શુક્રનીતિઃ · અધ્યાય p1

શુક્રનીતિઃ
પ્રથમ અધ્યાય
પ્રણમ્ય જગદાધારં સર્ગસ્થિત્યન્તકારણમ્ । સમ્પૂજ્ય ભાર્ગવઃ પૃષ્ટો વન્દિતઃ પૂજિતઃ સ્તુતઃ ॥
પૂર્વદેવૈર્યથાન્યાયં નીતિસારમુવાચ તાન્ । શતલક્ષશ્લોકમિતં નીતિશાસ્ત્રમથોક્તવાન્ ॥
સ્વયમ્ભૂર્ભગવાઁલ્લોકહિતાર્થં સઙ્ગ્રહેણ વૈ । તત્સારં તુ વસિષ્ઠાદ્યૈરસ્માભિર્વૃદ્ધિહેતવે ॥
અલ્પાયુર્ભૂભૃદાદ્યર્થં સઙ્ક્ષિપ્તં તર્કવિસ્તૃતમ્ । ક્રિયૈકદેશબોધીનિ શાસ્ત્રાણ્યન્યાનિ સન્તિ હિ ॥
સર્વોપજીવકં લોકસ્થિતિકૃન્નીતિશાસ્ત્રકમ્ । ધર્માર્થકામમૂલં હિ સ્મૃતં મોક્ષપ્રદં યતઃ ॥
અતઃ સદા નીતિશાસ્ત્રમભ્યસેદ્યત્નતો નૃપઃ । યદ્વિજ્ઞાનાન્નૃપાદ્યાશ્ચ શત્રુજિલ્લોકરઞ્જકાઃ ॥
સુનીતિકુશલા નિત્યં પ્રભવન્તિ ચ ભૂમિપાઃ । શબ્દાર્થાનાં ન કિં જ્ઞાનં વિના વ્યાકરણાદ્ભવેત્ ॥
પ્રાકૃતાનાં પદાર્થાનાં ન્યાયતર્કૈર્વિના ન કિમ્ । વિધિક્રિયાવ્યવસ્થાનાં ન કિં મીમાંસયા વિના ॥
દેહાદીનાં નશ્વરત્વં વેદાન્તૈર્ન વિના હિ કિમ્ । સ્વસ્યાભિમતબોધીનિ શાસ્ત્રાણ્યેતાનિ સન્તિ હિ ॥
તત્તન્મતાનુગૈઃ સર્વૈર્વિધૃતાનિ જનૈઃ સદા । બુદ્ધિકૌશલમેતદ્ધિ તૈઃ કિં સ્યાદ્ વ્યવહારિણામ્ ॥
સર્વલોકવ્યવહારસ્થિતિર્નીત્યા વિના નહિ । યથાઽશનૈર્વિના દેહસ્થિતિર્ન સ્યાદ્ધિ દેહિનામ્ ॥
સર્વાભીષ્ટકરં નીતિશાસ્ત્રં સ્યાત્સર્વસમ્મતમ્ । અત્યાવશ્યં નૃપસ્યાપિ સ સર્વેષાં પ્રભુર્યતઃ ॥
શત્રવો નીતિહીનાનાં યથાઽપથ્યાશિનાં ગદાઃ । સદ્યઃ કેચિચ્ચ કાલેન ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥
નૃપસ્ય પરમો ધર્મઃ પ્રજાનાં પરિપાલનમ્ । દુષ્ટનિગ્રહણં નિત્યં ન નીત્યાઽતો વિના હ્યુભે ॥
અનીતિરેવ સચ્છિદ્રં રાજ્ઞો નિત્યં ભયાવહમ્ । શત્રુસંવર્ધનં પ્રોક્તં બલહ્રાસકરં મહત્ ॥
નીતિં ત્યક્ત્વા વર્ત્તતે યઃ સ્વતન્ત્રઃ સ હિ દુઃખભાક્ । સ્વતન્ત્રપ્રભુસેવા તુ હ્યસિધારાવલેહનમ્ ॥
સ્વારાધ્યો નીતિમાન્ રાજા દુરારાધ્યસ્ત્વનીતિમાન્ । યત્ર નીતિબલે ચોભે તત્ર શ્રીસ્સર્વતોમુખી ॥
અપ્રેરિતહિતકરં સર્વરાષ્ટ્રં ભવેદ્યથા । તથા નીતિસ્તુ સન્ધાર્યા નૃપેણાત્મહિતાય વૈ ॥
ભિન્નં રાષ્ટ્રં બલં ભિન્નં ભિન્નોઽમાત્યાદિકો ગણઃ । અકૌશલ્યં નૃપસ્યૈતદનીતેર્યસ્ય સર્વદા ॥
તપસા તેજ આદત્તે શાસ્તા પાતા ચ રઞ્જકઃ । નૃપઃ સ્વપ્રાક્તનાદ્ધત્તે તપસા ચ મહીમિમામ્ ॥
વૃષ્ટિશીતોષ્ણનક્ષત્રગતિરૂપસ્વભાવતઃ । ઇષ્ટાનિષ્ટાધિકં ન્યૂનાચારૈઃ કાલસ્તુ ભિદ્યતે ॥
આચારપ્રેરકો રાજા હ્યેતત્કાલસ્ય કારણમ્ । યદિ કાલઃ પ્રમાણં હિ કસ્માદ્ધર્મોઽસ્તિ કર્તૃષુ ॥
રાજદણ્ડભયાલ્લોકઃ સ્વસ્વધર્મપરો ભવેત્ । યો હિ સ્વધર્મનિરતઃ સ તેજસ્વી ભવેદિહ ॥
વિના સ્વધર્માન્ન સુખં સ્વધર્મો હિ પરં તપઃ । તપઃ સ્વધર્મરૂપં યદ્વર્ધિતં યેન વૈ સદા ॥
દેવાસ્તુ કિઙ્કરાસ્તસ્ય કિં પુનર્મનુજા ભુવિ । સુદણ્ડૈર્ધર્મનિરતાઃ પ્રજાઃ કુર્યાન્મહાભયૈઃ ॥
નૃપઃ સ્વધર્મનિરતો ભૂત્વા તેજઃક્ષયોઽન્યથા । અભિષિક્તોઽનભિષિક્તો નૃપત્વં તુ યદાનુયાત્ ॥
બુદ્ધયા બલેન શૌર્યેણ તતો નીત્યાઽનુપાલયન્ । પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રતિદિનમચ્છિદ્રે દણ્ડધૃક્ સદા ॥
નિત્યં બુદ્ધિમતોઽપ્યર્થઃ સ્વલ્પકોઽપિ વિવર્ધતે । તિર્યઞ્ચોઽપિ વશં યાતિ શૌર્યનીતિબલૈર્ધનૈઃ ॥
સાત્ત્વિકં રાજસં ચૈવ તામસં ત્રિવિધં તપઃ । યાદૃક્ તપતિ યોઽત્યર્થં તાદૃગ્ ભવતિ વૈ નૃપઃ ॥
યો હિ સ્વધર્મનિરતઃ પ્રજાનાં પરિપાલકઃ । યષ્ટા ચ સર્વયજ્ઞાનાં નેતા શત્રુગણસ્ય ચ ॥
દાનશૌણ્ડઃ ક્ષમી શૂરો નિઃસ્પૃહો વિષયેષ્વપિ । વિરક્તઃ સાત્ત્વિકઃ સ હિ નૃપોઽન્તે મોક્ષમન્વિયાત્ ॥
વિપરીતસ્તામસઃ સ્યાત્ સોઽન્તે નરકભાજનઃ । નિર્ઘૃણશ્ચ મદોન્મત્તો હિંસકઃ સત્યવર્જિતઃ ॥
રાજસો દામ્ભિકો લોભી વિષયી વઞ્ચકશ્શઠઃ । મનસાઽન્યશ્ચ વચસા કર્મણા કલહપ્રિયઃ ॥
નીચપ્રિયઃ સ્વતન્ત્રશ્ચ નીતિહીનશ્છલાન્તરઃ । સ તિર્યક્ત્વં સ્થાવરત્વં ભવિતાઽન્તે નૃપાધમઃ ॥
દેવાંશાન્ સાત્ત્વિકો ભુઙ્ક્તે રાક્ષસાંશાંસ્તુ તામસઃ । રાજસો માનવાંશાંસ્તુ સત્ત્વે ધાર્ય્યં મનસ્તતઃ ॥
સત્ત્વસ્ય તમસઃ સામ્યાન્માનુષં જન્મ જાયતે । યદ્યદાશ્રયતે મર્ત્ત્યસ્તત્તુલ્યો દિષ્ટતો ભવેત્ ॥
કર્મૈવ કારણઞ્ચાત્ર સુગતિ દુર્ગતિં પ્રતિ । કર્મૈવ પ્રાક્તનમપિ ક્ષણં કિં કોઽસ્તિ ચાક્રિયઃ ? ॥
ન જાત્યા બ્રાહ્મણશ્ચાત્ર ક્ષત્રિયો વૈશ્ય એવ ન । ન શૂદ્રો ન ચ વૈ મ્લેચ્છો ભેદિતા ગુણકર્મભિઃ ॥
બ્રહ્મણસ્તુ સમુત્પન્નાઃ સર્વે તે કિં નુ બ્રાહ્મણાઃ ? । ન વર્ણતો ન જનકાદ્ બ્રાહ્મતેજઃ પ્રપદ્યતે ॥
જ્ઞાનકર્મોપાસનાભિર્દેવતારાધને રતઃ । શાન્તો દાન્તો દયાલુશ્ચ બ્રાહ્મણશ્ચ ગુણૈઃ કૃતઃ ॥
લોકસંરક્ષણે દક્ષઃ શૂરો દાન્તઃ પરાક્રમી । દુષ્ટનિગ્રહશીલો યઃ સ વૈ ક્ષત્રિય ઉચ્યતે ॥
ક્રયવિક્રયકુશલા યે નિત્યઞ્ચ પણ્યજીવિનઃ । પશુરક્ષાઃ કૃષિકરાસ્તે વૈશ્યાઃ કીર્તિતા ભુવિ ॥
દ્વિજસેવાર્ચનરતાઃ શૂરાઃ શાન્તા જિતેન્દ્રિયાઃ । સીરકાષ્ઠતૃણવહાસ્તે નીચાઃ શૂદ્રસંજ્ઞકાઃ ॥
ત્યક્તસ્વધર્માચરણા નિર્ઘૃણાઃ પરપીડકાઃ । ચણ્ડાશ્ચ હિંસકા નિત્યં મ્લેચ્છાસ્તે હ્યવિવેકિનઃ ॥
પ્રાક્કર્મફલભોગાર્હા બુદ્ધિઃ સઞ્જાયતે નૃણામ્ । પાપકર્મણિ પુણ્યે વા કર્તું શક્તો ન ચાન્યથા ॥
બુદ્ધિરુત્પદ્યતે તાદૃક્ યાદૃક્ કર્મફલોદયઃ । સહાયાસ્તાદૃશા એવ યાદૃશી ભવિતવ્યતા ॥
પ્રાક્કર્મવશતઃ સર્વં ભવત્યેવેતિ નિશ્ચિતમ્ । તદોપદેશા વ્યર્થાઃ સ્યુઃ કાર્ય્યાકાર્ય્યપ્રબોધકાઃ ॥
ધીમન્તો વન્દ્યચરિતા મન્યન્તે પૌરુષં મહત્ । અશક્તાઃ પૌરુષં કર્ત્તું ક્લીબા દૈવમુપાસતે ॥
દૈવે પુરુષકારે ચ ખલુ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । પૂર્વજન્મકૃતં કર્મેહાર્જિતં તદ્ દ્વિધાકૃતમ્ ॥
બલવાન્ પ્રતિકારી સ્યાદ્ દુર્બલસ્ય સદૈવ હિ। સ બલાબલયોર્જ્ઞાનફલપ્રાપ્ત્યાન્યથા ન હિ ॥
ફલોપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષહેતુના નૈવ દૃશ્યતે । પ્રાક્કર્મહૈતુકી સા તુ નાન્યથૈવેતિ નિશ્ચયઃ ॥
યજ્જાયતેઽલ્પક્રિયયા નૃણાં વાપિ મહત્ ફલમ્ । તદપિ પ્રાક્તનાદેવ કેચિત્ પ્રાગિહકર્મજમ્ ॥
વદન્તીહૈવ ક્રિયયા જાયતે પૌરુષં નૃણામ્ । સસ્નેહવર્ત્તિદીપસ્ય રક્ષા વાતાત્ પ્રયત્નતઃ ॥
અવશ્યમ્ભાવિભાવાનાં પ્રતીકારો ન ચેદ્ યદિ । દુષ્ટાનાં ક્ષપણં શ્રેયો યાવદ્ બુદ્ધિબલોદયમ્ ॥
પ્રતિકૂલાનુકૂલાભ્યાં ફલાભ્યાઞ્ચ નૃપોઽપ્યતઃ । ઈષન્મધ્યાધિકાભ્યાઞ્ચ ત્રિધા દૈવં વિચિન્તયેત્ ॥
રાવણસ્ય ચ ભીષ્માદેર્વનભઙ્ગે ચ ગોગ્રહે । પ્રાતિકૂલ્યન્તુ વિજ્ઞાતમેકસ્માદ્ વાનરાન્નરાત્ ॥
કાલાનુકૂલ્યં વિસ્પષ્ટં રાઘવસ્યાર્જુનસ્ય ચ । અનુકૂલે યદા દૈવે ક્રિયાલ્પા સુફલા ભવેત્ ॥
મહતી સ‌ત્ક્રિયાનિષ્ટફલા સ્યાત્ પ્રતિકૂલકે । બલિર્દાનેન સમ્બદ્ધો હરિશ્ચન્દ્રસ્તથૈવ ચ ॥
ભવતીષ્ટં સ‌ત્ક્રિયયાનિષ્ટં તદ્વિપરીતયા । શાસ્ત્રતઃ સદસજ્જ્ઞાત્વા ત્યક્ત્વાઽસત્સત્ સમાચરેત્ ॥
કાલસ્ય કારણં રાજા સદસત્કર્મણસ્ત્વતઃ । સુકાર્ય્યોદ્યતદણ્ડાભ્યાં સ્વધર્મે સ્થાપયેત્ પ્રજાઃ ॥
સ્વામ્યમાત્યસુહત્કોશરાષ્ટ્રદુર્ગબલાનિ ચ । સપ્તાઙ્ગમુચ્યતે રાજ્યં તત્ર મૂર્દ્ધા નૃપઃ સ્મૃતઃ ॥
દૃગમાત્યઃ સુહચ્છ્રોત્રં મુખં કોશો બલં મનઃ । હસ્તૌ પાદૌ દુર્ગરાષ્ટ્રૌ રાજ્યાઙ્ગાનિ સ્મૃતાનિ હિ ॥
અઙ્ગાનાં ક્રમશો વક્ષ્યે ગુણાન્ ભૂતિપ્રદાન્ સદા । યૈર્ગુણૈસ્તુ સુસંયુક્તા વૃદ્ધિમન્તો ભવન્તિ હિ ॥
રાજાસ્ય જગતો હેતુર્વૃદ્ધયૈ વૃદ્ધાભિસમ્મતઃ । નયનાનન્દજનકઃ શશાઙ્ક ઇવ તોયધેઃ ॥
યદિ ન સ્યાન્નરપતિઃ સમ્યઙ્નેતા તતઃ પ્રજા । અકર્ણધારા જલધૌ વિપ્લવેતેહ નૌરિવ ॥
ન તિષ્ઠન્તિ સ્વસ્વધર્મે વિના પાલેન વૈ પ્રજાઃ । પ્રજયા તુ વિના સ્વામી પૃથિવ્યાં નૈવ શોભતે ॥
ન્યાયપ્રવૃત્તો નૃપતિરાત્માનમથ ચ પ્રજાઃ । ત્રિવર્ગેણોપસન્ધત્તે નિહન્તિ ધ્રુવમન્યથા ॥
ધર્મં દ્વૈતવને રાજા વિધાય બુભુજે દિવમ્ । અધર્માશ્ચૈવ નહુષઃ પ્રતિપેદે રસાતલમ્ ॥

વેણો નષ્ટસ્ત્વધર્મેણ પૃથુર્વૃદ્ધસ્તુ ધર્મતઃ । તસ્માદ્ધર્મં પુરસ્કૃત્ય યતેતાર્થાય પાર્થિવઃ ॥
યો હિ ધર્મપરો રાજા દેવાંશોઽન્યશ્ચ રક્ષસામ્ । અંશભૂતો ધર્મલોપી પ્રજાપીડાકરો ભવેત્ ॥
અરાજકે હિ સર્વસ્મિન્ સર્વતો વિદ્રુતે ભયાત્ । રક્ષાર્થમસ્ય સર્વસ્ય રાજાનમસૃજત્ પ્રભુઃ ॥
ઇન્દ્રાનિલયમાર્કાણામગ્નેશ્ચ વરુણસ્ય ચ। ચન્દ્રવિત્તેશયોશ્ચાપિ માત્રા નિર્હત્ય શાશ્વતીઃ ॥
જઙ્ગમસ્થાવરાણાઞ્ચ હીશઃ સ્વતપસા ભવેત્ । ભાગભાગ્રક્ષણે દક્ષો યથેન્દ્રો નૃપતિસ્તથા ॥
વાયુર્ગન્ધસ્ય સદસત્કર્મણઃ પ્રેરકો નૃપઃ । ધર્મપ્રવર્તકોઽધર્મનાશકસ્તમસો રવિઃ ॥
દુષ્કર્મદણ્ડકો રાજા યમઃ સ્યાદ્ દણ્ડકૃદ્ યમઃ । અગ્નિઃ શુચિસ્તથા રાજા રક્ષાર્થં સર્વભાગભુક્ ॥
પુષ્યત્યપાં રસૈઃ સર્વં વરુણઃ સ્વધનૈર્નૃપઃ । કરૈશ્ચન્દ્રો હ્લાદયતિ રાજા સ્વગુણકર્મભિઃ ॥
કોશાનાં રક્ષણે દક્ષઃ સ્યાન્નિધીનાં ધનાધિપઃ । ચન્દ્રો યથા વિના સર્વૈરંશૈર્નો ભાતિ ભૂપતિઃ ॥
પિતા માતા ગુરુર્ભ્રાતા બન્ધુર્વૈશ્રવણો યમઃ । નિત્યં સપ્તગુણૈરેષાં યુક્તો રાજા ન ચાન્યથા ॥
ગુણસાધનસન્દક્ષઃ સ્વપ્રજાયાઃ પિતા યથા । ક્ષમયિત્ર્યપરાધાનાં માતા પુષ્ટિવિધાયિની ॥
હિતોપદેષ્ટા શિષ્યસ્ય સુવિદ્યાધ્યાપકો ગુરુઃ । સ્વભાગોદ્ધારકૃદ્ ભ્રાતા યથાશાસ્ત્રં પિતુર્ધનાત્ ॥
આત્મસ્ત્રીધનુગુહ્યાનાં ગોપ્તા બન્ધુસ્તુ મિત્રવત્ । ધનદસ્તુ કુબેરઃ સ્યાદ્ યમઃ સ્યાચ્ચ સુદણ્ડકૃત્ ॥
પ્રવૃદ્ધિમતિ સુરાજ્ઞિ નિવસન્તિ ગુણા અમી । એતે સપ્ત ગુણા રાજ્ઞા ન હાતવ્યાઃ કદાચન ॥
ક્ષમતે યોઽપરાધં સઃ શક્તઃ સુદમને ક્ષમી । ક્ષમયા તુ વિના ભૂપો ન ભાત્યખિલસદ્‌ગુણૈઃ ॥
સ્વાન્ દુર્ગુણાન્ પરિત્યજ્ય હ્યતિવાદાંસ્તિતિક્ષતે । દાનૈર્માનૈશ્ચ સત્કારૈઃ સ્વપ્રજારઞ્જકઃ સદા ॥
દાન્તઃ શૂરશ્ચ શસ્ત્રાસ્ત્રકુશલોઽરિનિષૂદનઃ । અસ્વતન્ત્રશ્ચ મેધાવી જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુતઃ ॥
નીચહીનો દીર્ઘદર્શી વૃદ્ધસેવી સુનીતિયુક્ । ગુણિજુષ્ટસ્તુ યો રાજા સ જ્ઞેયો દેવતાંશકઃ ॥
વિપરીતસ્તુ રક્ષોંઽશઃ સ વૈ નરકભાજનઃ । નૃપાંશસદૃશો નિત્યં તત્સહાયગણઃ કિલ ॥
તત્કૃતં મન્યતે રાજા સન્તુષ્યતિ ચ મોદતે । તેષામાચરણૈર્નિત્યં નાન્યથા નિયતેર્બલાત્ ॥
અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કૃતકર્મફલં નરૈઃ । પ્રતિકારૈર્વિના નૈવ પ્રતિકારે કૃતે સતિ ॥
તથા ભોગાય ભવતિ ચિકિત્સિતગદી યથા । ઉપદિષ્ટેઽનિષ્ટહેતૌ તત્ તત્ કર્તું યતેત કઃ ॥
રજ્યતે સત્ફલે સ્વાન્તં દુષ્ફલે ન હિ કસ્યચિત્। સદસદ્બોધકાન્યેવ દૃષ્ટ્‌વા શાસ્ત્રાણિ ચાચરેત્

નયસ્ય વિનયો મૂલં વિનયઃ શાસ્ત્રનિશ્ચયાત્ । વિનયસ્યેન્દ્રિયજયસ્તદ્યુક્તઃ શાસ્ત્રમૃચ્છતિ

આત્માનં પ્રથમં રાજા વિનયેનોપપાદયેત્ । તતઃ પુત્રાંસ્તતોઽમાત્યાંસ્તતો ભૃત્યાંસ્તતઃ પ્રજામ્

પરોપદેશકુશલઃ કેવલો ન ભવેન્નૃપઃ । પ્રજાધિકારહીનઃ સ્યાત્ સગુણોઽપિ નૃપઃ ક્વચિત્

ન તુ નૃપવિહીનાઃ સ્યુર્દુર્ગુણા હ્યપિતુ પ્રજાઃ । યથા ન વિધવેન્દ્રાણી સર્વદા તુ તથા પ્રજાઃ

ભ્રષ્ટશ્રીઃ સ્વામિતા રાજ્ઞો યસ્ય દાન્તા ન મન્ત્રિણઃ । તથાઽવિનીતા દાયાદા દુષ્ટાઃ પુત્રાદયોઽપિ ચ

સદાનુરક્તપ્રકૃતિઃ પ્રજાપાલનતત્પરઃ । વિનીતાત્મા હિ નૃપતિર્ભૂયસીં શ્રિયમશ્નુતે

પ્રકીર્ણવિષયારણ્યે ધાવન્તં વિપ્રમાથિનમ્ । જ્ઞાનાઙ્‌કુશેન કુર્વીત વશમિન્દ્રિયદન્તિનમ્

વિષયામિષલોભેન મનઃ પ્રેરયતીન્દ્રિયમ્ । તન્નિરુધ્યાત્ પ્રયત્નેન જિતે તસ્મિન્ જિતેન્દ્રિયઃ

એકસ્યૈવ હિ યોઽશક્તો મનસઃ સન્નિવર્હણે । મહીં સાગરપર્ય્યન્તાં સ કથં હ્યવજેષ્યતિ ?

ક્રિયાવસાનવિરસૈર્વિષયૈરપહારિભિઃ । ગચ્છત્યાક્ષિપ્તહૃદયઃ કરીવ નૃપતિર્બ્રહમ્

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપઞ્ચ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ । એકૈકસ્ત્વલમેતેષાં વિનાશપ્રતિપત્તયે

શુચિર્દર્ભાઙ્કુરાહારો વિદૂરભ્રમણે ક્ષમઃ । લુબ્ધકોદ્‌ગીતમોહેન મૃગો મૃગયતે વધમ્

ગિરીન્દ્રશિખરાકારો લીલયોન્મૂલિતદ્રુમઃ । કરિણીસ્પર્શસમ્મોહાદ્ બન્ધનં યાતિ વારણઃ

સ્નિગ્ધદીપશિખાલોકવિલોલિતવિલોચનઃ । મૃત્યુમૃચ્છતિ સમ્મોહાત્ પતઙ્ગઃ સહસા પતન્

અગાધસલિલે મગ્નો દૂરેઽપિ દાસતો વસન્ । મીનસ્તુ સામિષં લોહમાસ્વાદયતિ મૃત્યવે

ઉત્કર્તિતું સમર્થોઽપિ ગન્તું ચૈવ સપક્ષકઃ । દ્વિરેફો ગન્ધલોભેન કમલે યાતિ બન્ધનમ્

એકૈકશો વિનિઘ્નન્તિ વિષયા વિષસન્નિભાઃ । કિં પુનઃ પઞ્ચ મિલિતાઃ ન કથં નાશયન્તિ હિ

દ્યૂતં સ્ત્રી મદ્યમેવૈતત્ ત્રિતયં બહ્વનર્થકૃત્ । અયુક્તં યુક્તિયુક્તં હિ ધનપુત્રમતિપ્રદમ્

ધર્મપુત્રનલાદ્યાસ્તુ સુદ્યૂતેન વિનાશિતાઃ । સકાપટ્યં ધનાયાલં દ્યૂતં ભવતિ તદ્વિદામ્

સ્ત્રીણાં નામાપિ સંહ્લાદિ વિકરોત્યેવ માનસમ્ । કિં પુનર્દર્શનં તાસાં વિલાસોલ્લાસિતધ્રુવામ્

રહઃપ્રચારકુશલા મૃદુગદ્ગદભાષિણી । કં ન નારી વશીકુર્ય્યાન્નરં રક્તાન્તલોચના ?

મુનેરપિ મનોઽવશ્યં સરાગં કુરુતેઽઙ્ગના । જિતેન્દ્રિયસ્ય કા વાર્ત્તા કિં પુનશ્ચાજિતાત્મનામ્

વ્યાયચ્છન્તશ્ચ બહવઃ સ્ત્રીષુ નાશં ગતા અમી। ઇન્દ્રદણ્ડકનહુષરાવણાદ્યાઃ સદા હ્યતઃ

અતત્પરનરસ્યૈવ સ્ત્રી સુખાય ભવેત્ સદા । સાહાયિની ગૃહકૃત્યે તાં વિનાન્યા ન વિદ્યતે

અતિમદ્યં હિ પિબતો બુદ્ધિલોપો ભવેત્ કિલ । પ્રતિભાં બુદ્ધિવૈશદ્યં ધૈર્ય્ય ચિત્તવિનિશ્ચયમ્

તનોતિ માત્રયા પીતં મદ્યમન્યદ્ વિનાશકૃત્ । કામક્રોધૌ મદ્યતમૌ નિયોક્તવ્યૌ યથોચિતમ્

કામઃ પ્રજાપાલને ચ ક્રોધઃ શત્રુનિવર્હણે । સેનાસન્ધારણે લોભો યોજ્યો રાજ્ઞા જયાર્થિના

પરસ્ત્રીસઙ્ગમે કામો લોભો નાન્યધનેષુ ચ। સ્વપ્રજાદણ્ડને ક્રોધો નૈવ ધાર્ય્યો નૃપૈઃ કદા

કિમુચ્યતે કુટુમ્બીતિ પરસ્ત્રીસઙ્ગમાન્નરઃ । સ્વપ્રજાદણ્ડનાચ્છૂરો ધનિકોઽન્યધનૈશ્ચ કિમ્

અરક્ષિતારં નૃપતિં બ્રાહ્મણં ચાતપસ્વિનમ્ । ધનિકં ચાપ્રદાતારં દેવા ઘ્નન્તિ ત્યજન્ત્યથઃ

સ્વામિત્વં ચૈવ દાતૃત્વં ધનિકત્વં તપઃ ફલમ્ । એનસઃ ફલમર્થિત્વં દાસ્યત્વં ચ દરિદ્રતા

દૃષ્ટ્વા શાસ્ત્રાણ્યતશ્ચિત્તં સન્નિયમ્ય યથોચિતમ્। કુર્ય્યાત્ નૃપઃ સ્વવૃત્તં તુ પરત્રેહ સુખાય ચ

દુષ્ટનિગ્રહણં દાનં પ્રજાયાઃ પરિપાલનમ્ । યજનં રાજસૂયાદેઃ કોશાનાં ન્યાયતોઽર્જનમ્

કરદીકરણં રાજ્ઞાં રિપૂણાં પરિમર્દનમ્ । ભૂમેરુપાર્જનં ભૂયો રાજવૃત્તં તુ ચાષ્ટધા

ન વર્દ્ધિતં બલં યૈસ્તુ ન ભૂપાઃ કરદીકૃતાઃ । ન પ્રજાઃ પાલિતાઃ સમ્યક્ તે વૈ ષણ્ડતિલા નૃપાઃ

પ્રજા સૂદ્વિજતે યસ્માદ્ યત્કર્મ પરિનિન્દતિ । ત્યજ્યતે ધનિકૈર્યસ્તુ ગુણિભિસ્તુ નૃપાધમઃ

નટગાયકગણિકામલ્લષણ્ઢાલ્પજાતિષુ । યોઽતિસક્તો નૃપો નિન્દ્યઃ સ હિ શત્રુમુખે સ્થિતઃ

બુદ્ધિમન્તં સદા દ્વેષ્ટિ મોદતે વઞ્ચકૈઃ સહ । સ્વં દુર્ગુણં નૈવ વેત્તિ સ્વાત્મનાશાય સ નૃપઃ

નાપરાધં હિ ક્ષમતે પ્રદણ્ડો ધનહારકઃ । સ્વદુર્ગુણશ્રવણતો લોકાનાં પરિપીડકઃ

નૃપો યદા તદા લોકઃ ક્ષુભ્યતે ભિદ્યતે યતઃ । ગૂઢચારૈઃ શ્રાવયિત્વા સ્વવૃત્તં દૂષયન્તિ કે

ભૂષયન્તિ ચ કૈર્ભાવૈરમાત્યાદ્યાશ્ચ તદ્વિદઃ । મયિ કીદૃક્ ચ સમ્પ્રીતિઃ કેષામપ્રીતિરેવ વા

મમાગુણૈર્ગુણૈર્વાપિ ગૂઢં સંશ્રુત્ય ચાખિલમ્ । ચારૈઃ સ્વદુર્ગુણં જ્ઞાત્વા લોકતઃ સર્વદા નૃપઃ

સુકીર્ત્યૈ સન્ત્યજેન્નિત્યં નાવમન્યેત વૈ પ્રજાઃ । લોકો નિન્દન્તિ રાજંસ્ત્વાં ચારૈઃ સંશ્રાવિતો યદિ

કોપં કરોતિ દૌરાત્મ્યાદાત્મદુર્ગુણલોપકઃ । સીતા સાધ્વ્યપિ રામેણ ત્યક્તા લોકાપવાદતઃ

શક્તેનાપિ હિ ન ધૃતો દણ્ડોઽલ્પો રજકે ક્વચિત્ । જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નઃ રાજાદત્તાભયોઽપિ ચ

સમક્ષં વક્તિ ન ભયાદ્રાજ્ઞો ગુર્વપિ દૂષણમ્ । સ્તુતિપ્રિયા હિ વૈ દેવા વિષ્ણુમુખ્યા ઇતિ શ્રુતિઃ

કિં પુનર્મનુજા ? નિત્યં નિન્દાજઃ ક્રોધ ઇત્યતઃ । રાજા સુભાગદણ્ડી સ્યાત્ સુક્ષમી રઞ્જકઃ સદા

યૌવનં જીવિતં ચિત્તં છાયા લક્ષ્મીશ્ચ સ્વામિતા । ચઞ્ચલાનિ ષડેતાનિ જ્ઞાત્વા ધર્મરતો ભવેત્

અદાનેનાપમાનેન છલાચ્ચ કટુવાક્યતઃ । રાજ્ઞઃ પ્રબલદણ્ડેન નૃપં મુઞ્ચતિ વૈ પ્રજા

વિપરીતગુણૈરેભિઃ સાન્વયારજ્યતે પ્રજા । એકસ્તનોતિ દુષ્કીર્ત્તિં દુર્ગુણઃ સઙ્ઘશો નુ કિમ્

મૃગયાક્ષાસ્તથા પાનં ગર્હિતાનિ મહીભુજામ્ । દૃષ્ટાસ્તેભ્યસ્તુ વિપદો પાણ્ડુનૈષધવૃષ્ણિષુ

કામક્રોધસ્તથા મોહો લોભો માનો મદસ્તથા । ષડ્વર્ગમુત્સૃજેદેનમસ્મિસ્ત્યક્તે સુખી નૃપઃ

દણ્ડકો નૃપતિઃ કામાત્ ક્રોધાચ્ચ જનમેજયઃ । લોભાદૈલસ્તુ રાજર્ષિર્મોહાદ્ વાતાપિરાસુરઃ

પૌલસ્ત્યો રાક્ષસો માનાન્મદાદ્ દમ્ભોદ્ભવો નૃપઃ । પ્રયાતા નિધનં હ્યેતે શત્રુષડ્‌વર્ગમાશ્રિતાઃ

શત્રુષડ્વર્ગમુત્સૃજ્ય જામદગ્ન્યઃ પ્રતાપવાન્ । અમ્બરીષો મહાભાગો બુભુજાતે ચિરં મહીમ્

વર્દ્ધયન્નિહ ધર્માર્થોં સેવિતૌ સદ્ભિરાદરાત્ । નિગૃહીતેન્દ્રિયગ્રામઃ કુર્વીત ગુરુસેવનમ્

શાસ્ત્રાય ગુરુસંયોગઃ શાસ્ત્રં વિનયવૃદ્ધયે। વિદ્યાવિનીતો નૃપતિઃ સતાં ભવતિ સમ્પતઃ

પ્રેર્ય્યમાણોઽપ્યસદ્વૃત્તૈર્નાકાર્ય્યેષુ પ્રવર્ત્તતે । શ્રુત્યા સ્મૃત્યા લોકતશ્ચ મનસા સાધુનિશ્ચિતમ્

યત્ કર્મ ધર્મસંજ્ઞં તદ્ વ્યવસ્યતિ ચ પણ્ડિતઃ । આદદાનપ્રતિદાનકલાસમ્યક્ મહીપતિઃ

જિતેન્દ્રિયસ્ય નૃપતેર્નીતિશાસ્ત્રાનુસારિણઃ । ભવન્ત્યુચ્ચલિતા લક્ષ્મ્યઃ કીર્ત્તયશ્ચ નભસ્પૃશઃ

આન્વીક્ષિકી ત્રયી વાર્ત્તા દણ્ડનીતિશ્ચ શાશ્વતી । વિદ્યાશ્વતસ્ત્ર એવૈતા અભ્યસેદ્ નૃપતિઃ સદા

આન્વીક્ષિક્યાં તર્કશાસ્ત્રં વેદાન્તાદ્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । ત્રય્યાં ધર્મો હ્યધર્મશ્ચ કામોઽકામઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

અર્થાનર્થૌ તુ વાર્તાયાં દણ્ડનીત્યાં નયાનયૌ। વર્ણાઃ સર્વાશ્રમાશ્ચૈવ વિદ્યાસ્વાસુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ । ધર્મશાસ્ત્રપુરાણાનિ ત્રયીદં સર્વમુચ્યતે

કુસીદકૃષિવાણિજ્યં ગોરક્ષાવાર્ત્તયોચ્યતે । સમ્પન્નો વાર્ત્તયા સાધુર્ન વૃત્તેર્ભયમૃચ્છતિ

દમો દણ્ડ ઇતિ ખ્યાતસ્તસ્માદ્દણ્ડો મહીપતિઃ । તસ્ય નીતિર્દણ્ડનીતિર્નયનાન્નીતિરુચ્યતે

આન્વીક્ષિક્યાત્મવિજ્ઞાનાદ્ધર્ષશોકૌ વ્યુદસ્યતિ । ઉભૌ લોકાવવાપ્નોતિ ત્રય્યાં તિષ્ઠન્ યથાવિધિ

આનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ સર્વપ્રાણભૃતાં યતઃ । તસ્માદ્રાજાનૃશંસ્યેન પાલયેત્ કૃપણં જનમ્

ન હિ સ્વસુખમન્વિચ્છન્ પીડયેત્ કૃપણં જનમ્। કૃપણઃ પીડ્યમાનઃ સ્વમૃત્યુના હન્તિ પાર્થિવમ્

સુજનૈઃ સઙ્ગતં કુર્ય્યાદ્ધર્માય ચ સુખાય ચ। સેવ્યમાનસ્તુ સુજનૈર્મહાનતિવિરાજતે

હિમાંશુમાલી ચ યથા નવોત્ફુલ્લોત્પલં સરઃ । આનન્દયતિ ચેતાંસિ તથા સુજનચેષ્ટિતમ્

ગ્રીષ્મસૂય્ર્યાંશુસન્તપ્તમુદ્વેજનમનાશ્રયમ્ । મરુસ્થલમિવોદગ્રં ત્યજેદ્ દુર્જનસઙ્ગતમ્

નિઃશ્વાસોદ્ગીર્ણહુતભુગ્ધૂમધૂમ્રીકૃતાનનૈઃ 1 વરમાશીવિષૈઃ સઙ્ગં કુર્ય્યાન્ન ત્વેવ દુર્જનૈઃ

ક્રિયતેઽભ્યર્હણીયાય સુજનાય યથાઞ્જલિઃ । તતઃ સાધુતરઃ કાર્યો દુર્જનાય હિતાર્થિના

નિત્યં મનોઽપહારિણ્યા વાચા પ્રહ્લાદયેજ્જગત્ । ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ ક્રૂરવાગ્ધનદોઽપિ સન્

હૃદિ વિદ્ધ ઇવાત્યર્થં યયા સન્તપ્યતે જનઃ । પીડિતોઽપિ હિ મેધાવી ન તાં વાચમુદીરયેત્

પ્રિયમેવાભિધાતવ્યં નિત્યં સત્સુ દ્વિષત્સુ વા। શિખીવ કેકાં મધુરાં વાચં બૂતે જનપ્રિયઃ ।

મદરક્તસ્ય હંસસ્ય કોકિલસ્ય શિખણ્ડિનઃ। હરન્તિ ન તથા વાચો યથા વાચો વિપશ્ચિતામ્

યે પ્રિયાણિ પ્રભાષન્તે પ્રિયમિચ્છન્તિ સત્કૃતમ્ । શ્રીમન્તો વન્દ્યચરિતા દેવાસ્તે નરવિગ્રહાઃ

ન હીદૃશં સંવનનં ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે । દયા મૈત્રી ચ ભૂતેષુ દાનઞ્ચ મધુરા ચ વાક્

શ્રુતિરાસ્તિક્યપૂતાત્મા પૂજયેદ્ દેવતાં સદા। દેવતાવદ્ ગુરુજનાનાત્મવચ્ચ સુહૃજ્જનાન્

પ્રણિપાતેન હિ ગુરૂન્ સતોઽનૂચાનવેષ્ટિતાઃ । કુર્વીતાભિમુખાન્ દેવાન્ ભૂત્યૈ સુકૃતકર્મણા

સદ્ભાવેન હરેન્મિત્રં સદ્ભાવેન ચ બાન્ધવાન્ । સ્ત્રીભૃત્યૌ પ્રેમમાનાભ્યાં દાક્ષિણ્યેનેતરં જનમ્

બલવાન્ બુદ્ધિમાન્ શૂરો યો હિ યુક્તપરાક્રમી । વિત્તપૂર્ણાં મહીં ભુઙ્ક્તે સ ભૂપો ભૂપતિર્ભવેત્

પરાક્રમો બલં બુદ્ધિ શૌર્ય્યમેતે વરા ગુણાઃ। એભિર્હીંનોઽન્યગુણયુગ્ મહીભુક્ સધનોઽપિ ચ

મહીં સ્વલ્પાં નૈવ ભુઙ્ક્તે દ્રાક્ ચ રાજ્યાદ્ વિનશ્યતિ । મહાઘનાચ્ચ નૃપતેર્વિભાત્યલ્પોઽપિ પાર્થિવઃ ॥
અવ્યાહતાજ્ઞસ્તેજસ્વી એભિરેવ ગુણૈર્ભવેત્ । રાજ્ઞઃ સાધારણાસ્ત્વન્યે ન શક્તા ભૂપ્રસાધને

ખનિઃ સર્વધનસ્યેયં દેવદૈત્યવિમર્દિની । ભૂમ્યર્થે ભૂમિપતયઃ સ્વાત્માનં નાશયન્ત્યપિ

ઉપભોગાય ચ ધનં જીવિતં યેન રક્ષિતમ્ । ન રક્ષિતા તુ ભૂર્યેન કિં તસ્ય ધનજીવિતૈઃ

ન યથેષ્ટવ્યયાયાલં સઞ્ચિતં તુ ધનં ભવેત્ । સદાગમાદ્ વિના કસ્ય કુવેરસ્યાપિ નાઞ્જસા

પૂજ્યસ્ત્વેભિર્ગુણૈર્ભૂપો ન ભૂપઃ કુલસમ્ભવઃ । ન કુલે પૂજ્યતે યાદૃમ્ બલશૌર્ય્યપરાક્રમૈઃ

લક્ષકર્ષમિતો ભાગો રાજતો યસ્ય જાયતે। વત્સરે વત્સરે નિત્યં પ્રજાનાન્ત્વવિપીડનૈઃ

સામન્તઃ સ નૃપઃ પ્રોક્તો યાવલ્લક્ષત્રયાવધિ । તદૂર્ધ્વં દશલક્ષાન્તો નૃપો માણ્ડલિકઃ સ્મૃતઃ

તદૂર્ધ્વન્તુ ભવેદ્રાજા યાવદ્ વિંશતિલક્ષકઃ । પઞ્ચાશલ્લક્ષપર્ય્યન્તો મહારાજઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

તતસ્તુ કોટિપર્ય્યન્તઃ સ્વરાટ્ સમ્મ્રાટ્ તતઃ પરમ્ । દશકોટિમિતો યાવત્ વિરાટ્ તુ તદનન્તરમ્

પઞ્ચાશત્કોટિપર્ય્યન્તઃ સાર્વભૌમસ્તતઃ પરમ્ । સપ્તદ્વીપા ચ પૃથિવી યસ્ય વશ્યા ભવેત્ સદા

સ્વભાગભૃત્યા દાસ્યત્વે પ્રજાનાઞ્ચ નૃપઃ કૃતઃ । બ્રહ્મણા સ્વામિરૂપસ્તુ પાલનાર્થં હિ સર્વદા

સામન્તાદિસમા યે તુ ભૃત્યા અધિકૃતા ભુવિ। તે તુ સામન્તસંજ્ઞાઃ સ્યૂ રાજભાગહરાઃ ક્રમાત્

સામન્તાદિપદભ્રષ્ટાસ્તત્તુલ્યં ભૃતિપોષિતાઃ । મહારાજાદિભિસ્તે તુ હીનસામન્તસંજ્ઞકાઃ

શતગ્રામાધિપો યસ્તુ સોઽપિ સામન્તસંજ્ઞકઃ । શતપ્રામે ચાધિકૃતોઽનુસામન્તો નૃપેણ સઃ

અધિકૃતો દશગ્રામે નાયકઃ સ ચ કીર્ત્તિતઃ । આશાપાલોઽયુતગ્રામભાગભાક્ ચ સ્વરાડપિ

ભવેત્ ક્રોશાત્મકો ગ્રામો રૂપ્યકર્ષસહસ્ત્રકઃ । ગ્રામાર્દ્ધકં પલ્લિસંજ્ઞં પલ્લવર્દ્ધ કુમ્ભસંજ્ઞકમ્

કરૈઃ પઞ્ચસહખૈર્વા ક્રોશઃ પ્રોક્તઃ પ્રજાપતેઃ । હસ્તૈશ્ચતુઃસહસ્ત્રૈર્વા મનોઃ ક્રોશસ્ય વિસ્તરઃ

સાર્દ્ધદ્વિકોટિહસ્તૈશ્ચ ક્ષેત્રં ક્રોશસ્ય બ્રહ્મણઃ । પઞ્ચવિંશશતૈઃ પ્રોક્તં ક્ષેત્રસ્તદ્ધિ નિવર્ત્તનમ્

મધ્યમામધ્યમપર્વદૈર્ધ્ય યચ્ચ તદ્ઙ્ગુલમ્ । યવોદરૈરષ્ટભિસ્તદૈર્ધ્ય સ્થૌલ્યન્તુ પઞ્ચભિઃ

ચતુર્વિંશત્યઙ્ગલૈસ્તૈઃ પ્રાજાપત્યઃ કરઃ સ્મૃતઃ । સ શ્રેષ્ઠો ભૂમિમાને તુ તદન્યાસ્ત્વધમા મતાઃ

ચતુઃકરાત્મકો દણ્ડો લઘુઃ પઞ્ચકરાત્મકઃ । તદ્દઙ્ગુલં પઞ્ચયવૈર્માનવં માનમેવ તત્

વસુષણ્મુનિસંખ્યાકૈર્યવૈર્દણ્ડ પ્રજાપતેઃ । યવોદરૈઃ ષટ્‌શતૈસ્તુ માનવો દણ્ડ ઉચ્યતે

પઞ્ચવિંશતિભિર્દણ્ડૈરુભયોસ્તુ નિવર્ત્તનમ્। ત્રિંશચ્છતૈરડુલૈર્યવૈશ્વિપઞ્ચસહસ્ત્રકૈઃ

સપાદશતહસ્તૈશ્ચ માનવન્તુ નિવર્તનમ્ । ઊનવિંશતિસાહસ્ત્રૈર્દ્વિશતૈશ્ચ યવોદરૈઃ

ચતુર્વિંશશતૈરેવ હાઙ્ગલૈશ્ચ નિવર્ત્તનમ્ । પ્રાજાપત્યન્તુ કથિતં શતૈશ્ચૈવ કરૈઃ સદા

સપાદષટ્‌શતા દણ્ડા ઉભયોશ્ચ નિવર્ત્તને । નિવર્ત્તનાન્યપિ સદોભયોર્વૈ પઞ્ચવિંશતિઃ

પઞ્ચસપ્તતિસાહસ્ત્રૈરઙ્ગલૈઃ પરિવર્તનમ્ । માનવં ષષ્ટિસાહસ્રૈઃ પ્રાજાપત્યં તથાઙ્ગલૈઃ

પઞ્ચવિંશાધિકૈર્હસ્તૈરે કત્રિંશચ્છતૈર્મનોઃ । પરિવર્તનમાખ્યાતં પઞ્ચવિંશશતૈઃ કરૈઃ

પ્રાજાપત્યં, પાદહીનચતુર્લક્ષયવૈર્મનોઃ । અશીત્યધિકસાહસ્ત્રચતુર્લક્ષયવૈઃ પરમ્

નિવર્ત્તનાનિ દ્વાત્રિંશન્મનુમાનેન તસ્ય વૈ। ચતુઃસહસ્ત્રહસ્તાઃ સ્યુર્દણ્ડાશ્ચાષ્ટશતાનિ હિ

પઞ્ચવિંશતિભિર્દણ્ડૈર્ભુજઃ સ્યાત્ પરિવત્ર્ત્તને। કર્રરયુતસંખ્યાકૈઃ ક્ષેત્રં તસ્ય પ્રકીર્ત્તિતમ્

ચતુર્ભુજૈઃ સમં પ્રોક્તં કષ્ટભૂપરિવર્તનમ્ । પ્રાજાપત્યેન માનેન ભૂભાગહરણં નૃપઃ

સદા કુર્ય્યાચ્ચ સ્વાપત્તૌ મનુમાનેન નાન્યથા । લોભાત્ સઙ્કર્યયેદ્ યસ્તુ હીયતે સપ્રજો નૃપઃ

ન દદ્યાદ્ દ્વ્યઙ્ગલમપિ ભૂમેઃ સ્વત્વનિવર્ત્તનમ્ । વૃત્ત્યર્થં કલ્પયેદ્ વાપિ યાવદ્ ગ્રાહસ્તુ જીવતિ

ગુણી તાવદ્ દેવતાર્થં વિસૃજેચ્ચ સદૈવ હિ। આરામાર્થં ગૃહાર્થં વા દદ્યાદ્ દૃષ્ટ્વા કુટુમ્બિનમ્

નાનાવૃક્ષલતાકીર્ણે પશુપક્ષિગણાવૃતે । સુબહૂદકધાન્યે ચ તૃણકાષ્ઠસુખે સદા

આસિન્ધુનૌગમાકૂલે નાતિદૂરમહીધરે । સુરમ્યસમભૂદેશે રાજધાનીં પ્રકલ્પયેત્

અર્દ્ધચન્દ્રાં વર્તુલાં વા ચતુરશ્રાં સુશોભનામ્। સપ્રાકારાં સપરિખાં ગ્રામાદીનાં નિવેશિનીમ્

સભામધ્યાં કૂપવાપીતડાગાદિયુતાં સદા। ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્દ્વારા સુમાર્ગારામવીથિકામ્

દૃઢસુરાલયમઠપાન્યશાલાવિરાજિતામ્ । કલ્પયિત્વા વસેત્ તત્ર સુગુપ્તઃ સપ્રજો નૃપઃ

રાજગૃહં સભામધ્યં ગવાશ્વગજશાલિકમ્ । પ્રશસ્તવાપીકૂપાદિજલયન્ત્રૈઃ સુશોભિતમ્

સર્વતઃ સ્યાત્ સમભુજં દક્ષિણોચ્ચમુદડ્નતમ્ । શાલાં વિના નૈકભુજં તથા વિષમબાહુકમ્

પ્રાયઃ શાલા નૈકભુજા ચતુઃશાલં વિના શુભા। શસ્ત્રાસ્ત્રધારિસંયુક્તપ્રાકારં સુષ્ઠુયન્ત્રકમ્

સત્રિકક્ષચતુર્દ્વારં ચતુર્દિક્ષુ સુશોભિતમ્ । દિવા રાત્રૌ સશસ્ત્રાસ્ત્રૈઃ પ્રતિકક્ષાસુ ગોપિતમ્

ચતુર્ભિઃ પઞ્ચભિઃ ષડ્ભિર્યામિકૈઃ પરિવર્ત્તકૈઃ । નાનાગૃહોપકાર્ય્યાટ્ટસંયુતં કલ્પયેત્ સદા

વસ્ત્રાદિમાર્જનાર્થઞ્ચ સ્નાનાર્થં યજનાર્થકમ્ । ભોજનાર્થઞ્ચ પાકાર્થં પૂર્વસ્યાં કલ્પયેત્ ગૃહાન્

અન્વયઃ નિદ્રાર્થઞ્ચ વિહારાર્થં પાનાર્થં રોદનાર્થકમ્ । ધાન્યાર્થં ઘરટાદ્યર્થં દાસીદાસાર્થમેવ ચ

ઉત્સર્ગાર્થં ગૃહાન્ કુર્ય્યાદ્દક્ષિણસ્યામનુક્રમાત્ । ગોમૃગોષ્ટ્રગજાદ્યર્થં ગૃહાન્ પ્રત્યક્ પ્રકલ્પયેત્

રથવાજ્યસ્ત્રશસ્ત્રાર્થં વ્યાયામાયામિકાર્થકમ્ । વસ્ત્રાર્થકન્તુ દ્રવ્યાર્થં વિદ્યાભ્યાસાર્થમેવ ચ

ઉદગ્ગૃહાન્ પ્રકુર્વીત સુગુપ્તાન્ સુમનોહરાન્ । યથા સુખાનિ વા કુર્ય્યાદ્ ગૃહાણ્યેતાનિ વૈ નૃપઃ

ધર્માધિકરણં શિલ્પશાલાં કુર્ય્યાદુદગ્ગૃહાત્ । પઞ્ચમાંશાધિકોચ્છ્રાયા ભિત્તિર્વિસ્તારતો ગૃહે

કોષ્ઠવિસ્તારષષ્ઠાંશસ્થૂલા સા ચ પ્રકીર્ત્તિતા । એકભૂમેરિદં માનમૂર્ધ્વમૂર્ધ્વ સમન્તતઃ

સ્તમ્ભૈશ્ચ ભિત્તિભિર્વાપિ પૃથક્કોષ્ઠાનિ સંન્યસેત્ । ત્રિકોષ્ઠં પઞ્ચકોષ્ઠં વા સપ્તકોષ્ઠં ગૃહં સ્મૃતમ્

દ્વારાર્થમષ્ટધા ભક્તં હારસ્યાંશૌ તુ મધ્યમૌ । દ્વૌ દ્વૌ જ્ઞેયૌ ચતુર્દિક્ષુ ધનપુત્રપ્રદૌ નૃણામ્

તત્રૈવ કલ્પયેદ્દ્વારં નાન્યથા તુ કદાચન । વાતાયનં પૃથક્કોષ્ઠે કુર્ય્યાદ્ યાદૃક્ સુખાવહમ્ ॥ ૨૩૨
અન્યગૃહદ્વારવિદ્ધં ગૃહદ્વારં ન ચિન્તયેત્ । ગૃહકોણસ્તમ્ભમાર્ગપીઠકૂપૈશ્ચ વેધિતમ્

પ્રાસાદમણ્ડપદ્વારે માર્ગવેધો ન વિદ્યતે । ગૃહપીઠં ચતુર્થાંશમુચ્છ્રાયસ્ય પ્રકલ્પયેત્

પ્રાસાદાનાં મણ્ડપાનામર્દ્ધાશં વાપરે જગુઃ । પરવાતાયનૈર્વિદ્ધં નાપિ વાતાયનં સ્મૃતમ્

વિસ્તારાર્ધાંશમધ્યોચ્ચા છદિઃ ખર્પરસમ્ભવા । પતિતન્તુ જલં તસ્યાં સુખં ગચ્છતિ વાપ્યધઃ

હીના નિમ્ના છદિર્ન સ્યાત્ તાદૃક્ કોષ્ઠસ્ય વિસ્તરઃ । સ્વોચ્છ્રાયસ્યાર્દ્ધમૂલો વા પ્રાકારઃ સમમૂલકઃ

તૃતીયાંશકમૂલો વા હ્યુચ્છ્રાયાર્દ્ધપ્રવિસ્તરઃ । ઉચ્છ્રિતસ્તુ તથા કાર્યો દસ્યુભિર્ન વિલઙ્ઘયતે

યામિકૈઃ રક્ષિતો નિત્યં નાલિકાસ્ત્રૈશ્ચ સંયુતઃ । સુબહુદૃઢગુલ્મશ્ચ સુગવાક્ષપ્રણાલિકઃ

સ્વહીનપ્રતિપ્રાકારો હાસમીપમહીધરઃ । પરિખા ચ તતઃ કાર્ષ્યા ખાતાદ્ દ્વિગુણવિસ્તરા

નાતિસમીપપ્રાકારા હ્યગાધસલિલા શુભા । યુદ્ધસાધનસમ્ભારૈઃ સુયુદ્ધકુશલૈર્વિના

ન શ્રેયસે દુર્ગવાસો રાજ્ઞઃ સ્યાદ્ બન્ધનાય સઃ। રાજ્ઞા રાજસભા કાર્ય્યા સુગુપ્તા સુમનોરમા

ત્રિકોષ્ઠૈઃ પઞ્ચકોષ્ઠર્વા સપ્તકોષ્ઠૈઃ સુવિસ્તૃતા । દક્ષિણોદક્ તથા દીર્ઘા પ્રાક્પ્રત્યગ્ દ્વિગુણાથવા

ત્રિગુણા વા યથા કામમેકભૂમિર્દ્ધિભૂમિકા। ત્રિભૂમિકા વા કર્ત્તવ્યા સોપકાર્ય્યા શિરોગૃહા

પરિતઃ પ્રતિકોષ્ઠે તુ વાતાયનવિરાજિતા । પાર્શ્વકોષ્ઠાત્ તુ દ્વિગુણો મધ્યકોષ્ઠસ્ય વિસ્તરઃ

પઞ્ચમાંશાધિકં તૂચ્વં મધ્યકોષ્ઠસ્ય વિસ્તરાત્ । વિસ્તારેણ સમં તૂચ્ચં પઞ્ચમાંશાધિકન્તુ વા

કોષ્ઠકાનાઞ્ચ ભૂમિર્વા છદિર્વા તત્ર કારયેત્ । દ્વિભૂમિકે પાર્શ્વકોષ્ઠે મધ્યમં ત્વેકભૂમિકમ્

પૃથક્સ્તમ્ભાન્તસત્કોષ્ઠા ચતુર્માર્ગાગમા શુભા। જલોર્ધ્વપાતિયન્ત્રૈશ્ચ યુતા સુસ્વરયન્ત્રકૈઃ

વાતપ્રેરકયન્ત્રૈશ્વ યન્ત્રૈઃ કાલપ્રબોધકૈઃ । પ્રતિષ્ઠિતા ચ સ્વાદશૈંસ્તથા ચ પ્રતિરૂપકૈઃ

એવંવિધા રાજસભા મન્ત્રાર્થા કાર્ય્યદર્શન । તથાવિધામાત્યલેખ્યસભ્યાધિકૃતશાલિકાઃ

કર્તવ્યાશ્ચ પૃથક્ ત્વેતાસ્તદર્થાશ્વ પૃથક્ પૃથક્ । શતહસ્તમિતાં ભૂમિ ત્યક્ત્વા રાજગૃહાત્ સદા

ઉદગ્દ્વિશતહસ્તાં પ્રાક્ સેનાસંવેશનાર્થિકામ્ । આરાદ્રાજગૃહસ્યૈવ પ્રજાનાં નિલયાનિ ચ

સધનશ્રેષ્ઠજાત્યાનુક્રમતશ્ચ સદા બુધઃ । સમન્તાચ્ચ ચતુર્દિક્ષુ વિન્યસેચ્ચ તતઃ પરમ્

પ્રકૃત્યનુપ્રકૃતયો હ્યધિકારિગણસ્તતઃ । સેનાધિપાઃ પદાતીનાં ગણઃ સાદિગણસ્તતઃ

સાશ્વશ્ચ સગજશ્ચાપિ ગજપાલગણસ્તતઃ । બૃહન્નાલિકયન્ત્રાણિ તતઃ સ્વતુરગીગણઃ

તતઃ સ્વગૌલ્મિકગણો હ્યારણ્યકગણસ્તતઃ । ક્રમાદેષાં ગૃહાણિ સ્યુઃ શોભનાનિ પુરે સદા

પાન્થશાલા તતઃ કાર્ય્યા સુગુપ્તા સુજલાશયા । સજાતીયગૃહાણાં હિ સમુદાયેન પ‌ઙ્ક્તિતઃ

નિવેશનં પુરે ગ્રામે પ્રાગુદઙ્‌મુખમેવ વા । સજાતિપણ્યનિવહૈરાપણે પણ્યવેશનમ્

ધનિકાદિક્રમેણૈવ રાજમાર્ગસ્ય પાર્શ્વયોઃ । એવં હિ પત્તનં કુર્ય્યાત્ ગ્રામઞ્ચૈવ નરાધિપઃ

રાજમાર્ગાસ્તુ કર્તવ્યાશ્ચતુર્દિક્ષુ નૃપગૃહાત્ । ઉત્તમો રાજમાર્ગસ્તુ ત્રિંશદ્ધસ્તમિતો ભવેત્

મધ્યમો વિંશતિકરો દશપઞ્ચકરોઽધમઃ પણ્યમાર્ગાસ્તથા ચૈતે પુરગ્રામાદિષુ સ્થિતાઃ

કરત્રયાત્મિકા પદ્યા વીથિઃ પઞ્ચકરાત્મિકા । માર્ગોં દશકરઃ પ્રોક્તો ગ્રામેષુ નગરે ચ

પ્રાક્ પશ્ચાદ્દક્ષિણોદક્ તાન્ ગ્રામમધ્યાત્ પ્રકલ્પયેત્ । પુરં દૃષ્ટ્વા રાજમાર્ગાન્ સુબહૂન્ કલ્યયેન્નૃપઃ ।

ન વીથિ ન ચ પદ્યાં હિ રાજધાન્યાં પ્રકલ્પયેત્ । ષડ્‌યોજનાન્તરેઽરણ્યે રાજમાર્ગન્તુ ચોત્તમમ્

કલ્પયેત્ મધ્યમં મધ્યે તયોર્મધ્યે તથાધમમ્ । દશહસ્તાત્મકં નિત્યં ગ્રામે ગ્રામે નિયોજયેત્

કૂર્મ્મપૃષ્ઠા માર્ગભૂમિઃ કાર્યા ગ્રામ્યૈઃ સુસેતુકા । કુર્ય્યાન્માર્ગાન્ પાર્શ્વખાતાન્નિર્ગમાર્થં જલસ્ય ચ

રાજમાર્ગમુખાનિ સ્યુર્ગૃહાણિ સકલાન્યપિ । ગૃહપૃષ્ઠે સદા વીથિર્મલનિર્હરણસ્થલમ્

પ‌ઙ્ક્તિદ્વયગતાનાં હિ ગેહાનાં કારયેત્ તથા। માર્ગાન્ સુધાશર્કરૈર્વા ઘટિતાન્ પ્રતિવત્સરમ્

અભિયુક્તનિરુદ્ધૈર્વા કુર્ય્યાત્ ગ્રામ્યજનૈર્નૃપઃ । ગ્રામદ્વયાન્તરે ચૈવ પાન્થશાલાં પ્રકલ્પયેત્

નિત્યં સમ્માર્જિતાઞ્ચૈવ ગ્રામપૈશ્ચ સુગોપિતામ્ । તત્રાગતન્તુ સમ્પૃચ્છેત્ પાન્થં શાલાધિપઃ સદા

પ્રયાતોઽસિ કુતઃ કસ્માત્ ક્વ ગચ્છસિ ઋતં વદ। સસહાયોઽસહાયો વા કિં સશસ્ત્રઃ સવાહનઃ

કા જાતિઃ કિં કુલં નામ સ્થિતિઃ કુત્રાસ્તિ તે ચિરમ્ । ઇતિ પૃષ્ટ્વા લિખેત્ સાયં શસ્ત્રં તસ્ય પ્રગૃહ્ય ચ

સાવધાનમના ભૂત્વા સ્વાપં કુર્વિતિ શાસયેત્ । તત્રસ્થાન્ ગણયિત્વા તુ શાલાદ્વારં પિધાય ચ

સંરક્ષયેદ્ યામિકૈશ્ચ પ્રભાતે તાન્ પ્રબોધયેત્ । શસ્ત્રં દદ્યાચ્ચ ગણયેદ્ દ્વારમુદ્ઘાટ્ય મોચયેત્

કુર્ય્યાત્ સહાયં સીમાન્તં તેષાં ગ્રામ્યજનઃ સદા। પ્રકુર્ય્યાદ્દિનકૃત્યન્તુ રાજધાન્યાં વસન્નૃપઃ

ઉત્થાય પશ્ચિમે યામે મુહૂર્તદ્વિતયેન વૈ। નિયતાયશ્ચ કત્યસ્તિ વ્યયશ્ચ નિયતઃ કતિ

કોશભૂતસ્ય દ્રવ્યસ્ય વ્યયઃ કતિ ગતસ્તથા । વ્યવહારે મુદ્રિતાય વ્યયશેષં કતીતિ ચ

પ્રત્યક્ષતો લેખતશ્ચ જ્ઞાત્વા ચાદ્ય વ્યયઃ કતિ । ભવિષ્યતિ ચ તત્તુલ્યં દ્રવ્યં કોશાત્ તુ નિર્હરેત્

પશ્ચાત્તુ વેગનિર્મોક્ષં સ્નાનં મૌહૂર્ત્તિકં મતમ્ । સન્ધ્યાપુરાણદાનૈશ્ચ મુહૂર્ત્તદ્વિતયં નયેત્ । ગવાશ્વયાનવ્યાયામૈર્નયેત્ પ્રાતર્મુહૂર્ત્તકમ્

ધાન્યવસ્ત્રસ્વર્ણરત્નસેનાદેશવિલેખનૈઃ આયવ્યયૈર્મુહૂર્તાનાં ચતુષ્કન્તુ નયેત્ સદા।
પારિતોષિકદાનેન મુહૂર્ત્તન્તુ નયેત્ સુધીઃ । સ્વસ્થચિત્તો ભોજનેન મુહૂર્ત સસુહન્નૃપઃ

પ્રત્યક્ષીકરણાજ્જીર્ણનવીનાનાં મુહૂર્ત્તકમ્ । તતસ્તુ પ્રા‌ડ્વિવાકાદિબોધિતવ્યવહારતઃ

મુહૂર્ત્તદ્વિતયઞ્ચૈવ મૃગયાક્રીડનૈર્નયેત્ । વ્યૂહાભ્યાસૈર્મુહૂર્ત્તન્તુ મુહૂર્ત સન્ધ્યયા તતઃ

મુહૂર્ત ભોજનેનૈવ દ્વિમુહૂર્ત્તઞ્ચ વાર્ત્તયા। ગૂઢચારૈઃ શ્રાવિતયા નિદ્રયાષ્ટમુહૂર્ત્તકમ્

એવં વિહરતો રાજ્ઞઃ સુખં સમ્યક્ પ્રજાયતે । અહોરાત્રં વિભજ્યૈવં ત્રિંશદ્ધિસ્તુ મુહૂર્ત્તકૈઃ

નયેત્ કાલં વૃથા નૈવ નયેત્ સ્ત્રીમદ્યસેવનૈઃ । યત્કાલે હાચિતં કર્તું તત્કાર્ય્ય દ્રાગશઙ્કિત્તમ્

કાલે વૃષ્ટિઃ સુપોષાય હ્યન્યથા સુવિનાશિની । કાર્ય્યસ્થાનાનિ સર્વાણિ યામિકૈરભિતોઽનિશમ્

નયવાન્ અનીતિનતિવિત્ સિદ્ધશસ્ત્રાદિકૈર્વરૈઃ । ચતુર્ભિઃ પઞ્ચભિર્વાપિ ષડ્ભિર્વા ગોપયેત્ સદા

તત્રત્યાનિ દૈનિકાનિ શૃણુયાલ્લેખકાધિપૈઃ । દિને દિને યામિકાનાં પ્રકુર્ય્યાત્ પરિવર્ત્તનમ્ ॥
ગૃહપ‌ઙ્ક્તિમુખે દ્વારં કર્ત્તવ્યં યામિકૈઃ સદા। તૈસ્તવૃત્તન્તુ શૃણુયાત્ ગૃહસ્થભૂતિપોષિતૈઃ ॥
નિર્ગચ્છન્તિ ચ યે ગ્રામાદ્ યે ગ્રામં પ્રવિશન્તિ ચ। તાન્ સુસંશોધ્ય યત્લેન મોચયેદ્દત્તલગ્નકાન્ ॥
પ્રખ્યાતવૃત્તશીલાંસ્તુ હ્યવિમૃષ્ય વિમોચયેત્ । વીથિવીથિષુ યામાદ્વૈર્નિશિપર્યટનં સદા ॥
કર્ત્તવ્યં યામિકૈરેવ ચૌરજારનિવૃત્તયે । શાસનં ત્વીદૃશં કાર્યં રાજ્ઞા નિત્યં પ્રજાસુ ચ ॥
દાસે ભૃત્યેઽથ ભાર્ય્યાયાં પુત્રે શિષ્યેઽપિ વા ક્વચિત્। વાગ્દણ્ડપરુષં નૈવ કાર્ય્ય મદ્દેશસંસ્થિતૈઃ ॥
તુલાશાસનમાનાનાં નાણકસ્યાપિ વા ક્વચિત્ । નિર્યાસનાઞ્ચ ધાતૂનાં સજાતીનાં ઘૃતસ્ય ચ ॥
મધુદુગ્ધવસાદીનાં પિષ્ટાદીનાઞ્ચ સર્વદા। કૂટં નૈવ તુ કાર્યં સ્યાદ્ બલાચ્ચ લિખિતં જનૈઃ ॥
ઉત્કોચગ્રહણં નૈવ સ્વામિકાર્ય્યવિલોભનમ્ । દુર્વૃત્તકારિણઞ્ચોરં જારં મદ્વેષિણં દ્વિષમ્ ॥
ન રક્ષન્ત્વપ્રકાશં હિ તથાન્યાનપકારકાન્ । માતૃણાં પિતૃણાઞ્ચૈવ પૂજ્યાનાં વિદુષામપિ ॥
નાવમાનં નોપહાસં કુર્યુઃ સવૃત્તશાલિનામ્ । ન ભેદં જનયેયુર્વૈ નૃનાય્યર્યોઃ સ્વામિભૃત્યયોઃ ॥
ભ્રાતૃણાં ગુરુશિષ્યાણાં ન કુર્યુઃ પિતૃપુત્રયોઃ । વાપીકૂપારામસીમાધર્મશાલાસુરાલયાન્ ॥
પ્રબાધેયુર્હીનાઙ્ગવિકલાઙ્ગકાન્ । માર્ગાન્નૈવ દ્યૂતઞ્ચ મદ્યપાનઞ્ચ મૃગયાં શસ્ત્રધારણમ્ ॥
ગોગજાશ્વોષ્ટ્રમહિષીનૃણાં વૈ સ્થાવરસ્ય ચ। રજતસ્વર્ણરત્નાનાં માદકસ્ય વિષસ્ય ચ ॥
ક્રયો વા વિક્રયો વાપિ મદ્યસન્ધાનમેવ ચ। ક્રયપત્રં દાનપત્રમૃણનિર્ણયપત્રકમ્ ॥
રાજાજ્ઞયા વિના નૈવ જનૈઃ કાર્યં ચિકિત્સિતમ્ । મહાપાપાભિશપનં નિધિગ્રહણમેવ ચ ॥
નવસમાજનિયમં નિર્ણયં યાતિ દૂષણમ્ । અસ્વામિનાષ્ટિકધનસઙ્ગ્રહં મન્ત્રભેદનમ્ ॥
નૃપદુર્ગુણાલાપન્તુ નૈવ કુર્યુઃ કદાચન। સ્વધર્મહાનિમનૃતં પરદારાભિમર્શનમ્ ॥
કૂટસાક્ષ્યં કૂટલેખ્યમપ્રકાશપ્રતિગ્રહમ્ । નિર્ધારિતકરાધિક્યં સ્તેયં સાહસમેવ ચ ॥
મનસાપિ ન કુર્વન્તુ સ્વામિદ્રોહં તથૈવ ચ। ભૃત્યા શુલ્કેન ભાગેન વૃદ્ધયા દર્પાદ્ બલાચ્છલાત્ ॥
આધર્ષણં ન કુર્વન્તુ યસ્ય કસ્યાપિ સર્વદા। પરિમાણોન્માનમાનં ધાર્યં રાજવિમુદ્રિતમ્ ॥
ગુણસાધનસન્દક્ષા ભવન્તુ નિખિલા જનાઃ । સાહસાધિકૃતે દદ્યુર્વિનિગૃહ્યાતતાયિનમ્ ॥
ઉત્સૃષ્ટા વૃષભાદ્યા યૈસ્તૈસ્તે ધાર્યાઃ સુયન્ત્રિતાઃ । ઇતિ મચ્છાસનં શ્રુત્વા યેઽન્યથા વર્ત્તયન્તિ તાન્ ॥
વિનિશિષ્યામિ દણ્ડેન મહતા પાપકારકાન્ । ઇતિ પ્રબોધયેન્નિત્યં પ્રજાઃ શાસનડિણ્ડિમૈઃ ॥
લિખિત્વા શાસનં રાજા ધારયીત ચતુષ્પથે । સદા ચોદ્યતદણ્ડઃ સ્યાદસાધુષુ ચ શત્રુષુ ॥
પ્રજાનાં પાલનં કાર્ય્ય નીતિપૂર્વં નૃપેણ હિ। માર્ગસંરક્ષણં કુર્યાન્નૃપઃ પાન્થસુખાય ચ ॥
પાન્થપ્રપીડકા યે યે હન્તવ્યાસ્તે પ્રયત્નતઃ । ત્રિભિરંશૈર્બલં ધાર્યં દાનમર્દ્ધાશકેન ચ ॥
અદ્ધશિન પ્રકૃતયો હ્યદ્ધદ્ધૃશેનાધિકારિણઃ । અદ્ધશિનાત્મભોગશ્ચ કોશોંઽશેન ચ રક્ષ્યતે ॥
આયસ્યૈવં ષ‌ડ્વિભાગૈર્વ્યયં કુર્ય્યાત્ તુ વત્સરે । સામન્તાદિષુ ધર્મોઽયં ન ન્યૂનસ્ય કદાચન ॥
રાજ્યસ્ય યશસઃ કીર્તેર્ધનસ્ય ચ ગુણસ્ય ચ। પ્રાપ્તસ્ય રક્ષણેઽન્યસ્ય હરણે ચોદ્યમોઽપિ ચ ॥
સંરક્ષણે સંહરણે સુપ્રયત્નો ભવેત્ સદા । શૌર્ય્યપાણ્ડિત્યવક્તૃત્વં દાતૃત્વં ન ત્યજેત્ ક્વચિત્ ॥
બલં પરાક્રમં નિત્યમુત્થાનઞ્ચાપિ ભૂમિપઃ । સમિતૌ સ્વાત્મકાયેં વા સ્વામિકાયેં તથૈવ ચ ॥
ત્યક્ત્વા પ્રાણભયં યુધ્યેત્ સ શૂરસ્ત્વવિશઙ્કિતઃ । પક્ષં સન્ત્યજ્ય યત્લેન બાલસ્યાપિ સુભાષિતમ્ ॥
ગૃહ્ણાતિ ધર્મતત્ત્વઞ્ચ વ્યવસ્યતિ સ પણ્ડિતઃ । રાજ્ઞોઽપિ દુર્ગુણાન્ વક્તિ પ્રત્યક્ષમવિશઙ્કિત્તઃ ॥
સ વક્તા ગુણતુલ્યાંસ્તાન્ન પ્રસ્તૌતિ કદાચન । અદેયં યસ્ય નૈવાસ્તિ ભાર્ય્યાપુત્રાદિકં ધનમ્ ॥
આત્માનમપિ સન્દત્તે પાત્રે દાતા સ અશઙ્કિતક્ષમો યેન કાર્ય્ય કર્તું બલં હિ તત્

ઉચ્યતે ॥
કિઙ્કરા ઇવ યેનાન્યે નૃપાદ્યાઃ સ પરાક્રમઃ । યુદ્ધાનુકૂલવ્યાપાર ઉત્થાનમિતિ કીર્ત્તિતમ્ ॥
વિષદોષભયાદન્નં વિમૃશેત્ કપિકુક્કુટૈઃ । હંસાઃ સ્ખલન્તિ કૂજન્તિ ભૃઙ્ગા નૃત્યન્તિ માયૂરાઃ ॥
વિરૌતિ કુક્કુટો માદ્યેત્ ક્રૌઞ્ચો વૈ રેચતે કપિઃ । હૃષ્ટરોમા ભવેદ્ બભ્રુઃ સારિકા વમતે તથા ॥
દૃષ્ટ્વૈવં સવિષં ચાન્નં તસ્માદ્ ભોજ્યં પરીક્ષયેત્ । ભુઞ્જીત ષડ્રસં નિત્યં ન દ્વિત્રિરસસઙ્કુલમ્ ॥
હીનાતિરિક્તં કટુમધુર ક્ષારસઙ્કલમ્ । ન આવેદયતિ યત્કાર્ય્ય શૃણુયાન્મન્ત્રિભિઃ સહ ॥
આરામાદૌ પ્રકૃતિભિઃ સ્ત્રીભિશ્ચ નટગાયકૈઃ । વિહરેત્ સાવધાનસ્તુ માગધૈરૈન્દ્રજાલિકૈઃ ॥
ગજાશ્વરથયાનં તુ પ્રાતઃ સાયં સદાભ્યસેત્ । વ્યૂહાભ્યાસં સૈનિકાનાં સ્વયં શિક્ષેચ્ચ શિક્ષયેત્ ॥
વ્યાઘ્રાદિભિર્વનચરૈર્મયૂરાદ્યૈશ્ચ પક્ષિભિઃ । ક્રીડયેત્ મૃગયાં કુર્ય્યાદ્ દુષ્ટસત્ત્વાન્નિપાતયન્ ॥
શૌર્ય્ય પ્રવર્દ્ધતે નિત્યં લક્ષ્યસન્ધાનસાધનમ્ । અકાતરત્વં શસ્ત્રાસ્ત્રશીઘ્રપાતનકારિતા ॥
મૃગયાયાં ગુણા એતે હિંસાદોષો મહત્તરઃ । ઇઙ્ગિતં ચેષ્ટિતં યત્નાત્ પ્રજાનામધિકારિણામ્ ॥
પ્રકૃતીનાઞ્ચ શત્રૂણાં સૈનિકાનાં મતઞ્ચ યત્। સભ્યાનાં બાન્ધવાનાઞ્ચ સ્ત્રીણામન્તઃપુરે ચ યત્ ॥
શૃણુયાદ્ ગૂઢચારેભ્યો નિશિ ચાત્યયિકે સદા। સાવધાનમનાઃ સિદ્ધશસ્ત્રાસ્ત્રઃ સંલિખેચ્ચ તત્ ॥
અસત્યવાદિનં ગૂઢચારં નૈવ ચ શાસ્તિ યઃ । સ નૃપો મ્લેચ્છ ઇત્યુક્તઃ પ્રજાપ્રાણધનાપહઃ ॥
વર્ણિ-તપસ્વિ-સન્યાસિ-નીચ-સિદ્ધસ્વરૂપિણમ્ । પ્રત્યક્ષેણ છલેનૈવ ગૂઢચારં વિશોધયેત્ ॥
વિના તચ્છોધનાત્ તત્ત્વં ન જાનાતિ ચ નાપ્યતે । અશોધકનૃપાન્નૈવ બિભ્યત્યનૃતવાદને ॥
પ્રકૃતિભ્યોઽધિકૃતેભ્યો ગૂઢચારં સુરક્ષયેત્ । સદૈકનાયકં રાજ્યં કુર્ય્યાન્ન બહુનાયકમ્ ॥
નાનાયકં ક્વચિદપિ કર્તુમીહેત ભૂમિપઃ । રાજકુલે તુ બહવઃ પુરુષાઃ યદિ સન્તિ હિ ॥
તેષુ જ્યેષ્ઠો ભવેદ્રાજા શેષાસ્તત્કાર્ય્યસાધકાઃ । ગરીયાંસો વરાઃ સર્વસહાયેભ્યોઽભિવૃદ્ધયે ॥
જ્યેષ્ઠોઽપિ બધિરઃ કુષ્ઠી મૂકોઽન્ધઃ ષણ્ડ એવ યઃ । સ રાજ્યાહોં ભવન્નૈવ ભ્રાતા તત્પુત્ર એવ હિ ॥
સ્વકનિષ્ઠોઽપિ જ્યેષ્ઠસ્ય ભ્રાતુઃ પુત્રસ્તુ રાજ્યભાક્ । યથાગ્રજસ્ય ચાભાવે કનિષ્ઠા રાજ્યભાગિનઃ । દાયાદાનામૈકમત્યં રાજ્ઞઃ શ્રેયસ્કરં પરમ્ ॥
પૃથગ્ભાવો વિનાશાય રાજ્યસ્ય ચ કુલસ્ય ચ। અતઃ સ્વભોગસદૃશાન્ દાયાદાન્ કારયેન્નૃપઃ । અવ્યાહતાજ્ઞઃ સન્તુષ્યેત્ છત્રસિંહાસનૈરપિ ॥
રાજ્યવિભજનાચ્છ્રેયો ન ભૂપાનાં ભવેત્ ખલુ । અલ્પીકૃતં વિભાગેન રાજ્યં શત્રુજિઘૃક્ષતિ ॥
રાજ્યતુર્થ્યાંશદાનેન સ્થાપયેત્ તાન્ સમન્તતઃ । ચતુર્દિક્ષ્વથવા દેશાધિપાન્ કુર્ય્યાત્ સદા નૃપઃ ॥
ગોગજાશ્વોષ્ટ્રકોશાનામાધિપત્યે નિયોજયેત્ । માતા માતૃસમા યા ચ સા નિયોજ્યા મહાનસે ॥
સેનાધિકારે સંયોજ્યા બાન્ધવાઃ શ્યાલકાઃ સદા। સ્વદોષદર્શકાઃ કાર્યા ગુરવઃ સુહૃદશ્ચ યે ॥
વસ્ત્રાલઙ્કારપાત્રાણાં સ્ત્રિયો યોજ્યાઃ સુદર્શન । સ્વયં સર્વન્તુ વિમૃશેત્ પર્યાયેણ ચ મુદ્રયેત્ ॥
અન્તર્વેશ્મનિ રાત્રૌ વા દિવારણ્યે વિશોધિતે । મન્ત્રયેન્મન્ત્રિભિઃ સાર્દ્ધં ભાવિકૃત્યન્તુ નિર્જને ॥
સુહૃદ્ધિર્ભાતૃભિઃ સાર્દ્ધં સભાયાં પુત્રબાન્ધવૈઃ । રાજકૃત્યં સેનપૈશ્ચ સભ્યાદ્યૌશ્ચિન્તયેત્ સદા ॥
સભાયાં પ્રત્યગર્દ્ધસ્ય મધ્યે રાજાસનં સ્મૃતમ્। દક્ષસંસ્થા વામસંસ્થા વિશેયુઃ પાર્શ્વકોષ્ઠગાઃ ॥
પુત્રાઃ પૌત્રા ભ્રાતરશ્ચ ભાગિનેયાઃ સ્વપૃષ્ઠતઃ । દૌહિત્રા દક્ષભાગાત્ તુ વામસંસ્થા ક્રમાદિમે ॥
પિતૃવ્યાઃ સ્વકુલશ્રેષ્ઠાઃ સભ્યાઃ સેનાધિપાસ્તથા । સ્વાગ્રે દક્ષિણભાગે તુ પ્રાક્સંસ્થાઃ પૃથગાસનાઃ ॥
માતામહકુલશ્રેષ્ઠા મન્ત્રિણો બાન્ધવાસ્તથા। શ્વશુરાશ્ચૈવ શ્યાલાશ્ચ વામાગ્રે ચાધિકારિણઃ ॥
વામદક્ષિણપાર્શ્વસ્થૌ જામાતા ભગિનીપતિઃ । સ્વસદૃશઃ સમીપે વા સ્વાર્દ્ધાસનગતઃ સુહૃત્ ॥
દૌહિત્રભાગિનેયાનાં સ્થાને સ્યુર્દત્તકાદયઃ । ભાગિનેયાશ્ચ દૌહિત્રાઃ પુત્રાદિસ્થાનસંશ્રિતાઃ ॥
યથા પિતા તથાચાર્ય્યઃ સમશ્રેષ્ઠાસને સ્થિતઃ । પાર્શ્વયોરગ્રતઃ સર્વે લેખકા મન્ત્રિપૃષ્ઠગાઃ ॥
પરિચારગણાઃ સર્વે સર્વેભ્યઃ પૃષ્ઠસંસ્થિતાઃ । સ્વર્ણદણ્ડધરૌ પાર્શ્વે પ્રવેશનતિબોધકૌ ॥
વિશિષ્ટચિહ્નયુગ્રાજા સ્વાસને પ્રવિશેત્ સુખમ્ । સુભૂષણઃ સુકવચઃ સુવસ્ત્રો મુકુટાન્વિતઃ ॥
સિદ્ધાસ્ત્રો નગ્નશસ્ત્રઃ સન્ સાવધાનમનાઃ સદા । સર્વસ્માદધિકો દાતા શૂરસ્ત્વં ધાર્મિકો હ્યસિ ॥
ઇતિ વાચં ન શૃણુયાચ્છ્રાવકા વઞ્ચકાસ્તુ યે। રાગાલ્લોભાદ્ભયાદ્રાજ્ઞઃ સ્યુર્મૂકા ઇવ મન્ત્રિણઃ ॥
ન તાનનુમતાન્ વિદ્યાન્નૃપતિઃ સ્વાર્થસિદ્ધયે । પૃથક્પૃથઙ્મતં તેષાં લેખયિત્વા સસાધનમ્ ॥
વિમૃશેત્ સ્વમતેનૈવ યત્ કુર્ય્યાદ્ બહુસમ્મતમ્ । ગજાશ્વરથપશ્વાદીન્ ભૃત્યાન્ દાસાંસ્તથૈવ ચ ॥
સમ્ભારાન્ સૈનિકાન્ કાર્ય્યાક્ષમાન્ જ્ઞાત્વા દિને દિને। સંરક્ષયેત્ પ્રયત્નેન સુજીર્ણાન્ સન્ત્યજેત્ સુધીઃ ॥
અયુતક્રોશજાં વાર્તા હરેદેકદિનેન વૈ। સર્વવિદ્યાકલાભ્યાસે શિક્ષયેદ્ ભૃતિપોષિતાન્ ॥
સમાપ્તવિદ્યં સન્દૃષ્ટ્‌વા તત્કાયેં તં નિયોજયેત્ । વિદ્યાકલોત્તમાન્ દૃષ્ટ્વા વત્સરે પૂજયેચ્ચ તાન્ ॥
વિદ્યાકલાનાં વૃદ્ધિઃ સ્યાત્તથા કુર્ય્યાન્નૃપઃ સદા । પૃષ્ઠાગ્રગાન્ ક્રૂરવેશાન્નતિનીતિવિશારદાન્ ॥
સિદ્ધાસ્ત્રનગ્નશસ્ત્રાંશ્ચ ભટાનારાન્નિયોજયેત્ । પુરે પર્યટયેન્નિત્યં ગજસ્થો રઞ્જયન્ પ્રજાઃ ॥
રાજયાનારૂઢિતઃ કિં રાજ્ઞા શ્વા ન સમોઽપિ ચ। શુના સમો ન કિ રાજા કવિભિર્ભાવ્યતેઽઞ્જસા ॥
અતઃ સ્વબાન્ધવૈર્મિત્રૈઃ સ્વસામ્યપ્રાપિતૈર્ગુણૈઃ । પ્રકૃતિભિર્નૃપો ગચ્છેન્ન નીચૈસ્તુ કદાચન ॥
મિથ્યાસત્યસદાચારૈર્નીચઃ સાધુઃ ક્રમાત્ સ્મૃતઃ । સાધુભ્યોઽતિસ્વમૃદુત્વં નીચાઃ સન્દર્શયન્તિ હિ ॥
ગ્રામાન્ પુરાણિ દેશાંશ્ચ સ્વયં સંવીક્ષ્ય વત્સરે। અધિકારિગણૈઃ કાશ્ચ રઞ્જિતાઃ કાશ્ચ કર્ષિતાઃ ॥
પ્રજાસ્તાઃ સાધુભૂતેન વ્યવહારં વિચિન્તયેત્ । ન ભૃત્યપક્ષપાતી સ્યાત્ પ્રજાપક્ષં સમાશ્રયેત્ ॥
પ્રજાશતેન સન્દ્વિષ્ટં સન્ત્યજેદધિકારિણમ્ । અમાત્યમપિ સંવીક્ષ્ય સકૃદન્યાયગામિનમ્ ॥
એકાન્તે દણ્ડયેત્ સ્પષ્ટમભ્યાસાપકૃતં ત્યજેત્ । અન્યાયવર્ત્તિનાં રાજ્યં સર્વસ્વઞ્ચ હરેન્નૃપઃ ॥
જિતાનાં વિષયે સ્થાપ્યં ધર્માધિકરણં સદા । ભૃતિં દદ્યાન્નિર્જિતાનાં તચ્ચરિત્રાનુરૂપતઃ ॥
સ્વાનુરક્તાં સુરૂપાઞ્ચ સુવસ્ત્રાં પ્રિયવાદિનીમ્ । સુભૂષણાં સુસંશુદ્ધાં પ્રમદાં શયને ભજેત્ ॥
યામદ્વયં શયાનઞ્ચ હ્યત્યન્તં સુખમશ્નુતે । ન સન્ત્યજેચ્ચ સ્વસ્થાનં નીત્યા શત્રુગણં જયેત્ ॥
સ્થાનભ્રષ્ટા નો વિભાન્તિ દન્તાઃ કેશા નખા નૃપાઃ । સંશ્રયેદ્ ગિરદુર્ગાણિ મહાપદિ નૃપઃ સદા ॥
તદાશ્રયાદ્ દસ્યુવૃત્ત્યા સ્વરાજ્યન્તુ સમાહરેત્ । વિવાહદાનયજ્ઞાર્થં વિનાપ્યષ્ટાંશશેષિતમ્ ॥
સર્વતસ્તુ હરેદ્ દસ્યુરસતામખિલં ધનમ્। નૈકત્ર સંવસેન્નિત્યં વિશ્વસેન્નૈવ કં પ્રતિ ॥
સદૈવ સાવધાનઃ સ્યાત્ પ્રાણનાશં ન ચિન્તયેત્ । ક્રૂરકર્મા સદોદ્યુક્તો નિઘૃણો દસ્યુકર્મસુ ॥
વિમુખઃ પરદારાસુ કુલકન્યાપ્રદૂષણે । પુત્રવત્ પાલિતા ભૃત્યાઃ સમયે શત્રુતાં ગતાઃ ॥
ન દોષઃ સ્યાત્ પ્રયત્નસ્ય ભાગધેયં સ્વયં હિ તત્ । દૃષ્ટ્વા સુવિફલં કર્મ તપસ્તપ્ત્વા દિવં વ્રજેત્ ॥
ઉક્તં સમાસતો રાજકૃત્યં મિશ્રેઽધિકં બ્રુવે। અધ્યાયઃ પ્રથમઃ પ્રોક્તો રાજકાર્ય્યનિરૂપકઃ ॥
દ્વિતીય અધ્યાય
યદ્યપ્યલ્પતરં કર્મ તદપ્યેકેન દુષ્કરમ્ । પુરુષેણાસહાયેન કિમુ રાજ્યં મહોદયમ્ ॥
સર્વવિદ્યાસુ કુશલો નૃપો હ્યપિ સુમન્ત્રવિત્ । મન્ત્રિભિસ્તુ વિના મન્ત્રં નૈકોઽર્થં ચિન્તયેત્ ક્વચિત્ ॥
સભ્યાધિકારિપ્રકૃતિસભાસત્સુમતે સ્થિતઃ । સર્વદા સ્યાન્નૃપઃ પ્રાજ્ઞઃ સ્વમતે ન કદાચન ॥

પ્રભુઃ સ્વાતન્ત્ર્યમાપન્નો હાનર્થાયૈવ કલ્પતે । ભિન્નરાષ્ટ્રો ભવેત્ સદ્યો ભિન્નપ્રકૃતિરેવ ચ ॥
પુરુષે પુરુષે ભિન્નં દૃશ્યતે બુદ્ધિવૈભવમ્ । આપ્તવાક્યૈરનુભવૈરાગમૈરનુમાનતઃ ॥
પ્રત્યક્ષેણ ચ સાદૃશ્યૈઃ સાહસૈશ્ચ છલૈર્બલૈઃ । વૈચિત્ર્યં વ્યવહારાણામૌન્નત્યં ગુરુલાઘવૈઃ ॥
ન હિ તત્ સકલં જ્ઞાતું નરેણૈકેન શક્યતે । અતઃ સહાયાન્ વરયેદ્રાજા રાજ્યવિવૃદ્ધયે ॥
કુલગુણશીલવૃદ્ધાન્ શૂરાન્ ભક્તાન્ પ્રિયંવદાન્ । હિતોપદેશકાન્ ક્લેશસહાન્ ધર્મ્મરતાન્ સદા ॥
કુમાર્ગગં નૃપમપિ બુદ્ધયોદ્ધર્તું ક્ષમાન્ શુચીન્ । નિર્મત્સરાન્ કામક્રોધલોભહીનાન્નિરાલસાન્ ॥
હીયતે કુસહાયેન સ્વધર્માદ્રાજ્યતો નૃપઃ । કુકર્મણા પ્રનષ્ટાસ્તુ દિતિજાઃ કુસહાયતઃ ॥
નષ્ટા દુર્યોધનાદ્યાસ્તુ નૃપાઃ શૂરા બલાધિકાઃ । નિરભિમાનો નૃપતિઃ સુસહાયો ભવેદતઃ ॥
યુવરાજોઽમાત્યગણો ભુજાવેતૌ મહીભુજઃ । તાવેવ નયને કર્ણોં દક્ષસવ્યૌ ક્રમાત્ સ્મૃતૌ ॥
બાહુકર્ણાક્ષિહીનઃ સ્યાદ્ વિના તાભ્યામતો નૃપઃ । યોજયેચ્ચિન્તયિત્વા તૌ મહાનાશાય ચાન્યથા ॥
મુદ્રાં વિનાખિલં રાજકૃત્યં કર્તું ક્ષમં સદા। કલ્પયેદ્ યુવરાજાર્થમૌરસં ધર્મપત્નીજમ્ ॥
સ્વકનિષ્ઠં પિતૃવ્યં વાનુજં વાગ્રજસમ્ભવમ્ । પુત્રં પુત્રીકૃતં દત્તં યૌવરાજ્યેઽભિષેચયેત્ ॥
ક્રમાદદ્ભાવે દૌહિત્રં સ્વપ્રિયં વા નિયોજયેત્ । સ્વહિતાયાપિ મનસા નૈતાન્ સઙ્કર્ષયેત્ ક્વચિત્ ॥
સ્વધર્મનિરતાન્ શૂરાન્ ભક્તાન્ નીતિમતઃ સદા । સંરક્ષયેદ્રાજપુત્રાન્ બાલાનપિ સુયત્નતઃ ॥
લોલુભ્યમાનાસ્તેઽર્થેષુ હન્યુરેનમરક્ષિતાઃ । રક્ષ્યમાણા યદિ છિદ્રં કથઞ્ચિત્ પ્રાપ્નુવન્તિ તે ॥
સિંહશાવા ઇવ ઘ્નન્તિ રક્ષિતારં દ્વિપં દ્રુતમ્ । રાજપુત્રા મદોદ્ભૂતા ગજા ઇવ નિરઙ્કુશાઃ ॥
પિતરઞ્ચાપિ નિઘ્નન્તિ ભ્રાતરં ત્વિતરં ન કિમ્। મૂર્ખે બાલોઽપીચ્છતિસ્મ સ્વામ્યં કિં નુ પુનર્યુવા ? ॥
સ્વાત્યન્તસન્નિકર્ષેણ રાજપુત્રાંસ્તુ રક્ષયેત્ । સધૃત્યૈશ્ચાપિ તત્ સ્વાન્તં છલૈંર્જ્ઞાત્વા સદા સ્વયમ્ ॥
સુનીતિશાસ્ત્રકુશલાન્ ધનુર્વેદવિશારદાન્ । ક્લેશસહાંશ્ચ વાગ્દણ્ડપારુષ્યાનુભવાન્ સદા ॥
શૌર્ય્યયુદ્ધરતાન્ સર્વકલાવિદ્યાવિદોઽઞ્જસઃ । સુવિનીતાન્ પ્રકુર્વીત હ્યમાત્યાદ્યદ્યૈર્નૃપઃ સુતાન્ ॥
સુવસ્વાદ્યૈર્ભૂષયિત્વા લાલયિત્વા સુક્રીડનૈઃ । અર્હયિત્વાસનાદ્યૈશ્ચ પાલયિત્વા સુભોજનૈઃ ॥
કૃત્વા તુ યૌવરાજ્યાર્હાન્ યૌવરાજ્યેઽભિષેચયેત્ । અવિનીત્કુમારં હિ કુલમાશુ વિનશ્યતિ ॥
રાજપુત્રઃ સુદુર્વૃત્તઃ પરિત્યાગં હિ નાર્હતિ। ક્લિશ્યમાનઃ સ પિતરં પરાનાશ્રિત્ય હન્તિ હિ ॥
વ્યસને સજ્જમાનં તં ક્લેશયેદ્ વ્યસનાશ્રયૈઃ । દુષ્ટં ગજમિવોદ્ધૃત્તં કુર્વીત સુખબન્ધનમ્ ॥
સુદુર્વૃત્તાસ્તુ દાયાદા હન્તવ્યાસ્તે પ્રયત્નતઃ । વ્યાઘ્રાદિભિઃ શત્રુભિર્વા છલૈ રાષ્ટ્રવિવૃદ્ધયે ॥
અતોઽન્યથા વિનાશાય પ્રજાયા ભૂપતેશ્ચ તે। તોષયેયુર્નૃપં નિત્યં દાયાદાઃ સ્વગુણૈઃ પરૈઃ ॥
ભ્રષ્ટા ભવન્ત્યન્યથા તે સ્વભાગાજ્જીવિતાદપિ। સ્વસાપિણ્ડ્યવિહીના યે હાન્યોત્પન્ના નરાઃ ખલુ ॥
મનસાપિ ન મન્તવ્યા દત્તાદ્યાઃ સ્વસુતા ઇતિ। તે દત્તકત્વમિચ્છન્તિ દૃષ્ટ્વા યદ્ ધનિકં નરમ્ ॥
સ્વકુલોત્પન્નકન્યાયાઃ પુત્રસ્તેભ્યો વરો હ્યતઃ । અઙ્ગાદઙ્ગાત્ સમ્ભવતિ પુત્રવદ્ દુહિતા નૃણામ્ ॥
પિણ્ડદાને વિશેષો ન પુત્રદૌહિત્રયોસ્ત્વતઃ । ભૂપ્રજાપાલનાર્થં હિ ભૂપો દત્તન્તુ પાલયેત્ ॥
નૃપઃ પ્રજાપાલનાર્થં સધનશ્ચેન્ન ચાન્યથા । પરોત્પન્ને સ્વપુત્રત્વં મત્વા સર્વં દદાતિ તમ્ ॥
કિમાશ્ચર્ય્યમતા લોકે ન દદાતિ યજત્યપિ। પ્રાપ્યાપિ યુવરાજત્વં પ્રાપ્નુયાદ્વિકૃતિં ન ચ ॥
સ્વસમ્પત્તિમદાન્નૈવ માતરં પિતરં ગુરુમ્ । ભ્રાતરં ભગિનીં વાપિ હાન્યાન્ વા રાજવલ્લભાન્ ॥
મહાજનાંસ્તથા રાષ્ટ્રઠે નાવમન્યેત પીડયેત્ । પ્રાપ્યાપિ મહતીં વૃદ્ધિ વર્તેત પિતુરાજ્ઞયા ॥
પુત્રસ્ય પિતુરાજ્ઞા હિ પરમં ભૂષણં સ્મૃતમ્ । ભાર્ગવેણ હતા માતા રાઘવસ્તુ વનં ગતઃ ॥
પિતુસ્તપોબલાત્ તૌ તુ માતરં રાજ્યમાપતુઃ । શાપાનુગ્રહયોઃ શક્તો યસ્તસ્યાજ્ઞા ગરીયસી ॥
સોદરેષુ ચ સર્વેષુ સ્વસ્યાધિક્યં ન દર્શયેત્ । ભાગાર્હભ્રાતૄણાં નષ્ટો હ્યવમાનાત્ સુયોધનઃ ॥
પિતુરાજ્ઞોલ્લઙ્ઘનેન પ્રાપ્યાપિ પદમુત્તમમ્ । તસ્માદ્ ભ્રષ્ટા ભવન્તીહ દાસવદ્રાજપુત્રકાઃ ॥
યયાતેશ્ચ યથા પુત્રા વિશ્વામિત્રસુતા યથા। પિતૃસેવાપરસ્તિષ્ઠેત્ કાયવાડ્‌માનસૈઃ સદા ॥
તત્કર્મ નિયતં કુર્ય્યાદ્ યેન તુષ્ટો ભવેત્ પિતા। તન્ન કુર્ય્યાદ્ યેન પિતા મનાગપિ વિષીદતિ ॥
યસ્મિન્ પિતુર્ભવેત્ પ્રીતિઃ સ્વયં તસ્મિન્ પ્રિયઞ્ચરેત્ । યસ્મિન્ દ્વેષં પિતા કુર્ય્યાત્ સ્વસ્યાપિ દ્વેષ્ય એવ સઃ ॥
અસમ્પતં વિરુદ્ધં વા પિતુર્નૈવ સમાચરેત્ । ચારસૂચકદોષેણ યદિ સ્યાદન્યથા પિતા ॥
પ્રકૃત્યનુમતં કૃત્વા તમેકાન્તે પ્રબોધયેત્ । અન્યથા સૂચકાન્નિત્યં મહદ્દણ્ડેન દણ્ડયેત્ ॥
પ્રકૃતીનાઞ્ચ કપટસ્વાન્તં વિદ્યાત્ સદૈવ હિ। પ્રાતર્નત્વા પ્રતિદિનં પિતરં માતરં ગુરુમ્ ॥
રાજાનં સ્વકૃતં યદ્ યદ્ નિવેદ્યાનુદિનં તતઃ । એવં ગૃહાવિરોધેન રાજપુત્રો વસેદ્ ગૃહે ॥
વિદ્યયા કર્મણા શીલૈઃ પ્રજાઃ સંરઞ્જયન્ મુદા। ત્યાગી ચ સત્યસમ્પન્નઃ સર્વાન્ કુર્ય્યાદ્વશે સ્વકે ॥
શનૈઃ શનૈઃ પ્રવર્દ્ધત શુક્લપક્ષમૃગાઙ્કવત્ । એવં વૃત્તો રાજપુત્રો રાજ્યં પ્રાપ્યાપ્યકણ્ટકમ્ ॥
સહાયવાન્ સહામાત્યશ્ચિરં ભુઙ્ક્તે વસુન્ધરામ્ । સમાસતઃ કાર્ય્યમુક્તં યુવરાજસ્ય યદ્ધિતમ્ ॥
સમાસાદુચ્યતે કૃત્યમમાત્યાદેશ્ચ લક્ષણમ્ । મૃદ્ગુરુપ્રમાણત્વવર્ણશબ્દાદિભિઃ સમમ્ ॥
પરીક્ષકૈર્દ્રાવયિત્વા યથા સ્વર્ણ પરીક્ષ્યતે। કર્મણા સહવાસેન ગુણૈઃ શીલકુલાદિભિઃ ॥
ભૃત્યં પરીક્ષયેન્નિત્યં વિશ્વાસ્યં વિશ્વસેત્ તદા । નૈવ જાતિર્ન ચ કુલં કેવલં લક્ષયેદપિ ॥
કર્મશીલગુણાઃ પૂજ્યાસ્તથા જાતિકુલે ન હિ। જાત્યા ન કુલેનૈવ શ્રેષ્ઠત્વં પ્રતિપદ્યતે ॥
વિવાહે ભોજને નિત્યં કુલજાતિવિવેચનમ્। સત્યવાક્ ગુણસમ્પન્નસ્તથાભિજનવાન્ ધની ॥
સુકુલશ્ચ સુશીલશ્ચ સુકર્મા ચ નિરાલસઃ । યથા કરોત્યાત્મકાર્યં સ્વામિકાર્ય્ય તતોઽધિકમ્ ॥
ચતુર્ગુણેન યત્નેન કાયવાડ્‌માનસેન ચ। ભૃત્યૈવ તુષ્ટો મૃદુવાક્ કાર્યદક્ષઃ શુચિર્દૃઢઃ ॥
પરોપકરણે દક્ષો હ્યપકારપરાઙ્‌મુખઃ । સ્વામ્યાગસ્કારિણં પુત્રં પિતરં વાપિ દર્શકઃ ॥
અન્યાયગામિનિ પત્યૌ બતદ્રૂપઃ સુબોધકઃ । નાક્ષેપ્તા તહિરં કાઞ્ચિત્ તન્ન્યૂનસ્યાપ્રકાશકઃ ॥
અદીર્ઘસૂત્ર સત્કાવ્યેં હાસત્કાવ્યેં ચિરક્રિયઃ । ત‌દ્ભાર્થ્યાંપુત્રમિત્રછિદ્રદર્શી કદાચન ॥
તદ્વત્ બુદ્ધિસ્તદીયેષુ ભાર્ય્યાપુત્રાદિવન્યુષુ । ન શ્લાઘતે સ્પર્દ્ધતે ન નાભ્યસૂયતિ નિન્દતિ ॥
નેચ્છત્યન્યાધિકારં હિ નિષ્પૃહો મોદતે સદા। તદ્દત્તવસ્ત્રભૂષાદિધારકસ્તત્ પુરોઽનિશમ્ ॥
ભૃતિતુલ્યવ્યયી દાન્તો દયાલુઃ શૂર એવ હિ। તદકાર્ય્યસ્ય રહસિ સૂચકો ભૃતકો વરઃ ॥
વિપરીતગુણૈરેભિર્ભૂતકો નિન્દ્ય ઉચ્યતે। યે ભૃત્યા હીનભૃતિકા યે દણ્ડેન પ્રકર્ષિતાઃ ॥
શઠાશ્ચ કાતરા લુબ્ધાઃ સમક્ષં પ્રિયવાદિનઃ । મત્તા વ્યસનિનશ્વાર્તા ઉત્કોચેષ્ટાશ્ચ દેવિનઃ ॥
નાસ્તિકા દામ્ભિકાશ્ચૈવાસત્યવાચોઽપ્યસૂયકાઃ । યે ચાપમાનિતા યેઽસદ્વાક્યૈર્મર્મણિ ભેદિતાઃ ॥
રિપોર્મિત્રાઃ સેવકાશ્ચ પૂર્વવૈરાનુબન્ધિનઃ । ચણ્ડાઃ સાહસિકા ધર્મહીના નૈતે સુસેવકાઃ । સઙ્‌ક્ષેપતસ્તુ કથિતં સદસ‌દ્ધૃત્યલક્ષણમ્ ॥
સમાસતઃ પુરોધાદિલક્ષણં યત્ તદુચ્યતે । પુરોધાશ્ચ પ્રતિનિધિઃ પ્રધાનઃ સચિવસ્તથા ॥
મન્ત્રી ચ પ્રા‌ડ્વિવાકશ્ચ પણ્ડિતશ્ચ સુમન્ત્રકઃ । અમાત્યો દૂત ઇત્યેતા રાજ્ઞઃ પ્રકૃતયો દશ ॥
દશમાંશાધિકાઃ પૂર્વં દૂતાન્તાઃ ક્રમશઃ સ્મૃતાઃ । અષ્ટપ્રકૃતિભિર્યુક્તો નૃપઃ કૈશ્ચિત્ સ્મૃતઃ સદા ॥

સુમન્ત્રઃ પણ્ડિતો મન્ત્રી પ્રધાનઃ સચિવસ્તથા। અમાત્યઃ પ્રાડ્વિવાકશ્ચ તથા પ્રતિનિધિઃ સ્મૃતઃ ॥
એતા ભૃતિસમાસ્ત્વષ્ટૌ રાજ્ઞઃ પ્રકૃતયઃ સદા। ઇઙ્ગિતાકારતત્ત્વજ્ઞો દૂતસ્તદનુગઃ સ્મૃતઃ ॥
પુરોધાઃ પ્રથમં શ્રેષ્ઠઃ સર્વેભ્યો રાજરાષ્ટ્રભૃત્ । તદનુ સ્યાત્ પ્રતિનિધિઃ પ્રધાનસ્તદનન્તરમ્ ॥
સચિવસ્તુ તતઃ પ્રોક્તો મન્ત્રી તદનુ ચોચ્યતે। પ્રા‌ડ્વિવાકસ્તતઃ પ્રોક્તઃ પણ્ડિતસ્તદનન્તરમ્ ॥
સુમન્ત્રસ્તુ તતઃ ખ્યાતો હ્યમાત્યસ્તુ તતઃ પરમ્ ॥
દૂતસ્તતઃ ક્રમાદેતે પૂર્વશ્રેષ્ઠા યથા ગુણાઃ ॥
મન્ત્રાનુષ્ઠાનસમ્પન્નસ્ત્રૈવિદ્યઃ કર્મતત્પરઃ । જિતેન્દ્રિયો જિતક્રોધો લોભમોહવિવર્જિતઃ ॥
ષડઙ્ગવિત્ સાઙ્ગધનુર્વેદવિચ્ચાર્થધર્મ્મવિત્ । યત્ કોપભીત્યા રાજાપિ ધર્મનીતિરતો ભવેત્ ॥
નીતિશસ્ત્રાસ્ત્રવ્યૂહાદિકુશલસ્તુ પુરોહિતઃ । સૈવાચાર્ય્યઃ પુરોધા યઃ શાપાનુગ્રહયોઃ ક્ષમઃ ॥
વિના પ્રકૃતિસન્મન્ત્રાદ્રાજ્યનાશો ભવેદ્ ધ્રુવમ્ । રોધનં ન ભવેત્ તસ્માત્ રાજ્ઞસ્તે સ્યુઃ સુમન્ત્રિણઃ ॥
ન બિભેતિ નૃપો યેભ્યસ્તૈઃ સ્યાત્ કિં રાજ્યવર્દ્ધનમ્ ? યથાલઙ્કારવસ્ત્રાદ્યૈઃ સ્ત્રિયો ભૂષ્યાસ્તથાહિ તે ॥
રાજ્યં પ્રજા બલં કોશઃ સુનૃપત્વં ન વર્દ્ધિતમ્ । યન્મન્ત્રતોઽરિનાશસ્તૈર્મન્ત્રિભિઃ કિં પ્રયોજનમ્ ॥
કાર્યાકાર્ય્યપ્રવિજ્ઞાતા સ્મૃતઃ પ્રતિનિધિસ્તુ સઃ । સર્વદર્શી પ્રધાનસ્તુ સેનાવિત્ સચિવસ્તથા ॥
મન્ત્રી તુ નીતિકુશલઃ પણ્ડિતો ધર્મતત્ત્વવિત્ । લોકશાસ્ત્રનયજ્ઞસ્તુ પ્રાડ્વિવાકઃ સ્મૃતઃ સદા ॥
દેશકાલપ્રવિજ્ઞાતા હામાત્ય ઇતિ કથ્યતે । આયવ્યયપ્રવિજ્ઞાતા સુમન્ત્રઃ સ ચ કીર્ત્તિતઃ ॥
ઇઙ્ગિતાકારચેષ્ટાજ્ઞઃ સ્મૃતિમાન્ દેશકાલવિત્ । ષાડ્ગુણ્યમન્ત્રવિદ્વાગ્મી વીતભીર્દૂત ઇષ્યતે ॥
અહિતઞ્ચાપિ યત્કાર્ય્ય સદ્યઃ કર્તું યદોચિતમ્ । પ્રતિનિધિઃ સદા। અકર્તું યદ્ધિતમપિ રાજ્ઞઃ બોધયેત્ કારયેત્ કુર્ય્યાન્ન કુર્યાન્ન પ્રબોધયેત્ ॥
સત્યં વા યદિ વાસત્યં કાર્ય્યજાતઞ્ચ યત્ કિલ । સર્વેષાં રાજકૃત્યેષુ પ્રધાનસ્તદ્વિચિન્તયેત્ ॥
ગજાનાઞ્ચ તથાશ્વાનાં રથાનાં પદગામિનામ્ । સુદૃદ્ધાનાં તથોષ્ટ્રાણાં વૃષાણાં સદ્ય એવ હિ ॥
વાદ્યભાષાસુ સઙ્કેત્તવ્યૂહાભ્યસનશાલિનામ્ । પ્રાક્પ્રત્યગ્ગામિનાં રાજ્યચિહ્નશસ્ત્રાસ્ત્રધારિણામ્ ॥
પરિચારગણાનાં હીનમધ્યોત્તમકર્મણામ્ । અસ્ત્રાણામખજાતીનાં સઙ્ઘઃ સ્વતુરગીગણઃ ॥
કાર્યક્ષમશ્ચ પ્રાચીનઃ સાદ્યસ્કઃ કતિ વિદ્યતે । કાર્યાસમર્થઃ કત્યસ્તિ શસ્ત્રગોલાગ્નિચૂર્ણયુક્ ॥
સાઙ્ગ્રામિકશ્ચ કત્યસ્તિ સમ્ભારસ્તાન્ વિચિન્ત્ય ચ। સચિવશ્ચાપિ તત્કાર્યં રાજ્ઞે સમ્યક્ નિવેદયેત્ ॥
સામ દાનઞ્ચ ભેદશ્ચ દણ્ડઃ કેષુ કદા કથમ્ । કર્ત્તવ્યઃ કિં ફલં તેભ્યો બહુ મધ્યં તથાલ્યકમ્ । એતત્ સઞ્ચિન્ત્ય નિશ્ચિત્ય મન્ત્રી સર્વં નિવેદયેત્ ॥
સાક્ષિભિર્લિખિતૈર્ભોગૈશ્છલૈર્ભૂતૈશ્ચ માનુષાન્ । સ્વેનોત્પાદિતસમ્પ્રાપ્તવ્યવહારાન્ વિચિન્ત્ય ચ ॥
દિવ્યસંસાધનાદ્વાપિ કેષુ કિં સાધનં પરમ્। યુક્તિપ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનૈલોંકશાસ્ત્રતઃ ॥
બહુસમ્મતસંસિદ્ધાન્ વિનિશ્ચિત્ય સભાસ્થિતઃ । સસભ્યઃ પ્રાડ્વિવાકસ્તુ નૃપં સમ્બોધયેત્ સદા ॥
વર્તમાનાશ્ચ પ્રાચીના ધર્માઃ કે લોકસંશ્રિતાઃ । શાસ્ત્રેષુ કે સમુદ્દિષ્ટા વિરુધ્યન્તે ચ કેઽધુના ॥
લોકશાસ્ત્રવિરુદ્ધાઃ કે પણ્ડિતસ્તાન્ વિચિન્ત્ય ચ। નૃપં સમ્બોધયેત્ તૈશ્ચ પરત્રેહ સુખપ્રદૈઃ ॥
ઇયચ્ચ સઞ્ચિતં દ્રવ્યં વત્સરેઽસ્મિન્ તૃણાદિકમ્ । વ્યયીભૂતમિયચ્ચૈવ શેષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । ઇયદસ્તીતિ વૈ રાજ્ઞે સુમન્ત્રો વિનિવેદયેત્ ॥
પુરાણિ ચ કતિ ગ્રામા અરણ્યાનિચ સન્તિ હિ। કર્ષિતા કતિ ભૂઃ કેન પ્રાપ્તો ભાગસ્તતઃ કતિ ॥
ભાગશેષં સ્થિતં કસ્મિન્ કત્યકૃષ્ટા ચ ભૂમિકા। ભાગદ્રવ્યં વત્સરેઽસ્મિન્ શુલ્કદણ્ડાદિજં કતિ ॥
અકૃષ્ટપચ્યં કતિ ચ કતિ ચારણ્યસમ્ભવમ્ । કતિ ચાકરસઞ્જાતં નિધિપ્રાપ્તં કતીતિ ચ ॥
અસ્વામિકં કતિ પ્રાપ્તં નાષ્ટિકં તસ્કરાહતમ્ । સઞ્ચિતન્તુ વિનિશ્વિત્યામાત્યો રાજ્ઞે નિવેદયેત્ ॥
સમાસાલ્લક્ષણં કૃત્યં પ્રધાનદશકસ્ય ચ। ઉક્તં તલ્લિખતૈઃ સર્વ વિન્દ્યાત્ તદનુદર્શિભિઃ ॥
પરિવર્ત્તા નૃપો હોતાન્ યુજ્યાદન્યોઽન્યકર્મણિ ॥
ન કુર્ય્યાત્ સ્વાધિકબલાન્ કદાપિ હ્યધિકારિણઃ । પરસ્પરં સમબલાઃ કાર્યાઃ પ્રકૃતયો દશ ॥
એકસ્મિન્નધિકારે તુ પુરુષાણાં ત્રયં સદા। નિયુઞ્જીત પ્રાજ્ઞતમં મુખ્યમેકન્તુ તેષુ વૈ ॥
દ્વૌ દર્શકૌ તુ તત્કાર્યે હાયનૈસ્તન્નિવર્ત્તયેત્ । ત્રિભિર્વા પઞ્ચભિર્વાપિ સપ્તભિર્દશભિશ્ચ વા ॥
દૃષ્ટ્વા તત્કાર્યકૌશલ્યે તથા તૌ પરિવર્ત્તયેત્ । નાધિકારં ચિરં દદ્યાદ્યસ્મૈ કસ્મૈ સદા નૃપઃ ॥
અધિકારે ક્ષમં દૃષ્ટ્વા હ્યધિકારે નિયોજયેત્ । અધિકારમદં પીત્વા કો ન મુહ્યેત્ પુનશ્ચિરમ્ ? ॥
અતઃ કાર્ય્યક્ષમં દૃષ્ટ્વા કાવ્યેંઽન્યે તં નિયોજયેત્ । તત્કાયેં કુશલં ચાન્યં તત્પદાનુગતં ખલુ ॥
નિયોજયેદ્વત્ર્ત્તને તુ તદભાવે તથાપરમ્ । તદ્ગુણો યદિ તત્પુત્રસ્તત્કાર્યે તં નિયોજયેત્ ॥
યથા યથા શ્રેષ્ઠપદે હાધિકારી યદા ભવેત્ । અનુક્રમેણ સંયોજ્યો હહ્યન્તે તં પ્રકૃતિં નયેત્ ॥
અધિકારબલં દૃષ્ટ્વા યોજયેદ્દર્શકાન્ બહૂન્ । અધિકારિણમેકં વા યોજયેદ્દર્શકૈર્વિના ॥
યે ચાન્યે કર્મસચિવાસ્તાન્ સર્વાન્ વિનિયોજયેત્ । ગજાશ્વરથપાદાતપશૂષ્ટ્રમૃગપક્ષિણામ્ ॥
સુવર્ણરત્નરજતવસ્ત્રાણામધિપાન્ પૃથક્ । વિત્તાનામધિપં ધાન્યાધિપં કપાકાધિપં તથા ॥
આરામાધિપતિઞ્ચૈવ સૌધગેહાધિપં પૃથક્ । સમ્ભારપં દેવતુષ્ટિપતિં સદા ॥
સાહસાધિપતિઞ્ચૈવ ગ્રામનેતારમેવ ચ। ભાગહારં તૃતીયન્તુ લેખકઞ્ચ ચતુર્થકમ્ । શુલ્કગ્રાહં પઞ્ચમઞ્ચ પ્રતિહારં તથૈવ ચ ॥
ષટ્કમેતન્નિયોક્તવ્યં ગ્રામે ગ્રામે પુરે પુરે ॥
તપસ્વિનો દાનશીલાઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિશારદાઃ । પૌરાણિકાઃ શાસ્ત્રવિદો દૈવજ્ઞા માન્ત્રિકાશ્ચ યે ॥
આયુર્વેદવિદઃ કર્મકાણ્ડજ્ઞાસ્તાન્ત્રિકાશ્ચ યે। યે ચાન્યે ગુણિનઃ શ્રેષ્ઠા બુદ્ધિમન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ ॥
તાન્ સર્વાન્ પોષયેદ્ ભૃત્યા દાનૈર્માનૈઃ સુપૂજિતાન્ । હીયતે ચાન્યથા રાજા હ્યકીર્ત્તિ વાપિ વદન્તિ ॥
બહુસાધ્યાનિ કાર્યાણિ તેષામપ્યધિપાંસ્તથા । તત્તત્કાર્યેષુ કુશલાન્ જ્ઞાત્વા તાંસ્તુ નિયોજયેત્ ॥
અમત્ર્યમક્ષરં નાસ્તિ નાસ્તિ મૂલમનૌષધમ્ । અયોગ્યઃ પુરુષો નાસ્તિ યોજકસ્તત્ર દુર્લભઃ ॥
પ્રભદ્રાદિજાતિભેદં ગજાનાઞ્ચ ચિકિત્સિતમ્ । શિક્ષાં વ્યાધિં પોષણન્ચ તાલુજિહ્વાનખૈર્ગુણાન્ । આરોહણં ગતિં વેત્તિ સ યોજ્યો ગજરક્ષણે ॥
તથાવિધાધોરણસ્તુ હસ્તિહૃદયહારકઃ ॥
અશ્વાનાં હૃદયં વેત્તિ જાતિવર્ણભ્રમૈર્ગુણાન્ । ગર્તિ શિક્ષાં ચિકિત્સાઞ્ચ સત્ત્વં સારં રુજં તથા ॥
હિતાહિતં પોષણઞ્ચ માનં યાનં દતો વયઃ । શૂખ્ઠ વ્યૂહવિત્ પ્રાજ્ઞઃ કાર્યોઽશ્વાધિપતિશ્ચ સઃ ॥
એભિર્ગુણૈશ્ચ સંયુક્તો ધુર્ય્યાન્ યુગ્યાંશ્ચ વેત્તિ યઃ । રથસ્ય સારં ગમનં ભ્રમણં પરિવર્તનમ્ ॥
સમાપતત્સુશસ્ત્રાસ્ખલક્ષ્યસન્ધાનનાશકઃ । રથગત્યા સ રથપો હયસંયોગગુપ્તિવિત્ ॥
સાદિનશ્વ તથા કાર્ય્યાઃ શૂરા વ્યૂહવિશારદાઃ । વાજિગતિવિદઃ પ્રાજ્ઞાઃ શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્યુદ્ધકોવિદાઃ ॥
ચક્રિતં રેચિતં વલ્ગિતકં ધૌરિતમાપ્લુતમ્ । તુરં મન્દઞ્ચ કુટિલં સર્પણં પરિવર્તનમ્ ॥
એકાદશાસ્કન્દિતઞ્ચ ગતીરશ્વસ્ય વેત્તિ યઃ । યથાવલં યથાર્થઞ્ચ શિક્ષયેત્ સ ચ શિક્ષકઃ ॥
વાજિસેવાસુ કુશલઃ પલ્યાણાદિનિયોગવિત્ । દૃઢાઙ્ગશ્ચ તથા શૂરઃ સ કાયોં વાજિસેવકઃ ॥
નીતિશસ્ત્રાસ્ત્રવ્યૂહાદિનતિવિદ્યાવિશારદાઃ । અબાલા મધ્યવયસઃ શૂરા દાન્તા દૃઢાઙ્ગકાઃ ॥
સ્વધર્મનિરતા નિત્યં સ્વામિભક્તા રિપુહ્વષઃ । શૂદ્રા વા ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મ્લેચ્છા સઙ્કરસમ્ભવાઃ ॥
સેનાધિપાઃ સૈનિકાચ કાર્ય્યા રાજ્ઞાઃ જયર્થિના ॥

પઞ્ચાનામથવા ષણ્ણામધિપઃ પદગામિનામ્ । યોજ્યઃ સ પત્તિપાલઃ સ્યાત્ ત્રિંશતાં ગૌલ્મિકઃ સ્મૃતઃ ॥
શતાનાન્તુ શતાનીકસ્તથાનુશતિકો વરઃ । સેનાનીલેંખકશ્ચૈતે શતં પ્રત્યધિપા ઇમે ॥
સાહસ્ત્રિકસ્તુ સંયોજ્યસ્તથા ચાયુતિકો મહાન્ ॥
વ્યૂહાભ્યાસં શિક્ષયેદ્યઃ સાયં પ્રાતશ્ચ સૈનિકાન્ । જાનાતિ સ શતાનીકઃ સુયોદ્ધં યુદ્ધભૂમિકામ્ ॥
તથાવિધોઽનુશાતિકઃ શતાનીકસ્ય સાધકઃ । જાનાતિ યુદ્ધસમ્ભારં કાર્યયોગ્યઞ્ચ સૈનિકમ્ ॥
નિદેશયતિ કાર્યાણિ સેનાનીર્યામિકાંશ્ચ સઃ। પરિવૃત્તિં યામિકાનાં કરોતિ સ ચ પત્તિપઃ ॥
સ્વાવધાનં યામિકાનાં વિજાનીયાચ્ચ ગુલ્મપઃ ॥
સૈનિકાઃ કતિ સન્ત્યેતૈઃ કતિ પ્રાપ્તન્તુ વેતનમ્ । પ્રાચીનાઃ કે કુત્ર ગતાશ્ચૈતાન્ વેત્તિ સ લેખકઃ । ગજાશ્વાનાં વિંશતેશ્ચાધિપો નાયકસંજ્ઞકઃ ॥
ઉક્તસંજ્ઞાન્ સ્વસ્વચિદ્વૈર્લાન્છિતાંશ્ચ નિયોજયેત્ ॥
અજાવિગોમહિષ્યેણ મૃગાણામધિપાશ્રચ યે। તદ્વદ્ધિપુષ્ટિકુશલાસ્તદ્વાત્સલ્યનિપીડિતાઃ । તથાવિધા ગજોષ્ટ્રાદેર્યોજ્યાસ્તત્ સેવકા અપિ ॥
યુદ્ધપ્રવૃત્તિકુશલાસ્તિત્તિરાદેશ્ચ પોષકાઃ । શુકાદેઃ પાઠકાઃ સમ્યક્ શ્યેનાદેઃ પાતબોધકાઃ । તત્તદ્ હૃદયવિજ્ઞાનકુશલાશ્ચ સદા હિ તે ॥
માનાકૃતિપ્રભાવર્ણજાતિસામ્યાચ્ચ મૌલ્યવિત્ । રત્નાનાં સ્વર્ણરજતમુદ્રાણામધિપશ્ચ સઃ ॥
દાન્તસ્તુ સધનો યસ્તુ વ્યવહારવિશારદઃ । ધનપ્રાણોઽતિકૃપણઃ કોશાધ્યક્ષઃ સ એવ હિ ॥
દેશભેદૈર્જાતિભેદૈઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મબલાબલૈઃ । કૌશેયાદેર્માનમૂલ્યવેત્તા વસ્ત્રસ્ય વસ્ત્રપઃ ॥
કુટીકઞ્ઝુકનેપથ્યમણ્ડપાદેઃ પરિક્રિયામ્ । પ્રમાણતઃ સૌચિકેન રઞ્જનાનિ ચ વેત્તિ યઃ ॥
તથા શય્યાદિસન્ધાનં વિતાનાદેર્નિયોજનમ્ । વસ્ત્રાદીનાઞ્ચ સ પ્રોક્તો વિતાનાદ્યધિપઃ ખલુ ॥
જાતિ તુલાઞ્ચ મૌલ્યઞ્ચ સારં ભોગં પરિગ્રહમ્ । સમ્માર્જનઞ્ચ ધાન્યાનાં વિજાનાતિ સ ધાન્યપઃ ॥
ધૌતાઘૌતવિપાકજ્ઞો રસસંયોગભેદવિત્ । ક્રિયાસુ કુશલો દ્રવ્યગુણવિત્ પાકનાયકઃ ॥
ફલપુષ્પવૃ‌દ્ધિહેતુ રોપણં શોધનં તથા। પાદપાનાં યથાકાલં કર્તું ભૂમિજલાદિના। તદ્ધેષજઞ્ચ સંવેત્તિ હ્યારામાધિપતિશ્રચ સઃ ॥
પ્રાસાદં પરિખાં દુર્ગં પ્રાકારં પ્રતિમાં તથા। યન્ત્રાણિ સેતુબન્ધઞ્ચ વાપીં કૂપં તડાગકમ્ ॥
તથા પુષ્કરિણીં કુણ્ડં જલાદ્યૂર્ધ્વગતિક્રિયામ્ । સુશિલ્પશાસ્ત્રતઃ સમ્યક્ સુરમ્યન્તુ યથા ભવેત્ ॥
કર્તું જાનાતિ યઃ સૈવ ગૃહાદ્યધિપતિઃ સ્મૃતઃ ॥
રાજકાય્ર્યોપયોગ્યાન્ હિ પદાર્થાન્ વેત્તિ તત્ત્વતઃ । સન્ચિનોતિ યથાકાલે સમ્ભારાધિપ ઉચ્યતે ॥
સ્વધર્માચરણે દક્ષો દેવતારાધને રતઃ । નિષ્પૃહઃ સ ચ કર્ત્તવ્યો દેવતુષ્ટિપતિઃ સદા ॥
યાચકં વિમુખં નૈવ કરોતિ ન ચ સઙ્ગ્રહમ્ । દાનશીલશ્ચ નિર્લોભો ગુણજ્ઞશ્ચ નિરાલસઃ ॥
દયાલુમૃદુવાક્ દાનપાત્રવિન્નતિતત્પરઃ । નિત્યમેભિર્ગુણૈર્યુક્તો દાનાધ્યક્ષઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ॥
વ્યવહારવિદઃ પ્રાજ્ઞા વૃત્તશીલગુણાન્વિતાઃ । રિપૌ મિત્રે સમા યે ચ ધર્મજ્ઞાઃ સત્યવાદિનઃ ॥
નિરાલસા જિતક્રોધકામલોભાઃ પ્રિયંવદાઃ । સભ્યાઃ સભાસદઃ કાર્યા વૃદ્ધાઃ સર્વાસુ જાતિષુ ॥
સર્વભૂતાત્મતુલ્યો યો નિષ્પૃહોઽતિથિપૂજકઃ । દાનશીલશ્ચ યો નિત્યં સૈવ સત્રાધિપઃ સ્મૃતઃ ॥
પરોપકારનિરતઃ પરમર્માપ્રકાશકઃ । નિર્મત્સરો ગુણગ્રાહી તદ્વિદ્યઃ સ્યાત્ પરીક્ષકઃ ॥
પ્રજા નષ્ટા ન હિ ભવેત્ તથા દણ્ડવિધાયકઃ । નાતિક્રૂરો નાતિમૃદુઃ સાહસાધિપતિશ્ચ સઃ ॥
આધર્ષકેભ્યશ્ચોરેભ્યો હ્યધિકારિગણાત્ તથા। પ્રજાસંરક્ષણે દક્ષો ગ્રામપો માતૃપિતૃવત્ ॥
વૃક્ષાન્ સમ્પુષ્ય યત્લેન ફલં પુષ્પં વિચિન્વતિ। માલાકાર ઇવાત્યન્તં ભાગહારસ્તથાવિધઃ ॥
ગણનાકુશલો યસ્તુ દેશભાષાપ્રભેદવિત્ । અસન્દિગ્ધમગૂઢાર્થં વિલિખેત્ સ ચ લેખકઃ ॥
શસ્ત્રાસ્ત્રકુશલો યસ્તુ દૃઢાઙ્ગશ્ચ નિરાલસઃ । યથાયોગ્યં સમાહૂયાત્ પ્રણમ્રઃ પ્રતિહારકઃ ॥
યથા વિક્રયિણાં મૂલધનનાશો ભવેન્ન હિ। તથા શુલ્કન્તુ હરતિ શૌલ્કિકઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥
જપોપવાસનિયમકર્મધ્યાનરતઃ સદા । દાન્તઃ ક્ષમી નિષ્પૃહશ્ચ તપોનિષ્ઠઃ સ ઉચ્યતે ॥
યાચકેભ્યો દદાત્યર્થં ભાર્ય્યાપુત્રાદિકં ત્વપિ। ન સઙ્ગૃહ્ણાતિ યત્કિઞ્ચિદ્દાનશીલઃ સ ઉચ્યતે ॥
પઠનં પાઠનં કર્તું ક્ષમાસ્ત્વભ્યાસશાલિનઃ । શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાનાં શ્રુતજ્ઞાસ્તે પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
સાહિત્યશાસ્ત્રનિપુણઃ સઙ્ગીતજ્ઞશ્ચ સુસ્વરઃ । સર્ગાદિપઞ્ચકજ્ઞાતા સ વૈ પૌરાણિકઃ સ્મૃતઃ ॥
મીમાંસાતર્કવેદાન્તશબ્દશાસનતત્પરઃ । ઊહવાન્ બોધિતું શક્તસ્તત્ત્વતઃ શાસ્ત્રવિચ્ચ સઃ ॥
સંહિતાઞ્ચ તથા હોરાં ગણિતં વેત્તિ તત્ત્વતઃ । જ્યોતિર્વિચ્ચ સ વિજ્ઞેયો ત્રિકાલજ્ઞશ્ચ યો ભવેત્ ॥
બીજાનુપૂર્વ્ય મન્ત્રાણાં ગુણાન્ દોષાંશ્ચ વેત્તિ યઃ । મન્ત્રાનુષ્ઠાનસમ્પન્નો માન્ત્રિકઃ સિદ્ધદૈવતઃ ॥
હેતુલિઙ્ગૌષધીભિર્યો વ્યાધીનાં તત્ત્વનિશ્ચયમ્। સાધ્યાસાધ્યં વિદિત્વોપક્રમતે સ ભિષક્ સ્મૃતઃ ॥
શ્રુતિસ્મૃતીતરૈર્મન્ત્રાનુષ્ઠાનૈર્દેવતાર્ચનમ્॥ કર્તું હિતતમં મત્વા યતતે સ ચ તાન્ત્રિકઃ ॥
નપુંસકાઃ સત્યવાચઃ સુભૂષાશ્ચ પ્રિયંવદાઃ । સુકુલાશ્ચ સુરૂપાશ્ચ યોજ્યાસ્ત્વન્તઃ પુરે સદા ॥
અનન્યાઃ સ્વામિભક્તાશ્ચ ધર્મનિષ્ઠા દૃઢાઙ્ગકાઃ । અબાલા મધ્યવયસઃ સેવાસુ કુશલાઃ સદા ॥
સર્વં યદ્યત્ કાર્ય્યજાતં નીચં વા કર્તુમુદ્યતાઃ । નિદેશકારિણો રાજ્ઞા કર્ત્તવ્યા પરિચારકાઃ ॥
શત્રુપ્રજાભૃત્યવૃત્તં વિજ્ઞાતું કુશલાશ્ચ યે । તે ગૂઢચારાઃ કર્ત્તવ્યા યથાર્થશ્રુતબોધકાઃ ॥
રાજ્ઞઃ સમીપપ્રાપ્તાનાં નતિસ્થાનવિબોધકાઃ । દણ્ડધરા વેત્રધરાઃ કર્ત્તવ્યાસ્તે સુશિક્ષકાઃ ॥
તન્ત્રીકણ્ઠોત્થિતાન્ સપ્ત સ્વરાન્ સ્થાનવિભાગતઃ । ઉત્પાદયતિ સંવેત્તિ સસંયોગવિભાગિનઃ ॥
અનુરાગં સુસ્વરઞ્ચ સતાલઞ્ચ પ્રગાયતિ । સનૃત્યં વા ગાયકાનામધિપઃ સ ચ કીર્ત્તિતઃ ॥
તથાવિધા ચ પણ્યસ્ત્રી નિર્લજ્જા ભાવસંયુતા । શૃઙ્ગારરસતત્ત્વજ્ઞા સુન્દરાઙ્ગી મનોરમા । નવીનોત્તુઙ્ગકઠિનકુચા સુસ્મિતદર્શિની ॥
યે ચાન્યે સાધકાસ્તે ચ તથા ચિત્તવિરઞ્જકાઃ સુભૃત્યાસ્તેઽપિ સન્ધાર્યા નૃપેણાત્મહિતાય ચ ॥
વૈતાલિકાઃ સુકવયો વેત્રદણ્ડધરાશ્ચ યે। શિલ્પજ્ઞાશ્ચ કલાવન્તો યે સદાપ્યુપકારકાઃ ॥
દુર્ગુણાસૂચકા ભાણા નર્ત્તકા બહુરૂપિણઃ । આરામકૃત્રિમવનકારિણો દુર્ગકારિણઃ ॥
મહાનાલિકયન્ત્રસ્થગોલૈર્લક્ષ્યવિભેદિનઃ । લઘુયન્ત્રાગ્નેયચૂર્ણબાણગોલાસિકારિણઃ ॥
અનેકયન્ત્રશસ્ત્રાસ્ત્રધનુસ્તૂણાદિકારકાઃ । સ્વર્ણરત્નાદ્યલઙ્કારઘટકા રથકારિણઃ ॥
પાષાણઘટકા લોહકારા ધાતુવિલેપકાઃ । કુમ્ભકારાઃ શૌલ્વિકાશ્વં તક્ષાણો માર્ગકારકાઃ ॥
નાપિતા રજકાશ્ચૈવ વાસિકા મલહારકાઃ । વાર્તાહરાઃ સૌચિકાશ્વ રાજચિહ્નાગ્રધારિણઃ ॥
ભેરીપટહગોપુચ્છશઙ્ખવેણ્વાદિનિઃસ્વનૈઃ । યે વ્યૂહરચકા યાનવ્યપયાનાદિબોધકાઃ ॥
નાવિકાઃ ખનકા વ્યાધાઃ કિરાતા ભારિકા અપિ। શસ્ત્રસમ્માર્જનકરા જલધાન્યપ્રવાહકાઃ ॥
આપણિકાશ્ચ ગણિકા વાદ્યજાયાપ્રજીવિનઃ । તન્તુવાયાઃ શાકુનિકાશ્ચિત્રકારાશ્ચ ચર્મકાઃ ॥
ગૃહસમ્માર્જકાઃ પાત્રધાન્યવસ્વપ્રમાર્જકાઃ । શય્યાવિતાનાસ્તરણકારકાઃ શાસકા અપિ ॥
આમોદાસ્વેદસદ્ધપકારાસ્તામ્બૂલિકાસ્તથા । હીનાલ્પકર્મિણશ્ચૈતે યોજ્યાઃ કાર્યાનુરૂપતઃ ॥
પ્રોક્તં પુણ્યતમં સત્યં પરોપકરણં તથા। આજ્ઞાયુક્તાંશ્ચ ભૃતકાન્ સતતં ધારયેન્નૃપઃ ॥
હિંસા ગરીયસી સર્વપાપેભ્યોઽનૃતભાષણમ્ । ગરીયસ્તરમેતાભ્યાં યુક્તાન્ ભૃત્યાન્ ન ધારયેત્ ॥
યદા યદુચિતં કર્તું વક્તું વા તત્ પ્રબોધયન્ । તદ્વક્તિ કુરુતે દ્રાક્ તુ સ સદ્ભૂત્યઃ સુપૂજ્યતે ॥
ઉત્થાય પશ્ચિમે યામે ગૃહકૃત્યં વિચિન્ત્ય ચ। કૃત્વોત્સર્ગન્તુ વિષ્ણુ હિ સ્મૃત્વા સ્નાયાદનન્તરમ્ ॥
પ્રાતઃ કૃત્યન્તુ નિર્વત્ર્ય યાવત્ સાર્દ્ધમુહૂર્તકમ્ । ગત્વા સ્વકાર્ય્યશાલાં વા કાર્યાકાર્યં વિચિન્ત્ય ચ ॥

વિનાજ્ઞયા વિશન્તન્તુ દ્વાસ્ર્થઃ સમ્ય‌ઙ્નિરોધયેત્ । નિદેશકાર્યં વિજ્ઞાપ્ય તેનાજ્ઞપ્તઃ પ્રમોચયેત્ ॥
દૃષ્ટ્વાગતાન્ સભામધ્યે રાજ્ઞે દણ્ડધરઃ ક્રમાત્ । નિવેદ્ય તન્નતીઃ પશ્ચાત્ તેષાં સ્થાનાનિ સૂચયેત્ ॥
તતો રાજગૃહં ગત્વાજ્ઞપ્તો ગચ્છેચ્ચ સન્નિધિમ્ । નત્વા નૃપં યથાન્યાયં વિષ્ણુરૂપમિવાપરમ્ ॥
પ્રવિશ્ય સાનુરાગસ્ય ચિત્તજ્ઞશ્ચ સમન્તતઃ । ભર્તુરર્દ્ધાસને દૃષ્ટિ કૃત્વા નાન્યત્ર નિક્ષિપેત્ ॥
અગ્નિ દીપ્તમિવાસીદેદ્ રાજાનમુપશિક્ષિતઃ । આશીવિષમિવ કુદ્ધં પ્રભું પ્રાણધનેશ્વરમ્ ॥
યત્નેનોપચરેન્નિત્યં નાહમસ્મીતિ ચિન્તયેત્ । સમર્થયન્ ચ તત્ પક્ષં સાધુ ભાષેત ભાષિતમ્। તન્નિયોગેન વા બ્રૂયાદર્થં સુપરિનિશ્ચિતમ્ ॥
સુખપ્રબન્ધગોષ્ઠીષુ વિવાદે વાદિનાં મતમ્ । વિજાનન્નપિ નો બ્રૂયાદ્ભર્તુઃ ક્ષિપ્ત્વોત્તરં વચઃ ॥
સદાનુદ્ધતવેશઃ સ્યાન્નૃપાહૂતસ્તુ પ્રાઞ્જલિઃ । તદ્ગાં કૃતનતિઃ શ્રુત્વા વસ્ત્રાન્તરિતસમ્મુખઃ ॥
તદાજ્ઞાં ધારયિત્વાદૌ સ્વકર્માણિ નિવેદયેત્ । નત્વાઽઽસીતાઽઽસને પ્રહ્વો ન તત્પાર્શ્વે ન સમ્મુખે ॥
ઉચ્ચૈઃ પ્રહસનં કાસં ષ્ઠીવનં કુત્સનં તથા। જૃમ્ભણં ગાત્રભઙ્ગઞ્ચ પર્વાસ્ફોટઞ્ચ વર્જયેત્ ॥
રાજ્ઞાદિષ્ટન્તુ યત્ સ્થાનં તત્ર તિષ્ઠેન્યુદાન્વિતઃ । પ્રવીણોચિતમેધાવી વર્જયેદભિમાનતામ્ ॥
આપદ્યુન્માર્ગગમને કાર્ય્યકાલાત્યયેષુ ચ। અપૃષ્ટોઽપિ હિતાન્વેષી બ્રૂયાત્ કલ્યાણભાષિતમ્ ॥
પ્રિયં તથ્યઞ્ચ પથ્યઞ્ચ વદેદ્ધર્માર્થકં વચઃ । સમાનવાર્તયા ચાપિ તદ્ધિતં બોધયેત્ સદા ॥
વદેન્નીતિફલં તથા । કીર્ત્તિમન્યનૃપાણાં વા દાતા ત્વં ધાર્મિકઃ શૂરો નીતિમાનસિ ભૂપતે ! ॥
અનીતિસ્તે તુ મનસિ વર્ત્તતે ન કદાચન। યે યે ભ્રષ્ટા અનીત્યા તાન્ તદને કીર્ત્તયેત્ સદા ॥
નૃપેભ્યો હ્યધિકોઽસીતિ સર્વેભ્યો ન વિશેષયેત્ । પરાર્થં દેશકાલજ્ઞો દેશે કાલે ચ સાધયેત્ ॥
પરાર્થનાશનં ન સ્યાત્ તથા બ્રૂયાત્ સદૈવ હિ। ન કર્ષયેત્ પ્રજાકાર્ય્યમિષતશ્ચ નૃપં સદા ॥
અપિ સ્થાણુવદાસીત શુષ્યન્ પરિગતઃ ક્ષુધા। ન ત્વેવાનર્થસમ્પન્નાં વૃત્તિમીહેત પણ્ડિતઃ ॥
યત્કાય્યેં યો નિયુક્તઃ સ ભૂયાત્ તત્કાર્ય્યતત્પરઃ । નાન્યાધિકારમન્વિચ્છેન્નાભ્યસૂયેચ્ચ કેનચિત્ ॥
ન ન્યૂનં લક્ષયેત્ કસ્ય પૂરયીત સ્વશક્તિતઃ । પરોપકરણાદન્યન્ન સ્યાન્મિત્રકરં સદા ॥
કરિષ્યામીતિ તે કાર્યં ન કુર્ય્યાત્ કાર્ય્યલમ્બનમ્। દ્રાક્ કુર્ય્યાત્ તુ સમર્થશ્ચેત્ સાશં દીર્ઘ ન રક્ષયેત્ ॥
ગુહ્યં કર્મ ચ મન્ત્રઞ્ચ ન ભર્તુઃ સમ્પ્રકાશયેત્ । વિદ્વેષઞ્ચ વિનાશઞ્ચ મનસાપિ ન ચિન્તયેત્ ॥
રાજા પરમમિત્રોઽસ્તિ ન કામં વિચરેદિતિ । સ્ત્રીભિસ્તદર્થિભિઃ પાપૈર્વૈરિભૂતૈર્નિરાકૃતૈઃ ॥
એકાર્થચર્ય્યા સાહિત્યં સંસર્ગઞ્ચ વિવર્જયેત્। વેશભાષાનુકરણં ન કુર્ય્યાત્ પૃથિવીપતેઃ ॥
સમ્પન્નોઽપિ ચ મેધાવી ન સ્પર્ધેત ચ તદ્ગુણૈઃ । રાગાપરાગૌ જાનીયાદ્ભર્તુઃ કુશલકર્મવિત્ । ઇઙ્ગિતાકારચેષ્ટાભ્યસ્તદભિપ્રાયતાં તથા ॥
ત્યજેદ્વિરક્તં નૃપતિં રક્તે વૃત્તિન્તુ કારયેત્ ॥
વિરક્તઃ કારયેન્નાશં વિપક્ષાભ્યુદયં તથા ॥
આશાવર્દ્ધનકં કૃત્વા ફલનાશં કરોતિ ચ। અકોપોઽપિ સકોપાભઃ પ્રસન્નોઽપિ ચ નિષ્ફલઃ । વાક્યઞ્ચ સમદં વક્તિ વૃત્તિચ્છેદં કરોતિ ચ ॥
લક્ષ્યતે વિમુખશ્ચૈવ ગુણસઙ્કીર્ત્તને કૃતે । દૃષ્ટિ ક્ષિપત્યથાન્યત્ર ક્રિયમાણે ચ કર્મણિ ॥
વિરક્તલક્ષણં હ્યેતદ્રક્તસ્ય લક્ષણં બ્રુવે ॥
દૃષ્ટ્વા પ્રસન્નો ભવતિ વાક્યં ગૃહ્ણાતિ ચાદરાત્। કુશલાદિપરિપ્રશ્ની પ્રદાપયતિ ચાસનમ્ ॥
વિવિક્તદર્શનં ચાસ્ય રહસ્યેનં ન શઙ્કતે। જ્ઞાયેત હૃષ્ટવદનઃ શ્રુત્વા તસ્ય ચ તત્કથામ્ ॥
અપ્રિયાણ્યપિ ચાન્યાનિ તદ્યુક્તાન્યભિમન્યતે । ઉપાયનઞ્ચ ગૃહ્ણાતિ સ્તોકસમ્પાદનૈસ્તથા । કથાન્તરેષુ સ્મરતિ પ્રહૃષ્ટવદનસ્તથા ॥
ઇતિ રક્તસ્ય વૈ લક્ષ્યં કર્ત્તવ્યં તસ્ય સેવનમ્ ॥
તદ્દત્તવસ્ત્રભૂષાદિચિહ્ન સન્ધારયેત્ સદા । ન્યૂનાધિક્યં સ્વાધિકારકાયેં નિત્યં નિવેદયેત્ । તદર્થાં તત્કૃતાં વાર્તા શૃણુયાદ્વાપિ કીર્ત્તયેત્ ॥
ચારસૂચકદોષેણ ત્વન્યથા યદ્વદેન્નૃપઃ । શૃણુયાન્મૌનમાશ્રિત્ય તથ્યવન્નાનુમોદયેત્ ॥
આપદ્ગતં સુભર્ત્તારં કદાપિ ન પરિત્યજેત્ ॥
એકવારમપ્યશિતં યસ્યાન્નં હ્યાદરેણ ચ। તદિષ્ટં ચિન્તયેન્નિત્યં પાલકસ્યાઞ્જસા ન કિમ્ ? ॥
અપ્રધાનઃ પ્રધાનઃ સ્યાત્ કાલે ચાત્યન્તસેવનાત્ । પ્રધાનોઽપ્યપ્રધાનઃ સ્યાત્ સેવાલસ્યાદિના યતઃ ॥
નિત્યં સંસેવનરતો ભૃત્યો રાજ્ઞઃ પ્રિયો ભવેત્ । સ્વસ્વાધિકારકાર્યં યદ્વાક્ કુર્ય્યાત્ સુમના યતઃ ॥
ન કુર્ય્યાત્ સહસા કાર્ય્ય નીચં રાજાપિ નો દિશેત્ । તત્કાર્ય્યકારકાભાવે રાજ્ઞઃ કાર્યં સદૈવ હિ ॥
કાલે યદુચિતં કર્તું નીચમપ્યુત્તમોઽર્હતિ । યસ્મિન્ પ્રીતો ભવેદ્રાજા તદનિષ્ટં ન ચિન્તયેત્ ॥
ન દર્શયેત્ સ્વાધિકારગૌરવન્તુ કદાચન ॥
પરસ્પરં નાભ્યસૂયુર્ન ભેદં પ્રાપ્નુયુઃ કદા । રાજ્ઞા ચાધિકૃતાઃ સન્તો સ્વસ્વાધિકારગુપ્તયે ॥
અધિકારિગણો રાજા સવૃત્તૌ યત્ર તિષ્ઠતઃ । ઉભૌ તત્ર સ્થિરા લક્ષ્મીર્વિપુલા સમ્મુખી ભવેત્ ॥
અન્યાધિકારવૃત્તન્તુ ન બ્રૂયાચ્છ્રતમપ્યુત । રાજા ન શ્રણુયાદન્યમુખતસ્તુ કદાચન ॥
ન બોધયન્તિ ચ હિતમહિતં ચાધિકારિણઃ। પ્રચ્છન્નવૈરિણસ્તે તુ દાસ્યરૂપમુપાશ્રિતાઃ ॥
હિતાહિતં ન શૃણોતિ રાજા મન્ત્રિમુખાચ્ચ યઃ । સ દસ્યૂ રાજરૂપેણ પ્રજાનાં ધનહારકઃ ॥
સુપૃષ્ટવ્યવહારા યે રાજપુત્રૈશ્ચ મન્ત્રિણઃ । વિરુધ્યન્તિ ચ તૈઃ સાકં તે તુ પ્રચ્છન્નતસ્કરાઃ ॥
બાલા હૃહ્યપિ રાજપુત્રા નાવમાન્યાસ્તુ મન્ત્રિભિઃ । સદા સુબહુવચનૈઃ સમ્બોધ્યાસ્તે પ્રયત્નતઃ ॥
અસદાચરિતં તેષાં ક્વચિદ્રાજ્ઞે ન દર્શયેત્ । સ્ત્રીપુત્રમોહો બલવાન્ ન નિન્દા શ્રેયસે તયોઃ ॥
રાજ્ઞોઽવશ્યતરં કાર્યં પ્રાણસંશયિતઞ્ચ યત્ । આજ્ઞાપયાગ્રતશ્ચાહં કરિષ્યે તત્તુ નિશ્ચિતમ્ । ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય દ્રાક્ કર્તું પ્રયતેત સ્વશક્તિતઃ ॥
પ્રાણાનપિ ચ સન્દદ્યાન્મહત્કાર્યે નૃપાય ચ । ભૃત્યઃ કુટુમ્બપુષ્ટ્યર્થં નાન્યથા તુ કદાચન ॥
ભૃત્યા ધનહરાઃ સર્વે યુક્ત્યા પ્રાણહરો નૃપઃ ॥
યુદ્ધાદૌ સુમહત્કાયેં ભૃત્યા પ્રાણાન્ હરેન્નૃપઃ। નાન્યથા ભૃતિરૂપેણ ભૃત્યો રાજધનં હરેત્ ॥
અન્યથા હરતસ્તૌ તુ ભવતશ્ચ સ્વનાશકૌ ॥
રાજાનુ યુવરાજસ્તુ માન્યોઽમાત્યાદિકૈઃ સદા । તન્યૂનામાત્યનવકં તન્ન્યૂનાધિકૃતો ગણઃ । મન્ત્રિતુલ્યશ્ચાયુતિકો ન્યૂનઃ સાહસ્રિકો મતઃ ॥
ન ક્રીડયેદ્રાજસમં ક્રીડિતે તં વિશેષયેત્ । નાવમાન્યા રાજપત્ની કન્યા હાપિ ચ મન્ત્રિભિઃ ॥
રાજસમ્બન્ધિનઃ પૂજ્યાઃ સુહૃદશ્ચ યથાર્હતઃ । નૃપાહૂતસ્તુરં ગચ્છેત્ ત્યક્ત્વા કાર્ય્યશતં મહત્ ॥
મિત્રાયાપિ ન વક્તવ્યં રાજકાર્યં સુમન્ત્રિતમ્ । ભૃતિં વિના રાજદ્રવ્યમદત્તં નાભિલાષયેત્ ॥
રાજાજ્ઞયા વિના નેચ્છેત્ કાર્ય્યમાધ્યસ્થિક્રીં ભૃતિમ્ । ન નિહન્યાદ્ દ્રવ્યલોભાત્ સત્કાર્યં યસ્ય કસ્યચિત્ ॥
સ્વસ્ત્રીપુત્રધનપ્રાણૈઃ કાલે સંરક્ષયેન્નૃપમ્ । ઉત્કોચં નૈવ ગૃહ્ણીયાન્નાન્યથા બોધયેન્નૃપમ્ ॥
અન્યથા દણ્ડકં ભૂપં નિત્યં પ્રબલદણ્ડકમ્ । નિગૃહ્ય બોધયેત્ સમ્યગેકાન્તે રાજ્યગુપ્તયે ॥
હિતં રાજ્ઞશ્ચાહિતં યલ્લોકાનાં તન્ન કારયેત્ । નવીનકરશુલ્કાદ્યૈલોંક ઉદ્વિજતે તતઃ ॥
ગુણનીતિબલદ્વેષી કુલભૂતોઽપ્યધાર્મિકઃ । નૃપો યદિ ભવેત્ તન્તુ ત્યજેદ્રાષ્ટ્રવિનાશકમ્ ॥
તત્પદે તસ્ય કુલજં ગુણયુક્તં પુરોહિતઃ । પ્રકૃત્યનુમતિં કૃત્વા સ્થાપયેદ્રાજ્યગુપ્તયે ॥
સાસ્ત્રો દૂરં નૃપાત્ તિષ્ઠેદસ્ત્રપાતાદ્ બહિઃ સદા। સશસ્ત્રો દશહસ્તન્તુ યથાદિષ્ટં નૃપપ્રિયાઃ ॥
પઞ્ચહસ્તં વસેયુર્વૈ મન્ત્રિણો લેખકાઃ સદા। સેનપૈસ્તુ વિના નૈવ સશસ્ત્રાસ્ત્રો વિશેત્ સભામ્ ॥

પુરોહિતઃ શ્રેષ્ઠતરઃ શ્રેષ્ઠઃ સેનાપતિઃ સ્મૃતઃ । સમઃ સુહચ્ચ સમ્બન્ધી હ્યુત્તમા મન્ત્રિણઃ સ્મૃતાઃ ॥
અધિકારિગણો મધ્યોઽધમૌ દર્શકલેખકૌ । જ્ઞેયોઽધમતમૌ ભૃત્યઃ પરિચારગણઃ સદા । પરિચારગણાન્ન્યૂનો વિજ્ઞેયો નીચસાધકઃ ॥
પુરોગમનમુત્યાનં સ્વાસને સન્નિવેશનમ્ । કુર્ય્યાત્ સ કુશલપ્રશ્નં ક્રમાત્ સુસ્મિતદર્શનમ્ ॥
રાજાપુરોહિતાદીનાં ત્વન્યેષાં સ્નેહદર્શનમ્ । અધિકારિગણાદીનાં સભાસ્થશ્ચ નિરાલસઃ ॥
વિદ્યાવત્સુ શરચ્ચન્દ્રો નિદાઘાકોં દ્વિષત્સુ ચ। પ્રજાસુ ચ વસન્તાર્ક ઇવ સ્યાત્ ત્રિવિધો નૃપઃ ॥
યદિ બ્રાહ્મણભિન્નેષુ મૃદુત્વં ધારયેન્નૃપઃ । પરિભવન્તિ તં નીચા યથા હસ્તિપકા ગજમ્ ॥
ભૃત્યાદ્યૌર્યન્ન કર્ત્તવ્યાઃ પરિહાસાશ્ચ ક્રીડનમ્। અપમાનાસ્પદે તે તુ રાજ્ઞો નિત્યં ભયાવહે ॥
પૃથક્ પૃથગ્ વ્યાપયન્તિ સ્વાર્થસિદ્ધયૈ નૃપાય તે। સ્વાકાર્ય્ય ગુણવત્ કૃત્વા સર્વે સ્વાર્થપરા યતઃ ॥
વિકલ્પન્તેઽવમન્યન્તિ લઙ્ઘયન્તિ ચ તદ્વચઃ । રાજભોજ્યાનિ ભુઞ્જન્તિ ન તિષ્ઠન્તિ સ્વકે પદે ॥
વિસ્ત્રંસયન્તિ તન્મન્ત્રં વિવૃણ્વન્તિ ચ દુષ્કૃતમ્ । ભવન્તિ નૃપવેશા હિ વઞ્ચયન્તિ નૃપં સદા ॥
તત્ સ્ત્રિયં સજ્જયન્તિ સ્મ રાજ્ઞિ કુદ્ધે હસન્તિ ચ। વ્યાહરન્તિ ચ નિર્લજ્જા હેલયન્તિ નૃપં ક્ષણાત્ ॥
આજ્ઞામુલ્લઙ્ઘયન્તિ સ્મ ન ભયં યાન્ત્યકર્મ્મણિ। એતે દોષાઃ પરીહાસક્ષમાક્રીડોદ્ભવા નૃપે ॥
ન કાર્યં ભૃતકઃ કુર્ય્યાન્નૃપલેખાદ્વિના ક્વચિત્ । નાજ્ઞાપયેલ્લેખનેન વિનાલ્પં વા મહન્નૃપઃ ॥
ભ્રાન્તેઃ પુરુષધર્મત્વાલ્લેખ્યં નિર્ણાયકં પરમ્। અલેખ્યમાજ્ઞાપયતિ હહ્યલેખ્યં યત્ કરોતિ યઃ । રાજકૃત્યમુભૌ ચૌરૌ તૌ ભૃત્યનૃપતી સદા ॥
નૃપસઞ્ચિહ્નિતં લેખ્યં નૃપસ્તન્ન નૃપો નૃપઃ ॥
સમુદ્રલિખિતં રાજ્ઞા લેખ્યં તચ્ચોત્તમોત્તમમ્ । ઉત્તમં રાજલિખિતં મધ્યં મન્યાદિભિઃ કૃતમ્ । પૌરલેખ્યં કનિષ્ઠં સ્યાત્ સર્વં સંસાધનક્ષમમ્ ॥
યસ્મિન્ યસ્મિન્ હિ કૃત્યે તુ રાજ્ઞા યોઽધિકૃતો નરઃ । સામાત્યયુવરાજાદિર્યથાનુક્રમતશ્ચ સઃ ॥
દૈનિકં માસિકં વૃત્તં વાર્ષિકં બહુવાર્ષિકમ્ । તત્કાર્ય્યજાતલેખ્યન્તુ રાજ્ઞે સમ્ય‌ઙ્નિવેદયેત્ ॥
રાજાદ્યઙ્કિતલેખ્યસ્ય ધારયેત્ સ્મૃતિપત્રકમ્ । કાલેઽતીતે વિસ્મૃતિર્વા ભ્રાન્તિઃ સઞ્જાયતે નૃણામ્ ॥
અનુભૂતસ્ય સ્મૃત્યર્થં લિખિતં નિર્મિતં પુરા। યત્નાચ્ચ બ્રહ્મણા વાચાં વર્ણસ્વરવિચિહ્નિતમ્ ॥
વૃત્તલેખ્યં તથા ચાયવ્યયલેખ્યમિતિ દ્વિધા । વ્યવહારક્રિયાભેદાદુભયં બહુતાં ગતમ્ ॥
યથોપન્યસ્તસાધ્યાર્થસંયુક્તં સોત્તરક્રિયમ્ । સાવધારણકઞ્ચૈવ જયપત્રકમુચ્યતે ॥
સામન્તેષ્વથ ભૃત્યેષુ રાષ્ટ્રપાલાદિકેષુ યત્ । કાર્ય્યમાદિશ્યતે યેન તદાજ્ઞાપત્રમુચ્યતે ॥
ઋત્વિક્ પુરાહિતાચાર્ય્યમન્યેષ્વભ્યર્ચિતેષુ ચ। કાર્યં નિવેદ્યતે યેન પત્રં પ્રજ્ઞાપનાય તત્ ॥
સર્વે શૃણુત કર્ત્તવ્યમાજ્ઞયા મમ નિશ્ચિતમ્ । સ્વહસ્તકાલસમ્પન્નં શાસનં પત્રમેવ તત્ ॥
દેશાધિકં યસ્ય રાજા લિખિતેન પ્રયચ્છતિ। સેવાશૌર્ય્યાદિભિસ્તુષ્ટઃ પ્રસાદલિખિતં હિ તત્ ॥
ભોગપત્રન્તુ કરદીકૃતં ચોપાયનીકૃતમ્ । પુરુષાવધિકં તત્તુ કાલાવધિકમેવ વા ॥
વિભક્તા યે ચ ભ્રાત્રાદ્યાઃ સ્વરુચ્યા તુ પરસ્પરમ્ । વિભાગપત્રં કુર્વન્તિ ભાગલેખ્યં તદુચ્યતે ॥
ગૃહભૂમ્યાદિકં દત્ત્વા પત્રં કુર્ય્યાત્ પ્રકાશકમ્ । અનુચ્છેદ્યમનાહાર્ય્યં દાનલેખ્યં તદુચ્યતે ॥
ગૃહક્ષેત્રાદિકં ક્રીત્વા તુલ્યમૂલ્યપ્રમાણયુક્ । પત્રં કારયતે યત્તુ ક્રયલેખ્યં તદુચ્યતે ॥
જઙ્ગમસ્થાવરં બન્ધં કૃત્વા લેખ્યં કરોતિ યત્ । ગોપ્યભોગ્યક્રિયાયુક્તં સાદિલેખ્યં તદુચ્યતે ॥
ગ્રામો દેશશ્ચ યત્ કુર્ય્યાત્ સત્યલેખ્યં પરસ્પરમ્ । રાજાવિરોધિધર્માર્થં સંવિત્પત્રં તદુચ્યતે ॥
વૃદ્ધયૈ ધનં ગૃહીત્વા તુ કૃતં વા કારિતઞ્ચ યત્। સુસાક્ષિમચ્ચ તત્ પ્રોક્તમૃણલેખ્યં મનીષિભિઃ ॥
અભિશાપે સમુત્તીર્ણે પ્રાયશ્ચિત્તે કૃતે બુધૈઃ । દત્તં લેખ્યં સાક્ષિમદ્યચ્છુદ્ધિપત્રં તદુચ્યતે ॥
મેલયિત્વા સ્વધનાંશાન્ વ્યવહારાય સાધકાઃ । કુર્વન્તિ લેખ્યપત્રં યત્ તચ્ચ સામયિકં સ્મૃતમ્ ॥
સભ્યાધિકારિપ્રકૃતિસભાસદ્ભિર્ન યઃ કૃતઃ । તત્પત્રં વાદિમાન્યં ચેજ્જ્ઞેયં સમ્મતિસંજ્ઞકમ્ ॥
સ્વકીયવૃત્તજ્ઞાનાર્થં લિખ્યતે યત્ પરસ્પરમ્ । શ્રીમઙ્ગલપદાઢ્યં વા સપૂર્વોત્તરપક્ષકમ્ ॥
અસન્દિગ્ધમગૂઢાર્થં સ્પષ્ટાક્ષરપદં સદા । અન્યવ્યાવર્ત્તકસ્વાત્મપરપિત્રાદિનામયુક્ ॥
એકદ્વિબહુવચનૈર્યથાર્હસ્તુતિસંયુતમ્ । સમામાસતદર્દ્ધાહર્નામજાત્યાદિચિહ્નિતમ્ ॥
કાર્ય્યબોધિ સુસમ્બન્ધં નત્યાશીર્વાદપૂર્વકમ્ । સ્વામ્યસેવકસેવ્યાર્થં ક્ષેમપત્રં તુ તત્ સ્મૃતમ્ ॥
એભિરેવ ગુણૈર્યુક્તં સ્વાધર્ષકવિબોધકમ્ । ભાષાપત્રં તુ તજ્જ્ઞેયમથવા વેદનાર્થકમ્ ॥
પ્રદર્શિતં વૃત્તલેખ્યં સમાસાલ્લક્ષણાન્વિતમ્ । સમાસાત્ કથ્યતે ચાન્યચ્છેષાયવ્યયબોધકમ્ ॥
વ્યાપ્યવ્યાપકભેદૈશ્ચ મૂલ્યમાનાદિભિઃ પૃથક્ । વિશિષ્ટસંજ્ઞિતૈસ્તદ્ધિ યથાર્થૈર્બહુભેદયુક્ ॥
વત્સરે વત્સરે વાપિ માસિ માસિ દિને દિને । હિરણ્યપશુધાન્યાદિ સ્વાધીનં ત્વાયસંજ્ઞકમ્ । પરાધીનં કૃતં યત્તુ વ્યયસંજ્ઞં ધનં ચ તત્ ॥
સાદ્યસ્કશ્ચૈવ પ્રાચીન આયઃ સઞ્ચિતસંજ્ઞકઃ । વ્યયો દ્વિધા ચોપભુક્તસ્તથા વિનિમયાત્મકઃ ॥
નિશ્ચિતાન્યસ્વામિકં ચાનિશ્ચિતસ્વામિકં તથા। સ્વસ્વત્વનિશ્ચિતં ચેતિ ત્રિવિધં સઞ્ચિતં મતમ્ ॥
નિશ્ચિતાન્યસ્વામિકં યદ્ધનં તુ ત્રિવિધં હિ તત્। ઔપનિધ્યં યાચિતકમૌત્તમર્ણિકમેવ ચ ॥
વિશ્રમ્ભાન્નિહિતં સદ્ભિર્યદૌપનિધિકં હિ તત્ । અવૃદ્ધિકં ગૃહીતાન્યાલઙ્કારાદિ ચ યાચિતમ્ ॥
સવૃદ્ધિકં ગૃહીતં યદૃણં તચ્ચૌત્તમર્ણિકમ્ । નિધ્યાદિકં ચ માર્ગાદૌ પ્રાપ્તમજ્ઞાતસ્વામિકમ્ ॥
સાહજિકં ચાધિકં ચ દ્વિધા સ્વસ્વવિનિશ્વિતમ્ ॥
ઉત્પદ્યતે યો નિયતો દિને માસિ ચ વત્સરે। આયઃ સાહજિકઃ સૈવ દાયાદ્યશ્ચ સ્વવૃત્તિતઃ ॥
દાયઃ પરિગ્રહો યત્તુ પ્રકૃષ્ટં તત્ સ્વભાવજમ્ । મૌલ્યાધિક્યં કુસીદઞ્ચ ગૃહીતં યાજનાદિભિઃ ॥
પારિતોષ્યં ભૃતિપ્રાપ્તં વિજિતાદ્યં ધનઞ્ચ યત્ । સ્વસ્વત્વેઽધિકસંજ્ઞં તદન્યત્ સાહજિકં સ્મૃતમ્ ॥
પૂર્વવત્સરશેષઞ્ચ વર્તમાનાબ્દસમ્ભવમ્ । સ્વાધીનં સઞ્ચિતં દ્વેધા ધનં સર્વં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
દ્વેધાધિકં સાહજિકં પાર્થિવેતરભેદતઃ । ભૂમિભાગસમુદ્ભૂત આયઃ પાર્થિવ ઉચ્યતે ॥
સ દેવકૃત્રિમજલૈર્દેશગ્રામપુરૈઃ પૃથક્ । બહુમધ્યાત્પફલતો ભિદ્યતે ભૂવિભાગતઃ ॥
શુલ્કદણ્ડાકરકરભાટકોપાયનાદિભિઃ । ઇતરઃ કીર્ત્તિતસ્તજ્જ્ઞૈરાયો લેખવિશારદૈઃ ॥
યન્નિમિત્તતો ભવેદાયો વ્યયસ્તન્નામપૂર્વકઃ । વ્યયશ્ચૈવં સમુદ્દિષ્ટો વ્યાપ્યવ્યાપકસંયુતઃ ॥
પુનરાવર્ત્તકઃ સ્વત્વનિવર્ત્તક ઇતિ દ્વિધા। વ્યયો યન્નિધ્યુપનિધીકૃતો વિનિમયીકૃતઃ । સકુસીદાકુસીદાધમર્ણિકશ્ચાવૃતઃ સ્મૃતઃ ॥
નિધિર્ભૂમૌ વિનિહિતોઽન્યસ્મિન્નુપનિધિઃ સ્થિતઃ । દત્તમૂલ્યાદિસમ્પ્રાપ્તઃ સૈવ વિનિમયીકૃતઃ ॥
વૃદ્ધાવૃદ્ધયા ચ યો દત્તઃ સ વૈ સ્યાદાધમર્ણિકઃ । સવૃદ્ધિકમૃર્ણ દત્તમકુસીદં તુ યાચિતમ્ ॥
સ્વત્વનિર્વર્ત્તકો દ્વેધા ત્વૈહિકઃ પારલૌકિકઃ ॥
પ્રતિદાનં પારિતોષ્યં વેતનં ભોગ્યમૈહિકઃ । ચતુર્વિધસ્તથા પારલૌકિકોઽનન્તભેદભાક્ ॥
શેષં સંયોજયેન્નિત્યં પુનરાવર્ત્તકો વ્યયઃ । મૂલ્યત્વેન ચ યદ્ દત્તં પ્રતિદાનં સ્મૃતં હિ તત્ ॥
સેવાશૌર્ય્યાદિસન્તુષ્ટૈર્દત્તં તત્ પારિતોષિકમ્ । ભૃતિરૂપેણ સન્દત્તં વેતનં તત્ પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
ધાન્યવસ્ત્રગૃહારામગોગજાદિરથાર્થકમ્ । વિદ્યારાજ્યાદ્યર્જનાર્થં ધનાદ્યર્થં તથૈવ ચ । વ્યયીકૃતં રક્ષણાર્થમુપભોગ્યં તદુચ્યતે ॥
સુવર્ણરત્નરજતનિષ્કશાલાસ્તથૈવ ચ। રથાશ્વગોગજોષ્ટ્રાજાવીનશાલાઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥

વાદ્યશખાસ્વવસ્ત્રાણાં ધાન્યસમ્ભારયોસ્તથા । મન્ત્રિશિલ્પનાટ્યવૈદ્યમૃગાણાં પાકપક્ષિણામ્ । શાલા ભોગ્યે નિવિષ્ટાસ્તુ તદ્વ્યયો ભોગ્ય ઉચ્યતે ॥
જપહોમાર્ચનૈર્દાનૈશ્ચતુર્ધા પારલૌકિકઃ । પુનર્યાતી નિવૃત્તશ્ચ વિશેષાયવ્યયૌ ચ તૌ। આવર્ત્તકો નિવર્તી ચ વ્યયાયૌ તુ પૃથગ્ દ્વિયા ॥
આવર્ત્તકવિહીનૌ તુ વ્યયાયૌ લેખકો લિખેત્ ॥
ક્રયાધમર્ણઘટનાન્યસ્થલાપ્તો વિવર્ત્તકઃ । દ્રવ્યં લિખિત્વા દદ્યાત્તુ ગૃહીત્વા વિલિખેત્ સ્વયમ્ ॥
હીયતે વર્દ્ધતે નૈવમાયવ્યયવિલેખકઃ ॥
હેતુપ્રમાણસમ્બન્ધકાર્ય્યાઙ્ગવ્યાપ્યવ્યાપકૈઃ । આયાશ્વ બહુધા ભિન્ના વ્યયાઃ શેષં પૃથક્ પૃથક્ । માનેન સંખ્યયા ચૈવોન્માનેન પરિમાણકૈઃ ॥
ક્વચિત્ સંખ્યા ક્વચિન્ભાનમુન્માનં પરિમાણકમ્ । સમાહારઃ ક્વચિચ્ચેષ્ટો વ્યવહારાય તદ્વિદામ્ ॥
અઙ્ગલાદ્યં સ્મૃતં માનમુન્માનં તુ તુલા સ્મૃતા । પરિમાણં પાત્રમાનં સંખ્યૈકદ્વાદિસંજ્ઞિકા ॥
યત્ર યાદૃમ્ વ્યવહારસ્તત્ર તાદૃક્ પ્રકલ્પયેત્ ॥
રજતસ્વર્ણતાપ્રાદિ વ્યવહારાર્થમુદ્રિતમ્ । વ્યવહાર્ય્ય વરાટાદ્યં રત્નાન્તં દ્રવ્યમીરિતમ્ । સપશુધાન્યવસ્ત્રાદિતૃણાન્તં ધનસંજ્ઞિકમ્ ॥
વ્યવહારે ચાધિકૃતં સ્વર્ણાદ્યં મૂલ્યતામિયાત્ ॥
કારણાદિસમાયોગાત્ પદાર્થસ્તુ ભવેદ્ભુવિ । યેન વ્યયેન સંસિદ્ધસ્તદ્વ્યયસ્તસ્ય મૂલ્યકમ્ ॥
સુલભાસુલભત્વાચ્વાગુણત્વગુણસંશ્રયૈઃ । યથાકામાત્ પદાર્થાનામધં હીનાધિકં ભવેત્ ॥
ન હીનં મણિધાતૂનાં ક્વચિન્મૂલ્યં પ્રકલ્પયેત્। મૂલ્યહાનિસ્તુ ચૈતેષાં રાજદૌષ્ટ્વેન જાયતે ॥
દીર્ધે ચતુર્ભાગભૂતપત્રે તિર્ય્યગ્ગતાવલિઃ । ત્ર્યંશગાભ્યન્તરગતા ચાર્દ્ધગા પાદગાપિ વા। કાર્ય્યા વ્યાપકવ્યાપ્યાનાં લેખને પદસંજ્ઞિકા ॥
શ્રેષ્ઠાભ્યન્તરગા તાસુ વામતઃ ત્ર્યંશગાપ્યનુ । દક્ષત્ર્યંશગતા ચાનુ હ્યર્દ્ધગા પાદગા તતઃ ॥
સ્વભ્યન્તરે સ્વભેદાઃ સ્યુઃ સદૃશાઃ સદૃશે પદે । સ્વારમ્ભપૂર્તિસદૃશે પદગે સ્તઃ સદૈવ હિ ॥
રાજા સ્વલેખ્યચિહ્ન તુ યથાભિલષિતં તથા । લેખાનુપૂર્વ કુર્ય્યાદ્ધિ દૃષ્ટ્વા લેખ્યં વિચાર્ય્ય ચ ॥
મન્ત્રી ચ પ્રાઙ્ડ્વિવાકશ્ચ પણ્ડિતો દૂતસંજ્ઞકઃ । સ્વાવિરુદ્ધં લેખ્યમિદં લિખેયુઃ પ્રથમં ત્વિમે ॥
અમાત્યઃ સાધુ લિખનમસ્ત્યેતત્ પ્રાગ્લિખેદયમ્ । સમ્યગ્વિચારિતમિતિ સુમન્ત્રો વિલિખેત્ તતઃ ॥
સત્યં યથાર્થમિતિ ચ પ્રધાનશ્ચ લિખેત્ સ્વયમ્ । અઙ્ગીકર્તું યોગ્યમિતિ તતઃ પ્રતિનિધિર્લિખેત્ ॥
અઙ્ગીકર્ત્તવ્યમિતિ ચ યુવરાજો લિખેત્ સ્વયમ્ । લેખ્યં સ્વાભિમતં ચૈતદ્ વિલિખેચ્ચ પુરોહિતઃ ॥
સ્વસ્વમુદ્રાચિહ્નિતં ચ લેખ્યાન્તે કુવ્યુરેવ હિ । અઙ્ગીકૃતમિતિ લિખેન્મુદ્રયેચ્ચ તતો નૃપઃ ॥
કાર્ય્યાન્તરસ્યાકુલત્વાત્ સમ્યગ્દ્રષ્ટું ન શક્યતે । યુવરાજાદિભિર્લેખ્યં તદનેન ચ દર્શિતમ્ ॥
સમુદ્રં વિલિખેયુર્વૈ સર્વે મન્ત્રિગણાસ્તતઃ । રાજા દૃષ્ટમિતિ લિખેદ્ દ્રાક્ સમ્યગ્દર્શનાક્ષમઃ ॥
આયમાદૌ લિખેત્ સમ્યગ્ વ્યયં પશ્ચાત્ તથાગતમ્ । વામે વાયં વ્યયં દક્ષે પત્રભાગે ચ લેખયેત્ ॥
યત્રોભૌ વ્યાપકવ્યાપ્યૌ વામોર્ધ્વભાગગૌ ક્રમાત્ । આધારાધેયરૂપૌ વા કાલાર્થં ગણિતં હિ તત્ ॥
અધોઽધશ્વ ક્રમાત્ તત્ર વ્યાપકં વામતો લિખેત્ । વ્યાપ્યાનાં મૂલ્યમાનાદિ તત્પઙ્ક્ત્યાં વિનિવેશયેત્ ॥
ઊર્ધ્વગાનાં તુ ગણિતમધઃ પઙ્ક્ત્યાં પ્રજાયતે । યત્રોભૌ વ્યાપકવ્યાપ્યૌ વ્યાપકત્વેન સંસ્થિતૌ ॥
વ્યાપકં બહુવૃત્તિત્વં વ્યાપ્યં સ્યાન્ન્યૂનવૃત્તિકમ્ । વ્યાપ્યાશ્ચાવયવાઃ પ્રોક્તા વ્યાપકોઽવયવી સ્મૃતઃ ॥
સજાતીનાં ચ લિખનં કુર્ય્યાચ્ચ સમુદાયતઃ । યથાપ્રાપ્તં તુ લિખનમાદ્યન્તસમુદાયતઃ ॥
વ્યાપકાશ્ચ પદાર્થા વા યત્ર સન્તિ સ્થલાનિ હિ । વ્યાપ્યમાયવ્યયં તત્ર કુર્ય્યાત્ કાલેન સર્વદા ॥
સ્થાનટિપ્પનિકા ચૈષા તતોઽન્યત્ સઙ્ઘટિપ્પનમ્ । વિશિષ્ટસંજ્ઞિતં તત્ર વ્યાપકં લેખ્યભાષિતમ્ ॥
આયાઃ કતિ વ્યયાઃ કસ્ય શેષં દ્રવ્યસ્ય ચાસ્તિ વૈ । વિશિષ્ટસંજ્ઞકૈરેષાં સંવિજ્ઞાનં પ્રજાયતે ॥
આદૌ લેખ્યં યથાપ્રાપ્તં પશ્ચાત્ તદ્ગ‌ણિતં લિખેત્ । યથા દ્રવ્યં ચ સ્થાનં ચાધિકસંજ્ઞં ચ ટિપ્પનૈઃ ॥
શેષાયવ્યયવિજ્ઞાનં ક્રમાલ્લેખ્યૈઃ પ્રજાયતે । સ્થલાયવ્યયવિજ્ઞાનં વ્યાપકં સ્થલતો ભવેત્ ॥
પદાર્થસ્ય સ્થલાનિ સ્યુઃ પદાર્થાશ્ચ સ્થલસ્ય તુ । વ્યાપ્યાસ્તિથ્યાદયશ્ચાપિ યથેષ્ટા લેખને નૃણામ્ ॥
નિશ્ચિતાન્યસ્વામિકાદ્યા આયા યે ઇતરાન્તગાઃ । વિશિષ્ટસંજ્ઞિકા યે ચ પુનરાવર્ત્તકાદયઃ । વ્યયાશ્ચ પરલેખાન્તા અન્તિમવ્યાપકાશ્ચ તે ॥
ઇચ્છયા તાડિતં કૃત્વાદૌ પ્રમાણફલં તતઃ । પ્રમાણભક્તં તલ્લબ્ધં ભવેદિચ્છાફલં નૃણામ્ ॥
સમાસતો લેખ્યમુક્તં સર્વેષાં સ્મૃતિસાધનમ્ ॥
ગુઞ્જા માષસ્તથા કર્ષઃ પદાર્દ્ધઃ પ્રસ્થ એવ હિ । યથોત્તરા દશગુણાઃ પઞ્ચ પ્રસ્થસ્ય ચાઢકાઃ ॥
તતશ્ચાષ્ટાઢકઃ પ્રોક્તો હ્યર્મણસ્તે તુ વિંશતિઃ । ખારિકા સ્યાદ્ભિદ્યતે તદ્ દેશે દેશે પ્રમાણકમ્ ॥
પઞ્ચાઙ્ગલાવટં પાત્રં ચતુરઙ્ગલવિસ્તૃતમ્ । પ્રસ્થપાદં તુ તજ્જ્ઞેયં પરિમાણે સદા બુધૈઃ ॥
ઉર્ધ્વાઙ્કશ્ચ યથાસંજ્ઞસ્તદધઃ સ્થાશ્ચ વામગાઃ । ક્રમાત્ સ્વદશગુણિતાઃ પરાર્દ્ધાન્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ન કર્તું શક્યતે સંખ્યાસંજ્ઞા કાલસ્ય દુર્ગમાત્ । બ્રહ્મણો દ્વિપરાર્દ્ધ તુ આયુરુક્તં મનીષિભિઃ ॥
એકો દશ શતં ચૈવ સહસ્ત્રં ચાયુતં ક્રમાત્ । નિયુતં પ્રયુતં કોટિરર્બુદં ચાબ્જખર્વકૌ। નિખર્વપદ્મશઙ્ખાબ્ધિમધ્યમાન્તપરાર્દ્ધકાઃ ॥
કાલમાનં ત્રિધા જ્ઞેયં ચાન્દ્રં સૌરં ચ સાવનમ્ । ભૃતિદાને સદા સૌરં ચાન્દ્રં કૌસીદવૃદ્ધિષુ । કલ્પયેત્ સાવનં નિત્યં દિનભૃત્યેઽવધૌ સદા ॥
કાર્ય્યમાના કાલમાના કાર્ય્યકાલમિતિસ્ત્રિધા । ભૃતિરુક્તા તુ તદ્વિજ્ઞૈઃ સા દેયા ભાષિતા યથા ॥
અયં ભારસ્ત્વયા તત્ર સ્થાપ્યસ્ત્વૈતાવતીં ભૃતિમ્ । દાસ્યામિ કાર્વ્યમાના સા કીર્ત્તિતા તન્નિદેશકૈઃ ॥
વત્સરે વત્સરે વાપિ માસિ માસિ દિને દિને । એતાવતીં ભૃતિં તેઽહં દાસ્યામીતિ ચ કાલિકા ॥
એતાવતા કાર્ય્યમિદં કાલેનાપિ ત્વયા કૃતમ્ । ભૃતિમેતાવતીં દાસ્યે કાર્ય્યકાલમિતા ચ સા ॥
ન કુર્ય્યાદ્ ભૃતિલોપં તુ તથા ભૃતિવિલમ્બનમ્ । અવશ્યપોષ્યભરણા ભૃતિર્મધ્યા પ્રકીર્ત્તિતા ॥
પરિપોષ્યા ભૃતિઃ શ્રેષ્ઠા સમાન્નાચ્છાદનાર્થિકા । ભવેદેકસ્ય ભરણં યયા સા હીનસંજ્ઞિકા ॥
યથા યથા તુ ગુણવાન્ ભૃતકસ્તધૃતિસ્તથા । સંયોજ્યા તુ પ્રયત્લેન નૃપેણાત્મહિતાય વૈ ॥
અવશ્યપોષ્યવર્ગસ્ય ભરણં ભૃતકાદ્ ભવેત્ । તથા ભૃતિસ્તુ સંયોજ્યા તદ્યોગ્યભૃતકાય વૈ ॥
યે ભૃત્યા હીનભૃતિકાઃ શત્રવસ્તે સ્વયં કૃતાઃ । પરસ્ય સાધકાસ્તે તુ છિદ્રકોશપ્રજાહરાઃ ॥
અન્નાચ્છાદનમાત્રા હિ ભૃતિઃ શૂદ્રાદિષુ સ્મૃતા । તત્પાપભાગન્યથા સ્યાત્ પોષકો માંસભોજિષુ ॥
યદ્ બ્રાહ્મણેનાપહતં ધનં તત્ પરલોકદમ્ । શૂદ્રાય દત્તમપિ યન્નરકાયૈવ કેવલમ્ ॥
મન્દો મધ્યસ્તથા શીઘ્રસ્ત્રિવિધો ભૃત્ય ઉચ્યતે । સમા મધ્યા ચ શ્રેષ્ઠા ચ ભૃતિસ્તેષાં ક્રમાત્ સ્મૃતા ॥
ભૃત્યાનાં ગૃહકૃત્યાર્થં દિવા યામં સમુત્સૃજેત્ । નિશિ યામત્રયં નિત્યં દિનભૃત્યેઽર્દ્ધયામકમ્ ॥
તેભ્યઃ કાર્યં કારયીત હ્યુત્સવાદ્યદ્યૈર્વિના નૃપઃ । અત્યાવશ્યં તૂત્સવેઽપિ હિત્વા શ્રાદ્ધદિનં સદા ॥
પાદહીનાં ભૃતિં ત્વાર્ત્તે દદ્યાત્ ત્રૈમાસિકીં તતઃ । પઞ્ચવત્સરભૃત્યે તુ ન્યૂનાધિક્યં યથા તથા ॥
ષાણ્માસિકીં તુ દીર્ઘાત્ર્તે તદૃવં ન ચ કલ્પયેત્ । નૈવ પક્ષાર્દ્ધમાર્ત્તસ્ય હાતવ્યાત્યાપિ વૈ ભૃતિઃ ॥
સંવત્સરોષિતસ્યાપિ ગ્રાહાઃ પ્રતિનિધિસ્તતઃ । સુમહદ્‌ગુણિનં ત્વાત્ર્ત્ત ભૃત્યર્દ્ધ કલ્પયેત્ સદા ॥
સેવાં વિના નૃપઃ પક્ષં દદ્યાદ્ ભૃત્યાય વત્સરે ॥
ચત્વારિંશત્ સમા નીતાઃ સેવયા યેન વૈ નૃપઃ । તતઃ સેવાં વિના તસ્મૈ ભૃત્યર્દ્ધ કલ્યયેત્ સદા ॥

યાવજ્જીવં તુ તત્પુત્રેઽક્ષમે બાલે તદર્દ્ધકમ્ । ભાર્ય્યાયાં વા સુશીલાયાં કન્યાયાં વા સ્વશ્રેયસે ॥
અષ્ટમાંશં પારિતોષ્યં દદ્યાદ્ ભૃત્યાય વત્સરે। કાર્યાષ્ટમાંશં વા દદ્યાત્ કાર્યં દ્રાગધિકં કૃતમ્ ॥
સ્વામિકાયેં વિનષ્ટો યસ્તત્પુત્રે તદ્ધૃતિં વહેત્ । યાવદ્ બાલોઽન્યથા પુત્રગુણાન્ દૃષ્ટ્વા ભૃતિં વહેત્ ॥
ષષ્ઠાંશં વા ચતુર્થાંશં ભૃતેર્ભૂત્યસ્ય પાલયેત્ । દદ્યાત્ તદર્દ્ધં ભૃત્યાય દ્વિત્રિવર્ષેઽખિલં તુ વા ॥
વાક્પારુષ્યાન્યૂનભૃત્યા સ્વામી પ્રબલદણ્ડતઃ । ભૃત્યં પ્રશિક્ષયેન્નિત્યં શત્રુત્વં ત્વપમાનતઃ ॥
ભૃતિદાનેન સન્તુષ્ટા માનેન પરિવર્દ્ધિતાઃ । સાન્ત્વિતા મૃદુવાચા યે ન ત્યજન્ત્વધિપં હિ તે ॥
અધમા ધનમિચ્છન્તિ ધનમાનૌ તુ મધ્યમાઃ । ઉત્તમા માનમિચ્છન્તિ માનો હિ મહતાં ધનમ્ ॥
યથાગુણાન્ સ્વભૃત્યાંશ્ચ પ્રજાઃ સંરઞ્જયેન્નૃપઃ । શાખાપ્રદાનતઃ કાંશ્ચિદપરાન્ ફલદાનતઃ ॥
અન્યાન્ સુચક્ષુષા હાસ્યૈસ્તથા કોમલયા ગિરા। સુભોજનૈઃ સુવસનૈસ્તામ્બૂલૈશ્ચ ધનૈરપિ ॥
કાંશ્ચિત્ સુકુશલપ્રશ્નૈરધિકારપ્રદાનતઃ । વાહનાનાં પ્રદાનેન યોગ્યાભરણદાનતઃ ॥
છત્રાતપત્રચમરદીપિકાનાં પ્રદાનતઃ । ક્ષમયા પ્રણિપાતેન માનેનાભિગમેન ચ ॥
સત્કારેણ ચ જ્ઞાનેન હ્યાદરેણ શમેન ચ । પ્રેમ્ણા સમીપવાસેન સ્વાર્દ્ધાસનપ્રદાનતઃ । સમ્પૂર્ણાસનદાનેન સ્તુત્યોપકારકીર્ત્તનાત્ ॥
યત્ત્કાર્ય્યે વિનિયુક્તા યે કાર્ય્યાઙ્કરઙ્કયેચ્ચ તાન્ । લોહજૈસ્તામ્રજૈ રીતિભવૈ રજતસમ્ભવૈઃ ॥
સોવર્ણૈ રત્નજૈર્વાપિ યથાયોગ્યૈઃ સ્વલાઞ્છનૈઃ । પ્રવિજ્ઞાનાય દૂરાત્ તુ વસ્ત્રૈશ્ચ મુકુટૈરપિ ॥
વાદ્યવાહનભેદૈશ્ચ ભૃત્યાન્ કુર્ય્યાત્ પૃથક્ પૃથક્ । સ્વવિશિષ્ટં ચ યચ્ચિદ્ધં ન દદ્યાદ્ કસ્યચિન્નૃપઃ ॥
દશ પ્રોક્તાઃ પુરોધાદ્યા બ્રાહ્મણાઃ સર્વ એવ તે । અભાવે ક્ષત્રિયા યોજ્યાસ્તદભાવે તથોરુજાઃ ॥
નૈવ શૂદ્રાસ્તુ સંયોજ્યા ગુણવન્તોઽપિ પાર્થિવૈઃ ॥
ભાગગ્રાહી ક્ષત્રિયસ્તુ સાહસાધિપતિશ્ચ સઃ । ગ્રામપો બ્રાહ્મણો યોજ્યઃ કાયસ્થો લેખકસ્તથા ॥
શુલ્કગ્રાહી તુ વૈશ્યો હિ પ્રતિહારશ્ચ પાદજઃ । સેનાધિપઃ ક્ષત્રિયસ્તુ બ્રાહ્મણસ્તદભાવતઃ ॥
ન વૈશ્યો ન ચ વૈ શૂદ્રઃ કાતરશ્ચ કદાચન। સેનાપતિઃ શૂર એવ યોજ્યઃ સર્વાસુ જાતિષુ ॥
સસઙ્કરચતુર્વર્ણધર્મોઽયં નૈવ યાવનઃ । યસ્ય વર્ણસ્ય યો રાજા સ વર્ણઃ સુખમેધતે ॥
નોપકૃતં મન્યતે સ્પ ન તુષ્યતિ સુસેવનૈઃ । કથાન્તરે ન સ્મરતિ શઙ્કતે પ્રલપત્યપિ। ક્ષુબ્ધસ્તનોતિ મર્માણિ તં નૃપં ભૃતકસ્ત્યજેત્ ॥
લક્ષણં યુવરાજાદેઃ કૃત્યમુક્તં સમાસતઃ ॥
તૃતીય અધ્યાય
અથ સાધારણં નીતિશાસ્ત્રં સર્વેષુ ચોચ્યતે । સુખાર્થાઃ સર્વભૂતાનાં મતાઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ ॥
સુખં ચ ન વિના ધર્માત્ તસ્માદ્ ધર્મપરો ભવેત્ । ત્રિવર્ગશૂન્યં નારમ્ભં ભજેત્ તં ચાવિરોધયન્ । અનુયાયાત્ પ્રતિપદં સર્વધર્મેષુ મધ્યમઃ ॥
નીચરોમનખશ્મશ્રુર્નિર્મલાઙ્ઙ્ઘિમલાયનઃ સ્નાનશીલઃ સુસુરભિઃ સુવેશોઽનુલ્વણોજ્જ્વલઃ । ધારયેત્ સતતં રત્નસિદ્ધમન્ત્રમહૌષધીઃ ॥
સાતપત્રપદત્રાણો વિચરેદ્ યુગમાત્રદૃક્ । નિશિ ચાત્યયિકે કાર્ય્યે દણ્ડી મૌલી સહાયવાન્ ॥
ન વેગિતોઽન્યકાય્યેં સ્યાન્ન વેગાન્ ધારયેત્ બલાત્ । ભક્ત્વા કલ્યાણમિત્રાણિ સેવેતેતરદૂરગઃ ॥
હિંસાસ્તેયાન્યથાકામપૈશુન્યં પરુષાનૃતમ્ । સમ્ભિન્નાલાપવ્યાપાદમમિથ્યાદૃગ્વિપર્ય્યયમ્ । પાપકર્મેતિ દશધા કાયવાઙ્‌માનસૈસ્ત્યજેત્ ॥
ધર્મકાર્ય્યં યતન્ શક્ત્યા નો ચેત્ પ્રાપ્નોતિ માનવઃ । પ્રાપ્તો ભવતિ તત્પુણ્યમત્ર વૈ નાસ્તિ સંશયઃ ॥
મનસા ચિન્તયન્ પાપં કર્મણા નાભિરોચયેત્ । તત્ પ્રાપ્નોતિ ફલં તસ્યેત્યેવં ધર્મવિદો વિદુઃ ॥
અવૃત્તિવ્યાધિશોકાર્ત્તાનનુવર્તેત શક્તિતઃ । આત્મવત્ સતતં પશ્યેદપિ કીટપિપીલિકમ્ ॥
ઉપકારપ્રધાનઃ સ્યાદપકારપરેઽપ્યરૌ । સમ્પદ્વિપત્સ્વેકમના હેતાવીર્યેત્ ફલે ન તુ ॥
કાલે હિતં મિતં બ્રૂયાદવિસંવાદિ પેશલમ્ । પૂર્વાભિભાષી સુમુખઃ સુશીલઃ કરુણામૃદુઃ ॥
નૈકઃ સુખી ન સર્વત્ર વિશ્રબ્ધો ન ચ શઙ્કિતઃ ॥
ન કઞ્ચિદાત્મનઃ શત્રુ નાત્માનં કસ્યચિદ્રિપુમ્ । પ્રકાશયેન્નાપમાનં ન ચ નિઃસ્નેહતાં પ્રભોઃ ॥
જનસ્યાશયમાલક્ષ્ય યો યથા પરિતુષ્યતિ । તં તથૈવાનુવર્તેત પરારાધનપણ્ડિતઃ ॥
ન પીડયેદિન્દ્રિયાણિ ન ચૈતાન્યતિલાલયેત્ । ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્તિ પ્રસભં મનઃ ॥
એણો ગજઃ પતઙ્ગશ્ચ ભૃઙ્ગો મીનસ્તુ પઞ્ચમઃ । શબ્દસ્પર્શરૂપગન્ધરસૈરેતે હતાઃ ખલુ ॥
એષુ સ્પોં વરસ્ત્રીણાં સ્વાન્તહારી મુનેરપિ । અતોઽપ્રમત્તઃ સેવેત વિષયાંસ્તુ યથોચિતાન્ ॥
માત્રા સ્વસ્ત્રા દુહિત્રા વા નાત્યન્તૈકાન્તિકં વસેત્ । યથા સમ્બન્ધમાહૂયાદાભાષ્યાશ્વાસ્ય વૈ સ્ત્રિયમ્ । સ્વીયાં તુ પરકીયાં ચ સુભગે ! ભગિનીતિ ચ ॥
સહવાસોઽન્યપુરુષૈઃ પ્રકાશમપિ ભાષણમ્ । સ્વાતન્ત્ર્યં ન ક્ષણમપિ હ્યાવાસોઽન્યગૃહે તથા ॥
ભર્ના પિત્રાથવા રાજ્ઞા પુત્રશ્વશુરબાન્ધવૈઃ । સ્ત્રીણાં નૈવ તુ દેયઃ સ્યાદ્ ગૃહકૃત્યૈર્વિના ક્ષણઃ ॥
ચણ્ડં ષણ્ડં દણ્ડશીલમકામં સુપ્રવાસિનમ્ । સુદરિદ્રં રોગિણં ચ હહ્યન્યસ્ત્રીનિરતં સદા ॥
પતિં દૃષ્ટ્વા વિરક્તા સ્યાન્નારી વાન્યં સમાશ્રયેત્ । ત્યક્ત્વૈતાન્ દુર્ગુણાન્ યત્નાદતો રક્ષ્યાઃ સ્ત્રિયો નરૈઃ ॥
વસ્ત્રાન્નભૂષણપ્રેમમૃદુવાગ્ભિશ્ચ શક્તિતઃ । સ્વાત્યન્તસન્નિકર્ષેણ સ્ત્રિયં પુત્રં ચ રક્ષયેત્ ॥
ચૈત્યપૂજ્યધ્વજાશસ્તચ્છાયાભસ્મતુષાશુચીન્ । નાક્રામેચ્છર્કરાલોષ્ટબલિસ્નાનભુવાઽપિ ચ ॥
નદીં તરેન્ન બાહુભ્યાં નાગ્નિ છન્નમભિવ્રજેત્ । સન્દિગ્ધનાવં વૃક્ષં ચ નારોહેદ્ દુષ્ટયાનકમ્ ॥
નાસિકાં ન વિકૃષ્ણીયાન્નાકસ્માદ્ વિલિખેદ્ ભુવમ્ । ન સંહતાભ્યાં પાણિભ્યાં કણ્ડૂયેદાત્મનઃ શિરઃ ॥
નાઙ્ગૈશ્ચેષ્ટેત વિગુણં નાસીતોત્કટુકશ્ચિરમ્ । દેહવાક્ચેતસાં ચેષ્ટાઃ પ્રાક્ શ્રમાદ્ વિનિવર્ત્તયેત્ ॥
નોર્ધ્વજાનુશ્ચિરં તિષ્ઠેન્નક્તં સેવેત ન દ્રુમમ્ । તથા ચત્વરચૈત્યં ન ચતુષ્પથસુરાલયાન્ ॥
શૂન્યાટવીશૂન્યગૃહશ્મશાનાનિ દિવાપિ ન । સર્વથેક્ષેત નાદિત્યં ન ભારં શિરસા વહેત્ ॥
નેક્ષેત સતતં સૂક્ષ્મં દીપ્તામેધ્યાપ્રિયાણિ ચ ॥
સન્ધ્યાસ્વભ્યવહારસ્ત્રીસ્વપ્નાધ્યયનચિન્તનમ્ । મદ્યવિક્રયસન્ધાનદાનાદાનાનિ નાચરેત્ ॥
આચાર્ય્યઃ સર્વચેષ્ટાસુ લોક એવ હિ ધીમતઃ । અનુકુર્ય્યાત્ તમેવાતો લૌકિકાર્થે પરીક્ષકઃ ॥
રાજદેશકુલજ્ઞાતિસદ્ધર્માન્ નૈવ દૂષયેત્ । શક્તોઽપિ લૌકિકાચારં મનસાપિ ન લડ્ઙ્ઘયેત્ ॥
અયુક્તં યત્ કૃતં ચોક્તં ન બલાદ્ધેતુનોદ્ધરેત્ ॥
દુર્ગુણસ્ય ચ વક્તારઃ પ્રત્યક્ષં વિરલા જનાઃ । લોકતઃ શાસ્ત્રતો જ્ઞાત્વા હ્યતસ્ત્યાજ્યાંસ્ત્યજેત્ સુધીઃ । અનયં નયસઙ્કાશં મનસાપિ ન ચિન્તયેત્ ॥
અયં સહસ્ત્રાપરાધી કિમેકેન ભવેન્મમ । મત્વા નાર્ઘ સ્મરેદીષદ્વિન્દુના પૂર્ય્યતે ઘટઃ ॥
નક્તં દિનાનિ મે યાન્તિ કથમ્ભૂતસ્ય સમ્પ્રતિ । દુઃખભાડ્ન ભવેદેવં નિત્યં સન્નિહિતસ્મૃતિઃ ॥
સમાસવ્યૂહહેત્વાદિકૃતેચ્છાર્થં વિહાય સ્તુત્યર્થવાદાન્ સન્ત્યજ્ય સારં સઙ્‌ગૃહ્ય યત્નતઃ ॥
ધર્મતત્ત્વં હિ ગહનમતઃ સત્સેવિતં નરઃ । શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાનાં કર્મ કુર્ય્યાદ્ વિચક્ષણઃ ॥
ન ગોપયેદ્ વાસયેચ્ચ રાજા મિત્રં સુતં ગુરુમ્ । અધર્મનિરતં સ્તેનમાતતાયિનમપ્યુત ॥
અગ્નિદો ગરદશ્ચૈવ શસ્ત્રોન્મત્તો ધનાપહઃ । ક્ષેત્રદારહરણૈતાન્ ષડ્વિદ્યાદાતતાયિનઃ ॥
નોપેક્ષેત સ્ત્રિયં બાલં રોગં દાસં પશું ધનમ્ । વિદ્યાભ્યાસં ક્ષણમપિ સત્સેવાં બુદ્ધિમાન્ નરઃ ॥
વિરુદ્ધો યત્ર નૃપતિર્ધનિકઃ શ્રોત્રિયો ભિષક્ । આચાખ્ખ તથા દેશો ન તત્ર દિવસં વસેત્ ॥
નપુસંકશ્ચ સ્ત્રી બાલશ્શુણ્ડો મૂર્ખશ્ચ સાહસી । યત્રાધિકારિણૌતે ન તત્ર દિવસં વસેત્ ॥

અવિવેકી યત્ર રાજા સભ્યા યત્ર તુ પાક્ષિકાઃ । સન્માર્ગોજ્ઝિતવિદ્વાંસઃ સાક્ષિણોઽનૃતવાદિનઃ ॥
દુરાત્મનાં ચ પ્રાબલ્યં સ્ત્રીણાં નીચજનસ્ય ચ । તત્ર નેચ્છેદ્ ધનં માનં વસતિઞ્ચાપિ જીવિતમ્ ॥
માતા ન પાલયેદ્ બાલ્યે પિતા સાધુ ન શિક્ષયેત્ । રાજા યદિ હરેદ્ વિત્તં કા તત્ર પરિદેવના ? ॥
સુસેવિતાઃ પ્રકુપ્યન્તિ મિત્રસ્વજનપાર્થિવાઃ । ગૃહમગ્ન્યશ્નિહતં કા તત્ર પરિદેવના ?।
આપ્તવાક્યમનાદૃત્ય દર્પેણાચરિતં યદિ । ફલિતં વિપરીતં તત્ કા તત્ર પરિદેવના ?।
સાવધાનમના નિત્યં રાજાનં દેવતાં ગુરુમ્ । અગ્નિ તપસ્વિનં ધર્મજ્ઞાનવૃદ્ધં સુસેવયેત્ ॥
માતૃપિતૃગુરુસ્વામિભ્રાતૃપુત્રસખિષ્વપિ । ન વિરુધ્યેન્નપકુર્યાન્મનસાપિ ક્ષણં ક્વચિત્ ॥
સ્વજનૈર્ન વિરુધ્યેત ન સ્પર્ધેત બલીયસા । ન કુર્ય્યાત્ સ્ત્રીબાલવૃદ્ધમૂર્ખેષુ ચ વિવાદનમ્ ॥
એકઃ સ્વાદુ ન ભુઞ્જીત એકશ્ચાર્થાન્ન ચિન્તયેત્ । એકો ન ગચ્છેદધ્વાનં નૈકઃ સુપ્તેષુ જાગૃયાત્ ॥
નાન્યધર્મં હિ સેવેત ન દ્રુહ્યાદ્ વૈ કદાચન । હીનકર્મ્મગુણૈઃ સ્ત્રીભિર્નાસીતૈકાસને ક્વચિત્ ॥
ષડ્ દોષા પુરુષેણેહ હાતવ્યા ભૂતિમિચ્છતા । નિદ્રા તન્દ્રા ભયં ક્રોધ આલસ્યં દીર્ઘસૂત્રતા । પ્રભવન્તિ વિઘાતાય કાર્ય્યસ્યૈતે ન સંશયઃ ॥
ઉપાયજ્ઞશ્ચ યોગજ્ઞસ્તત્ત્વજ્ઞઃ પ્રતિભાનવાન્ । સ્વધર્મનિરતો નિત્યં પરસ્ત્રીષુ પરાઙ્મુખઃ । વક્તોહવાંશ્ચિત્રકથઃ સ્યાદકુણ્ઠિતવાક્ સદા ॥
ચિરં સંશૃણુયાન્નિત્યં જાનીયાત્ ક્ષિપ્રમેવ ચ । વિજ્ઞાય પ્રભજેદર્થાન્ ન કામં પ્રભજેત્ ક્વચિત્ ॥
ક્રયવિક્રયાતિલિપ્સાં સ્વદૈન્યં દર્શયેન્ન હિ । કાર્ય્ય વિનાન્યગેહે ન નાજ્ઞાતઃ પ્રવિશેદપિ ॥
અપૃષ્ટો નૈવ કથયેદ્ ગૃહકૃત્યં તુ કં પ્રતિ। બહ્વર્થાલ્પાક્ષરં કુર્ય્યાત્ સલ્લાપં કાર્ય્યસાધકમ્ ॥
ન દર્શયેત્ સ્વાભિમતમનુભૂતાદ્ વિના સદા। જ્ઞાત્વા પરમતં સમ્યક્ત્વેનાજ્ઞાતોત્તરં વદેત્ ॥
દમ્પત્યોઃ કલહે સાક્ષ્યં ન કુર્ય્યાત્ પિતૃપુત્રયોઃ । સુગુપ્તકૃત્યમન્ત્રઃ સ્યાન્ન ત્યજેચ્છરણાગતમ્ ॥
યથાશક્તિ ચિકીર્ષેત કુર્વન્ મુદ્દોચ્ચ નાપદિ । કસ્યચિન્ન સ્પૃશેન્મર્મ્મ મિથ્યાવાદં ન કસ્યચિત્ ॥
નાશ્લીલં કીર્ત્તયેત્ કઞ્ચિત્ પ્રલાપં ન ચ કારયેત્ ॥
અસ્વર્યં સ્યાદ્ધર્મ્યમપિ લોકવિદ્વેષિતં તુ યત્ । સ્વહેતુભિર્ન હન્યેત કસ્ય વાક્યં કદાચન ॥
પ્રવિચાર્ય્યોંત્તરં દેયં સહસા ન વદેત્ ક્વચિત્ । શત્રોરપિ ગુણા ગ્રાહ્યા ગુરોસ્ત્યાજ્યાસ્તુ દુર્ગુણાઃ ॥
ઉત્કર્ષો નૈવ નિત્યઃ સ્યાન્નાપકર્ષસ્તથૈવ ન્ન । પ્રાક્કર્મ્મવશતો નિત્યં સધનો નિર્ધનો ભવેત્ ॥
તસ્માત્ સર્વેષુ ભૂતેષુ મૈત્રીં નૈવ ચ હાપયેત્ ॥
દીર્ઘદર્શી સદા ચ સ્યાત્ પ્રત્યુત્પન્નમતિઃ ક્વચિત્ । સાહસી સાલસી ચૈવ ચિરકારી ભવેન્ન હિ ॥
યઃ સુદુર્નિષ્ફલં કર્મ જ્ઞાત્વા કર્તું વ્યવસ્યતિ । દ્રાગાદૌ દીર્ઘદર્શી સ્યાત્ સ ચિરં સુખમશ્નુતે ॥
પ્રત્યુત્પન્નમતિઃ પ્રાપ્તાં ક્રિયાં કર્તું વ્યવસ્યતિ । સિદ્ધિ સાંશયિકી તત્ર ચાપલ્યાત્ કાર્યગૌરવાત્ ॥
યતતે નૈવ કાલેઽપિ ક્રિયાં કર્તું ચ સાલસઃ । ન સિદ્ધિસ્તસ્ય કુત્રાપિ સ નશ્યતિ ચ સાન્વયઃ ॥
ક્રિયાફલમવિજ્ઞાય યતતે સાહસી ચ સઃ । દુઃખભાગી ભવત્યેવ ક્રિયયા તત્ફલેન વા ॥
મહત્કાલેનાલ્પકર્મ ચિરકારી કરોતિ ચ । સ શોચત્યલ્પફલતો દીર્ઘદર્શી ભવેદતઃ ॥
સુફલં તુ ભવેત્ કર્મ કદાચિત્ સહસા કૃતમ્ । નિષ્ફલં વાપિ પ્રભવેત્ કદાચિત્ સુવિચારિતમ્ ॥
તથાપિ નૈવ કુર્વીત સહાસાનર્થકારિ તત્ । કદાચિદપિ સઞ્જાતમકાર્યાદિષ્ટસાધનમ્ ॥
યદનિષ્ટં તુ સત્કાર્યાન્નાકાર્ય્યપ્રેરકં હિ તત્ ॥
ભૃત્યો ભ્રાતાપિ વા પુત્રઃ પત્ની કુર્ય્યાન્ન ચૈઠ યત્ । વિધાસ્યન્તિ ચ મિત્રાણિ તત્કાર્યમવિશઙ્કિતમ્ ॥
યો હિ મિત્રમવિજ્ઞાય યાથાતથ્યેન મન્દધીઃ । મિત્રાર્થે યોજયત્યેનં તસ્ય સોઽર્થોઽવસીદતિ ॥
ન હિ માનસિકો ધર્મઃ કસ્યચિજ્જ્ઞાયતેઽઞ્જસા । અતો યતેત તત્પ્રાપ્તૌ મિત્રલબ્ધિર્વરા નૃણામ્ ॥
નાત્યન્તં વિશ્વસેત્ કઞ્ચિદ્ વિશ્વસ્તમપિ સર્વદા । પુત્રં વા ભ્રાતરં ભાર્ય્યામમાત્યમધિકારિણમ્ ॥
ધનસ્ત્રીરાજ્યલોભો હિ સર્વેષામધિકો યતઃ । પ્રામાણિકઞ્ચાનુભૂતમાપ્તં સર્વત્ર વિશ્વસેત્ ॥
વિશ્વસિત્વાત્મવદ્ ગૂઢસ્તત્કાર્યં વિમૃશેત્ સ્વયમ્ । તદ્વાક્યં તર્કતોઽનર્થં વિપરીતં ન ચિન્તયેત્ ॥
ચતુઃષષ્ટિતમાંશં તન્નાશિતં ક્ષમયેદથ । સ્વધર્મનીતિબલવાંસ્તેન મૈત્રીં પ્રધારયેત્ ॥
દાનૈર્માનૈશ્ચ સત્કારૈઃ સુપૂજ્યાન્ પૂજયેત્ સદા ॥
કદાપિ નોગ્રદણ્ડ સ્યાત્ કટુભાષણતત્પરઃ । ભાર્ય્યા પુત્રોઽપ્યુદ્વિજતે કટુવાક્યાત્ પ્રદણ્ડતઃ ॥
પશવોઽપિ વશં યાન્તિ દાનૈછ મૃદુભાષણૈઃ ॥
ન વિદ્યયા ન શૌર્ય્યેણ ધનેનાભિજનેન ચ। ન બલેન પ્રમત્તઃ સ્યાચ્ચાતિમાની કદાચન ॥
નાપ્તોપદેશં સંવેત્તિ વિદ્યામત્તઃ સ્વહેતુભિઃ । અનર્થમપ્યભિપ્રેતં મન્યતે પરમાર્થવત્ ॥
મહાજનૈર્ધૃતઃ પન્થા યેન સન્ત્યજ્યતે બલાત્ । શૌર્ય્યમત્તસ્તુ સહસા યુદ્ધં કૃત્વા જહાત્યસૂન્ । વ્યૂહાદિયુદ્ધકૌશલ્યં તિરસ્કૃત્યં ચ શસ્ત્રવાન્ ॥
શ્રીમત્તઃ પુરુષો વેત્તિ ન દુષ્કીર્ત્તિમજો યથા। સ્વમૂત્રગન્ધં મૂત્રેણ મુખમાસિઞ્ચતે સ્વકમ્ ॥
તથાભિજનમત્તસ્તુ સર્વાનેવાવમન્યતે । શ્રેષ્ઠાનપીતરાન્ સમ્યગકાયેં કુરુતે મતિમ્ ॥
બલમત્તસ્તુ સહસા યુદ્ધે વિદધતે મનઃ । બલેન બાઘતે સર્વાન્ પશ્વાદીનપિ હ્યન્યથા ॥
માનમત્તો મન્યતે સ્મ તૃણવચ્ચાખિલં જગત્ । અનર્હોઽપિ ચ સર્વેભ્યસ્ત્વત્યર્ઘાસનમિચ્છતિ ॥
મદા એતેઽવલિપ્તાનાં સતામેતિ દમાઃ સ્મૃતાઃ ॥
વિદ્યાયાશ્ચ ફલં જ્ઞાનં વિનયશ્ચ ફલં શ્રિયઃ । યજ્ઞદાને બલફલં સદ્રક્ષણમુદાહૃતમ્ ॥
શમો દમશ્વાર્જવં ચાભિજનસ્ય ફલં ત્વિદમ્ । માનસ્ય તુ ફલં ચૈતત્ સર્વે સ્વસદૃશા ઇતિ ॥
સુવિદ્યામન્ત્રભૈષજ્યસ્ત્રીરલં દુષ્કુલાદપિ । ગૃહ્ણીયાત્ સુપ્રયત્નેન માનમુત્સૃજ્ય સાધકઃ ॥
ઉપેક્ષેત પ્રનષ્ટં યત્ પ્રાપ્તં યત્ તદુપાહરેત્ । ન બાલં ન સ્ત્રિયં ચાતિલાલયેત્ તાડયેન્ન ચ। વિદ્યાભ્યાસે ગૃહ્યકૃત્યે તાવુભૌ યોજયેત્ ક્રમાત્ ॥
પરદ્રવ્યં ક્ષુદમપિ નાદત્તં સંહરેદણુ । નોચ્ચારયેદર્ઘ કસ્ય સ્ત્રિયં નૈવ ચ દૂષયેત્ ॥
ન બ્રૂયાદનૃતં સાક્ષ્યં કૃતં સાક્ષ્યં ન લોપયેત્ । પ્રાણાત્યયેઽનૃતં બ્રૂયાત્ સુમહત્કાર્ય્યસાધને ॥
કન્યાદાત્રે તુ હ્યઘનં દસ્યવે સધનં નરમ્ । ગુપ્તં જિઘાંસવે નૈવ વિજ્ઞાતમપિ દર્શયેત્ ॥
જાયાપત્યોશ્ચ પિત્રોશ્ચ ભ્રાત્રોશ્ચ સ્વામિભૃત્યયોઃ । ભગિન્યોર્મિત્રયોર્ભેદં ન કુર્ય્યાદ્ ગુરુશિષ્યયોઃ ॥
ન મધ્યાદ્ ગમનં ભાષાશાલિનોઃ સ્થિતયોરપિ । સુહૃદં ભ્રાતરં બન્ધુમુપચર્ય્યાત્ સદાત્મવત્ ॥
ગૃહાગતં ક્ષુદ્રમપિ યથાર્હ પૂજયેત્ સદા। તદીયકુશલપ્રશ્નૈઃ શક્ત્યા દાનૈર્જલાદિભિઃ ॥
સપુત્રસ્તુ ગૃહે કન્યાં સપુત્રાં વાસયેન્ન હિ। સભર્તૃકાં ચ ભગિનીમનાથે તે તુ પાલયેત્ ॥
સપર્યોઽગ્નિર્દુર્જનો રાજા જામાતા ભગિનીસુતઃ । રોગઃ શત્રુર્નાવમાન્યોઽપ્યલ્પ ઇત્યુપચારતઃ ॥
ક્રૌર્ય્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાદ્દુઃસ્વભાવાત્ સ્વામિત્વાત્પુત્રિકાભયાત્ । સ્વપૂર્વજપિણ્ડદત્વાદ્ વૃદ્ધિભીભ્યામુપાચરેત્ ॥
ઋણશેષં રોગશેષં શત્રુશેષં ન રક્ષયેત્ । યાચકાદ્યૈઃ પ્રાર્થિતઃ સન્ન તીક્ષ્ણં ચોત્તરં વદેત્ । તત્કાર્ય્યં તુ સમર્થશ્ચેત્ કુર્ય્યાદ્ વા કારયીત ચ ॥
દાતૃણાં ધાર્મિકાણાં ચ શૂરાણાં કીર્ત્તનં સદા। શ્રણુયાત્ તુ પ્રયત્નેન તચ્છિદ્રં નૈવ લક્ષયેત્ ॥
કાલે હિતમિતાહારવિહારી વિઘસાશનઃ । અદીનાત્મા ચ સુસ્વપ્નઃ શુચિઃ સ્યાત્ સર્વદા નરઃ ॥
કુર્ય્યાદ્ વિહારમાહારં નિર્ધારં વિજને સદા। વ્યવસાયી સદા ચ સ્યાત્ સુખં વ્યાયામમભ્યસેત્ ॥
અન્નં ન નિન્દ્યાત્ સુસ્વસ્થઃ સ્વીકુર્ય્યાત્ પ્રીતિભોજનમ્ । આહારં પ્રવરં વિદ્યાત્ ષડ્રસં મધુરોત્તરમ્ ॥

વિહારં ચૈવ સ્વસ્ત્રીભિર્વેશ્યાભિર્ન કદાચન । નિયુદ્ધં કુશલૈઃ સાર્દ્ધ વ્યાયામં નતિભિર્વરમ્ ॥
હિત્વા પ્રાક્યશ્ચિમૌ યામૌ નિશિ સ્વાપો વરો મતઃ । દીનાન્ધપડુબધિરા નોપહાસ્યાઃ કદાચન ॥
નાકાર્યે તુ મતિં કુર્ય્યાદ્ દ્રાક્ સ્વકાર્ય્ય પ્રસાધયેત્ । ઉદ્યોગેન બલેનૈવ બુદ્ધયા ધૈય્યેંણ સાહસાત્ । પરાક્રમેણાર્જવેન માનમુત્સૃજ્ય સાધકઃ ॥
યદિ સિધ્યતિ યેનાર્થઃ કલહેન વરસ્તુ સઃ । અન્યથાયુર્ધનસુહૃદ્યશઃ સુખહરઃ સ્મૃતઃ ॥
નાનિષ્ટં પ્રવદેત્ કસ્મિન્ ન છિદ્રં કસ્ય લક્ષયેત્ । આજ્ઞાભઙ્ગસ્તુ મહતાં રાજ્ઞઃ કાવ્યોં ન વૈ ક્વચિત્ ॥
અસત્કાર્ય્યનિયોક્તારં ગુરું વાપિ પ્રબોધયેત્ । નાતિક્રામેદપિ લઘુ ક્વચિત્ સત્કાર્ય્યબોધકમ્ ॥
કૃત્વા સ્વતન્ત્રાં તરુણીં સ્ત્રિયં ગચ્છેન્ન વૈ ક્વચિત્ । સ્ત્રિયો મૂલમનર્થસ્ય તરુણ્યઃ કિં પરૈઃ સહ ॥
ન પ્રમાદ્યેન્મદદ્રવ્યૈર્ન વિમુહ્યેત્ કુસન્તતૌ ॥
સાધ્વી ભાર્ય્યા પિતૃપત્ની માતા બાલા પિતા સ્નુષા । અભર્તૃકાનપત્યા યા સાધ્વી કન્યા સ્વસાપિ ચ ॥
માતુલાની ભ્રાતૃભાર્યા પિતૃમાતૃસ્વસા તથા । માતામહોઽનપત્યશ્ચ ગુરુશ્વશુરમાતુલાઃ ॥
બાલોઽપિતા ચ દૌહિત્રો ભ્રાતા ચ ભગિનીસુતઃ । એતેઽવશ્યં પાલનીયાઃ પ્રયત્નેન સ્વશક્તિતઃ ॥
અવિભવેઽપિ વિભવે પિતૃમાતૃકુલં સુહત્ । પલ્યાઃ કુલં દાસદાસીભૃત્યવર્ગાશ્ચ પોષયેત્ ॥
વિકલાઙ્ગાન્ પ્રવ્રજિતાન્ દીનાનાથાંશ્ચ પાલયેત્ ॥
કુટુમ્બભરણાર્થેષુ યત્નવાન્ ન ભવેચ્ચ યઃ । તસ્ય સર્વગુણૈઃ કિન્તુ જીવન્નેવ મૃતશ્ચ સઃ ॥
ન કુટુમ્બં ભૃતં યેન નાશિતાઃ શત્રવોઽપિ ન । પ્રાપ્તં સંરક્ષિતં નૈવ તસ્ય કિં જીવિતેન વૈ ? ॥
સ્ત્રીભિર્જિતો ઋણી નિત્યં સુદરિદ્રશ્ચ યાચકઃ । ગુણહીનોઽર્થહીનઃ સન્ મૃતા એતે સજીવકાઃ ॥
આયુર્વિત્તં ગૃહચ્છિદ્રં મન્ત્રમૈથુનભેષજમ્ । દાનમાનાપમાનં ચ નવૈતાનિ સુગોપયેત્ ॥
દેશાટનં રાજસભાવેશનં શસ્ત્રચિન્તનમ્ । વેશ્યાદિદર્શનં વિદ્વન્મૈત્રીં કુર્ય્યાદતન્દ્રિતઃ ॥
અનેકાશ્ચ તથા ધર્માઃ પદાર્થાઃ પશવો નરાઃ । દેશાટનાત્ સ્વાનુભૂતાઃ પ્રભવન્તિ ચ પર્વતાઃ ॥
કીદૃશા રાજપુરુષા ન્યાયાન્યાયં ચ કીદૃશમ્ । મિથ્યાવિવાદિનઃ કે ચ કે વૈ સત્યવિવાદિનઃ ॥
કીદૃશી વ્યવહારસ્ય પ્રવૃત્તિઃ શાસ્ત્રલોકતઃ । સભાગમનશીલસ્ય તદ્વિજ્ઞાનં પ્રજાયતે ॥
નાહઙ્કારી ચ ધર્માન્ધઃ શાસ્ત્રાણાં તત્ત્વચિન્તનૈઃ । એકં શાસ્ત્રમધીયાનો ન વિદ્યાત્ કાર્ય્યનિર્ણયમ્ ॥
સ્યાદ્ બહ્વાગમસન્દર્શી વ્યવહારો મહાનતઃ । બુદ્ધિમાનધ્યસેન્નિત્યં બહુશાખાણ્યતન્દ્રિતઃ ॥
તદર્થં ગૃહીત્વાપિ તદધીના ન જાયતે। વેશ્યા તથાવિધા વાપિ વશીકર્તું નરં ક્ષમા। નેયાત્ કસ્ય વશં તદ્વત્ સ્વાધીનં કારયેજ્જગત્ ॥
શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાનામર્થવિજ્ઞાનમેવ ચ। સહવાસાત્ પણ્ડિતાનાં બુદ્ધિ પણ્ડા પ્રજાયતે ॥
દેવપિત્રતિથિભ્યોઽન્નમદ્દત્ત્વા નાશ્નીયાત્ ક્વચિત્ । આત્માર્થં યઃ પચેન્મોહાન્નરકાર્થં સ જીવતિ ॥
માર્ગ ગુરુભ્યો બલિને વ્યાધિતાય શવાય ચ। રાજ્ઞે શ્રેષ્ઠાય વ્રતિને યાનગાય સમુત્સૃજેત્ ॥
શકટાત્ પઞ્ચહસ્તં તુ દશહસ્તં તુ વાજિનઃ । દૂરતઃ શતહસ્તં ચ તિષ્ઠેન્નાગાદ્ વૃષાદ્ દશ ॥
શૃઙ્ગિણાં ચ નખિનાં ચ દંષ્ટ્રિણાં દુર્જનસ્ય ચ। નદીનાં વસતૌ સ્ત્રીણાં વિશ્વાસં નૈવ કારયેત્ ॥
ખાદન્ ન ગચ્છેદધ્વાનં ન ચ હાસ્યેન ભાષણમ્ । શોકં ન કુર્ય્યાન્નષ્ટસ્ય સ્વકૃતેરપિ જલ્પનમ્ ॥
સ્વશઙ્કિતાનાં સામીપ્યં ત્યજેદ્ વૈ નીચસેવનમ્ । સંલાપં નૈવ શૃણુયાદ્ ગુપ્તઃ કસ્યાપિ સર્વદા ॥
ઉત્તમૈરનનુજ્ઞાતં કાવ્યૈ નેચ્છેચ્ચ તૈઃ સહ। દેવૈઃ સાકં સુધાપાનાદ્રાહોશ્છિન્નં શિરો યતઃ ॥
મહતોઽસત્કૃતમપિ ભવેત્ તદ્ભૂષણાય વૈ। વિષપાનં શિવસ્યૈવ ત્વન્યેષાં મૃત્યુકારકમ્ ॥
તેજસ્વી ક્ષમતે સર્વં ભોક્તું વહ્નિરિવાનઘઃ । ન સામ્મુખ્યં ગુરોઃ સ્થેયં રાજ્ઞઃ શ્રેષ્ઠસ્ય કસ્યચિત્ ॥
રાજા મિત્રમિતિ જ્ઞાત્વા ન કાર્ય્ય માનસેપ્સિતમ્ । નેચ્છેન્મૂર્ખસ્ય સ્વામિત્વં દાસ્યમિચ્છેન્મહાત્મનામ્ । વિરોધં ન જ્ઞાનલવદુર્વિદગ્ધસ્ય રઞ્જનમ્ ॥
અત્યાવશ્યમનાવશ્યં ક્રમાત્ કાર્યં સમાચરેત્ । પ્રાક્ પશ્ચાદ્વાગ્વિલમ્બેન પ્રાપ્તં કાર્ય્ય તુ બુદ્ધિમાન્ ॥
પિત્રાજ્ઞપ્તેનાપિ માતૃવધરૂપે સુપૂજિતા । ધૃતા ગોતમપુત્રેણ હાકાયેં ચિરકારિતા ॥
પ્રેમ્ણા સમીપવાસેન સ્તુત્યા નત્યા ચ સેવયા। કૌશલ્યેન કલાભિશ્ચ કથાભિર્જ્ઞાનતોઽપિ ચ ॥
આદરેણાર્જવેનૈવ શૌર્ય્યાદ્ દાનેન વિદ્યયા। પ્રત્યુત્થાનાભિગમનૈરાનન્દસ્મિતભાષણૈઃ ઉપકારૈઃ સ્વાશયેન વશીકુર્ય્યાજ્જગત્ સદા ॥
એતે વશ્યકરોપાયા દુર્જને નિષ્ફલાઃ સ્મૃતાઃ । તત્સન્નિધિં ત્યજેત્ પ્રાજ્ઞઃ શક્તસ્તં દણ્ડતો જયેત્ । છલભૂતૈસ્તુ તદ્રૂપૈરુપાયૈરેભિરેવ વા ॥
શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાનામભ્યાસઃ સર્વદા હિતઃ । સાઙ્ગાનાં સોપવેદાનાં સકલાનાં નરસ્ય હિ ॥
મૃગયાક્ષાઃ સ્ત્રિયઃ પાનં વ્યસનાનિ નૃણાં સદા। ચત્વાય્યેંતાનિ સન્ત્યજ્ય યુક્ત્યા સંયોજયેત્ ક્વચિત્ ॥
કૂટેન વ્યવહારં તુ વૃત્તિલોપં ન કસ્યચિત્ । ન કુર્યાચ્ચિન્તયેત્ કસ્ય મનસાપ્યહિતં ક્વચિત્ ॥
તત્કાર્ય્ય તુ સુખં યસ્માદ્ ભવેત્ દ્વૈકાલિકં દૃઢમ્ । મૃતે સ્વર્ગં જીવતિ ચ વિન્દ્યાત્કીર્ત્તિદૃઢાં શુભામ્ ॥
જાગર્ત્તિ ચ સચિન્તો ય આધિવ્યાધિનિપીડિતઃ । જારશ્ચોરો બલિદ્વિષ્ટો વિષયી ધનલોલુપઃ ॥
કુસહાયી કુનૃપતિર્ભિન્નામાત્યસુહૃત્પ્રજઃ । કુર્ય્યાદ્યથા સમીક્ષ્યૈતત્ સુખં સ્વપ્યાચ્ચિરં નરઃ ॥
રાજ્ઞો નાનુકૃતિં કુર્ય્યાન્ન ચ શ્રેષ્ઠસ્ય કસ્યચિત્ । નૈકો ગચ્છેદ્ વ્યાલવ્યાઘ્રચોરેષુ ચ પ્રબાધિતુમ્ ॥
જિઘાંસન્તં જિઘાંસીયાદ્ ગુરુમપ્યાતતાયિનમ્ । કલહે ન સહાયઃ સ્યાત્ સંરક્ષેદ્ બહુનાયકમ્ ॥
ગુરૂણાં પુરતો રાજ્ઞો ન ચાસીત મહાસને । પ્રૌઢપાદો ન તદ્વાક્યં હેતુભિર્વિકૃતિં નયેત્ ॥
યત્ કર્ત્તવ્યં ન જાનાતિ કૃતં જાનાતિ ચેતરઃ । નૈવ વક્તિ ચ કર્ત્તવ્યં કૃતં યશ્ચોત્તમો નરઃ ॥
ન પ્રિયાકથિતં સમ્યઙ્મન્યેતાનુભવં વિના । અપરાધં માતૃસ્નુષાભ્રાતૃપત્નીસપત્નિજમ્ ॥
અનૃતં સાહસં માયા મૂર્ખત્વમતિલોભતા । અશૌચં નિર્દયા દર્પઃ સ્ત્રીણામષ્ટૌ સ્વદુર્ગુણાઃ ॥
ષોડશાબ્દાત્ પરં પુત્રં દ્વાદશાબ્દાત્ પરં સ્ત્રિયમ્ । ન તાડયેદ્ દુષ્ટવાક્યૈઃ પીડયેન્ન સ્નુષાદિકમ્ ॥
પુત્રાધિકાશ્ચ દૌહિત્રા ભાગિનેયાશ્ચ ભ્રાતરઃ । કન્યાધિકાઃ પાલનીયા ભ્રાતૃભાર્ય્યા સ્નુષા સ્વસા ॥
આગમાર્થં હિ યતતે રક્ષણાર્થં હિ સર્વદા । કુટુમ્બપોષણે સ્વામી તદન્યે તસ્કરા ઇવ ॥
અનૃતં સાહસં મૌખ્યં કામાધિક્યં સ્ત્રિયાં યતઃ । કામાદ્ વિનૈકશયને નૈવ સુપ્યાત્ સ્ત્રિયા સહ ॥
દૃષ્ટ્વા ધનં કુલં શીલં રૂપં વિદ્યાં બલં વયઃ । કન્યાં દદ્યાદુત્તમં ચેન્મૈત્રીં કુર્ય્યાદથાત્મનઃ ॥
ભાર્ય્યાર્થિનં વયોવિદ્યારૂપિણં નિર્ધનં ત્વપિ । ન કેવલેન રૂપેણ વયસા ન ધનેન ચ ॥
આદૌ કુલં પરીક્ષેત તતો વિદ્યાં તતો વયઃ । શીલં ધનં તતો રૂપં દેશં પશ્ચાદ્ વિવાહયેત્ ॥
કન્યા વરયતે રૂપં માતા વિત્તં પિતા શ્રુતમ્ । બાન્ધવાઃ કુલમિચ્છન્તિ મિષ્ટાન્નમિતરે જનાઃ ॥
ભાર્ય્યાર્થં વરયેત્ કન્યામસમાનર્ષિગોત્રજામ્ । ભ્રાતૃમતીં સુકુલાં ચ યોનિદોષવિવર્જિતામ્ ॥
ક્ષણશઃ કણશશ્ચૈવ વિદ્યામર્થં ચ સાધયેત્ । ન ત્યાજ્યૌ તુ ક્ષણકણૌ નિત્યં વિદ્યાધનાર્થિના ॥
સુભાર્ય્યાપુત્રમિત્રાર્થં હિતં નિત્યં ધનાર્જનમ્ । દાનાર્થં ચ વિના ત્વેતૈઃ કિં ધનૈશ્ચ જનૈશ્ચ કિમ્ ?।
ભાવિસંરક્ષણક્ષમં ધનં યત્નેન રક્ષયેત્ । જીવામિ શતવર્ષં તુ નન્દામિ ચ ધનેન વૈ ॥
ઇતિ બુદ્ધયા સઞ્ચિનુયાદ્ધનં વિદ્યાદિકં સદા। પઞ્ચવિંશત્યબ્દપૂરં તદર્દ્ધ વા તદર્દ્ધકમ્ ॥
વિદ્યાધનં શ્રેષ્ઠતરં તન્મૂલમિતરદ્ધનમ્ । દાનેન વર્દ્ધતે નિત્યં ન ભારાય ન નીયતે ॥

અસ્તિ યાવત્ તુ સધનસ્તાવત્ સર્વૈસ્તુ સેવ્યતે । નિર્ધનસ્ત્યજ્યતે ભાર્ય્યાપુત્રાદ્યૈઃ સગુણોઽપ્યતઃ ॥
સંસૃતૌ વ્યવહારાય સારભૂતં ધનં સ્મૃતમ્ । અતો યતેત તત્પ્રાપ્તૌ નરા હ્યુપાયસાહસૈઃ ॥
સુવિદ્યયા સુસેવાભિઃ શૌર્યેણ કૃષિભિસ્તથા । કૌસીદવૃદ્ધયા પણ્યેન કલાભિશ્ચ પ્રતિગ્રહૈઃ । યયા કયા ચાપિ વૃત્ત્યા ધનવાન્ સ્યાત્તથાચરેત્ ॥
તિષ્ઠન્તિ સધનદ્વારે ગુણિનઃ કિઙ્કરા ઇવ ॥
દોષા અપિ ગુણાયન્તે દોષાયન્તે ગુણા અપિ । ધનવતો નિર્ધનસ્ય નિન્દ્યતે નિર્ધનોઽખિલૈઃ ॥
સુનિર્ધનત્વં પ્રાપ્યૈકે મરણં ભેજિરે જનાઃ । ગ્રામાયૈકેઽચલાયૈકે નાશાયૈકે પ્રવવ્રજુઃ ॥
ઉન્માદમેકે પુષ્યન્તિ યાન્ત્યન્યે દ્વિષતાં વશમ્ । દાસ્યમેકે ચ ગચ્છન્તિ પરેષા મર્થહેતુના ॥
યથા ન જાનન્તિ ધનં સઞ્ચિતં કતિ કુત્ર વૈ । આત્મસ્ત્રીપુત્રમિત્રાણિ સલેખં ધારયેત્ તથા ॥
નૈવાસ્તિ લિખિતાદન્યત્ સ્મારકં વ્યવહારિણામ્ । ન લેખ્યેન વિના કુર્ય્યાદ્ વ્યવહારં સદા બુધઃ ॥
નિર્લોભે ધનિકે રાજ્ઞિ વિશ્વસ્તે ક્ષમિણાં વરે । સુસઞ્ચિતં ધનં ધાર્યં ગૃહીતલિખિતં તુ વા ॥
મૈત્ર્યર્થે યાચિતં દદ્યાદકુસીદં ધનં સદા । તસ્મિન્ સ્થિતં ચેન્ન બહુ હાનિકૃચ્ચ તથાવિધમ્ ॥
દૃષ્ટ્વાધમર્ણ વૃદ્ધયાપિ વ્યવહારક્ષમં સદા । સબન્ધં સપ્રતિભુવં ધનં દદ્યાચ્ચ સાક્ષિમત્ ॥
ગૃહીતલિખિતં યોગ્યમાનં પ્રત્યાગમે સુખમ્ । ન દદ્યાદ્ વૃદ્ધિલોભેન નષ્ટં મૂલધનં ભવેત્ ॥
આહારે વ્યવહારે ચ ત્યક્તલજ્જઃ સુખી ભવેત્ । ધનં મૈત્રીકરં દાને ચાદાને શત્રુકારણમ્ ॥
કૃત્વા સ્વાન્તે તથૌદાર્યં કાર્પણ્યં બહિરેવ ચ । ઉચિતં તુ વ્યયં કાલે નરઃ કુર્ય્યાન્ન ચાન્યથા ॥
સુભાર્ય્યાપુત્રમિત્રાણિ શક્ત્યા સંરક્ષયેદ્ધનૈઃ । નાત્મા પુનરતો ત્માનં સર્વૈઃ સર્વં પુનર્ભવેત્ ॥
પશ્યતિ સ્મ સજીવશ્ચેન્નરો ભદ્રશતાનિ ચ । સદારપ્રૌઢપુત્રાન્ દ્રાક્ શ્રેયોઽર્થી વિભજેત્ પિતા ॥
સદારભ્રાતરઃ પ્રૌઢા વિભજેયુઃ પરસ્પરમ્ । એકોદરા અપિ પ્રાયો વિનાશાયાન્યથા ખલુ ॥
નૈકત્ર સંવસેચ્ચાપિ સ્ત્રીદ્વયં મનુજસ્ય તુ । કથં વસેત્ તદ્બહુત્વં પશૂનાં તુ નરદ્વયમ્ ॥
વિભજેયુર્ન તત્ પુત્રા યદ્ધનં વૃદ્ધિકારણમ્ । અધમર્ણસ્થિતં ચાપિ યદ્દેયં ચૌત્તમર્ણિકમ્ ॥
યસ્યેચ્છેદુત્તમાં મૈત્રીં કુર્યાન્નાર્થાભિલાષકમ્ । પરોક્ષે તદ્રહશ્ચારં તત્ત્રીસમ્ભાષણં તથા ॥
તન્ન્યૂનદર્શનં નૈવ તત્ પ્રતીપવિવાદનમ્ । અસાહાય્યં ચ તત્કાયેં હ્યનિષ્ટોપેક્ષણં ન ચ ॥
સકુસીદમકુસીદં ધનં યચ્ચૌત્તમર્ણિકમ્ । દદ્યાદગૃહીતમિવ નોભયોઃ ક્લેશકૃદ્ યથા ॥
નાસાક્ષિમચ્ચાલિખિતમૃણપત્રસ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥
આત્મપિતૃમાતૃગુણૈઃ પ્રખ્યાતશ્ચોત્તમોત્તમઃ । ગુણૈરાત્મભવૈઃ ખ્યાતઃ પૈતૃકૈર્માતૃકૈઃ પૃથક્ ॥
ઉત્તમો મધ્યમો નીચોઽધમો ભ્રાતૃગુણૈર્નરઃ । કન્યાસ્ત્રીભગિનીભાગ્યો નરોઽધમતમો મતઃ ॥
ભૂત્વા મહાધનઃ સમ્યક્ પોષ્યવર્ગ તુ પોષયેત્ । અદત્ત્વા યત્ કિઞ્ચિદપિ ન નયેદ્ દિવસં બુધઃ ॥
સ્થિતો મૃત્યુમુખે ચાહં ક્ષણમાયુર્મમાસ્તિ ન । ઇતિ મત્વા દાનધર્મોં યથેષ્ટૌ તુ સમાચરેત્ ॥
ન તૌ વિના મે પરત્ર સહાયાઃ સન્તિ ચેતરે । દાનશીલાશ્રયાલ્લોકો વર્ત્તતે ન શઠાશ્રયાત્ ॥
ભવન્તિ મિત્રા દાનેન દ્વિષન્તોઽપિ ચ કિં પુનઃ ॥
દેવતાર્થં ચ યજ્ઞાર્થં બ્રાહ્મણાર્થં ગવાર્થકમ્ । યદ્દત્તં તત્પારલૌક્યં સંવિદ્દત્તં તદુચ્યતે ॥
વન્દિમાગધમલ્લાદિનટનાર્થં ચ દીયતે । પારિતોષ્યં યશોઽર્થં તુ શ્રિયા દત્તં તદુચ્યતે ॥
ઉપાયનીકૃતં યત્ તુ સુહૃત્સમ્બન્ધિબન્ધુષુ । વિવાહાદિષુ ચાચારદત્તં હ્રીદત્તમેવ તત્ ॥
રાજ્ઞે ચ બલિને દત્તં કાર્ય્યાર્થં કાર્ય્યઘાતિને । પાપભીત્યાથવા યચ્ચ તત્ તુ ભીદત્તમુચ્યતે ॥
યદ્દત્તં હિંસ્ત્રવૃદ્ધયર્થં નષ્ટં દ્યૂતવિનાશિતમ્ । ચૌરૈર્હતં પાપદત્તં પરસ્ત્રીસઙ્ગમાર્થકમ્ ॥
આરાધયતિ યં દેવં તમુત્કૃષ્ટતરં વદેત્ । તન્ન્યૂનતાં નૈવ કુર્ય્યાજ્જોષયેત્ તસ્ય સેવનમ્ ॥
વિના દાનાર્જવાભ્યાં ન ભુવ્યસ્તિ ચ વશીકરમ્ । દાનક્ષીણો વિવર્દ્ધિષ્ણુઃ શશી વક્રોઽપ્યતઃ શુભઃ ॥
વિચાર્ય્ય સ્નેહં દ્વેષં વા કુર્ય્યાત્ કૃત્વા ન ચાન્યથા । નાપકુર્ય્યાન્નોપકુર્ય્યાદ્ભવતોઽનર્થકારિણૌ ॥
નાતિક્રૌર્ઘ્યં નાતિશાઠ્યં ધારયેન્નાતિમાર્દવમ્ । નાતિવાદં નાતિકાર્ય્યાસક્તિમત્યાગ્રહં ન ચ ॥
અતિ સર્વં નાશહેતુર્હાતોઽત્યન્તં વિવર્જયેત્ । ઉદ્વેજતે જનઃ ક્રૌર્ય્યાત્ કાર્પણ્યાદતિનિન્દતિ ॥
માર્દવાન્નૈવ ગણયેદપભાનોઽતિવાદતઃ । અતિદાનેન દારિદ્રયં તિરસ્કારોઽતિલોભતઃ ॥
અત્યાગ્રહાન્નરસ્યૈવ મૌખ્ર્વં સઞ્જાયતે ખલુ । અનાચારાર્દ્ધર્મહાનિરત્યાચારસ્તુ મૂર્ખતા ॥
હ્યધિકોઽસ્મીતિ સર્વેભ્યો હ્યધિકજ્ઞાનવાનહમ્ । ધર્મતત્ત્વમિદમિતિ નૈવં મન્યેત બુદ્ધિમાન્ ॥
તિમિઙ્ગિલગિલોઽપ્યસ્તિ તગિલોઽપ્યસ્તિ રાઘવઃ । કશ્ચિત્તુ તદ્ઙ્ગિલોઽસ્તીતિ મત્વા મન્યેત સર્વદા ॥
નેચ્છેત્ સ્વામ્યં તુ દેવેષુ ગોષુ ચ બ્રાહ્મણેષુ ચ । મહાનર્થકરં હોતત્ સમગ્રકુલનાશનમ્ ॥
ભજનં પૂજનં સેવામિચ્છેદેતેષુ સર્વદા । ન જ્ઞાયતે બ્રહ્મતેજઃ કસ્મિન્ કીદૃક્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
પરાધીનં નૈવ કુર્ય્યાત્ તરુણીધનપુસ્તકમ્ । કૃતં ચેલ્લભ્યતે દૈવાદ્ ભ્રષ્ટં નષ્ટં વિમર્દિતમ્ ॥
બહ્વર્થં ન ત્યજેદલ્યહેતુનાલ્યં ન સાધયેત્ । બહ્વર્થવ્યયતો ધીમાનભિમાનેન વૈ ક્વચિત્ ॥
બહ્વર્થવ્યયભીત્યા તુ સત્કીર્ત્તિ ન ત્યજેત્ સદા। ભટાનામસદુક્ત્યા તુ નેષ્યે૑ત્ કુપ્યાન્ન તૈઃ સહ ॥
લજ્જ્યતે ચ સુહૃદ્ યેન ભિદ્યતે દુર્મના ભવેત્ । વક્તવ્યં ન તથા કિઞ્વિદ્ વિનોદેઽપિ ચ ધીમતા ॥
યસ્મિન્ સૂક્તં દુરુક્તં ચ સમં સ્યાદ્ વા નિરર્થકમ્ । ન તત્ર પ્રલપેત્ પ્રાજ્ઞો બધિરેષ્વિવ ગાયનઃ ॥
વ્યસને સજ્જમાનં હિ યો મિત્રં નાભિપદ્યતે। અનુનીય યથાશક્તિ તં નૃશંસં વિદુર્બુધાઃ ॥
જ્ઞાતીનાં હિ મિથો ભેદે યન્મિત્રં નાભિપદ્યતે । સર્વયત્નેન માધ્યસ્થ્યં ન તન્મિત્રં વિદુર્બુધાઃ ॥
આજન્મસેવિતં દાનૈર્માનૈશ્ચ પરિપોષિતમ્ । તીક્ષ્ણવાક્યાન્મિત્રમપિ તત્કાલં યાતિ શત્રુતામ્ । વક્રોક્તિશલ્યમુદ્ધર્તું ન શક્યં માનસં યતઃ ॥
વહેદમિત્રં સ્કન્ધેન યાવત્ સ્યાત્ સ્વબલાધિકઃ । જ્ઞાત્વા નષ્ટબલં તં તુ ભિન્દ્યાદ્ ઘટમિવાશ્મનિ ॥
ન ભૂષયત્યલઙ્કારો ન રાજ્યં ન ચ પૌરુષમ્ । ન વિદ્યા ન ધનં તાદૃગ્ યાદૃક્ સૌજન્યભૂષણમ્ ॥
અશ્વે જવો વૃષે ધૌયં મનૌ કાન્તિઃ ક્ષમા નૃપે। હાવભાવૌ ચ વેશ્યાયાં ગાયકે મધુરસ્વરઃ ॥
દાતૃત્વં ધનિકે શૌય્યૈ સૈનિકે બહુદુગ્ધતા । ગોષુ દમસ્તપસ્વિષુ વિદ્વત્સુ વાવદૂકતા ॥
સભ્યેષ્વપક્ષપાતસ્તુ તથા સાક્ષિષુ સત્યવાક્ । અનન્યભક્તિભૃત્યેષુ સુહિતોક્તિશ્ચ મન્ત્રિષુ ॥
મૌનં મૂર્ખેષુ ચ સ્ત્રીષુ પાતિવ્રત્યં સુભૂષણમ્ । મહાદુર્ભૂષણં ચૈતદ્ વિપરીતમમીષુ ચ ॥
ગૃહં બહુકુટુમ્બેન દીપૈગોંભિઃ સુબાલકૈઃ । ભાત્યેકનાયકં નિત્યં ન ગૃહં બહુનાયકમ્ ॥
ન ચ હિંસ્ત્રમુપેક્ષેત શક્તો હન્યાચ્ચ તત્ક્ષણે ॥
પૈશુન્યં ચણ્ડતા ચૌર્ય્ય માત્સર્ય્યમતિલોભતા । અસત્યં કાર્ય્યઘાતિત્વં તથાલસકતાપ્યલમ્ । ગુણિનામપિ દોષાય ગુણાનાચ્છાદ્ય જાયતે ॥
માતુઃ પ્રિયાયાઃ પુત્રસ્ય ધનસ્ય ચ વિનાશનમ્ । બાલ્યે મધ્યે વ વાર્દ્ધક્યે મહાપાપફલં ક્રમાત્ ॥
શ્રીમતામનપત્યત્વમધનાનાં ચ મૂર્ખતા । સ્ત્રીણાં ષણ્ડપતિત્વં ચ ન સૌખ્યાયેષ્ટનિર્ગમઃ ॥
મૂર્ખઃ પુત્રોઽથવા કન્યા ચણ્ડી ભાર્ય્યા દરિદ્રતા । નીચસેવા ઋણં નિત્યં નૈતત્ ષટ્કં સુખાય ચ ॥
નાધ્યાપને નાધ્યયને ન દેવે ન ગુરૌ દ્વિજે । ન કલાસુ ન સઙ્ગીતે સેવાયાં નાર્જવે સ્ત્રિયામ્ ॥
ન શૌયેં ન ચ તપસિ સાહિત્યે રમતે મનઃ । યસ્ય મુક્તઃ ખલઃ કિં વા નરરૂપપશુશ્ચ સઃ ॥
અન્યોદયાસહિષ્ણુશ્ચ છિદ્રદર્શી વિનિન્દકઃ । દ્રોહશીલઃ સ્વાન્તમલઃ પ્રસન્નાસ્યઃ ખલઃ સ્મૃતઃ ॥

એકસ્યૈવ ન પર્યાપ્તમસ્તિ યદ્ બ્રહ્મકોશજમ્ । આશયા વર્દ્ધિતસ્યાસ્તિ તસ્યાલ્પમપિ પૂર્ત્તિકૃત્ ॥
કરોત્યકાર્ય્ય સાશોઽન્યં બોધયત્યનુમોદતે ॥
ભવન્ત્યન્યોપદેશાર્થે ધૂર્ત્તાઃ સાધુસમાઃ સદા । સ્વકાર્ય્યાર્થં પ્રકુર્વન્તિ હ્યકાર્યાણાં શતન્તુ તે ॥
પિત્રોરાજ્ઞાં પાલયતિ સેવને ચ નિરાલસઃ । છાયેવ વર્ત્તતે નિત્યં યતતે ચાગમાય વૈ ॥
કુશલઃ સર્વવિદ્યાસુ સ પુત્રઃ પ્રીતિકારકઃ । દુઃખદો વિપરીતો યો દુર્ગુણો ધનનાશકઃ ॥
પત્યૌ નિત્યં ચાનુરક્તા કુશલા ગૃહકર્મણિ । પુત્રપ્રસૂઃ સુશીલા યા પ્રિયા પત્યુઃ સુયૌવના ॥
પુત્રાપરાધાન્ ક્ષમતે યા પુત્રપરિપોષિણી । સા માતા પ્રીતિદા નિત્યં કુલટાન્યાતિદુઃખદા ॥
વિદ્યાગમાર્થં પુત્રસ્ય વૃત્ત્યર્થં યતતે ચ યઃ । પુત્રં સદા સાધુ શાસ્તિ પ્રીતિકૃત્ સ પિતાનૃણી ॥
યઃ સહાયં સદા કુર્ય્યાત્ પ્રતીપં ન વદેત્ ક્વચિત્ । સત્યં હિતં વક્તિ યાતિ દત્તે ગૃહ્ણાતિ મિત્રતામ્ ॥
નીચસ્યાતિપરિચયો હ્યન્યગેહે સદા ગતિઃ । જાતૌ સડ્ડે પ્રાતિકૂલ્યં માનહાન્યૈ દરિદ્રતા ॥
વ્યાઘ્રાગ્નિસર્પહિંસ્ત્રાણાં ન હિ સઙ્ઘર્ષણં હિતમ્ । સેવિતત્વાત્તુ રાજ્ઞો નૈતે મિત્રાઃ કસ્ય સન્તિ કિમ્ ? ॥
દૌર્મનસ્યં ચ સુહૃદાં સુપ્રાબલ્યં રિપોઃ સદા। વિદ્વત્સ્વપિ ચ દારિદ્ર્યં દારિદ્ર્યે બહ્વપત્યતા ॥
ધનિગુણિવૈદ્યનૃપજલહીને સદા સ્થિતઃ । દુઃખાય કન્યકાપ્યેકા પિત્રોરપિ ચ યાચનમ્ ॥
સુરૂપઃ સધનઃ સ્વામી વિદ્વાનપિ બલાધિકઃ । ન કામયેદ્ યથેષ્ટં યત્ સ્ત્રીણાં નૈવ સુસૌખ્યકૃત્ ॥
યો યથેષ્ટં કામયતે સ્ત્રી તસ્ય વશગા ભવેત્ । સન્ધારણાલ્લાલનાચ્ચ યથા યાતિ વશં શિશુઃ ॥
કાર્યં તત્સાધકાદીંશ્ચ તદ્વ્યયં સુવિનિર્ગમમ્ । વિચિન્ત્ય કુરુતે જ્ઞાની નાન્યથા લઘ્વપિ ક્વચિત્ ॥
ન ચ વ્યયાધિકં કાર્યં કર્તુમીહેત પણ્ડિતઃ । લાભાધિક્યં યત્ ક્રિયતે તત્ સેવ્યં વ્યવસાયિભિઃ । મૂલ્યં માનઞ્ચ પણ્યાનાં યાથાત્મ્યાન્મૃગ્યતે સદા ॥
તપઃ સ્ત્રીકૃષિસેવાસૂપભોગ્યે નાપિ ભક્ષણે। હિતઃ પ્રતિનિધિર્નિત્યં કાવ્યેંઽન્યે તં નિયોજયેત્ ॥
નિર્જનત્વં મધુરભુમ્ જારશ્ચોરઃ સદેચ્છતિ । સાહાય્યન્તુ બલિદ્વિષ્ટો વેશ્યા ધનિકમિત્રતામ્ ॥
કુનૃપશ્ચ છલં નિત્યં સ્વામિદ્રવ્યં કુસેવકઃ । તત્ત્વન્તુ જ્ઞાનવાન્ દમ્ભં તપોઽગ્નિ દેવજીવકઃ ॥
યોગ્યા કાન્તં ચ કુલટા જારં વૈદ્યં ચ વ્યાધિતઃ । ધૃતપણ્યો મહાર્ઘત્વં દાનશીલન્તુ યાચકઃ । રક્ષિતારં મૃગયતે ભીતશ્છિદ્રન્તુ દુર્જનઃ ॥
ચણ્ડાયતે વિવદતે સ્વપિત્યશ્નાતિ માદકમ્ । કરોતિ નિષ્ફલં કર્મ મૂર્ખા વા સ્વેષ્ટનાશનમ્ ॥
તમોગુણાધિકં ક્ષાત્રં બ્રાહ્યં સત્ત્વગુણાધિકમ્ । અન્યદ્રજોઽધિકં તેજસ્તેષુ સત્ત્વાધિકં વરમ્ ॥
સર્વાધિકો બ્રાહ્મણસ્તુ જાયતે હિ સ્વકર્મણા । તત્તેજસોઽનુતેજાંસિ સન્તિ ચ ક્ષત્રિયાદિષુ ॥
સ્વધર્મસ્થં બ્રાહ્મણં હિ દૃષ્ટ્વા બિભ્યતિ ચેતરે । ક્ષત્રિયાદ્યા નાન્યથા સ્વધર્મઞ્ચાતઃ સમાચરેત્ ॥
ન સ્યાત્ સ્વધર્મહાનિસ્તુ યયા વૃત્ત્યા ચ સા વરા । સ દેશઃ પ્રવરો યત્ર કુટુમ્બપરિપોષણમ્ ॥
કૃષિસ્તુ ચોત્તમા વૃત્તિર્યા સરિન્માતૃકા મતા । મધ્યમા વૈશ્યવૃત્તિસ્તુ શૂદ્રવૃત્તિસ્તુ ચાધમા ॥
યાચ્ઞાધમતરા વૃત્તિદ્યુત્તમા સા તપસ્વિષુ । ક્વચિત્ સેવોત્તમા વૃત્તિર્ધર્મશીલનૃપસ્ય ચ ॥
આધ્વર્ય્યવાદિકં કર્મ કૃત્વા યા ગૃહ્યતે ભૃતિઃ । સા કિં મહાધનાયૈન ? વાણિજ્યમલમેવ કિમ્ ? ॥
રાજસેવાં વિના દ્રવ્યં વિપુલં નૈવ જાયતે । રાજસેવાતિગહના બુદ્ધિમદ્ભિર્વિના ન સા। કર્તું શક્યા ચેતરેણ હ્યસિધારેવ સા સદા ॥
વ્યાલગ્રાહી યથા વ્યાલં મન્ત્રી મન્ત્રબલાત્ નૃપમ્ । કરોત્યધીનન્તુ નૃપે ભયં બુદ્ધિમતાં મહત્ ॥
બ્રાહ્યં તેજો બુદ્ધિમત્સુ ક્ષાત્રં રાજ્ઞિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આરાદેવ સદા ચાસ્તિ તિષ્ઠન્ દૂરેઽપિ બુદ્ધિમાન્ ॥
બુદ્ધિપાશૈર્બન્ધયિત્વા સન્તાડયતિ કર્ષતિ । સમીપસ્થોઽપિ દૂરેઽસ્તિ હ્યપ્રત્યક્ષસહાયવાન્ ॥
નાનુવાકહતા બુદ્ધિર્વ્યવહારક્ષમા ભવેત્ । અનુવાકહતા યા તુ ન સા સર્વત્રગામિની ॥
તથાદૌ પાદગમનં યાનગત્વમનન્તરમ્ । સુખાય કલ્પતે નિત્યં દુઃખાય વિપરીતકમ્ ॥
વરં હિ ત્વનપત્યત્વં મૃતાપત્યવતઃ સદા । દુષ્ટયાનાત્ પાદગમો હ્યૌદાસીન્યં વિરોધતઃ ॥
વરં દેશાચ્છાદનતશ્ચર્મણા પાદગૂહનમ્ । જ્ઞાનલવદૌર્વિદગ્ધ્યાદજ્ઞતા પ્રવરા મતા ॥
પરગૃહનિવાસાદ્ધધરણ્યે નિવસનં વરમ્ । પ્રદુષ્ટભાર્ય્યાગાર્હસ્થ્યાદ્ ભૈક્ષ્યં વા મરણં વરમ્ ॥
શ્વમૈથુનમૃણં ગર્ભાધાનં સ્વામિત્વમેવ ચ । ખલસખ્યમપથ્યન્તુ પ્રાક્ સુખં દુઃખનિર્ગમમ્ ॥
કુમન્ત્રિભિર્નૃપો રોગી કુવૈદ્યૈઃ કુનૃપૈઃ પ્રજા । કુસન્તત્યા કુલં ચાત્મા કુબુદ્ધ્યા હીયતેઽનિશમ્ ॥
હસ્ત્યશ્વવૃષબાલસ્ત્રીશુકાનાં શિક્ષકો યથા । તથા ભવન્તિ તે નિત્યં સંસર્ગગુણધારકાઃ ॥
સ્યાજ્જયોઽવસરોક્ત્યા સદ્વસનૈઃ સુપ્રસિદ્ધતા । સભાયાં વિદ્યયા માનસ્ત્રિતયં ત્વધિકારતઃ ॥
સુભાર્ય્યા સુષ્ઠુ ચાપત્યં સુવિદ્યા સુધનં સુહૃત્ । સુદાસદાસ્યૌ સદ્દેહઃ સદ્દેશ્મ સુનૃપઃ સદા । ગૃહિણાં હિ સુખાચાલં દશૈતાનિ ન ચાન્યથા ॥
વૃદ્ધાઃ સુશીલા વિશ્વસ્તાઃ સદાચારાઃ સ્ત્રિયો નરાઃ । ક્લીવા વાન્તઃપુરે યોજ્યા ન યુવા મિત્રમપ્યુત ॥
કાલં નિયમ્ય કાર્ય્યાણિ હ્યાચરેન્નાન્યથા ક્વચિત્ । ગવાદિષ્વાત્મવજ્ઞાનમાત્માનં ચાર્થધર્મયોઃ । નિયુઞ્જીતાન્નસંસિદ્ધ્યૈ માતરં શિક્ષણે ગુરુમ્ ॥
ગચ્છેદનિયમેનૈવ સદૈવાન્તઃપુરં નરઃ ॥
ભાર્ય્યાનપત્યા સદ્યાનં ભારવાહી સુરક્ષકઃ । પરદુઃખહરા વિદ્યા સેવકશ્ચ નિરાલસઃ । ષડેતાનિ સુખાયાલં પ્રવાસે તુ નૃણાં સદા ॥
માર્ગં નિરુધ્ય ન સ્થેયં સમર્થેનાપિ કર્હિચિત્ । સદ્યાનેનાપિ ગચ્છેન્ન હટ્ટમાર્ગે નૃપોઽપિ ચ ॥
સસહાયઃ સદા ચ સ્યાદધ્વગો નાન્યથા ક્વચિત્ । સમીપસન્માર્ગજલાભયગ્રામેઽધ્વગો વસેત્ ॥
અતાદૃશે ચ વિરમેન્ન માર્ગે વિપિનેઽપિ ન ॥
અત્યટનં ચાનશનમતિમૈથુનમેવ ચ । અત્યાયાસશ્ચ સર્વેષાં દ્રાગ્જરાકરણં મહત્ ॥
અત્યાયાસો હિ વિદ્યાસુ જરાકારી કલાસુ ચ ॥
દુર્ગુણં તુ ગુણીકૃત્ય કીર્ત્તયેત્ સ પ્રિયો ભવેત્ । ગુણાધિક્યં કીર્ત્તયતિ યઃ કિં સ્યાન્ન પુનઃ સખા ? ॥
દુર્ગુણં વક્તિ સત્યેન પ્રિયોઽપિ સોઽપ્રિયો ભવેત્ । ગુણં હિ દુર્ગુણીકૃત્ય વક્તિ યઃ સ્યાત્ કથં પ્રિયઃ ? ॥
સ્તુત્યા વશં યાન્તિ દેવા હ્યઞ્જસા કિં પુનર્નરાઃ ? । પ્રત્યક્ષં દુર્ગુણાન્ નૈવ વક્તું શક્નોતિ કોઽપ્યતઃ ॥
સ્વદુર્ગુણાન્ સ્વયં ચાતો વિમૃશેલ્લોકશાસ્ત્રતઃ ॥
સ્વદુર્ગુણશ્રવણતો યસ્તુષ્યતિ ન કુધ્યતિ । સ્વદોષસ્ય પ્રવિજ્ઞાને યતતે ત્યજતિ શ્રુતે । સ્વગુણશ્રવણાન્નિત્યં સમસ્તિષ્ઠતિ નાધિકઃ ॥
દુર્ગુણાનાં ખનિરહં ગુણાધાનં કથં મયિ ? । મય્યેવ ચાજ્ઞતાપ્યસ્તિ મન્યતે સોઽધિકોઽખિલાત્ ॥
સ સાધુસ્તસ્ય દેવા હિ કલાલેશં લભન્તિ ન ॥
સદાલ્પમપ્યુપકૃતં મહત્ સાધુષુ જાયતે । મન્યતે સર્ષપાદલ્પં મહચ્ચોપકૃતં ખલઃ ॥
ક્ષમિણં બલિનં સાધુર્મન્યતે દુર્જનોઽન્યથા । દુરુક્તમપ્યતઃ સાધોઃ ક્ષમયેદ્ દુર્જનસ્ય ન ॥
તથા ન ક્રીડયેત્ કૈશ્ચિત્ કલહાય ભવેદ્ યથા । વિનોદેઽપિ વદેન્નૈવં તે ભાર્ય્યા કુલટાસ્તિ કિમ્ ॥
અપશબ્દાશ્ચ નો વાચ્યા મિત્રભાવાચ્ચ કેષ્વપિ । ગોપ્યં ન ગોપયેન્મિત્રે તદ્‌ગોપ્યં ન પ્રકાશયેત્ ॥
વૈરીભૂતોઽપિ પશ્ચાત્ પ્રાક્કથિતં વાપિ સર્વદા। વિજ્ઞાતમપિ યદ્ દૌષ્ટ્યં દર્શયેત્તન્ન કર્હિચિત્ ॥
પ્રતિકર્તું યતેતૈવ ગુપ્તઃ કુર્ય્યાત્ પ્રતિક્રિયામ્ ॥
યથાર્થમપિ ન બ્રૂયાદ્ બલવદ્ વિપરીતકમ્ । દૃષ્ટં ત્વદૃષ્ટવત્ કુર્ય્યાચ્છ્રતમપ્યશ્રુતં ક્વચિત્ ॥
મૂકોઽન્ધો બધિરઃ ખઞ્જઃ સ્વાપત્કાલે ભવેન્નરઃ । અન્યથા દુઃખમાપ્નોતિ હીયતે વ્યવહારતઃ ॥
વદેદ્ વૃદ્ધાનુકૂલં યન્ન બાલસદૃશં ક્વચિત્ । પરવેશ્મગતસ્તત્ સ્ત્રીવીક્ષણં ન ચ કારયેત્ ॥

અધનાદનનુજ્ઞાતાન્ન ગૃહણીયાત્ તુ સ્વામિતામ્ । સ્વશિશું શિક્ષયેદન્યશિશું નાપ્યપરાધિનમ્ ॥
અધર્મનિરતો યસ્તુ નીતિહીનશ્ચલાન્તરઃ । સઙ્કર્ષકોઽતિદણ્ડી તદ્દ્યામં ત્યક્ત્વાન્યતો વસેત્ ॥
યથાર્થમપિ વિજ્ઞાતમુભયોર્વાદિનોર્મતમ્ । અનિયુક્તો ન વૈ બ્રૂયાદ્ધીનઃ શત્રુર્ભવેદતઃ ॥
ગૃહીત્વાન્યવિવાદં તુ વિવદેન્નૈવ કેનચિત્ । મિલિત્વા સઙ્ઘશો રાજમન્ત્રં નૈવ તુ તર્કયેત્ ॥
અજ્ઞાતશાસ્ત્રો, ને બ્રૂયાત્ જ્યોતિષં ધર્મનિર્ણયમ્ । નીતિ દણ્ડં ચિકિત્સાઞ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તં ક્રિયાફલમ્ ॥
પારતન્ત્ર્યાત્ પરં દુઃખં ન સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પરં સુખમ્ । અપ્રવાસી ગૃહી નિત્યં સ્વતન્ત્રઃ સુખમેધતે ॥
નૂતનપ્રાક્તનાનાં ચ વ્યવહારવિદાં ધિયા । પ્રતિક્ષણં ચાભિનવો વ્યવહારો ભવેદતઃ ॥
વક્તું ન શક્યતે પ્રાયઃ પત્યક્ષાદનુમાનતઃ । ઉપમાનેન તજ્જ્ઞાનં ભવેદાપ્તોપદેશતઃ ॥
કથિતં તુ સમાસેન સામાન્યં નૃપરાષ્ટ્રયોઃ । નીતિશાસ્ત્રં હિતાયાલં યદ્ વિશિષ્ટં નૃપે સ્મૃતમ્ ॥
ચતુર્થ અધ્યાય
સુહૃદાદિ લક્ષણ પ્રકરણ
અથ મિશ્રપ્રકરણં પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ । લક્ષણં સુહૃદાદીનાં સમાસાચ્છૃણુતાધુના ॥
મિત્રઃ શત્રુશ્ચતુર્ધા સ્યાદુપકારાપકારયોઃ । કર્તા કારયિતા ચાનુમન્તા યશ્ચ સહાયકઃ ॥
યસ્ય સુદ્રવતે ચિત્તં પરદુઃખેન સર્વદા । ઇષ્ટાર્થે યતતેઽન્યસ્યાપ્રેરિતઃ સત્કરોતિ યઃ ॥
આત્મસ્ત્રીધનગુહ્યાનાં શરણં સમયે સુહૃત્ । પ્રોક્તોત્તમોઽયમન્યશ્ચ ત્રિદ્વયેકપદ‌મિત્રકઃ ॥
અનન્યસ્વત્વકામત્વમેકસ્મિન્ વિષયે દ્વયોઃ । વૈરિલક્ષણમેતદ્ વાન્યેષ્ટનાશનકારિતા ॥
ભ્રાત્રભાવે પિતૃદ્રવ્યમખિલં મમ વૈ ભવેત્ । ન સ્યાદેતસ્ય વશ્યેઽયં મમૈવ સ્યાત્ પરસ્પરમ્ ॥
ભોક્ષ્યેઽખિલમહં ચૈતદ્વિનાન્યં સ્તઃ સુવૈરિણૌ । દ્વેષ્ટિ દ્વિષ્ટ ઉભૌ શત્રૂ સ્તશ્ચૈકતરસંજ્ઞકૌ ॥
શૂરસ્યોત્થાનશીલસ્ય બલનીતિમતઃ સદા । સર્વે મિત્રા ગૂઢવૈરા નૃપાઃ કાલપ્રતીક્ષકાઃ ॥
ભવન્તીતિ કિમાશ્ચર્ય્યં રાજ્યલુબ્ધા ન તે હિ કિમ્ ? । ન રાજ્ઞો વિદ્યતે મિત્રં રાજા મિત્રં ન કસ્ય વૈ ॥
પ્રાયઃ કૃત્રિમમિત્રે તે ભવતશ્ચ પરસ્પરમ્ । કેચિત્ સ્વભાવતો મિત્રાઃ શત્રવઃ સન્તિ સર્વદા
માતા માતૃકુલં ચૈવ પિતા તત્ પિતરૌ તથા । પિતૃપિતૃવ્યાત્મકન્યા પત્ની તત્ કુલમેવ હિ ॥
પિતૃમાત્રાત્મભગિનીકન્યકાસન્તતિશ્ચ યા । પ્રજાપાલો ગુરુશ્ચૈવ મિત્રાણિ સહજાનિ હિ ॥
વિદ્યા શૌર્ય્યઞ્ચ દાક્ષ્યઞ્ચ બલં ધૈર્ય્યઞ્ચ પઞ્ચમમ્ । મિત્રાણિ સહજાન્યાહુર્વર્ત્તયન્તિ હિ તૈર્બુધાઃ ॥
પિત્રોર્નિદશવર્તી યઃ સ પુત્રોઽન્વર્થનામવાન્ । શ્રેષ્ઠ એકસ્તુ ગુણવાન્ કિં શતૈરપિ નિર્ગુણૈઃ ॥
સ્વભાવતો ભવન્ત્યેતે હિંસ્રો દુર્વૃત્ત એવ ચ । ઋણકારી પિતા શત્રુર્માતા સ્ત્રી વ્યભિચારિણી ॥
આત્મપિતૃભ્રાતરશ્ચ તત્ સ્ત્રીપુત્રાશ્ચ શત્રવઃ । સ્નુષા શ્વશ્રૂઃ સપત્ની ચ નનાન્દા યાતરસ્તથા ॥
મૂર્ખઃ પુત્રઃ કુવૈદ્યશ્ચારક્ષકસ્તુ પતિઃ પ્રભુઃ । ચણ્ડશ્ચણ્ડા પ્રજા શત્રુરદાતા ધનિકશ્ચ યઃ ॥
દુષ્ટાનાં નૃપતિઃ શત્રુઃ કુલટાનાં પતિવ્રતા । સાધુઃ ખલાનાં શત્રુઃ સ્યાન્મૂર્ખાણાં બોધકો રિપુઃ ॥
ઉપદેશો હિ મૂર્ખાણાં ક્રોધાયૈવ શમાય ન । પયઃપાનં ભુજઙ્ગાનાં વિષાયૈવામૃતાય ન ॥
આસમન્તાચ્ચતુર્દિક્ષુ સન્નિકૃષ્ટાશ્ચ યે નૃપાઃ । તત્પરાસ્તત્પરા યેઽન્યે ક્રમાદ્ધીનબલારયઃ ॥
શત્રૂદાસીનમિત્રાણિ ક્રમાત્ તે સ્યુસ્તુ પ્રાકૃતાઃ । અરિર્મિત્રમુદાસીનોઽનન્તરસ્તત્પરઃ પરઃ ॥
ક્રમશો વા નૃપા જ્ઞેયાશ્ચતુર્દિક્ષુ તથારયઃ । સ્વસમીપતરા ભૃત્યા હ્યમાત્યાદ્યાશ્ચ કર્ષિતાઃ ॥
બૃંહયેત્ કર્ષયેત્ મિત્રં હીનાધિકબલં ક્રમાત્ ॥
ભેદનીયા કર્ષણીયાઃ પીડનીયાશ્ચ શત્રવઃ । વિનાશનીયાસ્તે સર્વે સામાદિભિરુપક્રમૈઃ ॥
મિત્રં શત્રું યથાયોગ્યૈઃ કુર્ય્યાત્ સ્વવશવર્ત્તિનમ્ । ઉપાયેન યથા વ્યાલો ગજઃ સિંહોઽપિ સાધ્યતે ॥
ભૂમિષ્ઠાઃ સ્વર્ગમાયાન્તિ વજ્રં ભિન્દન્ત્યુપાયતઃ ॥
સુહૃત્સમ્બન્ધિસ્ત્રીપુત્રપ્રજાશત્રુષુ તે પૃથક્ । સામદાનભેદદણ્ડાશ્ચિન્તનીયાઃ સ્વયુક્તિતઃ॥
એકશીલવયોવિદ્યાજાતિવ્યસનવૃત્તયઃ સાહચર્ય્યે ભવેન્મિત્રમેભિર્યદિ તુ સાર્જવૈઃ ॥
ત્વત્સમસ્તુ સખા નાસ્તિ મિત્રે સામ ઇદં સ્મૃતમ્ । મમ સર્વં તવૈવાસ્તિ દાનં મિત્રે સજીવિતમ્ ॥
મિત્રેઽન્યમિત્રસુગુણાન્ કીર્ત્તયેદ્ ભેદનં હિ તત્ । મિત્રે દણ્ડો ન કરિષ્યે મૈત્રીમેવંવિધોઽસિ ચેત્ ॥
યો ન સંયોજયેદિષ્ટમન્યાનિષ્ટમુપેક્ષતે । ઉદાસીનઃ સ ન કથં ભવેચ્છત્રુઃ સુસાન્ધિકઃ ? ॥
પરસ્પરમનિષ્ટં ન ચિન્તનીયં ત્વયા મયા । સુસાહાય્યં હિ કર્ત્તવ્યં શત્રૌ સામ પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
કરૈર્વા પ્રમિતૈર્ગ્રામૈર્વત્સરે પ્રબલં રિપુમ્ । તોષયેત્ તદ્ધિ દાનં સ્યાદ્ યથાયોગ્યેષુ શત્રુષુ ॥
શત્રુસાધકહીનત્વકરણાત્ પ્રબલાશ્રયાત્ । તદ્ધીનતોજ્જીવનાચ્ચ શત્રુભેદનમુચ્યતે ॥
દસ્યુભિઃ પીડનં શત્રોઃ કર્ષણં ધનધાન્યતઃ । તચ્છિદ્રદર્શનાદુગ્રબલૈર્નીત્યા પ્રભીષણમ્ । પ્રાપ્તયુદ્ધાનિવૃત્તિત્વૈસ્ત્રાસનં દણ્ડ ઉચ્યતે

ક્રિયાભેદાદુપાયા હિ ભિદ્યન્તે ચ યથાર્હતઃ ॥
સર્વોપાયૈસ્તથા કુર્ય્યાન્નીતિજ્ઞઃ પૃથિવીપતિઃ । યથા સ્વાભ્યધિકા ન સ્યુર્મિત્રોદાસીનશત્રવઃ ॥
સામૈવ પ્રથમં શ્રેષ્ઠં દાનં તુ તદનન્તરમ્ । સર્વથા ભેદનં શત્રોર્દણ્ડનં પ્રાણસંશયે ॥
પ્રબલેઽરૌ સામદાનૌ સામભેદોઽધિકે સ્મૃતૌ । ભેદદણ્ડૌ સમે કાર્ય્યૌ દણ્ડઃ પૂજ્યઃ પ્રહીનકે ॥
મિત્રે ચ સામદાનૌ સ્તો ન કદા ભેદદણ્ડને ॥
રિપોઃ પ્રજાનાં સમ્ભેદપીડનં સ્વજયાય વૈ । રિપુપ્રપીડિતાનાં ચ સામ્ના દાનેન સઙ્ગ્રહઃ । ગુણવતાં ચ દુષ્ટાનાં હિતં નિર્વાસનં સદા ॥
સ્વપ્રજાનાં ન ભેદેન નૈવ દણ્ડેન પાલનમ્ । કુર્વીત સામદાનાભ્યાં સર્વદા યત્નમાસ્થિતઃ ॥
સ્વપ્રજાદણ્ડભેદૈશ્ચ ભવેદ્રાજ્યવિનાશનમ્ । હીનાધિકા યથા ન સ્યુઃ સદા રક્ષ્યાસ્તથા પ્રજાઃ ॥
નિવૃત્તિરસદાચારાદ્ દમનં દણ્ડતશ્ચ તત્ । યેન સન્દમ્યતે જન્તુરુપાયો દણ્ડ એવ સઃ ॥
સ ઉપાયો નૃપાધીનઃ સ સર્વસ્ય પ્રભુર્યતઃ ॥
નિર્ભર્ત્સનં ચાપમાનોઽનશનં બન્ધનં તથા । તાડનં દ્રવ્યહરણં પુરાન્નિર્વાસનાઙ્કને ॥
વ્યસ્ત ક્ષૌરમસદ્યાનમઙ્ગચ્છેદો વધસ્તથા । યુદ્ધેમેતે હ્યુપાયાશ્ચ દણ્ડસ્યૈવ પ્રભેદકાઃ ॥
જાયતે ધર્મનિરતા પ્રજા દણ્ડભયેન ચ । કરોત્યાધર્ષણં નૈવ તથા ચાસત્યભાષણમ્ ॥
ક્રૂરાશ્ચ માર્દવં યાન્તિ દુષ્ટા દૌષ્ઠ્યં ત્યજન્તિ ચ । પશવોઽપિ વશં યાન્તિ વિદ્રવન્તિ ચ દસ્યવઃ ॥
પિશુના મૂકતાં યાન્તિ ભયં યાન્ત્યાતતાયિનઃ । કરદાશ્ચ ભવન્ત્યન્યે વિત્રાસં યાન્તિ ચાપરે । અતો દણ્ડધરો નિત્યં સ્યાત્ નૃપો ધર્મરક્ષણે ॥
ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્ય્યાકાર્ય્યમજાનતઃ । ઉત્પથપ્રતિપન્નસ્ય કાર્ય્યં ભવતિ શાસનમ્ ॥
રાજ્ઞાં સદણ્ડનીત્યા હિ સર્વે સિધ્યન્ત્યુપક્રમાઃ । દણ્ડ એવ હિ ધર્માણાં શરણં પરમં સ્મૃતમ્ ॥
અહિંસૈવાસાધુહિંસા પશુવચ્છ્રુતિચોદનાત્ । શ્રુતિચોદનાત્ પશુવત્ અસાધુનામ્ હિંસા અહિંસા એવ ॥
દણ્ડ્યસ્યાદણ્ડનાન્નિત્યમદણ્ડ્યસ્ય ચ દણ્ડનાત્ । અતિદણ્ડાચ્ચ ગુણિભિસ્ત્યજ્યતે પાતકી ભવેત્ ॥
અલ્પદાનાત્ મહત્ પુણ્યં દણ્ડપ્રણયનાત્ ફલમ્ । શાસ્ત્રેષુક્તં મુનિવરૈઃ પ્રવૃત્ત્યર્થં ભયાય ચ ॥
અશ્વમેધાદિભિઃ પુણ્યં તત્ કિં સ્યાત્ સ્તોત્રપાઠતઃ ? । ક્ષમયા યત્તુ પુણ્યં સ્યાત્તત્ કિં દણ્ડનિપાતનાત્ ? ॥
સ્વપ્રજાદણ્ડનાચ્છ્રેયઃ કથં રાજ્ઞો ભવિષ્યતિ ? । તદ્દણ્ડાજ્જાયતે કીર્ત્તિધનપુણ્યવિનાશનમ્ ॥
નૃપસ્ય ધર્મપૂર્ણત્વાદ્ દણ્ડઃ કૃતયુગે ન હિ । ત્રેતાયુગે પૂર્ણદણ્ડઃ પાદાધર્માઃ પ્રજા યતઃ ॥
દ્વાપરે ચાર્દ્ધધર્મત્વાત્ ત્રિપાદ્દણ્ડો વિધીયતે । પ્રજા નિઃસ્વા રાજદૌષ્ટ્યાદ્ દણ્ડાર્દ્ધં તુ કલૌ તથા ॥
યુગપ્રવર્ત્તકો રાજા ધર્માધર્મપ્રશિક્ષણાત્ । યુગાનાં ન પ્રજાનાં ન દોષઃ કિન્તુ નૃપસ્ય હિ ॥
પ્રસન્નો યેન નૃપતિસ્તદાચરતિ વૈ જનઃ । લોભાદ્ભયાચ્ચ કિં તેન શિક્ષિતં નાચરેત્ કથમ્ ? ॥
સુપુણ્યો યત્ર નૃપતિર્ધર્મિષ્ઠાસ્તત્ર હિ પ્રજાઃ । મહાપાપી યત્ર રાજા તત્રાધર્મપરો જનઃ ॥
ન કાલવર્ષી પર્જન્યસ્તત્ર ભૂર્ન મહાફલા । જાયતે રાષ્ટ્રહાસશ્ચ શત્રુવૃદ્ધિર્ધનક્ષયઃ॥
રાપ્યપિ વરો રાજા ન સ્ત્રૈણો નાતિકોપવાન્ । લોકાંશ્ચણ્ડસ્તાપયતિ સ્ત્રૈણો વર્ણાન્ વિલુમ્પતિ ॥
મદ્યપ્યેકશ્ચ ભ્રષ્ટઃ સ્યાદ્ બુદ્ધ્યા ચ વ્યવહારતઃ । કામક્રોધૌ મદ્યતમૌ સર્વમદ્યાધિકૌ યતઃ ॥
ધનપ્રાણહરો રાજા પ્રજાયાશ્ચાતિલોભતઃ । તસ્માદેતત્ ત્રયં ત્યક્ત્વા દણ્ડધારી ભવેત્ નૃપઃ ॥
અન્તર્મૃદુર્બહિઃ ક્રૂરો ભૂત્વા સ્વાં દણ્ડયેત્ પ્રજામ્ । અત્યુગ્રદણ્ડકલ્પઃ સ્યાત્ સ્વભાવા હિતકારિણઃ ॥
રાષ્ટ્રં કર્ણેજપૈર્નિત્યં હન્યતે ચ સ્વભાવતઃ । અતો નૃપઃ સૂચિતોઽપિ વિમૃશેત્ કાર્ય્યમાદરાત્ ॥
આત્મનશ્વ પ્રજાયાશ્ચ દોષદર્શ્યુત્તમો નૃપઃ । વિનિયચ્છતિ ચાત્માનમાદૌ ભૃત્યાંસ્તતઃ પ્રજાઃ ॥
કાયિકો વાચિકો માનસિકઃ સાંસર્ગિકસ્તથા । ચતુર્વિધોઽપરાધઃ સ બુદ્ધયબુદ્ધિકૃતો દ્વિધા ॥
પુનર્દ્વિધા કારિતશ્ચ તથા જ્ઞેયોઽનુમોદિતઃ । સકૃદસકૃદભ્યસ્તસ્વભાવૈઃ સ ચતુર્વિધઃ ॥
નેત્રવક્ત્રવિકારાદ્યૈર્ભાવૈર્માનસિકં તથા । ક્રિયયા કાયિકં વીક્ષ્ય વાચિકં ક્રૂરશબ્દતઃ ॥
સાંસર્ગિકં સાહચર્યૈર્જ્ઞાત્વા ગૌરવલાઘવમ્ । ઉત્પન્નોત્પત્સ્યમાનાનાં કાર્ય્યાણાં દણ્ડમાવહેત્ ॥
પ્રથમં સાહસં કુર્વન્નુત્તમો દણ્ડમર્હતિ । ન્યાય્યં કિમિતિ સમ્પૃચ્છેત્ તવૈવેયમસત્ કૃતિઃ ? ॥
અપરાધં યથોક્તં ચ દ્વિગુણં ત્રિગુણં તતઃ । મધ્યમં સાહસં કુર્વન્નુત્તમો દણ્ડમર્હતિ ॥
ધિગ્દણ્ડં પ્રથમં ચાદ્યસાહસં તદનન્તરમ્ । યથોક્તં તુ તથા સમ્યગ્ યથાવૃદ્ધિ હ્યનન્તરમ્ ॥
ઉત્તમં સાહસં કુર્વન્નુત્તમો દણ્ડમર્હતિ ॥
પ્રથમં સાહસં ચાદૌ મધ્યમં તદનન્તરમ્ । યથોક્તં દ્વિગુણં પશ્ચાદવરોધં તતઃ પરમ્ ॥
બુદ્ધિપૂર્વનૃઘાતેન વિનૈતદ્ દણ્ડકલ્પનમ્ ॥
ઉત્તમત્વં મધ્યમત્વં નીચત્વં ચાત્ર કીર્ત્યતે । ગુણેનૈવ તુ મુખ્યં હિ કુલેનાપિ ધનેન ચ ॥
પ્રથમં સાહસં કુર્વન્ મધ્યમો દણ્ડમર્હતિ । ધિગ્દણ્ડમર્દ્ધદણ્ડં ચ પૂર્ણદણ્ડમનુક્રમાત્ ॥
દ્વિગુણં ત્રિગુણં પશ્ચાત્ સંરોધં નીચકર્મ ચ । મધ્યમં સાહસં કુર્વન્ મધ્યમો દણ્ડમર્હતિ ॥
પૂર્વસાહસમાદૌ તુ યથોક્તં દ્વિગુણં તતઃ । તાડનં બન્ધનં પશ્ચાત્ પુરાન્નિર્વાસનાઙ્કને । ઉત્તમં સાહસં કુર્વન્ મધ્યમો દણ્ડમર્હતિ ॥
મધ્યમં સાહસં ચાદૌ યથોક્તં તદનન્તરમ્ । દ્વિગુણં ત્રિગુણં પશ્ચાદ્ યાવજ્જીવં તુ બન્ધનમ્ । પ્રથમં સાહસં કુર્વન્નધમો દણ્ડમર્હતિ ॥
અર્દ્ધં યથોક્તં દ્વિગુણં ત્રિગુણં બન્ધનં તતઃ । મધ્યમં સાહસં કુર્વન્નધમો દણ્ડમર્હતિ ॥
પૂર્વસાહસમાદૌ તુ યથોક્તં દ્વિગુણં તતઃ । તતઃ સંરોધનં નિત્યં માર્ગસંસ્કરણાર્થકમ્ । ઉત્તમં સાહસં કુર્વન્ અધમો દણ્ડમર્હતિ ॥
મધ્યમં સાહસં ચાદૌ યથોક્તં દ્વિગુણં તતઃ । યાવજ્જીવં બન્ધનં ચ નીચકર્મૈવ કેવલમ્ ॥
હરેત્ પાદં ધનાત્ તસ્ય યઃ કુર્ય્યાદ્ધનગર્વતઃ । પૂર્વં તતોઽર્દ્ધમખિલં યાવજ્જીવં તુ બન્ધનમ્ ॥
સહાયગૌરવાદ્ વિદ્યામદાચ્ચ બલદર્પતઃ । પાપં કરોતિ યસ્તં તુ બન્ધયેત્ તાડયેત્ સદા ॥
ભાર્ય્યા પુત્રશ્ચ ભગિની શિષ્યો દાસઃ સ્નુષાનુજઃ । કૃતાપરાધાસ્તાડ્યાસ્તે તનુરજ્જુસુવેણુભિઃ ॥
પૃષ્ઠતસ્તુ શરીરસ્ય નોત્તમાઙ્ગે કથઞ્ચન । અતોઽન્યથા તુ પ્રહરંશ્ચોરવદ્દણ્ડમર્હતિ ॥
નીચકર્મકરં કુર્ય્યાદ્ બન્ધયિત્વા તુ પાપિનમ્ । માસમાત્રં ત્રિમાસં વા ષણ્માસં વાપિ વત્સરમ્ । યાવજ્જીવં તુ વા કશ્ચિત્ ન કશ્ચિદ્ વધમર્હતિ ॥
ન નિહન્યાચ્ચ ભૂતાનિ ત્વિતિ જાગર્ત્તિ વૈ શ્રુતિઃ । તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન વધદણ્ડં ત્યજેત્ નૃપઃ ॥
અવરોધાદ્ બન્ધનેન તાડનેન ચ કર્ષયેત્ । લોભાન્ન કર્ષયેદ્રાજા ધનદણ્ડેન વૈ પ્રજામ્ ॥
નાસહાયાસ્તુ પિત્રાદ્યા દણ્ડ્યાઃ સ્યુરપરાધિનઃ । ક્ષમાશીલસ્ય વૈ રાજ્ઞો દણ્ડગ્રહણમીદૃશમ્ ॥
નાપરાધં તુ ક્ષમતે પ્રદણ્ડો ધનહારકઃ । નૃપો યદા તદા લોકઃ ક્ષુભ્યતે ભિદ્યતે પરૈઃ ॥
અતઃ સુભાગદણ્ડી સ્યાત્ ક્ષમાવાન્ રઞ્જકો નૃપઃ ॥
મદ્યપઃ કિતવઃ સ્તેનો જારશ્ચણ્ડશ્ચ હિંસકઃ । ત્યક્તવર્ણાશ્રમાચારો નાસ્તિકઃ શઠ એવ હિ ॥
મિથ્યાભિશાપકઃ કર્ણેજપાર્ય્યદેવદૂષકૌ । અસત્યવાઙ્ન્યાસહારી તથા વૃત્તિવિઘાતકઃ ॥
અન્યોદયાસહિષ્ણુશ્ચ હ્યુત્કોચગ્રહણે રતઃ । અકાર્ય્યકર્ત્તા મન્ત્રાણાં કાર્ય્યાણાં ભેદકસ્તથા । અનિષ્ટવાક્ પરુષવાગ્જલારામપ્રબાધકઃ । નક્ષત્રસૂચી રાજદ્વિટ્ કુમન્ત્રી કૂટકાર્ય્યવિત્ ॥
કુવૈદ્યામઙ્ગલાશૌચશીલો માર્ગનિરોધકઃ । કુસાક્ષ્યુદ્ધતવેશશ્ચ સ્વામિદ્રોહી વ્યયાધિકઃ ॥
અગ્નિદો ગરદો વેશ્યાસક્તઃ પ્રબલદણ્ડકૃત્ । તથા પાક્ષિકસભ્યશ્ચ બલાલ્લિખિતગ્રાહકઃ ॥
અન્યાયકારી કલહશીલો યુદ્ધે પરાઙ્‌મુખઃ । સાક્ષ્યલોપી પિતૃમાતૃસતીસ્ત્રીમિત્રદ્રોહકઃ ॥

અસૂયકઃ શત્રુસેવી મર્મભેદી ચ વઞ્ચકઃ । સ્વકીયદ્વિડ્ગુપ્તવૃત્તિર્વૃષલો ગ્રામકણ્ટકઃ ॥
વિના કુટુમ્બભરણાત્ તપોવિદ્યાર્થિનઃ સદા । તૃણકાષ્ઠાદિહરણે શક્તઃ સન્ ભૈક્ષ્યભોજકઃ ॥
કન્યાયા અપિ વિક્રેતા કુટુમ્બવૃત્તિહ્રાસકઃ । અધર્માસૂચકશ્ચાપિ રાજાનિષ્ટમુપેક્ષકઃ ॥
કુલટા પતિપુત્રઘ્ની સ્વતન્ત્રા વૃદ્ધનિન્દિતા । ગૃહકૃત્યોજ્ઝિતા નિત્યં દુષ્ટાચારાપ્રિયસ્નુષા । સ્વભાવદુષ્ટાનેતાન્ હિ જ્ઞાત્વા રાષ્ટ્રાદ્ વિવાસયેત્ ॥
દ્વીપે નિવાસિતવ્યાસ્તે બદ્ધ્વા દુર્ગોદરેઽથવા। માર્ગસંસ્કરણે યોજ્યાઃ કદન્નન્યૂનભોજનાઃ॥
તત્ તત્ જાત્યુક્તકર્માણિ કારયીત ચ તૈર્નૃપઃ॥
એવંવિધાનસાધૂંશ્ચ સંસર્ગેણ ચ દૂષિતાન્। દણ્ડયિત્વા ચ સન્માર્ગે શિક્ષયેત્ તાન્ નૃપઃ સદા॥
રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય વિકૃતિં તથા મન્ત્રિગણસ્ય ચ। ઇચ્છન્તિ શત્રુસમ્બન્ધાદ્યે તાન્ હન્યાદ્ધિ દ્રાઙ્નૃપઃ॥
નેચ્છેચ્ચ યુગપદ્ હ્રાસં ગણદૌષ્ટ્યે ગણસ્ય ચ। એકૈકં ઘાતયેદ્રાજા વત્સોઽશ્નાતિ યથા સ્તનમ્॥
અધર્મશીલો નૃપતિર્યદા તં ભીષયેજ્જનઃ। ધર્મશીલાતિબલવદ્રિપોરાશ્રયતઃ સદા॥
યાવત્ તુ ધર્મશીલઃ સ્યાત્ સ નૃપસ્તાવદેવ હિ। અન્યથા નશ્યતે લોકો દ્રાઙ્નૃપોઽપિ વિનશ્યતિ॥
માતરં પિતરં ભાર્ય્યાં યઃ સન્ત્યજ્ય વિવર્ત્તતે। નિગડૈર્બન્ધયિત્વા તં યોજયેન્માર્ગસંસ્કૃતૌ। તદ્ભૃત્યર્દ્ધં તુ સન્દદ્યાત્ તેભ્યો રાજા પ્રયત્નતઃ॥
વિદ્યાત્ પણસહસ્રં તુ દણ્ડ ઉત્તમસાહસઃ। દશમાષમિતં તામ્રં તત્ પણો રાજમુદ્રિતમ્। વરાટિસાર્દ્ધશતકમૂલ્યઃ કાર્ષાપણશ્ચ સઃ॥
તદર્દ્ધશ્ચ તદર્દ્ધશ્ચ મધ્યમઃ પ્રથમઃ ક્રમાત્। પ્રથમે સાહસે દણ્ડઃ પ્રથમશ્ચ ક્રમાત્ પરૌ॥
મધ્યમે મધ્યમો ધાર્યશ્ચોત્તમે તૂત્તમો નૃપૈઃ। સોપાયાઃ કથિતા મિશ્રે મિત્રોદાસીનશત્રવઃ॥
ચતુર્થ અધ્યાય
કોશ નિરૂપણ પ્રકરણ
અથ કોશપ્રકરણં બ્રુવે મિશ્રે દ્વિતીયકમ્ । એકાર્થસમુદાયો યઃ સ કોશઃ સ્યાત્ પૃથક્ પૃથક્ ॥
યેન કેન પ્રકારેણ ધનં સઞ્ચિનુયાત્ નૃપઃ । તેન સંરક્ષયેદ્રાષ્ટ્રં બલં યજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥
બલપ્રજારક્ષણાર્થં યજ્ઞાર્થં કોશસઙ્ગ્રહઃ । પરત્રેહ ચ સુખદો નૃપસ્યાન્યશ્ચ દુઃખદઃ ॥
સ્ત્રીપુત્રાર્થં કૃતો યશ્ચ સ્વોપભોગાય કેવલમ્ । નરકાયૈવ સ જ્ઞેયો ન પરત્ર સુખપ્રદઃ ॥
અન્યાયેનાર્જિતો યસ્માદ્ યેન તત્ પાપભાક્ ચ સઃ । સુપાત્રતો ગૃહીતં યદ્ દત્તં વા વર્દ્ધતે ચ તત્ ॥
સ્વાગમી સદ્વ્યયી પાત્રમપાત્રં વિપરીતકમ્ । અપાત્રસ્ય હરેત્ સર્વં ધનં રાજા ન દોષભાક્ ॥
અધર્મશીલાત્ નૃપતિઃ સર્વશઃ સંહરેદ્ધનમ્ । છલાદ્ બલાદ્ દસ્યુવૃત્ત્યા પરરાષ્ટ્રાદ્ધરેત્ તથા ॥
ત્યક્ત્વા નીતિબલં સ્વીયપ્રજાપીડનતો ધનમ્ । સઞ્ચિતં યેન તત્તસ્ય સરાજ્યં શત્રુસાદ્ભવેત્ ॥
દણ્ડભૂભાગશુલ્કાનામાધિક્યાત્ કોશવર્દ્ધનમ્ । અનાપદિ ન કુર્વીત તીર્થદેવકરગ્રહાત્ ॥
યદા શત્રુવિનાશાર્થં બલસંરક્ષણોદ્યતઃ । વિશિષ્ટદણ્ડશુલ્કાદિ ધનં લોકાત્ તદા હરેત્ ॥
ધનિકેભ્યો ભૃતિં દત્ત્વા સ્વાપત્તૌ તદ્ધનં હરેત્ । રાજા સ્વાપત્સમુત્તીર્ણસ્તત્ સ્વં દદ્યાત્ સવૃદ્ધિકમ્ ॥
પ્રજાન્યથા હીયતે ચ રાજ્યં કોશો નૃપસ્તથા । હીનાઃ પ્રબલદણ્ડેન સુરથાદ્યા નૃપા યતઃ ॥
દણ્ડભૂભાગશુલ્કૈસ્તુ વિના કોશાદ્ બલસ્ય ચ । સંરક્ષણં ભવેત્ સમ્યગ્ યાવદ્વિશતિવત્સરમ્ । તથા કોણસ્તુ સન્ધાર્ય્યઃ સ્વપ્રજારક્ષણક્ષમઃ ॥
બલમૂલો ભવેત્ કોશઃ કોશમૂલં બલં સ્મૃતમ્ । બલસંરક્ષણાત્ કોશરાષ્ટ્રવૃદ્ધિરરિક્ષયઃ ॥
જાયતે તત્ ત્રયં સ્વર્ગઃ પ્રજાસંરક્ષણેન વૈ ॥
યજ્ઞાર્થં દ્રવ્યમુત્પન્નં યજ્ઞઃ સ્વર્ગસુખાયુષે । અર્ય્યભાવો બલં કોશો રાષ્ટ્રવૃદ્ધયૈ ત્રયં ત્વિદમ્ ॥
તદ્ વૃદ્ધિર્નીતિનૈપુણ્યાત્ ક્ષમાશીલનૃપસ્ય ચ । જાયતેઽતો યતેતૈવ યાવત્ બુદ્ધિબલોદયમ્ ॥
માલાકારસ્ય વૃત્ત્યૈવ સ્વપ્રજારક્ષણેન ચ । શત્રું હિ કરદીકૃત્ય તદ્ધનૈઃ કોશવર્દ્ધનમ્ ॥
કરોતિ સ નૃપશ્રેષ્ઠો મધ્યમો વૈશ્યવૃત્તિતઃ । અધમઃ સેવયા દણ્ડતીર્થદેવકરગ્રહૈઃ ॥
પ્રજા હીનધના રક્ષ્યા ભૃત્યા મધ્યધનાઃ સદા । યથાધિકૃત્ પ્રતિભુવોઽધિકદ્રવ્યાસ્તથોત્તમાઃ ॥
ધનિકાશ્ચોત્તમધના ન હીના નાધિકા નૃપૈઃ ॥
દ્વાદશાબ્દપ્રપૂરં યદ્ધનં તન્નીચસંજ્ઞકમ્ । પર્યાપ્તં ષોડશાબ્દાનાં મધ્યમં તદ્ધનં સ્મૃતમ્ । ત્રિંશદબ્દપ્રપૂરં યત્ કુટુમ્બસ્યોત્તમં ધનમ્ ॥
ક્રમાદર્થં રક્ષયેદ્ વા સ્વાપત્તૌ નૃપ એષુ વૈ ॥
મૂલૈર્વ્યવહરન્ત્યઘૈર્ન વૃદ્ધયા વણિજઃ ક્વચિત્ । વિક્રીણન્તિ મહાર્ઘે તુ હીનાર્ઘે સઞ્ચયન્તિ હિ ॥
વ્યવહારે ધૃતં વૈશ્યૈસ્તદ્ધનેન વિના સદા । અન્યથા સ્વપ્રજાતાપો નૃપં દહતિ સાન્વયમ્ ॥
ધાન્યાનાં સઙ્ગ્રહઃ કાર્ય્યો વત્સરત્રયપૂર્ત્તિદઃ । તત્તત્કાલે સ્વરાષ્ટ્રાર્થં નૃપેણાત્મહિતાય ચ । ચિરસ્થાયી સમૃદ્ધાનામધિકો વાપિ ચેષ્યતે ॥
સુપુષ્ટં કાન્તિમજ્જાતિશ્રેષ્ઠં શુષ્કં નવીનકમ્ । સસુગન્ધવર્ણરસં ધાન્યં સંવીક્ષ્ય રક્ષયેત્ । સુસમૃદ્ધં ચિરસ્થાયિ મહાર્ઘમપિ નાન્યથા ॥
વિષવહ્નિહિમવ્યાપ્તં કીટજુષ્ટં ન ધારયેત્ । નિઃસારતાં ન હિ પ્રાપ્તં વ્યયે તાવન્નિયોજયેત્ ॥
વ્યયીભૂતં તુ યદ્ દૃષ્ટ્વા તત્તુલ્યં તુ નવીનકમ્ । ગૃહ્ણીયાત્ સુપ્રયત્નેન વત્સરે વત્સરે નૃપઃ ॥
ઓષધીનાં ચ ધાતૂનાં તૃણકાષ્ઠાદિકસ્ય ચ । યન્ત્રશસ્ત્રાસ્ત્રાગ્નિચૂર્ણભાણ્ડાદેર્વાસસાં તથા ॥
યદ્યચ્ચ સાધકં દ્રવ્યં યદ્યત્કાર્ય્યે ભવેત્ સદા । સઙ્ગ્રહસ્તસ્ય તસ્યાપિ કર્ત્તવ્યઃ કાર્ય્યસિદ્ધિદઃ ॥
રક્ષયેત્ પ્રયત્નેન સઙ્‌ગૃહીતં ધનાદિકમ્ । આર્જને તુ મહદ્ દુઃખં રક્ષણે તચ્ચતુર્ગુણમ્ ॥
ક્ષણં ચોપેક્ષિતં યત્તદ્વિનાશં દ્રાક્ સમાપ્નુયાત્ ॥
આર્જકસ્યૈવ દુઃખં સ્યાત્ તથાર્જિતવિનાશને । સ્ત્રીપુત્રાણામપિ તથા નાન્યેષાં તુ કથં ભવેત્ ॥
સ્વકાર્ય્યે શિથિલો યઃ સ્યાત્ કિમન્યે ન ભવન્તિ હિ । જાગરૂકઃ સ્વકાર્ય્યે યસ્તત્ સહાયાશ્ચ તત્સમાઃ ॥
યો જાનાત્યર્જિતું સમ્યગર્જિતં ન હિ રક્ષિતુમ્ । નાતઃ પરતરો મૂર્ખો વૃથા તસ્યાર્જનશ્રમઃ ॥
એકસ્મિન્નધિકારે તુ યો દ્વાવધિકરોતિ સઃ । મૂર્ખો જીવદ્ દ્વિભાર્ય્યશ્ચ હ્યતિવિસ્રમ્ભવાંસ્તથા ॥
મહાધનાશો હ્યલસઃ સ્ત્રીભિર્નિર્જિત એવ હિ । તથા યઃ સાક્ષિતાં પૃચ્છેચ્ચોરજારાતતાયિષુ ॥
સંરક્ષયેત્ કૃપણવત્ કાલે દદ્યાદ્વિરક્તવત્ ।નમૂર્ખત્વમન્યથા યાતિ સ્વધનવ્યયતોઽપિ ચ ॥
વસ્તુયાથાત્મ્યવિજ્ઞાને સ્વયમેવ યતેત્ સદા । પરીક્ષકૈઃ સ્વયં રાજા રત્નાદીન્ વીક્ષ્ય રક્ષયેત્ ॥
વજ્રં મુક્તા પ્રવાલં ચ ગોમેદશ્ચન્દ્રનીલકઃ । વૈદૂર્ય્યં પુષ્પરાગશ્ચ પાચિર્માણિક્યમેવ ચ । મહારત્નાનિ ચૈતાનિ નવ પ્રોક્તાનિ સૂરિભિઃ ॥
રવેઃ પ્રિયં રક્તવર્ણં માણિક્યં ત્વિન્દ્રગોપરુક્ । રક્તપીતસિતશ્યામચ્છવિર્મુક્તા પ્રિયા વિધોઃ ॥
સપીતરક્તરુગ્ભૌમપ્રિયં વિદ્રુમમુત્તમમ્ । મયૂરચાષપત્રાભા પાચિર્બુધહિતા હરિત્ ॥
સ્વર્ણચ્છવિઃ પુષ્પરાગઃ પીતવર્ણો ગુરુપ્રિયઃ । અત્યન્તવિશદં વજ્રં તારકાભં કવેઃ પ્રિયમ્ ॥
હિતઃ શનેરિન્દ્રનીલો હ્યસિતો ઘનમેઘરુક્ । ગોમેદઃ પ્રિયકૃદ્રાહોરીષત્પીતારુણપ્રભઃ ॥
ઓત્વક્ષ્યાભશ્ચલત્તન્તુવૈદૂર્ય્યઃ કેતુપ્રીતિકૃત્ ॥
રત્નશ્રેષ્ઠતરં વજ્રં નીચે ગોમેદવિદ્રુમે । ગારુત્મતં તુ માણિક્યં મૌક્તિકં શ્રેષ્ઠમેવ હિ । ઇન્દ્રનીલં પુષ્પરાગો વૈદૂર્ય્યં મધ્યમં સ્મૃતમ્ ॥
રત્નશ્રેષ્ઠો દુર્લભશ્ચ મહાદ્યુતિરહેર્મણિઃ ॥
અજાલગર્ભં સદ્વર્ણં રેખાવિન્દુવિવર્જિતમ્ । સત્કોણં સુપ્રભં રત્નં શ્રેષ્ઠં રત્નવિદો જગુઃ ॥
શર્કરાભં દલાભઞ્ચ ચિપિટં વર્તુલં હિ તત્ । વર્ણાઃ પ્રભાઃ સિતા રક્તાઃ પીતકૃષ્ણાસ્તુ રત્નજાઃ ॥
યથાવર્ણં યથાચ્છાયં રત્નં યદ્ દોષવર્જિતમ્ । શ્રીપુષ્ટિકીર્ત્તિશૌર્ય્યાયુઃ કરમન્યદસત્ સ્મૃતમ્ ॥
વર્ણમાક્રમતે છાયા પ્રભા વર્ણપ્રકાશિની ॥

પદ્મરાગસ્તુ માણિક્યભેદઃ કોકનદચ્છવિઃ । ન ધારયેત્ પુત્રકામા નારી વજ્રં કદાચન ॥
કાલેન હીનં ભવતિ મૌક્તિકં વિદ્રુમં ધૃતમ્ । ગુરુત્વાત્ પ્રભયા વર્ણાદ્ વિસ્તારાદાશ્રયાદપિ ॥
આકૃત્યા ચાધિમૂલ્યં સ્યાદ્રત્નં યદ્દોષવર્જિતમ્ । નાયસોલ્લિખ્યતે રત્નં વિના મૌક્તિકવિદ્રુમાત્ । પાષાણેનાપિ ચ પ્રાય ઇતિ રત્નવિદો જગુઃ ॥
મૂલ્યાધિક્યાય ભવતિ યદ્રત્નં લઘુવિસ્તૃતમ્ । ગુર્વલ્પં હીનમૌલ્યાય સ્યાદ્રનં ત્વપિ સદ્‌ગુણમ્ ॥
શર્કરાભં હીનમૌલ્યં ચિપિટં મધ્યમં સ્મૃતમ્ । દલાભં શ્રેષ્ઠમૂલ્યં સ્યાદ્ યથાકામાત્તુ વર્તુલમ્ ॥
ન જરાં યાન્તિ રત્નાનિ વિદ્રુમં મૌક્તિકં વિના । રાજદૌષ્ટ્યાચ્ચ રત્નાનાં મૂલ્યં હીનાધિકં ભવેત્ ॥
મત્સ્યાહિશઙ્ખવારાહવેણુજીમૂતશુક્તિતઃ જાયતે મૌક્તિકં તેષુ ભૂરિ શુક્ત્યુદ્ભવં સ્મૃતમ્ ॥
કૃષ્ણં સિતં પીતરક્તં દ્વિચતુઃસપ્તકઞ્ચુકમ્ । ત્રિપઞ્ચસપ્તાવરણમુત્તરોત્તરમુત્તમમ્ ॥
કૃષ્ણં સિતં ક્રમાદ્રક્તં પીતન્તુ જરઠં વિદુઃ । કનિષ્ઠં મધ્યમં શ્રેષ્ઠં ક્રમાચ્છુક્ત્યુદ્ભવં વિદુઃ ॥
તદેવ હિ ભવેદ્ વેધ્યમવેધ્યાનીતરાણિ ચ । કુર્વન્તિ કૃત્રિમં તદ્વત્ સિંહલદ્વીપવાસિનઃ ॥
તત્સન્દેહવિનાશાર્થં મૌક્તિકં સુપરીક્ષયેત્ । ઉષ્ણે સલવણસ્નેહે જલે નિશ્યુષિતં હિ તત્ ॥
વ્રીહિભિર્મર્દિતં નેયાદ્ વૈવર્યં તદકૃત્રિમમ્ । શ્રેષ્ઠાભં શુક્તિજં વિદ્યાન્મધ્યાભં ત્વિતરદ્ વિદુઃ ॥
તુલાકલ્પિતમૂલ્યં સ્યાદ્રત્નં ગોમેદકં વિના ॥
ક્ષુમાવિંશતિભી રક્તી રત્નાનાં મૌક્તિકં વિના । રક્તિત્રયં તુ મુક્તાયાશ્ચતુઃ કૃષ્ણલકૈર્ભવેત્ ॥
ચતુર્વિંશતિભિસ્તાભી રત્નટઙ્કસ્તુ રક્તિભિઃ । ટઙ્કૈશ્ચતુર્ભિસ્તોલઃ સ્યાત્ સ્વર્ણવિદ્રુમયોઃ સદા ॥
એકસ્યૈવ હિ વજ્રસ્ય ત્વેકરક્તિમિતસ્ય ચ । સુવિસ્તૃતદલસ્યૈવ મૂલ્યં પઞ્ચસુવર્ણકમ્ ॥
રક્તિકાદલવિસ્તારાચ્છ્રેષ્ઠં પઞ્ચગુણં યદિ । યથા યથા ભવેન્ન્યૂનં હીનમૌલ્યં તથા તથા ॥
અત્રાષ્ટરક્તિકો માષો દશમાષૈઃ સુવર્ણકઃ । સ્વર્ણસ્ય તત્ પઞ્ચમૂલ્યં રાજતાશીતિકર્ષકમ્ ॥
યથા ગુરુતરં વજ્રં તન્મૂલ્યં રક્તિવર્ગતઃ । તૃતીયાંશવિહીનન્તુ ચિપિટસ્ય પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
અર્દ્ધન્તુ શર્કરાભસ્ય ચોત્તમં મૂલ્યમીરિતમ્ । રક્તિકાયાશ્ચ દ્વે વજ્રે તદર્દ્ધં મૂલ્યમર્હતઃ ॥
તદર્દ્ધં બહવોઽર્હન્તિ મધ્યા હીના યથા ગુણૈઃ । ઉત્તમાર્ઘં તદર્દ્ધં વા હીરકા ગુણહાનતઃ ॥
વર્ગરક્તિષુ સન્ધાર્ય્યં કલાનાં નવકં પૃથક્ । તથાંશપઞ્ચકં પૂર્વં ત્રિંશદ્ભિસ્તદ્ભજેત્ તતઃ ॥
લબ્ધં કલાસુ સંયોજ્યં કલાનાં ષોડશાંશકૈઃ । મુક્તાનાં કલ્પયેન્મૂલ્યં હીનમધ્યોત્તમં યથા ॥
સહસ્ત્રાદધિકે મુક્તારક્તિવર્ગશતે શતે । કલાત્રિંશતકં ત્યક્ત્વા શેષાન્મૂલ્યં પ્રકલ્પયેત્ ॥
શતાદૂર્ધ્વં રક્તિવર્ગાદ્ધ્રસો વિંશતિરક્તિકાઃ । પ્રતિશતાત્ તુ વજ્રસ્ય સુવિસ્તૃતદલસ્ય ચ । તથૈવ ચિપિટસ્યાપિ વિસ્તૃતસ્ય ચ હ્રાસયેત્ ॥
શર્કરાભસ્ય પઞ્ચાશચ્ચત્વારિંશચ્ચ વૈકતઃ ॥
રત્નં ન ધારયેત્ કૃષ્ણરક્તવિન્દુયુતં સદા ॥
ગારુત્મતં તૂત્તમં ચેન્માણિક્યં મૂલ્યમર્હતઃ । સુવર્ણં રક્તિમાત્રં ચેદ્ યથા રક્તિસ્તથા ગુરુ ॥
રક્તિમાત્રઃ પુષ્પરાગો નીલઃ સ્વર્ણાર્ઘમર્હતઃ । ચલત્ત્રિસૂત્રો વૈદૂર્ય્યશ્ચોત્તમં મૂલ્યમર્હતિ ॥
પ્રવાલં તોલકમિતં સ્વર્ણાર્દ્ધં મૂલ્યમર્હતિ । અત્યલ્પમૂલ્યો ગોમેદો નોન્માનન્તુ યતોઽર્હતિ ॥
સંખ્યાતઃ સ્વલ્પરત્નાનાં મૂલ્યં સ્યાદ્ધીરકા‌દ્વિના । અત્યન્તરમણીયાનાં દુર્લભાનાં ચ કામતઃ । ભવેન્મૂલ્યં ન માનેન તથાતિગુણશાલિનામ્ ॥
વ્ય‌ઙ્ઘ્રિચતુર્દશહતો વર્ગો મૌક્તિકરક્તિજઃ । ચતુર્વિંશતિભિર્ભક્તો લબ્ધાન્મૂલ્યં પ્રકલ્પયેત્ ॥
ઉત્તમન્તુ સુવર્ણાર્ઘમૂનમૂનં યથાગુણમ્ ॥
રક્તં પીતં વર્તુલં ચેન્મૌક્તિકં ચોત્તમં સિતમ્ । અધમં ચિપિટં શર્કરાભમન્યત્ તુ મધ્યમમ્ ॥
રત્ને સ્વાભાવિકા દોષાઃ સન્તિ ધાતુષુ કૃત્રિમાઃ । અતો ધાતૂન્ સમ્પરીક્ષ્ય તન્મૂલ્યં કલ્પયેદ્ બુધઃ ॥
સુવર્ણં રજતં તામ્રં વઙ્ગં સીસઞ્ચ રઙ્ગકમ્ । લોહં ચ ધાતવઃ સપ્ત હ્યેષામન્યે તુ સઙ્કરાઃ ॥
યથાપૂર્વં તુ શ્રેષ્ઠં સ્યાત્ સ્વર્ણં શ્રેષ્ઠતરં મતમ્ । વઙ્ગતામ્રભવં કાંસ્યં પિત્તલં તામ્રરઙ્ગજમ્ ॥
માનસમમપિ સ્વર્ણં તનુ સ્યાત્ પૃથુલાઃ પરે ॥
એકચ્છિદ્રસમાકૃષ્ટે સમખણ્ડે દ્વયોર્યદા । ધાતોઃ સૂત્રં માનસમં નિર્દુષ્ટસ્ય ભવેત્ તદા ॥
યન્ત્રશસ્ત્રાસ્ત્રરૂપં યન્મહામૂલ્યં ભવેદયઃ । રજતં ષોડશગુણં ભવેત્ સ્વર્ણસ્ય મૂલ્યકમ્ ॥
તામ્રં રજતમૂલ્યં સ્યાત્ પ્રાયોઽશીતિગુણં તથા । તામ્રાધિકં સાર્દ્ધગુણં વઙ્ગં વઙ્ગાત્ તથા પરે ॥
રઙ્ગસીસે દ્વિત્રિગુણે તામ્રાલ્લોહન્તુ ષડ્ગુણમ્ । મૂલ્યમેતદ્વિશિષ્ટન્તુ હ્યુક્તં પ્રાઙ્મૂલ્યકલ્પનમ્ ॥
સુશૃઙ્ગવર્ણા સુદુઘા બહુદુગ્ધા સુવત્સકા । તરુણ્યલ્પા વા મહતી મૂલ્યાધિક્યાય ગૌર્ભવેત્ ॥
પીતવત્સા પ્રષ્ઠદુગ્ધા તન્મૂલ્યં રાજતં પલમ્ । અજાયાશ્ચ ગવાર્દ્ધં સ્યાન્મેષ્યા મૂલ્યમજાર્દ્ધકમ્ ॥
દૃઢસ્ય યુદ્ધશીલસ્ય પલં મેષસ્ય રાજતમ્ । દશ વાષ્ટૌ પલં મૂલ્યં રાજતં તૂત્તમં ગવામ્ ॥
પલં મેષ્યા અવેશ્ચાપિ રાજતં મૂલ્યમુત્તમમ્ । ગવાં સમં સાર્દ્ધગુણં મહિષ્યા મૂલ્યમુત્તમમ્ ॥
સુશૃઙ્ગવર્ણબલિનો વોઢુઃ શીઘ્રગમસ્ય ચ । અષ્ટતાલવૃષસ્યૈવ મૂલ્યં ષષ્ટિપલં સ્મૃતમ્ ॥
મહિષસ્યોત્તમં મૂલ્યં સપ્ત ચાષ્ટૌ પલાનિ ચ । દ્વિત્રિચતુઃસહસ્ત્રં વા મૂલ્યં શ્રેષ્ઠં ગજાશ્વયોઃ ॥
ઉષ્ટ્રસ્ય માહિષસમં મૂલ્યમુત્તમમીરિતમ્ ॥
યોજનાનાં શતં ગન્તા ચૈકેનાહ્નાશ્વ ઉત્તમઃ । મૂલ્યં તસ્ય સુવર્ણાનાં શ્રેષ્ઠં પઞ્ચશતાનિ હિ ॥
ત્રિંશદ્યોજનગન્તા વૈ ઉષ્ટ્રઃ શ્રેષ્ઠસ્તુ તસ્ય વૈ । પલાનાં તુ શતં મૂલ્યં રાજતં પરિકીર્ત્તિતમ્ ॥
બલેનોચ્ચેન યુદ્ધેન મદેનાપ્રતિમો ગજઃ । યસ્તસ્ય મૂલ્યં નિષ્કાણાં દ્વિસહસ્ત્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
ચતુર્માષમિતં સ્વર્ણં નિષ્ક ઇત્યભિધીયતે । પઞ્ચરક્તિમિતો માષો ગજમૌલ્યે પ્રકીર્ત્તિતઃ ॥
રત્નભૂતન્તુ તત્તત્ સ્યાદ્ યદ્યદપ્રતિમં ભુવિ । યથાદેશં યથાકાલં મૂલ્યં સર્વસ્ય કલ્પયેત્ ॥
ન મૂલ્યં ગુણહીનસ્ય વ્યવહારાક્ષમસ્ય ચ । નીચમધ્યોત્તમત્વન્તુ સર્વસ્મિન્ મૂલ્યકલ્પને । ચિન્તનીયં બુધૈર્લોકાદ્ વસ્તુજાતસ્ય સર્વદા ॥
વિક્રેતૃક્રેતૃતો રાજભાગઃ શુલ્કમુદાહૃતમ્ । શુલ્કદેશા હટ્ટમાર્ગાઃ કરસીમાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
વસ્તુજાતસ્યૈકવારં શુલ્કં ગ્રાહ્યં પ્રયત્નતઃ । ક્વચ્ચિન્નૈવાસકૃચ્છુલ્કં રાષ્ટ્રે ગ્રાહ્યં નૃપૈશ્છલાત્ ॥
દ્વાત્રિંશાંશં હરેદ્રાજા વિક્રેતુઃ ક્રેતુરેવ વા । વિંશાંશં વા ષોડશાંશં શુલ્કં મૂલ્યાવિરોધકમ્ ॥
ન હીનસમમૂલ્યાદ્ધિ શુલ્કં વિક્રેતૃતો હરેત્ । લાભં દૃષ્ટ્વા હરેચ્છુલ્કં ક્રેતૃતશ્ચ સદા નૃપઃ ॥
બહુમધ્યાલ્પફલિતાં ભુવં માનમિતાં સદા । જ્ઞાત્વા પૂર્વં ભાગમિચ્છુઃ પશ્ચાદ્ભાગં વિકલ્પયેત્ ॥
હરેચ્ચ કર્ષકાદ્ભાગં યથા નષ્ટો ભવેન્ન સઃ । માલાકાર ઇવ ગ્રાહ્યો ભાગો નાઙ્ગારકારવત્ ॥
બહુમધ્યાલ્પફલતસ્તારતમ્યં વિમૃશ્ય ચ । રાજભાગાદિવ્યયતો દ્વિગુણં લભ્યતે યતઃ । કૃષિકૃત્યન્તુ તચ્છ્રેષ્ઠં તન્ન્યૂનં દુઃખદં નૃણામ્ ॥
તડાગવાપિકાકૂપમાતૃકાદ્દેવમાતૃકાત્ । દેશાન્નદીમાતૃકાત્ તુ રાજાનુક્રમતઃ સદા ॥
તૃતીયાંશં ચતુર્થાંશભર્દ્ધાંશન્તુ હરેત્ ફલમ્ । ષષ્ઠાંશમૂષરાત્ તદ્વત્ પાષાણાદિસમાકુલાત્ ॥
રાજભાગસ્તુ રજતશતકર્ષમિતો યતઃ । કર્ષકાલ્લભ્યતે તસ્મૈ વિંશાંશમુત્સૃજેન્નૃપઃ ॥
સ્વર્ણાદર્દ્ધં ચ રજતાત્ તૃતીયાંશઞ્ચ તામ્રતઃ । ચતુર્થાંશન્તુ ષષ્ઠાંશં લોહાદ્ વઙ્ગાચ્ચ સીસકાત્ ॥
રત્નાર્દ્ધં ચૈવ ક્ષારાર્દ્ધં ખનિજાદ્ વ્યયશેષતઃ । લાભાધિક્યં કર્ષકાદેર્યથા દૃષ્ટ્વા હરેત્ ફલમ્ । ત્રિધા વા પઞ્ચધા કૃત્વા સપ્તધા દશધાપિ વા ॥

તૃણકાષ્ઠાદિહરકાદ્ વિંશત્યંશં હરેત્ ફલમ્ । અજાવિગોમહિષ્યાશ્વવૃ‌દ્ધિતોઽષ્ટાંશમાહરેત્ । મહિષ્યજાવિગોદુગ્ધાત્ ષોડશાંશં હરેન્નૃપઃ ॥
કારુશિલ્પિગણાત્ પક્ષે દૈનિકં કર્મ કારયેત્ । તસ્ય વૃદ્ધ્યૈ તડાગં વા વાપિકાં કૃત્રિમાં નદીમ્ ॥
કુર્વન્ત્યન્યત્ તદ્વિધં વા કર્ષન્ત્યભિનવાં ભુવમ્ । તદ્વ્યયદ્વિગુણં યાવન્ન તેભ્યો ભાગમાહરેત્ ॥
ભુવિ ભાગં ભૃતિં શુલ્કં વૃદ્ધિમુત્કોચકં કરમ્ । સદ્ય એવ હરેત્ સર્વં ન તુ કાલવિલમ્બનૈઃ
દદ્યાત્ પ્રતિકર્ષકાય ભાગપત્રં સ્વચિહ્નિતમ્ । નિયમ્ય ગ્રામભૂભાગમેકસ્માદ્ ધનિકાદ્ધરેત્ ॥
ગૃહીત્વા તત્પ્રતિભુવં ધનં પ્રાક્ તત્સમં તુ વા । વિભાગશો ગૃહીત્વાપિ માસિ માસિ ઋતૌ ઋતૌ ॥
ષોડશદ્વાદશદશાષ્ટાંશતો વાધિકારિણઃ । સ્વાંશાત્ ષષ્ઠાંશભાગેન ગ્રામપાન્ સન્નિયોજયેત્ ॥
ગવાદિદુગ્ધાન્નફલં કુટુમ્બાર્થાદ્ધરેન્નૃપઃ । ઉપભોગે ધાન્યવસ્ત્રં ક્રેતૃતો નાહરેત્ ફલમ્ ॥
વાર્દ્ધુષિકાચ્ચ કૌસીદાદ્ દ્વાત્રિંશાંશં હરેન્નૃપઃ । ગૃહાદ્યાધારભૂશુલ્કં કૃષ્ટભૂમેરિવાહરેત્ ॥
તથા ચાપણિકેભ્યસ્તુ પણ્યભૂશુલ્કમાહરેત્ । માર્ગસંસ્કારરક્ષાર્થં માર્ગગેભ્યો હરેત્ ફલમ્ ॥
સર્વતઃ ફલભુગ્ભૂત્વા દાસવત્ સ્યાત્તુ રક્ષણે । ઇતિ કોશપ્રકરણં સમાસાત્ કથિતં કિલ ॥
ચતુર્થ અધ્યાય
રાષ્ટ્ર પ્રકરણ
અથ મિશ્રે તૃતીયન્તુ રાષ્ટ્ર વક્ષ્યે સમાસતઃ । સ્થાવરં જઙ્ગમઞ્ચાપિ રાષ્ટ્રશબ્દેન ગીયતે ॥
યસ્યાધીનં ભવેદ્ યાવત્ તદ્રાષ્ટ્રં તસ્ય વૈ ભવેત્ ॥
કુવેરતા શતગુણાધિકા સર્વગુણાત્ તતઃ । ઈશતા ચાધિકતરા સા નાલ્પતપસઃ ફલમ્ ॥
સ દીવ્યતિ પૃથિવ્યાં તુ નાન્યો દેવો યતઃ સ્મૃતઃ ॥
યસ્યાશ્રિતો ભવેલ્લોકસ્તદ્વદાચરતિ પ્રજા । ભુઙ્ક્તે રાષ્ટ્રફલં સમ્યગતો રાષ્ટ્રકૃતં ત્વઘમ્ ॥
સ્વસ્વધર્મપરો લોકો યસ્ય રાષ્ટ્ર પ્રવર્ત્તતે । ધર્મનીતિપરો રાજા ચિરં કીર્ત્તિં સ ચાશ્નુતે ॥
ભૂમૌ યાવદ્ યસ્ય કીર્ત્તિસ્તાવત્ સ્વર્ગે સ તિષ્ઠતિ ॥
અકીર્ત્તિરેવ નરકો નાન્યોઽસ્તિ નરકો દિવિ । નરદેહાદ્ વિના ત્વન્યો દેહો નરક એવ સઃ ॥
મહત્ પાપફલં વિદ્યાદાધિવ્યાધિસ્વરૂપકમ્ । સ્વયં ધર્મપરો ભૂત્વા ધર્મે સંસ્થાપયેત્ પ્રજાઃ । પ્રમાણભૂતં ધર્મિષ્ઠમુપસર્પન્ત્યતઃ પ્રજાઃ ॥
દેશધર્મા જાતિધર્માઃ કુલધર્માઃ સનાતનાઃ । મુનિપ્રોક્તાશ્ચ યે ધર્માઃ પ્રાચીના નૂતનાશ્ચ યે ॥
તે રાષ્ટ્રગુપ્ત્યૈ સન્ધાર્ય્યા જ્ઞાત્વા યત્નેન સન્નૃપૈઃ । ધર્મસંસ્થાપનાદ્રાજા શ્રિયં કીર્ત્તિ પ્રવિન્દતિ ॥
ચતુર્ધા ભેદિતા જાતિર્બહ્મણા કર્મભિઃ પુરા । તત્તત્સાઙ્કર્ય્યાસાઙ્કર્ય્યાત્ પ્રતિલોમાનુલોમતઃ । જાત્યાનન્ત્યન્તુ સમ્પ્રાપ્તં તદ્વક્તું નૈવ શક્યતે ॥
મન્યન્તે જાતિભેદં યે મનુષ્યાણાં તુ જન્મના । ત એવ હિ વિજાનન્તિ પાર્થક્યં નામકર્મ્મભિઃ ॥
જરાયુજાણ્ડજા સ્વેદોદ્ભિજ્જા જાતિઃ સુસઙ્ગ્રહાત્ । ઉત્તમો નીચસંસર્ગાદ્ ભવેન્નીચસ્તુ જન્મના ॥
નીચો ભવેન્નોત્તમસ્તુ સંસર્ગાદ્ વાપિ જન્મના । કર્મ્મણોત્તમનીચત્વં કાલતસ્તુ ભવેદ્ ગુણૈઃ । વિદ્યાકલાશ્રયેણૈવ તન્નામ્ના જાતિરુચ્યતે ॥
ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ કર્માણિ તુ દ્વિજન્મનામ્ । પ્રતિગ્રહોઽધ્યાપનઞ્ચ યાજનં બ્રાહ્મણેઽધિકમ્ ॥
સદ્રક્ષણં દુષ્ટનાશઃ સ્વાંશાદાનન્તુ ક્ષત્રિયે । કૃષિગોગુપ્તિવાણિજ્યમધિકન્તુ વિશાં સ્મૃતમ્ ॥
દાનં સેવૈવ શૂદ્રાદેર્નીચકર્મ્મ પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
ક્રિયાભેદૈસ્તુ સર્વેષાં ભૃતિવૃત્તિરનિન્દિતા । સીરભેદૈઃ કૃષિઃ પ્રોક્તા મન્વાદ્યૈર્બ્રાહ્મણાદિષુ ॥
બ્રાહ્મણૈઃ ષોડશગવં ચતુરૂનં યથા પરૈઃ । દ્વિગવં વાન્ત્યજૈઃ સીરં દૃષ્ટ્‌વા ભૂમાર્દવં તથા ॥
બ્રાહ્મણેન વિનાન્યેષાં ભિક્ષાવૃત્તિર્વિગર્હિતા ॥
તપોવિશેષૈર્વિવિધૈર્વ્રતૈશ્ચ વિધિચોદિતૈઃ । વેદઃ કૃત્સ્નોઽધિગન્તવ્યઃ સરહસ્યો દ્વિજન્મના ॥
યોઽધીતવિદ્યઃ સકલઃ સ સર્વેષાં ગુરુર્ભવેત્ । ન ચ જાત્યાનધીતો યો ગુરુર્ભવિતુમર્હતિ ॥
વિદ્યા હ્યનન્તાશ્ચ કલાઃ સંખ્યાતું નૈવ શક્યતે । વિદ્યા મુખ્યાશ્ચ દ્વાત્રિંશચ્ચતુઃષષ્ટિઃ કલાઃ સ્મૃતાઃ ॥
યદ્ યત્ સ્યાદ્ વાચિકં સમ્યક્ કર્મ વિદ્યાભિસંજ્ઞકમ્ । શક્તો મૂકોઽપિ યત્ કર્તું કલાસંજ્ઞન્તુ તત્ સ્મૃતમ્ ॥
ઉક્તં સઙ્‌ક્ષેપતો લક્ષ્મ વિશિષ્ટં પૃથગુચ્યતે । વિદ્યાનાઞ્ચ કલાનાઞ્ચ નામાનિ તુ પૃથક્ પૃથક્ ॥
ઋગ્યજુઃ સામ ચાથર્વા વેદા આયુર્ધનુઃ ક્રમાત્ । ગાન્ધર્વશ્ચૈવ તન્ત્રાણિ ઉપવેદાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
શિક્ષા વ્યાકરણં કલ્પો નિરુક્તં જ્યોતિષં તથા । છન્દઃ ષડઙ્ગાનીમાનિ વેદાનાં કીર્ત્તિતાનિ હિ ॥
મીમાંસાતર્કસાંખ્યાનિ વેદાન્તો યોગ એવ ચ । ઇતિહાસાઃ પુરાણાનિ સ્મૃતયો નાસ્તિકં મતમ્ ॥
અર્થશાસ્ત્રં કામશાસ્ત્રં તથા શિલ્પમલઙ્કૃતિઃ । કાવ્યાનિ દેશભાષાવસરોક્તિર્યાવનં મતમ્ । દેશાદિધર્મા દ્વાત્રિંશદેતા વિદ્યાભિસંજ્ઞિતાઃ ॥
મન્ત્રબ્રાહ્મણયોર્વેદનામ પ્રોક્તમૃગાદિષુ ॥
જપહોમાર્ચનં યસ્ય દેવતાપ્રીતિદં ભવેત્ । ઉચ્ચારાન્મન્ત્રસંજ્ઞં તદ્વિનિયોગિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ॥
ઋગ્રૂપા યત્ર યે મન્ત્રાઃ પાદશોઽર્દ્ધર્ચશોઽપિ વા । યેષાં હૌત્રં સ ઋગ્ભાગઃ સમાખ્યાનં ચ યત્ર વા ॥
પ્રશ્લિષ્ટપઠિતા મન્ત્રા વૃત્તગીતિવિવર્જિતાઃ । આધ્વર્ય્યવં યત્ર કર્મ્મ ત્રિગુણં યત્ર પાઠનમ્ । મન્ત્રબ્રાહ્મણયોરેવ યજુર્વેદઃ સ ઉચ્યતે ॥
ઉદ્‌ગીથં યસ્ય શસ્ત્રાદેર્યજ્ઞે તત્ સામસંજ્ઞકમ્ ॥
અથર્વાઙ્ગિરસો નામ હ્યુપાસ્યોપાસનાત્મકઃ । ઇતિ વેદચતુષ્કન્તુ હ્યુદ્દિષ્ટઞ્ચ સમાસતઃ ॥
વિન્દત્યાયુર્વેત્તિ સમ્યગાકૃત્યૌષધિહેતુતઃ । યસ્મિન્નૃગ્વેદોપવેદઃ સ ચાયુર્વેદસંજ્ઞકઃ ॥
યુદ્ધશસ્ત્રાસ્ત્રવ્યૂહાદિરચનાકુશલો ભવેત્ । યજુર્વેદોપવેદોઽયં ધનુર્વેદસ્તુ યેન સઃ ॥
સ્વરૈરુદાત્તાદિધર્મૈસ્તન્ત્રીકણ્ઠોત્થિતૈઃ સદા । સતાલૈર્ગાનવિજ્ઞાનં ગાન્ધર્વો વેદ એવ સઃ ॥
વિવિધોપાસ્યમન્ત્રાણાં પ્રયોગાઃ સુવિભેદતઃ । કથિતાઃ સોપસંહારાસ્તદ્ધર્મનિયમૈશ્ચ ષટ્ । અથર્વણાં ચોપવેદસ્તન્ત્રરૂપઃ સ એવ હિ ॥
સ્વરતઃ કાલતઃ સ્થાનાત્ પ્રયત્નાનુપ્રદાનતઃ । સવનાદ્યૈશ્ચ સા શિક્ષા વર્ણાનાં પાઠશિક્ષણાત્ ॥
પ્રયોગો યત્ર યજ્ઞાનામુક્તો બ્રાહ્મણશેષતઃ । શ્રૌતકલ્પઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ્માર્ત્તકલ્પસ્તથેતરઃ ॥
વ્યાકૃતાઃ પ્રત્યયાદ્યૈશ્ચ ધાતુસન્ધિસમાસતઃ । શબ્દા યત્ર વ્યાકરણમેતદ્ધિ બહુલિઙ્ગતઃ ॥
શબ્દનિર્વચનં યત્ર વાક્યાર્થૈકાર્થસઙ્‌ગ્રહઃ । નિરુક્તં તત્ સમાખ્યાનાદ્ વેદાઙ્ગ શ્રોત્રસંજ્ઞકમ્ ॥
નક્ષત્રગ્રહગમનૈઃ કાલો યેન વિધીયતે । સંહિતાભિશ્ચ હોરાભિર્ગણિતૈર્જ્યોતિષં હિ તત્ ॥
મ્યરસ્તજભ્રગૈર્લાન્તૈઃ પદ્યં યત્ર પ્રમાણતઃ । કલ્પ્યતે છન્દઃશાસ્ત્રં તદ્ વેદાનાં પાદરૂપધૃક્ ॥
યત્ર વ્યવસ્થિતા ચાર્થકલ્પના વિધિભેદતઃ । મીમાંસા વેદવાક્યાનાં સૈવ ન્યાયશ્વ કીર્ત્તિતઃ ॥
ભાવાભાવપદાર્થાનાં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણતઃ । સવિવેકો યત્ર તર્કઃ કણાદાદિમતં ચ યત્ ॥
પુરુષોઽષ્ટૌ પ્રકૃતયો વિકારાઃ ષોડશેતિ ચ । તત્ત્વાદિસંખ્યાવૈશિષ્ટ્યાત્ સાંખ્યમિત્યભિધીયતે ॥
બ્રહૌકમદ્વિતીયં સ્યાન્નાના નેહાસ્તિ કિઞ્ચન । માયિકં સર્વમજ્ઞાનાદ્ ભાતિ વેદાન્તિનાં મતમ્ ॥
ચિત્તવૃત્તિનિરોધસ્તુ પ્રાણસંયમનાદિભિઃ । તદ્ યોગશાસ્ત્રં વિજ્ઞેયં યસ્મિન્ ધ્યાનસમાધિતઃ ॥।
પ્રાગ્વૃત્તકથનં ચૈકરાજકૃત્યમિષાદિતઃ । યસ્મિન્ સ ઇતિહાસઃ સ્યાત્ પુરાવૃત્તઃ સ એવ હિ ॥
સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ । વંશાનુચરિતં યસ્મિન્ પુરાણં તદ્ વિકીર્ત્તિતમ્ ॥
વર્ણાદિધર્મ્મસ્મરણં યત્ર વેદાવિરોધકમ્ । કીર્ત્તનં ચાર્થશાસ્ત્રાણાં સ્મૃતિઃ સા ચ પ્રકીર્ત્તિતા ॥
યુક્તિર્બલીયસી યત્ર સર્વં સ્વાભાવિકં મતમ્ । કસ્યાપિ નેશ્વરઃ કર્ત્તા ન વેદો નાસ્તિકં હિ તત્ ॥
શ્રુતિસ્મૃત્યવિરોધેન રાજવૃત્તાદિશાસનમ્ । સુયુક્ત્યાર્થાર્જનં યત્ર હ્યર્થશાસ્ત્રં તદુચ્યતે ॥

શશાદિભેદતઃ પુંસામનુકૂલાદિભેદતઃ । પદ્મિન્યાદિપ્રભેદેન સ્ત્રીણાં સ્વીયાદિભેદતઃ । તત્ કામશાસ્ત્રં સત્ત્વાદેર્લક્ષ્મ યત્રાસ્તિ ચોભયોઃ ॥
પ્રાસાદપ્રતિમારામગૃહવાપ્યાદિસત્કૃતિઃ । કથિતા યત્ર તચ્છિલ્પશાસ્ત્રમુક્તં મહર્ષિભિઃ ॥
સમન્યૂનાધિકત્વેન સારૂપ્યાદિપ્રભેદતઃ । અન્યોઽન્યગુણભૂષા તુ વર્ણ્યતેઽલઙ્‌કૃતિશ્ચ સા ॥
સરસાલઙ્કૃતાદુષ્ટશબ્દાર્થં કાવ્યમેવ તત્ । વિલક્ષણચમત્કારબીજં પદ્યાદિભેદતઃ ॥
લોકસઙ્કેતતોઽર્થાનાં સુગ્રહા વાક્ તુ દૈશિકી ॥
વિના કૌશિકશાસ્ત્રીયસઙ્કેતૈઃ કાર્ય્યસાધિકા । યથાકાલોચિતા વાગ્ વાવસરોક્તિશ્ચ સા સ્મૃતા ॥
ઈશ્વરઃ કારણં યત્રાદૃશ્યોઽસ્તિ જગતઃ સદા । શ્રુતિસ્મૃતી વિના ધર્માધર્મૌ સ્તસ્તચ્ચ યાવનમ્ । શ્રુત્યાદિભિન્નધર્મોઽસ્તિ યત્ર તદ્ યાવનં મતમ્ ॥
કલ્પિતશ્રુતિમૂલો વામૂલો લોકૈર્ધૃતઃ સદા । દેશાદિધર્મ્મઃ સ જ્ઞેયો દેશે દેશે કુલે કુલે ॥
પૃથક્ પૃથક્ તુ વિદ્યાનાં લક્ષણં સમ્પ્રકાશિતમ્ । કલાનાં ન પૃથઙ્નામ લક્ષ્મ ચાસ્તીહ કેવલમ્ ॥
પૃથક્ પૃથક્ ક્રિયાભિર્હિ કલાભેદસ્તુ જાયતે । યાં યાં કલાં સમાશ્રિત્ય તન્નામ્ના જાતિરુચ્યતે ॥
હાવભાવાદિસંયુક્તં નર્ત્તનં તુ કલા સ્મૃતા । અનેકવાદ્યકરણે જ્ઞાનં તદ્વાદને કલા ॥
વસ્ત્રાલઙ્કારસન્ધાનં સ્ત્રીપુંસોશ્ચ કલા સ્મૃતા । અનેકરૂપાવિર્ભાવકૃતિજ્ઞાનં કલા સ્મૃતા ॥
શય્યાસ્તરણસંયોગપુષ્પાદિગ્રથનં કલા । દ્યૂતાદ્યનેકક્રીડાભી રઞ્જનં તુ કલા સ્મૃતા ॥
અનેકાસનસન્ધાનૈ રતેર્જ્ઞાનં કલા સ્મૃતા । કલાસપ્તકમેતદ્ધિ ગાન્ધર્વે સમુદાહૃતમ્ ॥
મકરન્દાસવાદીનાં મદ્યાદીનાં કૃતિઃ કલા । શલ્યગૂઢાહૃતૌ જ્ઞાનં શિરાવ્રણવ્યધે કલા ॥
હિઙ્ગ્વાદિરસસંયોગાદન્નાદિપચનં કલા । વૃક્ષાદિપ્રસવારોપપાલનાદિકૃતિઃ કલા ॥
પાષાણધાત્વાદિદૃતિસ્તદ્ભસ્મીકરણં કલા । યાવદિક્ષુવિકારાણાં કૃતિજ્ઞાનં કલા સ્મૃતા ॥
ધાત્વૌષધીનાં સંયોગક્રિયાજ્ઞાનં કલા સ્મૃતા । ધાતુસાઙ્કર્ય્યપાર્થક્યકરણન્તુ કલા સ્મૃતા ॥
સંયોગાપૂર્વવિજ્ઞાનં ધાત્વાદીનાં કલા સ્મૃતા । ક્ષારનિષ્કાસનજ્ઞાનં કલાસંજ્ઞન્તુ તત્ સ્મૃતમ્ । કલાદશકમેતદ્ધિ હ્યાયુર્વેદાગમેષુ ચ ॥
શસ્ત્રસન્ધાનવિક્ષેપઃ પદાદિન્યાસતઃ કલા । સન્ધ્યાઘાતાકૃષ્ટિભેદૈર્મલ્લયુદ્ધં કલા સ્મૃતા ॥
બાહુયુદ્ધન્તુ મલ્લાનામશસ્ત્રં મુષ્ટિભિઃ સ્મૃતમ્ । મૃતસ્ય તસ્ય ન સ્વર્ગો યશો નેહાપિ વિદ્યતે ॥
બલદર્પવિનાશાન્તં નિયુદ્ધં યશસે રિપોઃ । ન કસ્યાસીદ્ધિ કુર્ય્યાદ્ વૈ પ્રાણાન્તં બાહુયુદ્ધકમ્ ॥
કૃતપ્રતિકૃતૈશ્ચિત્રૈર્બાહુભિશ્ચ સુસઙ્કટૈઃ । સન્નિપાતાવઘાતૈશ્ચ પ્રમાદોન્મથનૈસ્તથા । કૃતં નિપીડનં જ્ઞેયં તન્મુક્તિસ્તુ પ્રતિક્રિયા ॥
કલાભિલક્ષિતે દેશે યન્ત્રાદ્યસ્ત્રનિપાતનમ્ । વાદ્યસઙ્કેતતો વ્યૂહરચનાદિ કલા સ્મૃતા ॥
ગજાશ્વરથગત્યા તુ યુદ્ધસંયોજનં કલા । કલાપઞ્ચકમેતદ્ધિ ધનુર્વેદાગમે સ્થિતમ્ ॥
વિવિધાસનમુદ્રાભિર્દેવતાતોષણં કલા । સારથ્યં ચ ગજાશ્વાદેર્ગતિશિક્ષા કલા સ્મૃતા ॥
મૃત્તિકાકાષ્ઠપાષાણધાતુભાણ્ડાદિસત્ક્રિયા । પૃથક્ કલાચતુષ્કં તુ ચિત્રાદ્યાલેખનં કલા ॥
તડાગવાપીપ્રાસાદસમભૂમિક્રિયા કલા । ઘટ્યાદ્યનેકયન્ત્રાણાં વાદ્યાનાન્તુ કૃતિઃ કલા ॥
હીનમધ્યાદિસંયોગવર્ણાદ્યૈ રઞ્જનં કલા । જલવાય્વગ્નિસંયોગનિરોધૈશ્ચ ક્રિયા કલા ॥
નૌકારથાદિયાનાનાં કૃતિજ્ઞાનં કલા સ્મૃતા । સૂત્રાદિરજ્જુકરણવિજ્ઞાનન્તુ કલા સ્મૃતા ॥
અનેકતન્તુસંયોગૈઃ પટબન્ધઃ કલા સ્મૃતા । વેધાદિસદસજ્જ્ઞાનં રત્નાનાઞ્ચ કલા સ્મૃતા ॥
સ્વર્ણાદીનાન્તુ યાથાત્મ્યવિજ્ઞાનઞ્ચ કલા સ્મૃતા । કૃત્રિમસ્વર્ણરત્નાદિક્રિયાજ્ઞાનં કલા સ્મૃતા ॥
સ્વર્ણાદ્યલઙ્કારકૃતિઃ કલા લેપાદિસત્કૃતિઃ । માર્દવાદિક્રિયાજ્ઞાનં ચર્મણાન્તુ કલા સ્મૃતા ॥
પશુચર્માઙ્ગનિર્હારક્રિયાજ્ઞાનં કલા સ્મૃતા । દુગ્ધદોહાદિવિજ્ઞાનં ઘૃતાન્તન્તુ કલા સ્મૃતા ॥
સીવને કઞ્ચકાદીનાં વિજ્ઞાનન્તુ કલાત્મકમ્ । બાહ્વાદિભિશ્ચ તરણં કલાસંજ્ઞં જલે સ્મૃતમ્ ॥
માર્જને ગૃહભાણ્ડાદેર્વિજ્ઞાનન્તુ કલા સ્મૃતા । વસ્ત્રસમ્માર્જનઞ્ચૈવ ક્ષુરકર્મ કલે હ્યભે ॥
તિલમાંસાદિસ્નેહાનાં કલા નિષ્કાસને કૃતિઃ । સીરાદ્યાકર્ષણે જ્ઞાનં વૃક્ષાદ્યારોહણે કલા ॥
મનોઽનુકૂલસેવાયાઃ કૃતિજ્ઞાનં કલા સ્મૃતા । વેણુતૃણાદિપાત્રાણાં કૃતિજ્ઞાનં કલા સ્મૃતા ॥
કાચપાત્રાદિકરણવિજ્ઞાનન્તુ કલા સ્મૃતા । સંસેચનં સંહરણં જલાનાં તુ કલા સ્મૃતા ॥
લોહાભિસારશસ્ત્રાસ્ત્રકૃતિજ્ઞાનં કલા સ્મૃતા । ગજાશ્વવૃષભોષ્ટ્રાણાં પલ્યાણાદિક્રિયા કલા ॥
શિશોઃ સંરક્ષણે જ્ઞાનં ધારણે ક્રીડને કલા । સુયુક્તતાડનજ્ઞાનમપરાધિજને કલા ॥
નાનાદેશીયવર્ણાનાં સુસમ્યગ્ લેખને કલા । તામ્બૂલરક્ષાદિકૃતિવિજ્ઞાનન્તુ કલા સ્મૃતા ॥
આદાનમાશુકારિત્વં પ્રતિદાનં ચિરક્રિયા । કલાસુ દ્વૌ ગુણૌ જ્ઞેયૌ દ્વે કલે પરિકીર્ત્તિતે ॥
ચતુઃષષ્ટિકલા હ્યેતાઃ સઙ્‌ક્ષેપેણ નિદર્શિતાઃ । યાં યાં કલાં સમાશ્રિત્ય નિપુણો યો હિ માનવઃ । નૈપુણ્યકરણે સમ્યક્ તાં તાં કુર્ય્યાત્ સ એવ હિ ॥
સ્રોતઃ
શુક્રનીતિ