenmūrkhasya svāmitvaṃ dāsyamicchenmahātmanām / virodhaṃ na jñānalavadurvidagdhasya rañjanam //
atyāvaśyamanāvaśyaṃ kramāt kāryaṃ samācaret / prāk paścādvāgvilambena prāptaṃ kāryya tu buddhimān //
pitrājñaptenāpi mātṛvadharūpe supūjitā / dhṛtā gotamaputreṇa hākāyeṃ cirakāritā //
premṇā samīpavāsena stutyā natyā ca sevayā/ kauśalyena kalābhiśca kathābhirjñānato'pi ca //
ādareṇārjavenaiva śauryyād dānena vidyayā/ pratyutthānābhigamanairānandasmitabhāṣaṇaiḥ upakāraiḥ svāśayena vaśīkuryyājjagat sadā //
ete vaśyakaropāyā durjane niṣphalāḥ smṛtāḥ / tatsannidhiṃ tyajet prājñaḥ śaktastaṃ daṇḍato jayet / chalabhūtaistu tadrūpairupāyairebhireva vā //
śrutismṛtipurāṇānāmabhyāsaḥ sarvadā hitaḥ / sāṅgānāṃ sopavedānāṃ sakalānāṃ narasya hi //
mṛgayākṣāḥ striyaḥ pānaṃ vyasanāni nṛṇāṃ sadā/ catvāyyeṃtāni santyajya yuktyā saṃyojayet kvacit //
kūṭena vyavahāraṃ tu vṛttilopaṃ na kasyacit / na kuryāccintayet kasya manasāpyahitaṃ kvacit //
tatkāryya tu sukhaṃ yasmād bhavet dvaikālikaṃ dṛḍham / mṛte svargaṃ jīvati ca vindyātkīrttidṛḍhāṃ śubhām //
jāgartti ca sacinto ya ādhivyādhinipīḍitaḥ / jāraścoro balidviṣṭo viṣayī dhanalolupaḥ //
kusahāyī kunṛpatirbhinnāmātyasuhṛtprajaḥ / kuryyādyathā samīkṣyaitat sukhaṃ svapyācciraṃ naraḥ //
rājño nānukṛtiṃ kuryyānna ca śreṣṭhasya kasyacit / naiko gacched vyālavyāghracoreṣu ca prabādhitum //
jighāṃsantaṃ jighāṃsīyād gurumapyātatāyinam / kalahe na sahāyaḥ syāt saṃrakṣed bahunāyakam //
gurūṇāṃ purato rājño na cāsīta mahāsane / prauḍhapādo na tadvākyaṃ hetubhirvikṛtiṃ nayet //
yat karttavyaṃ na jānāti kṛtaṃ jānāti cetaraḥ / naiva vakti ca karttavyaṃ kṛtaṃ yaścottamo naraḥ //
na priyākathitaṃ samyaṅmanyetānubhavaṃ vinā / aparādhaṃ mātṛsnuṣābhrātṛpatnīsapatnijam //
anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvamatilobhatā / aśaucaṃ nirdayā darpaḥ strīṇāmaṣṭau svadurguṇāḥ //
ṣoḍaśābdāt paraṃ putraṃ dvādaśābdāt paraṃ striyam / na tāḍayed duṣṭavākyaiḥ pīḍayenna snuṣādikam //
putrādhikāśca dauhitrā bhāgineyāśca bhrātaraḥ / kanyādhikāḥ pālanīyā bhrātṛbhāryyā snuṣā svasā //
āgamārthaṃ hi yatate rakṣaṇārthaṃ hi sarvadā / kuṭumbapoṣaṇe svāmī tadanye taskarā iva //
anṛtaṃ sāhasaṃ maukhyaṃ kāmādhikyaṃ striyāṃ yataḥ / kāmād vinaikaśayane naiva supyāt striyā saha //
dṛṣṭvā dhanaṃ kulaṃ śīlaṃ rūpaṃ vidyāṃ balaṃ vayaḥ / kanyāṃ dadyāduttamaṃ cenmaitrīṃ kuryyādathātmanaḥ //
bhāryyārthinaṃ vayovidyārūpiṇaṃ nirdhanaṃ tvapi / na kevalena rūpeṇa vayasā na dhanena ca //
ādau kulaṃ parīkṣeta tato vidyāṃ tato vayaḥ / śīlaṃ dhanaṃ tato rūpaṃ deśaṃ paścād vivāhayet //
kanyā varayate rūpaṃ mātā vittaṃ pitā śrutam / bāndhavāḥ kulamicchanti miṣṭānnamitare janāḥ //
bhāryyārthaṃ varayet kanyāmasamānarṣigotrajām / bhrātṛmatīṃ sukulāṃ ca yonidoṣavivarjitām //
kṣaṇaśaḥ kaṇaśaścaiva vidyāmarthaṃ ca sādhayet / na tyājyau tu kṣaṇakaṇau nityaṃ vidyādhanārthinā //
subhāryyāputramitrārthaṃ hitaṃ nityaṃ dhanārjanam / dānārthaṃ ca vinā tvetaiḥ kiṃ dhanaiśca janaiśca kim ?/
bhāvisaṃrakṣaṇakṣamaṃ dhanaṃ yatnena rakṣayet / jīvāmi śatavarṣaṃ tu nandāmi ca dhanena vai //
iti buddhayā sañcinuyāddhanaṃ vidyādikaṃ sadā/ pañcaviṃśatyabdapūraṃ tadarddha vā tadarddhakam //
vidyādhanaṃ śreṣṭhataraṃ tanmūlamitaraddhanam / dānena varddhate nityaṃ na bhārāya na nīyate //

asti yāvat tu sadhanastāvat sarvaistu sevyate / nirdhanastyajyate bhāryyāputrādyaiḥ saguṇo'pyataḥ //
saṃsṛtau vyavahārāya sārabhūtaṃ dhanaṃ smṛtam / ato yateta tatprāptau narā hyupāyasāhasaiḥ //
suvidyayā susevābhiḥ śauryeṇa kṛṣibhistathā / kausīdavṛddhayā paṇyena kalābhiśca pratigrahaiḥ / yayā kayā cāpi vṛttyā dhanavān syāttathācaret //
tiṣṭhanti sadhanadvāre guṇinaḥ kiṅkarā iva //
doṣā api guṇāyante doṣāyante guṇā api / dhanavato nirdhanasya nindyate nirdhano'khilaiḥ //
sunirdhanatvaṃ prāpyaike maraṇaṃ bhejire janāḥ / grāmāyaike'calāyaike nāśāyaike pravavrajuḥ //
unmādameke puṣyanti yāntyanye dviṣatāṃ vaśam / dāsyameke ca gacchanti pareṣā marthahetunā //
yathā na jānanti dhanaṃ sañcitaṃ kati kutra vai / ātmastrīputramitrāṇi salekhaṃ dhārayet tathā //
naivāsti likhitādanyat smārakaṃ vyavahāriṇām / na lekhyena vinā kuryyād vyavahāraṃ sadā budhaḥ //
nirlobhe dhanike rājñi viśvaste kṣamiṇāṃ vare / susañcitaṃ dhanaṃ dhāryaṃ gṛhītalikhitaṃ tu vā //
maitryarthe yācitaṃ dadyādakusīdaṃ dhanaṃ sadā / tasmin sthitaṃ cenna bahu hānikṛcca tathāvidham //
dṛṣṭvādhamarṇa vṛddhayāpi vyavahārakṣamaṃ sadā / sabandhaṃ sapratibhuvaṃ dhanaṃ dadyācca sākṣimat //
gṛhītalikhitaṃ yogyamānaṃ pratyāgame sukham / na dadyād vṛddhilobhena naṣṭaṃ mūladhanaṃ bhavet //
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet / dhanaṃ maitrīkaraṃ dāne cādāne śatrukāraṇam //
kṛtvā svānte tathaudāryaṃ kārpaṇyaṃ bahireva ca / ucitaṃ tu vyayaṃ kāle naraḥ kuryyānna cānyathā //
subhāryyāputramitrāṇi śaktyā saṃrakṣayeddhanaiḥ / nātmā punarato tmānaṃ sarvaiḥ sarvaṃ punarbhavet //
paśyati sma sajīvaścennaro bhadraśatāni ca / sadāraprauḍhaputrān drāk śreyo'rthī vibhajet pitā //
sadārabhrātaraḥ prauḍhā vibhajeyuḥ parasparam / ekodarā api prāyo vināśāyānyathā khalu //
naikatra saṃvaseccāpi strīdvayaṃ manujasya tu / kathaṃ vaset tadbahutvaṃ paśūnāṃ tu naradvayam //
vibhajeyurna tat putrā yaddhanaṃ vṛddhikāraṇam / adhamarṇasthitaṃ cāpi yaddeyaṃ cauttamarṇikam //
yasyeccheduttamāṃ maitrīṃ kuryānnārthābhilāṣakam / parokṣe tadrahaścāraṃ tattrīsambhāṣaṇaṃ tathā //
tannyūnadarśanaṃ naiva tat pratīpavivādanam / asāhāyyaṃ ca tatkāyeṃ hyaniṣṭopekṣaṇaṃ na ca //
sakusīdamakusīdaṃ dhanaṃ yaccauttamarṇikam / dadyādagṛhītamiva nobhayoḥ kleśakṛd yathā //
nāsākṣimaccālikhitamṛṇapatrasya pṛṣṭhataḥ //
ātmapitṛmātṛguṇaiḥ prakhyātaścottamottamaḥ / guṇairātmabhavaiḥ khyātaḥ paitṛkairmātṛkaiḥ pṛthak //
uttamo madhyamo nīco'dhamo bhrātṛguṇairnaraḥ / kanyāstrībhaginībhāgyo naro'dhamatamo mataḥ //
bhūtvā mahādhanaḥ samyak poṣyavarga tu poṣayet / adattvā yat kiñcidapi na nayed divasaṃ budhaḥ //
sthito mṛtyumukhe cāhaṃ kṣaṇamāyurmamāsti na / iti matvā dānadharmoṃ yatheṣṭau tu samācaret //
na tau vinā me paratra sahāyāḥ santi cetare / dānaśīlāśrayālloko varttate na śaṭhāśrayāt //
bhavanti mitrā dānena dviṣanto'pi ca kiṃ punaḥ //
devatārthaṃ ca yajñārthaṃ brāhmaṇārthaṃ gavārthakam / yaddattaṃ tatpāralaukyaṃ saṃviddattaṃ taducyate //
vandimāgadhamallādinaṭanārthaṃ ca dīyate / pāritoṣyaṃ yaśo'rthaṃ tu śriyā dattaṃ taducyate //
upāyanīkṛtaṃ yat tu suhṛtsambandhibandhuṣu / vivāhādiṣu cācāradattaṃ hrīdattameva tat //
rājñe ca baline dattaṃ kāryyārthaṃ kāryyaghātine / pāpabhītyāthavā yacca tat tu bhīdattamucyate //
yaddattaṃ hiṃstravṛddhayarthaṃ naṣṭaṃ dyūtavināśitam / caurairhataṃ pāpadattaṃ parastrīsaṅgamārthakam //
ārādhayati yaṃ devaṃ tamutkṛṣṭataraṃ vadet / tannyūnatāṃ naiva kuryyājjoṣayet tasya sevanam //
vinā dānārjavābhyāṃ na bhuvyasti ca vaśīkaram / dānakṣīṇo vivarddhiṣṇuḥ śaśī vakro'pyataḥ śubhaḥ //
vicāryya snehaṃ dveṣaṃ vā kuryyāt kṛtvā na cānyathā / nāpakuryyānnopakuryyādbhavato'narthakāriṇau //
nātikraurghyaṃ nātiśāṭhyaṃ dhārayennātimārdavam / nātivādaṃ nātikāryyāsaktimatyāgrahaṃ na ca //
ati sarvaṃ nāśaheturhāto'tyantaṃ vivarjayet / udvejate janaḥ krauryyāt kārpaṇyādatinindati //
mārdavānnaiva gaṇayedapabhāno'tivādataḥ / atidānena dāridrayaṃ tiraskāro'tilobhataḥ //
atyāgrahānnarasyaiva maukhrvaṃ sañjāyate khalu / anācārārddharmahāniratyācārastu mūrkhatā //
hyadhiko'smīti sarvebhyo hyadhikajñānavānaham / dharmatattvamidamiti naivaṃ manyeta buddhimān //
timiṅgilagilo'pyasti tagilo'pyasti rāghavaḥ / kaścittu tadṅgilo'stīti matvā manyeta sarvadā //
necchet svāmyaṃ tu deveṣu goṣu ca brāhmaṇeṣu ca / mahānarthakaraṃ hotat samagrakulanāśanam //
bhajanaṃ pūjanaṃ sevāmicchedeteṣu sarvadā / na jñāyate brahmatejaḥ kasmin kīdṛk pratiṣṭhitam //
parādhīnaṃ naiva kuryyāt taruṇīdhanapustakam / kṛtaṃ cellabhyate daivād bhraṣṭaṃ naṣṭaṃ vimarditam //
bahvarthaṃ na tyajedalyahetunālyaṃ na sādhayet / bahvarthavyayato dhīmānabhimānena vai kvacit //
bahvarthavyayabhītyā tu satkīrtti na tyajet sadā/ bhaṭānāmasaduktyā tu neṣye॑t kupyānna taiḥ saha //
lajjyate ca suhṛd yena bhidyate durmanā bhavet / vaktavyaṃ na tathā kiñvid vinode'pi ca dhīmatā //
yasmin sūktaṃ duruktaṃ ca samaṃ syād vā nirarthakam / na tatra pralapet prājño badhireṣviva gāyanaḥ //
vyasane sajjamānaṃ hi yo mitraṃ nābhipadyate/ anunīya yathāśakti taṃ nṛśaṃsaṃ vidurbudhāḥ //
jñātīnāṃ hi mitho bhede yanmitraṃ nābhipadyate / sarvayatnena mādhyasthyaṃ na tanmitraṃ vidurbudhāḥ //
ājanmasevitaṃ dānairmānaiśca paripoṣitam / tīkṣṇavākyānmitramapi tatkālaṃ yāti śatrutām / vakroktiśalyamuddhartuṃ na śakyaṃ mānasaṃ yataḥ //
vahedamitraṃ skandhena yāvat syāt svabalādhikaḥ / jñātvā naṣṭabalaṃ taṃ tu bhindyād ghaṭamivāśmani //
na bhūṣayatyalaṅkāro na rājyaṃ na ca pauruṣam / na vidyā na dhanaṃ tādṛg yādṛk saujanyabhūṣaṇam //
aśve javo vṛṣe dhauyaṃ manau kāntiḥ kṣamā nṛpe/ hāvabhāvau ca veśyāyāṃ gāyake madhurasvaraḥ //
dātṛtvaṃ dhanike śauyyai sainike bahudugdhatā / goṣu damastapasviṣu vidvatsu vāvadūkatā //
sabhyeṣvapakṣapātastu tathā sākṣiṣu satyavāk / ananyabhaktibhṛtyeṣu suhitoktiśca mantriṣu //
maunaṃ mūrkheṣu ca strīṣu pātivratyaṃ subhūṣaṇam / mahādurbhūṣaṇaṃ caitad viparītamamīṣu ca //
gṛhaṃ bahukuṭumbena dīpaigoṃbhiḥ subālakaiḥ / bhātyekanāyakaṃ nityaṃ na gṛhaṃ bahunāyakam //
na ca hiṃstramupekṣeta śakto hanyācca tatkṣaṇe //
paiśunyaṃ caṇḍatā cauryya mātsaryyamatilobhatā / asatyaṃ kāryyaghātitvaṃ tathālasakatāpyalam / guṇināmapi doṣāya guṇānācchādya jāyate //
mātuḥ priyāyāḥ putrasya dhanasya ca vināśanam / bālye madhye va vārddhakye mahāpāpaphalaṃ kramāt //
śrīmatāmanapatyatvamadhanānāṃ ca mūrkhatā / strīṇāṃ ṣaṇḍapatitvaṃ ca na saukhyāyeṣṭanirgamaḥ //
mūrkhaḥ putro'thavā kanyā caṇḍī bhāryyā daridratā / nīcasevā ṛṇaṃ nityaṃ naitat ṣaṭkaṃ sukhāya ca //
nādhyāpane nādhyayane na deve na gurau dvije / na kalāsu na saṅgīte sevāyāṃ nārjave striyām //
na śauyeṃ na ca tapasi sāhitye ramate manaḥ / yasya muktaḥ khalaḥ kiṃ vā nararūpapaśuśca saḥ //
anyodayāsahiṣṇuśca chidradarśī vinindakaḥ / drohaśīlaḥ svāntamalaḥ prasannāsyaḥ khalaḥ smṛtaḥ //

ekasyaiva na paryāptamasti yad brahmakośajam / āśayā varddhitasyāsti tasyālpamapi pūrttikṛt //
karotyakāryya sāśo'nyaṃ bodhayatyanumodate //
bhavantyanyopadeśārthe dhūrttāḥ sādhusamāḥ sadā / svakāryyārthaṃ prakurvanti hyakāryāṇāṃ śatantu te //
pitrorājñāṃ pālayati sevane ca nirālasaḥ / chāyeva varttate nityaṃ yatate cāgamāya vai //
kuśalaḥ sarvavidyāsu sa putraḥ prītikārakaḥ / duḥkhado viparīto yo durguṇo dhananāśakaḥ //
patyau nityaṃ cānuraktā kuśalā gṛhakarmaṇi / putraprasūḥ suśīlā yā priyā patyuḥ suyauvanā //
putrāparādhān kṣamate yā putraparipoṣiṇī / sā mātā prītidā nityaṃ kulaṭānyātiduḥkhadā //
vidyāgamārthaṃ putrasya vṛttyarthaṃ yatate ca yaḥ / putraṃ sadā sādhu śāsti prītikṛt sa pitānṛṇī //
yaḥ sahāyaṃ sadā kuryyāt pratīpaṃ na vadet kvacit / satyaṃ hitaṃ vakti yāti datte gṛhṇāti mitratām //
nīcasyātiparicayo hyanyagehe sadā gatiḥ / jātau saḍḍe prātikūlyaṃ mānahānyai daridratā //
vyāghrāgnisarpahiṃstrāṇāṃ na hi saṅgharṣaṇaṃ hitam / sevitatvāttu rājño naite mitrāḥ kasya santi kim ? //
daurmanasyaṃ ca suhṛdāṃ suprābalyaṃ ripoḥ sadā/ vidvatsvapi ca dāridryaṃ dāridrye bahvapatyatā //
dhaniguṇivaidyanṛpajalahīne sadā sthitaḥ / duḥkhāya kanyakāpyekā pitrorapi ca yācanam //
surūpaḥ sadhanaḥ svāmī vidvānapi balādhikaḥ / na kāmayed yatheṣṭaṃ yat strīṇāṃ naiva susaukhyakṛt //
yo yatheṣṭaṃ kāmayate strī tasya vaśagā bhavet / sandhāraṇāllālanācca yathā yāti vaśaṃ śiśuḥ //
kāryaṃ tatsādhakādīṃśca tadvyayaṃ suvinirgamam / vicintya kurute jñānī nānyathā laghvapi kvacit //
na ca vyayādhikaṃ kāryaṃ kartumīheta paṇḍitaḥ / lābhādhikyaṃ yat kriyate tat sevyaṃ vyavasāyibhiḥ / mūlyaṃ mānañca paṇyānāṃ yāthātmyānmṛgyate sadā //
tapaḥ strīkṛṣisevāsūpabhogye nāpi bhakṣaṇe/ hitaḥ pratinidhirnityaṃ kāvyeṃ'nye taṃ niyojayet //
nirjanatvaṃ madhurabhum jāraścoraḥ sadecchati / sāhāyyantu balidviṣṭo veśyā dhanikamitratām //
kunṛpaśca chalaṃ nityaṃ svāmidravyaṃ kusevakaḥ / tattvantu jñānavān dambhaṃ tapo'gni devajīvakaḥ //
yogyā kāntaṃ ca kulaṭā jāraṃ vaidyaṃ ca vyādhitaḥ / dhṛtapaṇyo mahārghatvaṃ dānaśīlantu yācakaḥ / rakṣitāraṃ mṛgayate bhītaśchidrantu durjanaḥ //
caṇḍāyate vivadate svapityaśnāti mādakam / karoti niṣphalaṃ karma mūrkhā vā sveṣṭanāśanam //
tamoguṇādhikaṃ kṣātraṃ brāhyaṃ sattvaguṇādhikam / anyadrajo'dhikaṃ tejasteṣu sattvādhikaṃ varam //
sarvādhiko brāhmaṇastu jāyate hi svakarmaṇā / tattejaso'nutejāṃsi santi ca kṣatriyādiṣu //
svadharmasthaṃ brāhmaṇaṃ hi dṛṣṭvā bibhyati cetare / kṣatriyādyā nānyathā svadharmañcātaḥ samācaret //
na syāt svadharmahānistu yayā vṛttyā ca sā varā / sa deśaḥ pravaro yatra kuṭumbaparipoṣaṇam //
kṛṣistu cottamā vṛttiryā sarinmātṛkā matā / madhyamā vaiśyavṛttistu śūdravṛttistu cādhamā //
yācñādhamatarā vṛttidyuttamā sā tapasviṣu / kvacit sevottamā vṛttirdharmaśīlanṛpasya ca //
ādhvaryyavādikaṃ karma kṛtvā yā gṛhyate bhṛtiḥ / sā kiṃ mahādhanāyaina ? vāṇijyamalameva kim ? //
rājasevāṃ vinā dravyaṃ vipulaṃ naiva jāyate / rājasevātigahanā buddhimadbhirvinā na sā/ kartuṃ śakyā cetareṇa hyasidhāreva sā sadā //
vyālagrāhī yathā vyālaṃ mantrī mantrabalāt nṛpam / karotyadhīnantu nṛpe bhayaṃ buddhimatāṃ mahat //
brāhyaṃ tejo buddhimatsu kṣātraṃ rājñi pratiṣṭhitam / ārādeva sadā cāsti tiṣṭhan dūre'pi buddhimān //
buddhipāśairbandhayitvā santāḍayati karṣati / samīpastho'pi dūre'sti hyapratyakṣasahāyavān //
nānuvākahatā buddhirvyavahārakṣamā bhavet / anuvākahatā yā tu na sā sarvatragāminī //
tathādau pādagamanaṃ yānagatvamanantaram / sukhāya kalpate nityaṃ duḥkhāya viparītakam //
varaṃ hi tvanapatyatvaṃ mṛtāpatyavataḥ sadā / duṣṭayānāt pādagamo hyaudāsīnyaṃ virodhataḥ //
varaṃ deśācchādanataścarmaṇā pādagūhanam / jñānalavadaurvidagdhyādajñatā pravarā matā //
paragṛhanivāsāddhadharaṇye nivasanaṃ varam / praduṣṭabhāryyāgārhasthyād bhaikṣyaṃ vā maraṇaṃ varam //
śvamaithunamṛṇaṃ garbhādhānaṃ svāmitvameva ca / khalasakhyamapathyantu prāk sukhaṃ duḥkhanirgamam //
kumantribhirnṛpo rogī kuvaidyaiḥ kunṛpaiḥ prajā / kusantatyā kulaṃ cātmā kubuddhyā hīyate'niśam //
hastyaśvavṛṣabālastrīśukānāṃ śikṣako yathā / tathā bhavanti te nityaṃ saṃsargaguṇadhārakāḥ //
syājjayo'vasaroktyā sadvasanaiḥ suprasiddhatā / sabhāyāṃ vidyayā mānastritayaṃ tvadhikārataḥ //
subhāryyā suṣṭhu cāpatyaṃ suvidyā sudhanaṃ suhṛt / sudāsadāsyau saddehaḥ saddeśma sunṛpaḥ sadā / gṛhiṇāṃ hi sukhācālaṃ daśaitāni na cānyathā //
vṛddhāḥ suśīlā viśvastāḥ sadācārāḥ striyo narāḥ / klīvā vāntaḥpure yojyā na yuvā mitramapyuta //
kālaṃ niyamya kāryyāṇi hyācarennānyathā kvacit / gavādiṣvātmavajñānamātmānaṃ cārthadharmayoḥ / niyuñjītānnasaṃsiddhyai mātaraṃ śikṣaṇe gurum //
gacchedaniyamenaiva sadaivāntaḥpuraṃ naraḥ //
bhāryyānapatyā sadyānaṃ bhāravāhī surakṣakaḥ / paraduḥkhaharā vidyā sevakaśca nirālasaḥ / ṣaḍetāni sukhāyālaṃ pravāse tu nṛṇāṃ sadā //
mārgaṃ nirudhya na stheyaṃ samarthenāpi karhicit / sadyānenāpi gacchenna haṭṭamārge nṛpo'pi ca //
sasahāyaḥ sadā ca syādadhvago nānyathā kvacit / samīpasanmārgajalābhayagrāme'dhvago vaset //
atādṛśe ca viramenna mārge vipine'pi na //
atyaṭanaṃ cānaśanamatimaithunameva ca / atyāyāsaśca sarveṣāṃ drāgjarākaraṇaṃ mahat //
atyāyāso hi vidyāsu jarākārī kalāsu ca //
durguṇaṃ tu guṇīkṛtya kīrttayet sa priyo bhavet / guṇādhikyaṃ kīrttayati yaḥ kiṃ syānna punaḥ sakhā ? //
durguṇaṃ vakti satyena priyo'pi so'priyo bhavet / guṇaṃ hi durguṇīkṛtya vakti yaḥ syāt kathaṃ priyaḥ ? //
stutyā vaśaṃ yānti devā hyañjasā kiṃ punarnarāḥ ? / pratyakṣaṃ durguṇān naiva vaktuṃ śaknoti ko'pyataḥ //
svadurguṇān svayaṃ cāto vimṛśellokaśāstrataḥ //
svadurguṇaśravaṇato yastuṣyati na kudhyati / svadoṣasya pravijñāne yatate tyajati śrute / svaguṇaśravaṇānnityaṃ samastiṣṭhati nādhikaḥ //
durguṇānāṃ khanirahaṃ guṇādhānaṃ kathaṃ mayi ? / mayyeva cājñatāpyasti manyate so'dhiko'khilāt //
sa sādhustasya devā hi kalāleśaṃ labhanti na //
sadālpamapyupakṛtaṃ mahat sādhuṣu jāyate / manyate sarṣapādalpaṃ mahaccopakṛtaṃ khalaḥ //
kṣamiṇaṃ balinaṃ sādhurmanyate durjano'nyathā / duruktamapyataḥ sādhoḥ kṣamayed durjanasya na //
tathā na krīḍayet kaiścit kalahāya bhaved yathā / vinode'pi vadennaivaṃ te bhāryyā kulaṭāsti kim //
apaśabdāśca no vācyā mitrabhāvācca keṣvapi / gopyaṃ na gopayenmitre tad‌gopyaṃ na prakāśayet //
vairībhūto'pi paścāt prākkathitaṃ vāpi sarvadā/ vijñātamapi yad dauṣṭyaṃ darśayettanna karhicit //
pratikartuṃ yatetaiva guptaḥ kuryyāt pratikriyām //
yathārthamapi na brūyād balavad viparītakam / dṛṣṭaṃ tvadṛṣṭavat kuryyācchratamapyaśrutaṃ kvacit //
mūko'ndho badhiraḥ khañjaḥ svāpatkāle bhavennaraḥ / anyathā duḥkhamāpnoti hīyate vyavahārataḥ //
vaded vṛddhānukūlaṃ yanna bālasadṛśaṃ kvacit / paraveśmagatastat strīvīkṣaṇaṃ na ca kārayet //

adhanādananujñātānna gṛhaṇīyāt tu svāmitām / svaśiśuṃ śikṣayedanyaśiśuṃ nāpyaparādhinam //
adharmanirato yastu nītihīnaścalāntaraḥ / saṅkarṣako'tidaṇḍī taddyāmaṃ tyaktvānyato vaset //
yathārthamapi vijñātamubhayorvādinormatam / aniyukto na vai brūyāddhīnaḥ śatrurbhavedataḥ //
gṛhītvānyavivādaṃ tu vivadennaiva kenacit / militvā saṅghaśo rājamantraṃ naiva tu tarkayet //
ajñātaśāstro, ne brūyāt jyotiṣaṃ dharmanirṇayam / nīti daṇḍaṃ cikitsāñca prāyaścittaṃ kriyāphalam //
pāratantryāt paraṃ duḥkhaṃ na svātantryāt paraṃ sukham / apravāsī gṛhī nityaṃ svatantraḥ sukhamedhate //
nūtanaprāktanānāṃ ca vyavahāravidāṃ dhiyā / pratikṣaṇaṃ cābhinavo vyavahāro bhavedataḥ //
vaktuṃ na śakyate prāyaḥ patyakṣādanumānataḥ / upamānena tajjñānaṃ bhavedāptopadeśataḥ //
kathitaṃ tu samāsena sāmānyaṃ nṛparāṣṭrayoḥ / nītiśāstraṃ hitāyālaṃ yad viśiṣṭaṃ nṛpe smṛtam //
caturtha adhyāya
suhṛdādi lakṣaṇa prakaraṇa
atha miśraprakaraṇaṃ pravakṣyāmi samāsataḥ / lakṣaṇaṃ suhṛdādīnāṃ samāsācchṛṇutādhunā //
mitraḥ śatruścaturdhā syādupakārāpakārayoḥ / kartā kārayitā cānumantā yaśca sahāyakaḥ //
yasya sudravate cittaṃ paraduḥkhena sarvadā / iṣṭārthe yatate'nyasyāpreritaḥ satkaroti yaḥ //
ātmastrīdhanaguhyānāṃ śaraṇaṃ samaye suhṛt / proktottamo'yamanyaśca tridvayekapada‌mitrakaḥ //
ananyasvatvakāmatvamekasmin viṣaye dvayoḥ / vairilakṣaṇametad vānyeṣṭanāśanakāritā //
bhrātrabhāve pitṛdravyamakhilaṃ mama vai bhavet / na syādetasya vaśye'yaṃ mamaiva syāt parasparam //
bhokṣye'khilamahaṃ caitadvinānyaṃ staḥ suvairiṇau / dveṣṭi dviṣṭa ubhau śatrū staścaikatarasaṃjñakau //
śūrasyotthānaśīlasya balanītimataḥ sadā / sarve mitrā gūḍhavairā nṛpāḥ kālapratīkṣakāḥ //
bhavantīti kimāścaryyaṃ rājyalubdhā na te hi kim ? / na rājño vidyate mitraṃ rājā mitraṃ na kasya vai //
prāyaḥ kṛtrimamitre te bhavataśca parasparam / kecit svabhāvato mitrāḥ śatravaḥ santi sarvadā
mātā mātṛkulaṃ caiva pitā tat pitarau tathā / pitṛpitṛvyātmakanyā patnī tat kulameva hi //
pitṛmātrātmabhaginīkanyakāsantatiśca yā / prajāpālo guruścaiva mitrāṇi sahajāni hi //
vidyā śauryyañca dākṣyañca balaṃ dhairyyañca pañcamam / mitrāṇi sahajānyāhurvarttayanti hi tairbudhāḥ //
pitrornidaśavartī yaḥ sa putro'nvarthanāmavān / śreṣṭha ekastu guṇavān kiṃ śatairapi nirguṇaiḥ //
svabhāvato bhavantyete hiṃsro durvṛtta eva ca / ṛṇakārī pitā śatrurmātā strī vyabhicāriṇī //
ātmapitṛbhrātaraśca tat strīputrāśca śatravaḥ / snuṣā śvaśrūḥ sapatnī ca nanāndā yātarastathā //
mūrkhaḥ putraḥ kuvaidyaścārakṣakastu patiḥ prabhuḥ / caṇḍaścaṇḍā prajā śatruradātā dhanikaśca yaḥ //
duṣṭānāṃ nṛpatiḥ śatruḥ kulaṭānāṃ pativratā / sādhuḥ khalānāṃ śatruḥ syānmūrkhāṇāṃ bodhako ripuḥ //
upadeśo hi mūrkhāṇāṃ krodhāyaiva śamāya na / payaḥpānaṃ bhujaṅgānāṃ viṣāyaivāmṛtāya na //
āsamantāccaturdikṣu sannikṛṣṭāśca ye nṛpāḥ / tatparāstatparā ye'nye kramāddhīnabalārayaḥ //
śatrūdāsīnamitrāṇi kramāt te syustu prākṛtāḥ / arirmitramudāsīno'nantarastatparaḥ paraḥ //
kramaśo vā nṛpā jñeyāścaturdikṣu tathārayaḥ / svasamīpatarā bhṛtyā hyamātyādyāśca karṣitāḥ //
bṛṃhayet karṣayet mitraṃ hīnādhikabalaṃ kramāt //
bhedanīyā karṣaṇīyāḥ pīḍanīyāśca śatravaḥ / vināśanīyāste sarve sāmādibhirupakramaiḥ //
mitraṃ śatruṃ yathāyogyaiḥ kuryyāt svavaśavarttinam / upāyena yathā vyālo gajaḥ siṃho'pi sādhyate //
bhūmiṣṭhāḥ svargamāyānti vajraṃ bhindantyupāyataḥ //
suhṛtsambandhistrīputraprajāśatruṣu te pṛthak / sāmadānabhedadaṇḍāścintanīyāḥ svayuktitaḥ//
ekaśīlavayovidyājātivyasanavṛttayaḥ sāhacaryye bhavenmitramebhiryadi tu sārjavaiḥ //
tvatsamastu sakhā nāsti mitre sāma idaṃ smṛtam / mama sarvaṃ tavaivāsti dānaṃ mitre sajīvitam //
mitre'nyamitrasuguṇān kīrttayed bhedanaṃ hi tat / mitre daṇḍo na kariṣye maitrīmevaṃvidho'si cet //
yo na saṃyojayediṣṭamanyāniṣṭamupekṣate / udāsīnaḥ sa na kathaṃ bhavecchatruḥ susāndhikaḥ ? //
parasparamaniṣṭaṃ na cintanīyaṃ tvayā mayā / susāhāyyaṃ hi karttavyaṃ śatrau sāma prakīrttitam //
karairvā pramitairgrāmairvatsare prabalaṃ ripum / toṣayet taddhi dānaṃ syād yathāyogyeṣu śatruṣu //
śatrusādhakahīnatvakaraṇāt prabalāśrayāt / taddhīnatojjīvanācca śatrubhedanamucyate //
dasyubhiḥ pīḍanaṃ śatroḥ karṣaṇaṃ dhanadhānyataḥ / tacchidradarśanādugrabalairnītyā prabhīṣaṇam / prāptayuddhānivṛttitvaistrāsanaṃ daṇḍa ucyate

kriyābhedādupāyā hi bhidyante ca yathārhataḥ //
sarvopāyaistathā kuryyānnītijñaḥ pṛthivīpatiḥ / yathā svābhyadhikā na syurmitrodāsīnaśatravaḥ //
sāmaiva prathamaṃ śreṣṭhaṃ dānaṃ tu tadanantaram / sarvathā bhedanaṃ śatrordaṇḍanaṃ prāṇasaṃśaye //
prabale'rau sāmadānau sāmabhedo'dhike smṛtau / bhedadaṇḍau same kāryyau daṇḍaḥ pūjyaḥ prahīnake //
mitre ca sāmadānau sto na kadā bhedadaṇḍane //
ripoḥ prajānāṃ sambhedapīḍanaṃ svajayāya vai / ripuprapīḍitānāṃ ca sāmnā dānena saṅgrahaḥ / guṇavatāṃ ca duṣṭānāṃ hitaṃ nirvāsanaṃ sadā //
svaprajānāṃ na bhedena naiva daṇḍena pālanam / kurvīta sāmadānābhyāṃ sarvadā yatnamāsthitaḥ //
svaprajādaṇḍabhedaiśca bhavedrājyavināśanam / hīnādhikā yathā na syuḥ sadā rakṣyāstathā prajāḥ //
nivṛttirasadācārād damanaṃ daṇḍataśca tat / yena sandamyate janturupāyo daṇḍa eva saḥ //
sa upāyo nṛpādhīnaḥ sa sarvasya prabhuryataḥ //
nirbhartsanaṃ cāpamāno'naśanaṃ bandhanaṃ tathā / tāḍanaṃ dravyaharaṇaṃ purānnirvāsanāṅkane //
vyasta kṣauramasadyānamaṅgacchedo vadhastathā / yuddhemete hyupāyāśca daṇḍasyaiva prabhedakāḥ //
jāyate dharmaniratā prajā daṇḍabhayena ca / karotyādharṣaṇaṃ naiva tathā cāsatyabhāṣaṇam //
krūrāśca mārdavaṃ yānti duṣṭā dauṣṭhyaṃ tyajanti ca / paśavo'pi vaśaṃ yānti vidravanti ca dasyavaḥ //
piśunā mūkatāṃ yānti bhayaṃ yāntyātatāyinaḥ / karadāśca bhavantyanye vitrāsaṃ yānti cāpare / ato daṇḍadharo nityaṃ syāt nṛpo dharmarakṣaṇe //
gurorapyavaliptasya kāryyākāryyamajānataḥ / utpathapratipannasya kāryyaṃ bhavati śāsanam //
rājñāṃ sadaṇḍanītyā hi sarve sidhyantyupakramāḥ / daṇḍa eva hi dharmāṇāṃ śaraṇaṃ paramaṃ smṛtam //
ahiṃsaivāsādhuhiṃsā paśuvacchruticodanāt / śruticodanāt paśuvat asādhunām hiṃsā ahiṃsā eva //
daṇḍyasyādaṇḍanānnityamadaṇḍyasya ca daṇḍanāt / atidaṇḍācca guṇibhistyajyate pātakī bhavet //
alpadānāt mahat puṇyaṃ daṇḍapraṇayanāt phalam / śāstreṣuktaṃ munivaraiḥ pravṛttyarthaṃ bhayāya ca //
aśvamedhādibhiḥ puṇyaṃ tat kiṃ syāt stotrapāṭhataḥ ? / kṣamayā yattu puṇyaṃ syāttat kiṃ daṇḍanipātanāt ? //
svaprajādaṇḍanācchreyaḥ kathaṃ rājño bhaviṣyati ? / taddaṇḍājjāyate kīrttidhanapuṇyavināśanam //
nṛpasya dharmapūrṇatvād daṇḍaḥ kṛtayuge na hi / tretāyuge pūrṇadaṇḍaḥ pādādharmāḥ prajā yataḥ //
dvāpare cārddhadharmatvāt tripāddaṇḍo vidhīyate / prajā niḥsvā rājadauṣṭyād daṇḍārddhaṃ tu kalau tathā //
yugapravarttako rājā dharmādharmapraśikṣaṇāt / yugānāṃ na prajānāṃ na doṣaḥ kintu nṛpasya hi //
prasanno yena nṛpatistadācarati vai janaḥ / lobhādbhayācca kiṃ tena śikṣitaṃ nācaret katham ? //
supuṇyo yatra nṛpatirdharmiṣṭhāstatra hi prajāḥ / mahāpāpī yatra rājā tatrādharmaparo janaḥ //
na kālavarṣī parjanyastatra bhūrna mahāphalā / jāyate rāṣṭrahāsaśca śatruvṛddhirdhanakṣayaḥ//
rāpyapi varo rājā na straiṇo nātikopavān / lokāṃścaṇḍastāpayati straiṇo varṇān vilumpati //
madyapyekaśca bhraṣṭaḥ syād buddhyā ca vyavahārataḥ / kāmakrodhau madyatamau sarvamadyādhikau yataḥ //
dhanaprāṇaharo rājā prajāyāścātilobhataḥ / tasmādetat trayaṃ tyaktvā daṇḍadhārī bhavet nṛpaḥ //
antarmṛdurbahiḥ krūro bhūtvā svāṃ daṇḍayet prajām / atyugradaṇḍakalpaḥ syāt svabhāvā hitakāriṇaḥ //
rāṣṭraṃ karṇejapairnityaṃ hanyate ca svabhāvataḥ / ato nṛpaḥ sūcito'pi vimṛśet kāryyamādarāt //
ātmanaśva prajāyāśca doṣadarśyuttamo nṛpaḥ / viniyacchati cātmānamādau bhṛtyāṃstataḥ prajāḥ //
kāyiko vāciko mānasikaḥ sāṃsargikastathā / caturvidho'parādhaḥ sa buddhayabuddhikṛto dvidhā //
punardvidhā kāritaśca tathā jñeyo'numoditaḥ / sakṛdasakṛdabhyastasvabhāvaiḥ sa caturvidhaḥ //
netravaktravikārādyairbhāvairmānasikaṃ tathā / kriyayā kāyikaṃ vīkṣya vācikaṃ krūraśabdataḥ //
sāṃsargikaṃ sāhacaryairjñātvā gauravalāghavam / utpannotpatsyamānānāṃ kāryyāṇāṃ daṇḍamāvahet //
prathamaṃ sāhasaṃ kurvannuttamo daṇḍamarhati / nyāyyaṃ kimiti sampṛcchet tavaiveyamasat kṛtiḥ ? //
aparādhaṃ yathoktaṃ ca dviguṇaṃ triguṇaṃ tataḥ / madhyamaṃ sāhasaṃ kurvannuttamo daṇḍamarhati //
dhigdaṇḍaṃ prathamaṃ cādyasāhasaṃ tadanantaram / yathoktaṃ tu tathā samyag yathāvṛddhi hyanantaram //
uttamaṃ sāhasaṃ kurvannuttamo daṇḍamarhati //
prathamaṃ sāhasaṃ cādau madhyamaṃ tadanantaram / yathoktaṃ dviguṇaṃ paścādavarodhaṃ tataḥ param //
buddhipūrvanṛghātena vinaitad daṇḍakalpanam //
uttamatvaṃ madhyamatvaṃ nīcatvaṃ cātra kīrtyate / guṇenaiva tu mukhyaṃ hi kulenāpi dhanena ca //
prathamaṃ sāhasaṃ kurvan madhyamo daṇḍamarhati / dhigdaṇḍamarddhadaṇḍaṃ ca pūrṇadaṇḍamanukramāt //
dviguṇaṃ triguṇaṃ paścāt saṃrodhaṃ nīcakarma ca / madhyamaṃ sāhasaṃ kurvan madhyamo daṇḍamarhati //
pūrvasāhasamādau tu yathoktaṃ dviguṇaṃ tataḥ / tāḍanaṃ bandhanaṃ paścāt purānnirvāsanāṅkane / uttamaṃ sāhasaṃ kurvan madhyamo daṇḍamarhati //
madhyamaṃ sāhasaṃ cādau yathoktaṃ tadanantaram / dviguṇaṃ triguṇaṃ paścād yāvajjīvaṃ tu bandhanam / prathamaṃ sāhasaṃ kurvannadhamo daṇḍamarhati //
arddhaṃ yathoktaṃ dviguṇaṃ triguṇaṃ bandhanaṃ tataḥ / madhyamaṃ sāhasaṃ kurvannadhamo daṇḍamarhati //
pūrvasāhasamādau tu yathoktaṃ dviguṇaṃ tataḥ / tataḥ saṃrodhanaṃ nityaṃ mārgasaṃskaraṇārthakam / uttamaṃ sāhasaṃ kurvan adhamo daṇḍamarhati //
madhyamaṃ sāhasaṃ cādau yathoktaṃ dviguṇaṃ tataḥ / yāvajjīvaṃ bandhanaṃ ca nīcakarmaiva kevalam //
haret pādaṃ dhanāt tasya yaḥ kuryyāddhanagarvataḥ / pūrvaṃ tato'rddhamakhilaṃ yāvajjīvaṃ tu bandhanam //
sahāyagauravād vidyāmadācca baladarpataḥ / pāpaṃ karoti yastaṃ tu bandhayet tāḍayet sadā //
bhāryyā putraśca bhaginī śiṣyo dāsaḥ snuṣānujaḥ / kṛtāparādhāstāḍyāste tanurajjusuveṇubhiḥ //
pṛṣṭhatastu śarīrasya nottamāṅge kathañcana / ato'nyathā tu praharaṃścoravaddaṇḍamarhati //
nīcakarmakaraṃ kuryyād bandhayitvā tu pāpinam / māsamātraṃ trimāsaṃ vā ṣaṇmāsaṃ vāpi vatsaram / yāvajjīvaṃ tu vā kaścit na kaścid vadhamarhati //
na nihanyācca bhūtāni tviti jāgartti vai śrutiḥ / tasmāt sarvaprayatnena vadhadaṇḍaṃ tyajet nṛpaḥ //
avarodhād bandhanena tāḍanena ca karṣayet / lobhānna karṣayedrājā dhanadaṇḍena vai prajām //
nāsahāyāstu pitrādyā daṇḍyāḥ syuraparādhinaḥ / kṣamāśīlasya vai rājño daṇḍagrahaṇamīdṛśam //
nāparādhaṃ tu kṣamate pradaṇḍo dhanahārakaḥ / nṛpo yadā tadā lokaḥ kṣubhyate bhidyate paraiḥ //
ataḥ subhāgadaṇḍī syāt kṣamāvān rañjako nṛpaḥ //
madyapaḥ kitavaḥ steno jāraścaṇḍaśca hiṃsakaḥ / tyaktavarṇāśramācāro nāstikaḥ śaṭha eva hi //
mithyābhiśāpakaḥ karṇejapāryyadevadūṣakau / asatyavāṅnyāsahārī tathā vṛttivighātakaḥ //
anyodayāsahiṣṇuśca hyutkocagrahaṇe rataḥ / akāryyakarttā mantrāṇāṃ kāryyāṇāṃ bhedakastathā / aniṣṭavāk paruṣavāgjalārāmaprabādhakaḥ / nakṣatrasūcī rājadviṭ kumantrī kūṭakāryyavit //
kuvaidyāmaṅgalāśaucaśīlo mārganirodhakaḥ / kusākṣyuddhataveśaśca svāmidrohī vyayādhikaḥ //
agnido garado veśyāsaktaḥ prabaladaṇḍakṛt / tathā pākṣikasabhyaśca balāllikhitagrāhakaḥ //
anyāyakārī kalahaśīlo yuddhe parāṅ‌mukhaḥ / sākṣyalopī pitṛmātṛsatīstrīmitradrohakaḥ //

asūyakaḥ śatrusevī marmabhedī ca vañcakaḥ / svakīyadviḍguptavṛttirvṛṣalo grāmakaṇṭakaḥ //
vinā kuṭumbabharaṇāt tapovidyārthinaḥ sadā / tṛṇakāṣṭhādiharaṇe śaktaḥ san bhaikṣyabhojakaḥ //
kanyāyā api vikretā kuṭumbavṛttihrāsakaḥ / adharmāsūcakaścāpi rājāniṣṭamupekṣakaḥ //
kulaṭā patiputraghnī svatantrā vṛddhaninditā / gṛhakṛtyojjhitā nityaṃ duṣṭācārāpriyasnuṣā / svabhāvaduṣṭānetān hi jñātvā rāṣṭrād vivāsayet //
dvīpe nivāsitavyāste baddhvā durgodare'thavā/ mārgasaṃskaraṇe yojyāḥ kadannanyūnabhojanāḥ//
tat tat jātyuktakarmāṇi kārayīta ca tairnṛpaḥ//
evaṃvidhānasādhūṃśca saṃsargeṇa ca dūṣitān/ daṇḍayitvā ca sanmārge śikṣayet tān nṛpaḥ sadā//
rājño rāṣṭrasya vikṛtiṃ tathā mantrigaṇasya ca/ icchanti śatrusambandhādye tān hanyāddhi drāṅnṛpaḥ//
necchecca yugapad hrāsaṃ gaṇadauṣṭye gaṇasya ca/ ekaikaṃ ghātayedrājā vatso'śnāti yathā stanam//
adharmaśīlo nṛpatiryadā taṃ bhīṣayejjanaḥ/ dharmaśīlātibalavadriporāśrayataḥ sadā//
yāvat tu dharmaśīlaḥ syāt sa nṛpastāvadeva hi/ anyathā naśyate loko drāṅnṛpo'pi vinaśyati//
mātaraṃ pitaraṃ bhāryyāṃ yaḥ santyajya vivarttate/ nigaḍairbandhayitvā taṃ yojayenmārgasaṃskṛtau/ tadbhṛtyarddhaṃ tu sandadyāt tebhyo rājā prayatnataḥ//
vidyāt paṇasahasraṃ tu daṇḍa uttamasāhasaḥ/ daśamāṣamitaṃ tāmraṃ tat paṇo rājamudritam/ varāṭisārddhaśatakamūlyaḥ kārṣāpaṇaśca saḥ//
tadarddhaśca tadarddhaśca madhyamaḥ prathamaḥ kramāt/ prathame sāhase daṇḍaḥ prathamaśca kramāt parau//
madhyame madhyamo dhāryaścottame tūttamo nṛpaiḥ/ sopāyāḥ kathitā miśre mitrodāsīnaśatravaḥ//
caturtha adhyāya
kośa nirūpaṇa prakaraṇa
atha kośaprakaraṇaṃ bruve miśre dvitīyakam / ekārthasamudāyo yaḥ sa kośaḥ syāt pṛthak pṛthak //
yena kena prakāreṇa dhanaṃ sañcinuyāt nṛpaḥ / tena saṃrakṣayedrāṣṭraṃ balaṃ yajñādikāḥ kriyāḥ //
balaprajārakṣaṇārthaṃ yajñārthaṃ kośasaṅgrahaḥ / paratreha ca sukhado nṛpasyānyaśca duḥkhadaḥ //
strīputrārthaṃ kṛto yaśca svopabhogāya kevalam / narakāyaiva sa jñeyo na paratra sukhapradaḥ //
anyāyenārjito yasmād yena tat pāpabhāk ca saḥ / supātrato gṛhītaṃ yad dattaṃ vā varddhate ca tat //
svāgamī sadvyayī pātramapātraṃ viparītakam / apātrasya haret sarvaṃ dhanaṃ rājā na doṣabhāk //
adharmaśīlāt nṛpatiḥ sarvaśaḥ saṃhareddhanam / chalād balād dasyuvṛttyā pararāṣṭrāddharet tathā //
tyaktvā nītibalaṃ svīyaprajāpīḍanato dhanam / sañcitaṃ yena tattasya sarājyaṃ śatrusādbhavet //
daṇḍabhūbhāgaśulkānāmādhikyāt kośavarddhanam / anāpadi na kurvīta tīrthadevakaragrahāt //
yadā śatruvināśārthaṃ balasaṃrakṣaṇodyataḥ / viśiṣṭadaṇḍaśulkādi dhanaṃ lokāt tadā haret //
dhanikebhyo bhṛtiṃ dattvā svāpattau taddhanaṃ haret / rājā svāpatsamuttīrṇastat svaṃ dadyāt savṛddhikam //
prajānyathā hīyate ca rājyaṃ kośo nṛpastathā / hīnāḥ prabaladaṇḍena surathādyā nṛpā yataḥ //
daṇḍabhūbhāgaśulkaistu vinā kośād balasya ca / saṃrakṣaṇaṃ bhavet samyag yāvadviśativatsaram / tathā koṇastu sandhāryyaḥ svaprajārakṣaṇakṣamaḥ //
balamūlo bhavet kośaḥ kośamūlaṃ balaṃ smṛtam / balasaṃrakṣaṇāt kośarāṣṭravṛddhirarikṣayaḥ //
jāyate tat trayaṃ svargaḥ prajāsaṃrakṣaṇena vai //
yajñārthaṃ dravyamutpannaṃ yajñaḥ svargasukhāyuṣe / aryyabhāvo balaṃ kośo rāṣṭravṛddhayai trayaṃ tvidam //
tad vṛddhirnītinaipuṇyāt kṣamāśīlanṛpasya ca / jāyate'to yatetaiva yāvat buddhibalodayam //
mālākārasya vṛttyaiva svaprajārakṣaṇena ca / śatruṃ hi karadīkṛtya taddhanaiḥ kośavarddhanam //
karoti sa nṛpaśreṣṭho madhyamo vaiśyavṛttitaḥ / adhamaḥ sevayā daṇḍatīrthadevakaragrahaiḥ //
prajā hīnadhanā rakṣyā bhṛtyā madhyadhanāḥ sadā / yathādhikṛt pratibhuvo'dhikadravyāstathottamāḥ //
dhanikāścottamadhanā na hīnā nādhikā nṛpaiḥ //
dvādaśābdaprapūraṃ yaddhanaṃ tannīcasaṃjñakam / paryāptaṃ ṣoḍaśābdānāṃ madhyamaṃ taddhanaṃ smṛtam / triṃśadabdaprapūraṃ yat kuṭumbasyottamaṃ dhanam //
kramādarthaṃ rakṣayed vā svāpattau nṛpa eṣu vai //
mūlairvyavaharantyaghairna vṛddhayā vaṇijaḥ kvacit / vikrīṇanti mahārghe tu hīnārghe sañcayanti hi //
vyavahāre dhṛtaṃ vaiśyaistaddhanena vinā sadā / anyathā svaprajātāpo nṛpaṃ dahati sānvayam //
dhānyānāṃ saṅgrahaḥ kāryyo vatsaratrayapūrttidaḥ / tattatkāle svarāṣṭrārthaṃ nṛpeṇātmahitāya ca / cirasthāyī samṛddhānāmadhiko vāpi ceṣyate //
supuṣṭaṃ kāntimajjātiśreṣṭhaṃ śuṣkaṃ navīnakam / sasugandhavarṇarasaṃ dhānyaṃ saṃvīkṣya rakṣayet / susamṛddhaṃ cirasthāyi mahārghamapi nānyathā //
viṣavahnihimavyāptaṃ kīṭajuṣṭaṃ na dhārayet / niḥsāratāṃ na hi prāptaṃ vyaye tāvanniyojayet //
vyayībhūtaṃ tu yad dṛṣṭvā tattulyaṃ tu navīnakam / gṛhṇīyāt suprayatnena vatsare vatsare nṛpaḥ //
oṣadhīnāṃ ca dhātūnāṃ tṛṇakāṣṭhādikasya ca / yantraśastrāstrāgnicūrṇabhāṇḍādervāsasāṃ tathā //
yadyacca sādhakaṃ dravyaṃ yadyatkāryye bhavet sadā / saṅgrahastasya tasyāpi karttavyaḥ kāryyasiddhidaḥ //
rakṣayet prayatnena saṅ‌gṛhītaṃ dhanādikam / ārjane tu mahad duḥkhaṃ rakṣaṇe taccaturguṇam //
kṣaṇaṃ copekṣitaṃ yattadvināśaṃ drāk samāpnuyāt //
ārjakasyaiva duḥkhaṃ syāt tathārjitavināśane / strīputrāṇāmapi tathā nānyeṣāṃ tu kathaṃ bhavet //
svakāryye śithilo yaḥ syāt kimanye na bhavanti hi / jāgarūkaḥ svakāryye yastat sahāyāśca tatsamāḥ //
yo jānātyarjituṃ samyagarjitaṃ na hi rakṣitum / nātaḥ parataro mūrkho vṛthā tasyārjanaśramaḥ //
ekasminnadhikāre tu yo dvāvadhikaroti saḥ / mūrkho jīvad dvibhāryyaśca hyativisrambhavāṃstathā //
mahādhanāśo hyalasaḥ strībhirnirjita eva hi / tathā yaḥ sākṣitāṃ pṛccheccorajārātatāyiṣu //
saṃrakṣayet kṛpaṇavat kāle dadyādviraktavat /namūrkhatvamanyathā yāti svadhanavyayato'pi ca //
vastuyāthātmyavijñāne svayameva yatet sadā / parīkṣakaiḥ svayaṃ rājā ratnādīn vīkṣya rakṣayet //
vajraṃ muktā pravālaṃ ca gomedaścandranīlakaḥ / vaidūryyaṃ puṣparāgaśca pācirmāṇikyameva ca / mahāratnāni caitāni nava proktāni sūribhiḥ //
raveḥ priyaṃ raktavarṇaṃ māṇikyaṃ tvindragoparuk / raktapītasitaśyāmacchavirmuktā priyā vidhoḥ //
sapītaraktarugbhaumapriyaṃ vidrumamuttamam / mayūracāṣapatrābhā pācirbudhahitā harit //
svarṇacchaviḥ puṣparāgaḥ pītavarṇo gurupriyaḥ / atyantaviśadaṃ vajraṃ tārakābhaṃ kaveḥ priyam //
hitaḥ śanerindranīlo hyasito ghanamegharuk / gomedaḥ priyakṛdrāhorīṣatpītāruṇaprabhaḥ //
otvakṣyābhaścalattantuvaidūryyaḥ ketuprītikṛt //
ratnaśreṣṭhataraṃ vajraṃ nīce gomedavidrume / gārutmataṃ tu māṇikyaṃ mauktikaṃ śreṣṭhameva hi / indranīlaṃ puṣparāgo vaidūryyaṃ madhyamaṃ smṛtam //
ratnaśreṣṭho durlabhaśca mahādyutirahermaṇiḥ //
ajālagarbhaṃ sadvarṇaṃ rekhāvinduvivarjitam / satkoṇaṃ suprabhaṃ ratnaṃ śreṣṭhaṃ ratnavido jaguḥ //
śarkarābhaṃ dalābhañca cipiṭaṃ vartulaṃ hi tat / varṇāḥ prabhāḥ sitā raktāḥ pītakṛṣṇāstu ratnajāḥ //
yathāvarṇaṃ yathācchāyaṃ ratnaṃ yad doṣavarjitam / śrīpuṣṭikīrttiśauryyāyuḥ karamanyadasat smṛtam //
varṇamākramate chāyā prabhā varṇaprakāśinī //

padmarāgastu māṇikyabhedaḥ kokanadacchaviḥ / na dhārayet putrakāmā nārī vajraṃ kadācana //
kālena hīnaṃ bhavati mauktikaṃ vidrumaṃ dhṛtam / gurutvāt prabhayā varṇād vistārādāśrayādapi //
ākṛtyā cādhimūlyaṃ syādratnaṃ yaddoṣavarjitam / nāyasollikhyate ratnaṃ vinā mauktikavidrumāt / pāṣāṇenāpi ca prāya iti ratnavido jaguḥ //
mūlyādhikyāya bhavati yadratnaṃ laghuvistṛtam / gurvalpaṃ hīnamaulyāya syādranaṃ tvapi sad‌guṇam //
śarkarābhaṃ hīnamaulyaṃ cipiṭaṃ madhyamaṃ smṛtam / dalābhaṃ śreṣṭhamūlyaṃ syād yathākāmāttu vartulam //
na jarāṃ yānti ratnāni vidrumaṃ mauktikaṃ vinā / rājadauṣṭyācca ratnānāṃ mūlyaṃ hīnādhikaṃ bhavet //
matsyāhiśaṅkhavārāhaveṇujīmūtaśuktitaḥ jāyate mauktikaṃ teṣu bhūri śuktyudbhavaṃ smṛtam //
kṛṣṇaṃ sitaṃ pītaraktaṃ dvicatuḥsaptakañcukam / tripañcasaptāvaraṇamuttarottaramuttamam //
kṛṣṇaṃ sitaṃ kramādraktaṃ pītantu jaraṭhaṃ viduḥ / kaniṣṭhaṃ madhyamaṃ śreṣṭhaṃ kramācchuktyudbhavaṃ viduḥ //
tadeva hi bhaved vedhyamavedhyānītarāṇi ca / kurvanti kṛtrimaṃ tadvat siṃhaladvīpavāsinaḥ //
tatsandehavināśārthaṃ mauktikaṃ suparīkṣayet / uṣṇe salavaṇasnehe jale niśyuṣitaṃ hi tat //
vrīhibhirmarditaṃ neyād vaivaryaṃ tadakṛtrimam / śreṣṭhābhaṃ śuktijaṃ vidyānmadhyābhaṃ tvitarad viduḥ //
tulākalpitamūlyaṃ syādratnaṃ gomedakaṃ vinā //
kṣumāviṃśatibhī raktī ratnānāṃ mauktikaṃ vinā / raktitrayaṃ tu muktāyāścatuḥ kṛṣṇalakairbhavet //
caturviṃśatibhistābhī ratnaṭaṅkastu raktibhiḥ / ṭaṅkaiścaturbhistolaḥ syāt svarṇavidrumayoḥ sadā //
ekasyaiva hi vajrasya tvekaraktimitasya ca / suvistṛtadalasyaiva mūlyaṃ pañcasuvarṇakam //
raktikādalavistārācchreṣṭhaṃ pañcaguṇaṃ yadi / yathā yathā bhavennyūnaṃ hīnamaulyaṃ tathā tathā //
atrāṣṭaraktiko māṣo daśamāṣaiḥ suvarṇakaḥ / svarṇasya tat pañcamūlyaṃ rājatāśītikarṣakam //
yathā gurutaraṃ vajraṃ tanmūlyaṃ raktivargataḥ / tṛtīyāṃśavihīnantu cipiṭasya prakīrttitam //
arddhantu śarkarābhasya cottamaṃ mūlyamīritam / raktikāyāśca dve vajre tadarddhaṃ mūlyamarhataḥ //
tadarddhaṃ bahavo'rhanti madhyā hīnā yathā guṇaiḥ / uttamārghaṃ tadarddhaṃ vā hīrakā guṇahānataḥ //
vargaraktiṣu sandhāryyaṃ kalānāṃ navakaṃ pṛthak / tathāṃśapañcakaṃ pūrvaṃ triṃśadbhistadbhajet tataḥ //
labdhaṃ kalāsu saṃyojyaṃ kalānāṃ ṣoḍaśāṃśakaiḥ / muktānāṃ kalpayenmūlyaṃ hīnamadhyottamaṃ yathā //
sahastrādadhike muktāraktivargaśate śate / kalātriṃśatakaṃ tyaktvā śeṣānmūlyaṃ prakalpayet //
śatādūrdhvaṃ raktivargāddhraso viṃśatiraktikāḥ / pratiśatāt tu vajrasya suvistṛtadalasya ca / tathaiva cipiṭasyāpi vistṛtasya ca hrāsayet //
śarkarābhasya pañcāśaccatvāriṃśacca vaikataḥ //
ratnaṃ na dhārayet kṛṣṇaraktavinduyutaṃ sadā //
gārutmataṃ tūttamaṃ cenmāṇikyaṃ mūlyamarhataḥ / suvarṇaṃ raktimātraṃ ced yathā raktistathā guru //
raktimātraḥ puṣparāgo nīlaḥ svarṇārghamarhataḥ / calattrisūtro vaidūryyaścottamaṃ mūlyamarhati //
pravālaṃ tolakamitaṃ svarṇārddhaṃ mūlyamarhati / atyalpamūlyo gomedo nonmānantu yato'rhati //
saṃkhyātaḥ svalparatnānāṃ mūlyaṃ syāddhīrakā‌dvinā / atyantaramaṇīyānāṃ durlabhānāṃ ca kāmataḥ / bhavenmūlyaṃ na mānena tathātiguṇaśālinām //
vya‌ṅghricaturdaśahato vargo mauktikaraktijaḥ / caturviṃśatibhirbhakto labdhānmūlyaṃ prakalpayet //
uttamantu suvarṇārghamūnamūnaṃ yathāguṇam //
raktaṃ pītaṃ vartulaṃ cenmauktikaṃ cottamaṃ sitam / adhamaṃ cipiṭaṃ śarkarābhamanyat tu madhyamam //
ratne svābhāvikā doṣāḥ santi dhātuṣu kṛtrimāḥ / ato dhātūn samparīkṣya tanmūlyaṃ kalpayed budhaḥ //
suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ vaṅgaṃ sīsañca raṅgakam / lohaṃ ca dhātavaḥ sapta hyeṣāmanye tu saṅkarāḥ //
yathāpūrvaṃ tu śreṣṭhaṃ syāt svarṇaṃ śreṣṭhataraṃ matam / vaṅgatāmrabhavaṃ kāṃsyaṃ pittalaṃ tāmraraṅgajam //
mānasamamapi svarṇaṃ tanu syāt pṛthulāḥ pare //
ekacchidrasamākṛṣṭe samakhaṇḍe dvayoryadā / dhātoḥ sūtraṃ mānasamaṃ nirduṣṭasya bhavet tadā //
yantraśastrāstrarūpaṃ yanmahāmūlyaṃ bhavedayaḥ / rajataṃ ṣoḍaśaguṇaṃ bhavet svarṇasya mūlyakam //
tāmraṃ rajatamūlyaṃ syāt prāyo'śītiguṇaṃ tathā / tāmrādhikaṃ sārddhaguṇaṃ vaṅgaṃ vaṅgāt tathā pare //
raṅgasīse dvitriguṇe tāmrāllohantu ṣaḍguṇam / mūlyametadviśiṣṭantu hyuktaṃ prāṅmūlyakalpanam //
suśṛṅgavarṇā sudughā bahudugdhā suvatsakā / taruṇyalpā vā mahatī mūlyādhikyāya gaurbhavet //
pītavatsā praṣṭhadugdhā tanmūlyaṃ rājataṃ palam / ajāyāśca gavārddhaṃ syānmeṣyā mūlyamajārddhakam //
dṛḍhasya yuddhaśīlasya palaṃ meṣasya rājatam / daśa vāṣṭau palaṃ mūlyaṃ rājataṃ tūttamaṃ gavām //
palaṃ meṣyā aveścāpi rājataṃ mūlyamuttamam / gavāṃ samaṃ sārddhaguṇaṃ mahiṣyā mūlyamuttamam //
suśṛṅgavarṇabalino voḍhuḥ śīghragamasya ca / aṣṭatālavṛṣasyaiva mūlyaṃ ṣaṣṭipalaṃ smṛtam //
mahiṣasyottamaṃ mūlyaṃ sapta cāṣṭau palāni ca / dvitricatuḥsahastraṃ vā mūlyaṃ śreṣṭhaṃ gajāśvayoḥ //
uṣṭrasya māhiṣasamaṃ mūlyamuttamamīritam //
yojanānāṃ śataṃ gantā caikenāhnāśva uttamaḥ / mūlyaṃ tasya suvarṇānāṃ śreṣṭhaṃ pañcaśatāni hi //
triṃśadyojanagantā vai uṣṭraḥ śreṣṭhastu tasya vai / palānāṃ tu śataṃ mūlyaṃ rājataṃ parikīrttitam //
balenoccena yuddhena madenāpratimo gajaḥ / yastasya mūlyaṃ niṣkāṇāṃ dvisahastraṃ prakīrttitam //
caturmāṣamitaṃ svarṇaṃ niṣka ityabhidhīyate / pañcaraktimito māṣo gajamaulye prakīrttitaḥ //
ratnabhūtantu tattat syād yadyadapratimaṃ bhuvi / yathādeśaṃ yathākālaṃ mūlyaṃ sarvasya kalpayet //
na mūlyaṃ guṇahīnasya vyavahārākṣamasya ca / nīcamadhyottamatvantu sarvasmin mūlyakalpane / cintanīyaṃ budhairlokād vastujātasya sarvadā //
vikretṛkretṛto rājabhāgaḥ śulkamudāhṛtam / śulkadeśā haṭṭamārgāḥ karasīmāḥ prakīrttitāḥ //
vastujātasyaikavāraṃ śulkaṃ grāhyaṃ prayatnataḥ / kvaccinnaivāsakṛcchulkaṃ rāṣṭre grāhyaṃ nṛpaiśchalāt //
dvātriṃśāṃśaṃ haredrājā vikretuḥ kretureva vā / viṃśāṃśaṃ vā ṣoḍaśāṃśaṃ śulkaṃ mūlyāvirodhakam //
na hīnasamamūlyāddhi śulkaṃ vikretṛto haret / lābhaṃ dṛṣṭvā harecchulkaṃ kretṛtaśca sadā nṛpaḥ //
bahumadhyālpaphalitāṃ bhuvaṃ mānamitāṃ sadā / jñātvā pūrvaṃ bhāgamicchuḥ paścādbhāgaṃ vikalpayet //
harecca karṣakādbhāgaṃ yathā naṣṭo bhavenna saḥ / mālākāra iva grāhyo bhāgo nāṅgārakāravat //
bahumadhyālpaphalatastāratamyaṃ vimṛśya ca / rājabhāgādivyayato dviguṇaṃ labhyate yataḥ / kṛṣikṛtyantu tacchreṣṭhaṃ tannyūnaṃ duḥkhadaṃ nṛṇām //
taḍāgavāpikākūpamātṛkāddevamātṛkāt / deśānnadīmātṛkāt tu rājānukramataḥ sadā //
tṛtīyāṃśaṃ caturthāṃśabharddhāṃśantu haret phalam / ṣaṣṭhāṃśamūṣarāt tadvat pāṣāṇādisamākulāt //
rājabhāgastu rajataśatakarṣamito yataḥ / karṣakāllabhyate tasmai viṃśāṃśamutsṛjennṛpaḥ //
svarṇādarddhaṃ ca rajatāt tṛtīyāṃśañca tāmrataḥ / caturthāṃśantu ṣaṣṭhāṃśaṃ lohād vaṅgācca sīsakāt //
ratnārddhaṃ caiva kṣārārddhaṃ khanijād vyayaśeṣataḥ / lābhādhikyaṃ karṣakāderyathā dṛṣṭvā haret phalam / tridhā vā pañcadhā kṛtvā saptadhā daśadhāpi vā //

tṛṇakāṣṭhādiharakād viṃśatyaṃśaṃ haret phalam / ajāvigomahiṣyāśvavṛ‌ddhito'ṣṭāṃśamāharet / mahiṣyajāvigodugdhāt ṣoḍaśāṃśaṃ harennṛpaḥ //
kāruśilpigaṇāt pakṣe dainikaṃ karma kārayet / tasya vṛddhyai taḍāgaṃ vā vāpikāṃ kṛtrimāṃ nadīm //
kurvantyanyat tadvidhaṃ vā karṣantyabhinavāṃ bhuvam / tadvyayadviguṇaṃ yāvanna tebhyo bhāgamāharet //
bhuvi bhāgaṃ bhṛtiṃ śulkaṃ vṛddhimutkocakaṃ karam / sadya eva haret sarvaṃ na tu kālavilambanaiḥ
dadyāt pratikarṣakāya bhāgapatraṃ svacihnitam / niyamya grāmabhūbhāgamekasmād dhanikāddharet //
gṛhītvā tatpratibhuvaṃ dhanaṃ prāk tatsamaṃ tu vā / vibhāgaśo gṛhītvāpi māsi māsi ṛtau ṛtau //
ṣoḍaśadvādaśadaśāṣṭāṃśato vādhikāriṇaḥ / svāṃśāt ṣaṣṭhāṃśabhāgena grāmapān sanniyojayet //
gavādidugdhānnaphalaṃ kuṭumbārthāddharennṛpaḥ / upabhoge dhānyavastraṃ kretṛto nāharet phalam //
vārddhuṣikācca kausīdād dvātriṃśāṃśaṃ harennṛpaḥ / gṛhādyādhārabhūśulkaṃ kṛṣṭabhūmerivāharet //
tathā cāpaṇikebhyastu paṇyabhūśulkamāharet / mārgasaṃskārarakṣārthaṃ mārgagebhyo haret phalam //
sarvataḥ phalabhugbhūtvā dāsavat syāttu rakṣaṇe / iti kośaprakaraṇaṃ samāsāt kathitaṃ kila //
caturtha adhyāya
rāṣṭra prakaraṇa
atha miśre tṛtīyantu rāṣṭra vakṣye samāsataḥ / sthāvaraṃ jaṅgamañcāpi rāṣṭraśabdena gīyate //
yasyādhīnaṃ bhaved yāvat tadrāṣṭraṃ tasya vai bhavet //
kuveratā śataguṇādhikā sarvaguṇāt tataḥ / īśatā cādhikatarā sā nālpatapasaḥ phalam //
sa dīvyati pṛthivyāṃ tu nānyo devo yataḥ smṛtaḥ //
yasyāśrito bhavellokastadvadācarati prajā / bhuṅkte rāṣṭraphalaṃ samyagato rāṣṭrakṛtaṃ tvagham //
svasvadharmaparo loko yasya rāṣṭra pravarttate / dharmanītiparo rājā ciraṃ kīrttiṃ sa cāśnute //
bhūmau yāvad yasya kīrttistāvat svarge sa tiṣṭhati //
akīrttireva narako nānyo'sti narako divi / naradehād vinā tvanyo deho naraka eva saḥ //
mahat pāpaphalaṃ vidyādādhivyādhisvarūpakam / svayaṃ dharmaparo bhūtvā dharme saṃsthāpayet prajāḥ / pramāṇabhūtaṃ dharmiṣṭhamupasarpantyataḥ prajāḥ //
deśadharmā jātidharmāḥ kuladharmāḥ sanātanāḥ / muniproktāśca ye dharmāḥ prācīnā nūtanāśca ye //
te rāṣṭraguptyai sandhāryyā jñātvā yatnena sannṛpaiḥ / dharmasaṃsthāpanādrājā śriyaṃ kīrtti pravindati //
caturdhā bheditā jātirbahmaṇā karmabhiḥ purā / tattatsāṅkaryyāsāṅkaryyāt pratilomānulomataḥ / jātyānantyantu samprāptaṃ tadvaktuṃ naiva śakyate //
manyante jātibhedaṃ ye manuṣyāṇāṃ tu janmanā / ta eva hi vijānanti pārthakyaṃ nāmakarmmabhiḥ //
jarāyujāṇḍajā svedodbhijjā jātiḥ susaṅgrahāt / uttamo nīcasaṃsargād bhavennīcastu janmanā //
nīco bhavennottamastu saṃsargād vāpi janmanā / karmmaṇottamanīcatvaṃ kālatastu bhaved guṇaiḥ / vidyākalāśrayeṇaiva tannāmnā jātirucyate //
ijyādhyayanadānāni karmāṇi tu dvijanmanām / pratigraho'dhyāpanañca yājanaṃ brāhmaṇe'dhikam //
sadrakṣaṇaṃ duṣṭanāśaḥ svāṃśādānantu kṣatriye / kṛṣigoguptivāṇijyamadhikantu viśāṃ smṛtam //
dānaṃ sevaiva śūdrādernīcakarmma prakīrttitam //
kriyābhedaistu sarveṣāṃ bhṛtivṛttiraninditā / sīrabhedaiḥ kṛṣiḥ proktā manvādyairbrāhmaṇādiṣu //
brāhmaṇaiḥ ṣoḍaśagavaṃ caturūnaṃ yathā paraiḥ / dvigavaṃ vāntyajaiḥ sīraṃ dṛṣṭ‌vā bhūmārdavaṃ tathā //
brāhmaṇena vinānyeṣāṃ bhikṣāvṛttirvigarhitā //
tapoviśeṣairvividhairvrataiśca vidhicoditaiḥ / vedaḥ kṛtsno'dhigantavyaḥ sarahasyo dvijanmanā //
yo'dhītavidyaḥ sakalaḥ sa sarveṣāṃ gururbhavet / na ca jātyānadhīto yo gururbhavitumarhati //
vidyā hyanantāśca kalāḥ saṃkhyātuṃ naiva śakyate / vidyā mukhyāśca dvātriṃśaccatuḥṣaṣṭiḥ kalāḥ smṛtāḥ //
yad yat syād vācikaṃ samyak karma vidyābhisaṃjñakam / śakto mūko'pi yat kartuṃ kalāsaṃjñantu tat smṛtam //
uktaṃ saṅ‌kṣepato lakṣma viśiṣṭaṃ pṛthagucyate / vidyānāñca kalānāñca nāmāni tu pṛthak pṛthak //
ṛgyajuḥ sāma cātharvā vedā āyurdhanuḥ kramāt / gāndharvaścaiva tantrāṇi upavedāḥ prakīrttitāḥ //
śikṣā vyākaraṇaṃ kalpo niruktaṃ jyotiṣaṃ tathā / chandaḥ ṣaḍaṅgānīmāni vedānāṃ kīrttitāni hi //
mīmāṃsātarkasāṃkhyāni vedānto yoga eva ca / itihāsāḥ purāṇāni smṛtayo nāstikaṃ matam //
arthaśāstraṃ kāmaśāstraṃ tathā śilpamalaṅkṛtiḥ / kāvyāni deśabhāṣāvasaroktiryāvanaṃ matam / deśādidharmā dvātriṃśadetā vidyābhisaṃjñitāḥ //
mantrabrāhmaṇayorvedanāma proktamṛgādiṣu //
japahomārcanaṃ yasya devatāprītidaṃ bhavet / uccārānmantrasaṃjñaṃ tadviniyogi ca brāhmaṇam //
ṛgrūpā yatra ye mantrāḥ pādaśo'rddharcaśo'pi vā / yeṣāṃ hautraṃ sa ṛgbhāgaḥ samākhyānaṃ ca yatra vā //
praśliṣṭapaṭhitā mantrā vṛttagītivivarjitāḥ / ādhvaryyavaṃ yatra karmma triguṇaṃ yatra pāṭhanam / mantrabrāhmaṇayoreva yajurvedaḥ sa ucyate //
ud‌gīthaṃ yasya śastrāderyajñe tat sāmasaṃjñakam //
atharvāṅgiraso nāma hyupāsyopāsanātmakaḥ / iti vedacatuṣkantu hyuddiṣṭañca samāsataḥ //
vindatyāyurvetti samyagākṛtyauṣadhihetutaḥ / yasminnṛgvedopavedaḥ sa cāyurvedasaṃjñakaḥ //
yuddhaśastrāstravyūhādiracanākuśalo bhavet / yajurvedopavedo'yaṃ dhanurvedastu yena saḥ //
svarairudāttādidharmaistantrīkaṇṭhotthitaiḥ sadā / satālairgānavijñānaṃ gāndharvo veda eva saḥ //
vividhopāsyamantrāṇāṃ prayogāḥ suvibhedataḥ / kathitāḥ sopasaṃhārāstaddharmaniyamaiśca ṣaṭ / atharvaṇāṃ copavedastantrarūpaḥ sa eva hi //
svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnānupradānataḥ / savanādyaiśca sā śikṣā varṇānāṃ pāṭhaśikṣaṇāt //
prayogo yatra yajñānāmukto brāhmaṇaśeṣataḥ / śrautakalpaḥ sa vijñeyaḥ smārttakalpastathetaraḥ //
vyākṛtāḥ pratyayādyaiśca dhātusandhisamāsataḥ / śabdā yatra vyākaraṇametaddhi bahuliṅgataḥ //
śabdanirvacanaṃ yatra vākyārthaikārthasaṅ‌grahaḥ / niruktaṃ tat samākhyānād vedāṅga śrotrasaṃjñakam //
nakṣatragrahagamanaiḥ kālo yena vidhīyate / saṃhitābhiśca horābhirgaṇitairjyotiṣaṃ hi tat //
myarastajabhragairlāntaiḥ padyaṃ yatra pramāṇataḥ / kalpyate chandaḥśāstraṃ tad vedānāṃ pādarūpadhṛk //
yatra vyavasthitā cārthakalpanā vidhibhedataḥ / mīmāṃsā vedavākyānāṃ saiva nyāyaśva kīrttitaḥ //
bhāvābhāvapadārthānāṃ pratyakṣādipramāṇataḥ / saviveko yatra tarkaḥ kaṇādādimataṃ ca yat //
puruṣo'ṣṭau prakṛtayo vikārāḥ ṣoḍaśeti ca / tattvādisaṃkhyāvaiśiṣṭyāt sāṃkhyamityabhidhīyate //
brahaukamadvitīyaṃ syānnānā nehāsti kiñcana / māyikaṃ sarvamajñānād bhāti vedāntināṃ matam //
cittavṛttinirodhastu prāṇasaṃyamanādibhiḥ / tad yogaśāstraṃ vijñeyaṃ yasmin dhyānasamādhitaḥ ///
prāgvṛttakathanaṃ caikarājakṛtyamiṣāditaḥ / yasmin sa itihāsaḥ syāt purāvṛttaḥ sa eva hi //
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ yasmin purāṇaṃ tad vikīrttitam //
varṇādidharmmasmaraṇaṃ yatra vedāvirodhakam / kīrttanaṃ cārthaśāstrāṇāṃ smṛtiḥ sā ca prakīrttitā //
yuktirbalīyasī yatra sarvaṃ svābhāvikaṃ matam / kasyāpi neśvaraḥ karttā na vedo nāstikaṃ hi tat //
śrutismṛtyavirodhena rājavṛttādiśāsanam / suyuktyārthārjanaṃ yatra hyarthaśāstraṃ taducyate //

śaśādibhedataḥ puṃsāmanukūlādibhedataḥ / padminyādiprabhedena strīṇāṃ svīyādibhedataḥ / tat kāmaśāstraṃ sattvāderlakṣma yatrāsti cobhayoḥ //
prāsādapratimārāmagṛhavāpyādisatkṛtiḥ / kathitā yatra tacchilpaśāstramuktaṃ maharṣibhiḥ //
samanyūnādhikatvena sārūpyādiprabhedataḥ / anyo'nyaguṇabhūṣā tu varṇyate'laṅ‌kṛtiśca sā //
sarasālaṅkṛtāduṣṭaśabdārthaṃ kāvyameva tat / vilakṣaṇacamatkārabījaṃ padyādibhedataḥ //
lokasaṅketato'rthānāṃ sugrahā vāk tu daiśikī //
vinā kauśikaśāstrīyasaṅketaiḥ kāryyasādhikā / yathākālocitā vāg vāvasaroktiśca sā smṛtā //
īśvaraḥ kāraṇaṃ yatrādṛśyo'sti jagataḥ sadā / śrutismṛtī vinā dharmādharmau stastacca yāvanam / śrutyādibhinnadharmo'sti yatra tad yāvanaṃ matam //
kalpitaśrutimūlo vāmūlo lokairdhṛtaḥ sadā / deśādidharmmaḥ sa jñeyo deśe deśe kule kule //
pṛthak pṛthak tu vidyānāṃ lakṣaṇaṃ samprakāśitam / kalānāṃ na pṛthaṅnāma lakṣma cāstīha kevalam //
pṛthak pṛthak kriyābhirhi kalābhedastu jāyate / yāṃ yāṃ kalāṃ samāśritya tannāmnā jātirucyate //
hāvabhāvādisaṃyuktaṃ narttanaṃ tu kalā smṛtā / anekavādyakaraṇe jñānaṃ tadvādane kalā //
vastrālaṅkārasandhānaṃ strīpuṃsośca kalā smṛtā / anekarūpāvirbhāvakṛtijñānaṃ kalā smṛtā //
śayyāstaraṇasaṃyogapuṣpādigrathanaṃ kalā / dyūtādyanekakrīḍābhī rañjanaṃ tu kalā smṛtā //
anekāsanasandhānai raterjñānaṃ kalā smṛtā / kalāsaptakametaddhi gāndharve samudāhṛtam //
makarandāsavādīnāṃ madyādīnāṃ kṛtiḥ kalā / śalyagūḍhāhṛtau jñānaṃ śirāvraṇavyadhe kalā //
hiṅgvādirasasaṃyogādannādipacanaṃ kalā / vṛkṣādiprasavāropapālanādikṛtiḥ kalā //
pāṣāṇadhātvādidṛtistadbhasmīkaraṇaṃ kalā / yāvadikṣuvikārāṇāṃ kṛtijñānaṃ kalā smṛtā //
dhātvauṣadhīnāṃ saṃyogakriyājñānaṃ kalā smṛtā / dhātusāṅkaryyapārthakyakaraṇantu kalā smṛtā //
saṃyogāpūrvavijñānaṃ dhātvādīnāṃ kalā smṛtā / kṣāraniṣkāsanajñānaṃ kalāsaṃjñantu tat smṛtam / kalādaśakametaddhi hyāyurvedāgameṣu ca //
śastrasandhānavikṣepaḥ padādinyāsataḥ kalā / sandhyāghātākṛṣṭibhedairmallayuddhaṃ kalā smṛtā //
bāhuyuddhantu mallānāmaśastraṃ muṣṭibhiḥ smṛtam / mṛtasya tasya na svargo yaśo nehāpi vidyate //
baladarpavināśāntaṃ niyuddhaṃ yaśase ripoḥ / na kasyāsīddhi kuryyād vai prāṇāntaṃ bāhuyuddhakam //
kṛtapratikṛtaiścitrairbāhubhiśca susaṅkaṭaiḥ / sannipātāvaghātaiśca pramādonmathanaistathā / kṛtaṃ nipīḍanaṃ jñeyaṃ tanmuktistu pratikriyā //
kalābhilakṣite deśe yantrādyastranipātanam / vādyasaṅketato vyūharacanādi kalā smṛtā //
gajāśvarathagatyā tu yuddhasaṃyojanaṃ kalā / kalāpañcakametaddhi dhanurvedāgame sthitam //
vividhāsanamudrābhirdevatātoṣaṇaṃ kalā / sārathyaṃ ca gajāśvādergatiśikṣā kalā smṛtā //
mṛttikākāṣṭhapāṣāṇadhātubhāṇḍādisatkriyā / pṛthak kalācatuṣkaṃ tu citrādyālekhanaṃ kalā //
taḍāgavāpīprāsādasamabhūmikriyā kalā / ghaṭyādyanekayantrāṇāṃ vādyānāntu kṛtiḥ kalā //
hīnamadhyādisaṃyogavarṇādyai rañjanaṃ kalā / jalavāyvagnisaṃyoganirodhaiśca kriyā kalā //
naukārathādiyānānāṃ kṛtijñānaṃ kalā smṛtā / sūtrādirajjukaraṇavijñānantu kalā smṛtā //
anekatantusaṃyogaiḥ paṭabandhaḥ kalā smṛtā / vedhādisadasajjñānaṃ ratnānāñca kalā smṛtā //
svarṇādīnāntu yāthātmyavijñānañca kalā smṛtā / kṛtrimasvarṇaratnādikriyājñānaṃ kalā smṛtā //
svarṇādyalaṅkārakṛtiḥ kalā lepādisatkṛtiḥ / mārdavādikriyājñānaṃ carmaṇāntu kalā smṛtā //
paśucarmāṅganirhārakriyājñānaṃ kalā smṛtā / dugdhadohādivijñānaṃ ghṛtāntantu kalā smṛtā //
sīvane kañcakādīnāṃ vijñānantu kalātmakam / bāhvādibhiśca taraṇaṃ kalāsaṃjñaṃ jale smṛtam //
mārjane gṛhabhāṇḍādervijñānantu kalā smṛtā / vastrasammārjanañcaiva kṣurakarma kale hyabhe //
tilamāṃsādisnehānāṃ kalā niṣkāsane kṛtiḥ / sīrādyākarṣaṇe jñānaṃ vṛkṣādyārohaṇe kalā //
mano'nukūlasevāyāḥ kṛtijñānaṃ kalā smṛtā / veṇutṛṇādipātrāṇāṃ kṛtijñānaṃ kalā smṛtā //
kācapātrādikaraṇavijñānantu kalā smṛtā / saṃsecanaṃ saṃharaṇaṃ jalānāṃ tu kalā smṛtā //
lohābhisāraśastrāstrakṛtijñānaṃ kalā smṛtā / gajāśvavṛṣabhoṣṭrāṇāṃ palyāṇādikriyā kalā //
śiśoḥ saṃrakṣaṇe jñānaṃ dhāraṇe krīḍane kalā / suyuktatāḍanajñānamaparādhijane kalā //
nānādeśīyavarṇānāṃ susamyag lekhane kalā / tāmbūlarakṣādikṛtivijñānantu kalā smṛtā //
ādānamāśukāritvaṃ pratidānaṃ cirakriyā / kalāsu dvau guṇau jñeyau dve kale parikīrttite //
catuḥṣaṣṭikalā hyetāḥ saṅ‌kṣepeṇa nidarśitāḥ / yāṃ yāṃ kalāṃ samāśritya nipuṇo yo hi mānavaḥ / naipuṇyakaraṇe samyak tāṃ tāṃ kuryyāt sa eva hi //
srotaḥ
śukranīti