Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shukla Yajurveda · Chapter p4

p4.2

śrīmadvājasaneyimādhyandina śuklayajurvedasaṃhitā/
mahāmahopādhyāyasarvatantrasvatantrapratibhaśrīmaduvaṭācāryaviracitamantrabhāṣyeṇa
śrīmanmahīdharakṛtavedadīpākhyabhāṣyeṇa ca saṃvalitā /
(vividhapariśiṣṭa-mantrakośasahitā ca /)
paṇaśīkaropāhvavidvadvaralakṣmaṇaśarmatanujanuṣā vāsudevaśarmaṇā
vidvatsāhāyyena saṃśodhitā /
(dvitīyāvṛttiḥ/)
sā ceyaṃ
mumbayyāṃ
pāṇḍuraṅga jāvajīśreṣṭhinā
svīye nirṇayasāgarākhyamudraṇayantrālaye āyasākṣarairānaṅkya prākāśyaṃ nītā /
śākaḥ १८५०, sanaḥ १९२९.
mūlyaṃ ५/ sapādapañca rūpyakāḥ/
// śrīmadyājñavalkya kṛta sūryopāsanam //
yājñavalkya ṛṣiḥ
.
yajurvedaḥ
// hemādrikṛta caturvargaciṃtāmaṇisthavratakhaṃḍoktaviśvakarmaśāstrasthaṃ yajurvedarūpaṃ śikṣārūpaṃ ca //
śikṣā-yajurvedaḥ
ajāsyaḥ pītavarṇaḥ syān yajurvedo'kṣasūtradhṛk //
vāme kuliśapāṇistu bhūtidomaṃgalapradaḥ

p4.3

śikṣāśubhrābhayakarā jñānamudrāṃcitāśubhā/
akṣasūtrā sakuṃḍīkā dvibhujādaṃḍa paṃkajā

p4.37

PUBLISHER:-Pandurang Jawaji,
PRINTER:-Ramohandra Yesu Shedge,
at the "Nirnaya Sagar" Press,
26-28, Kolbbat Lane, Bombay.
athātra kaścicchrautaḥ prastāvaḥ-
'asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'rvāṅgirasa-' ityādi naikaśo
nigamāgamādiṣu bhagavanniḥśvāsātmakatvenodghuṣṭaḥ karmakāṇḍabrahmakāṇḍātmako vedo dharmārthakāmamokṣahetuḥ / sa
ca mantrabrāhmaṇātmakaḥ / tatra mantrāstāvadyajñādyanuṣṭhānakāraṇabhūtadravyadevatāprakāśakatvenāmnātāḥ / brāhmaṇa-
viṣayaścopariṣṭātsphuṭībhaviṣyati / nirdiṣṭo vedaśca prayogatrayeṇa yajñanirvāhārthamṛgyajuḥsāmabhedena bhinnastrayī-
saṃjñitaḥ / tatra hautraprayoga ṛgvedena, ādhvaryavaprayogo yajurvedena, audgātraprayogaḥ sāmavedena, brāhmayā-
jamānaprayogau tvatraivāntarbhūtau / atharvavedastu yajñānupayukto'pi śāntikapauṣṭikābhicārikādikarmaprati-
pādakatvenātyantavilakṣaṇa eveti vedatrayīto'sya pṛthaggrahaṇam / evaṃca pravacanabhedātprativedaṃ bhinnāḥ santi
bhūyasyaḥ śākhāḥ / tathāca karmakāṇḍe vyāpārabhede'pi sarvāsāṃ vedaśākhānāmaikarūpyameva brahmakāṇḍamiti
caturṇāṃ vedānāṃ prayojanabhedena bhedo nigamapārāvārapārīṇairmaharṣibhiḥ kṛto nirdiṣṭaḥ /
prasaṅgādiha śuklayajurvedayājñavalkyasaṃbaddhamaitihyaṃ kiṃciducyate / tathāhi śrīmajjagadīśasisṛkṣopakrama-
nirvacanāvasare śrīmadbhāgavatadvādaśaskandhaṣaṣṭhādhyāya uktam--
sūta uvāca-samāhitātmano brahmanbrahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / hṛdyākāśādabhūnnādo vṛttirodhādvibhāvyate

p4.43

tato'kṣarasamāmnāyamasṛjadbhagavānajaḥ / antasthoṣmasvarasparśahrasvadīrghādilakṣaṇam

p4.44

tenāsau caturo vedāṃścaturbhirvadanairvibhuḥ / savyāhṛtikānsoṅkārāṃścāturhotravivakṣayā

p4.61

vaiśaṃpāyanaśiṣyā vai carakādhvaryavo'bhavan / yaccerurbrahmahatyāṃhaḥkṣapaṇaṃ svagurorvratam

p4.62

yājñavalkyaśca tacchiṣya āhāho bhagavankiyat / caritenālpasārāṇāṃ cariṣye'haṃ suduścaram

p4.63

ityukto gururapyāha kupito yāhyalaṃ tvayā / viprāvamantrā śiṣyeṇa madadhītaṃ tyajāśviti

p4.64

devarātasutaḥ so'pi charditvā yajuṣāṃ gaṇam / tato gato'tha munayo dadṛśustānyajurgaṇān

p4.65

yajūṃṣi tittirā bhūtvā tallolupatayādaduḥ / taittirīyā iti yajuḥśākhā āsansupeśalāḥ

p4.66

yājñavalkyastato brahmaṃśchandānyadhigaveṣayan / guroravidyamānāni sūpatasthe'rkamīśvaram

p4.67

yājñavalkya uvāca-ॐnamo bhagavate ādityāyākhilajagatāmātmasvarūpeṇa kālasvarūpeṇa caturvidhabhūta-
nekāyānāṃ brahmādistambaparyantānāmantarhṛdayeṣu bahirapicākāśaivopādhinā'vyavadhīyamāno bhagavāneka eva
kṣaṇalavanimeṣāvayavopacitasaṃvatsaragaṇenāpāmādānavisargābhyāmimāṃ lokayātrāmanuvahati

p4.68

yaduhavāva
vibudharṣabha savitaradastapatyanusavanamaharaharāmnāyavidhinopatiṣṭhamānānāmakhiladuritavṛjinabījāvabharjanabhagavataḥ
samabhidhīmahi tapanamaṇḍalam

p4.69

ya iha vāva sthiracaranikarāṇāṃ nijaniketanānāṃ manaindriyāsugaṇā-
nātmanaḥ svayamātmāntaryāmī pracodayati

p4.70

ya evemaṃ lokamatikarālavadanāndhakārasaṃjñājagaragrahagilitaṃ
saṃmṛtakamiva vicetanamavalokyānukampayā paramakāruṇika īkṣayaivotthāpyāharaharanusavanaṃ śreyasi svadharmā-
khyātmāvasthāne pravartayatyavanipatirivāsādhūnāṃ bhayamudīrayannaṭati

p4.71

parita āśāpālaistatratatra
kamalakośāñjalibhirupahṛtārhaṇaḥ

p4.72

atha ha bhagavaṃstava caraṇanalinayugulaṃ tribhuvanagurubhirvanditamahamayā-
tayāmayajuḥkāma upasarāmīti

p4.74

sūta uvāca-evaṃ stutaḥ sa bhagavānvājirūpadharo hariḥ / yajūṃṣyayātayāmāni munaye'dātprasāditaḥ // ७३
yajurbhirakarocchākhā daśapañcaśatairvibhuḥ / jagṛhurvājasanyastāḥ kāṇvamadhyandinādayaḥ

iti śuklayajurvedamādhyandinavājasaneyaśākhāvicārasaṃkṣepaḥ /
trayīśabditānāmṛgyajuḥsāmnāṃ lakṣaṇānyucyante-pādabaddhagāyatryādicchandoviśiṣṭā 'agnimīḻe purohitaṃ'
ityādyā ṛcaḥ / tā eva gītiviśiṣṭāḥ sāmāni / tadubhayavilakṣaṇāni yajūṃṣi 'agnīdagnīnvihara'
ityādisaṃbodhanarūpāṇi / nigadamantrā api yajurantarbhūtā eva / tadevaṃ trayyā mantravibhāgaḥ / upakrāntayajuḥ-
saṃhitāyāṃ caramaścatvāriṃśo'dhyāyo brahmapratipādakaḥ / śeṣā mūlādārabhyaikonacatvāriṃśadadhyāyāstu dharmāpara-
paryāyavividhayajñakāṇḍanirūpaṇamiti yajñajātatadaṅgopāṅganirūpaṇaparā saparikarā karmamīmāṃsopasthitā bhavati /
karmamīmāṃsāca 'athāto dharmajijñāsā' ityārabhya 'anvāhārye ca darśanāt' ityantā dvādaśādhyāyī
sugṛhītanāmadheyena bhagavatā śrījaiminimaharṣiṇā praṇītā varīvarti / tatra prathame'dhyāye dharmapramāṇam १, dvitīye
dharmabhedābhedau २, tṛtīye śeṣaśeṣibhāvaḥ ३, caturthe kratvarthapuruṣārthabhedena prayuktiviśeṣaḥ ४, pañcame
śrutyarthapaṭhanādinā kramabheda: ५, ṣaṣṭhe'dhikāraviśeṣaḥ ६, saptame sāmānyātideśaḥ ७, aṣṭame viśeṣātideśaḥ
८, navame ūhaḥ ९, daśame bādhaḥ १०, ekādaśe tantram ११, dvādaśe prasaṅgaḥ १२, iti krameṇa
dvādaśādhyāyānāṃ pratipādyārthāḥ / tathā saṃkarmakāṇḍamadhyāyacatuṣṭayātmakaṃ tenaiva maharṣivareṇa praṇītaṃ devatā-
kāṇḍasaṃjñayā prasiddhamapyupāsanākhyakarmapratipādakatvātkarmamīmāṃsāntargatameva /
brāhmaṇaṃ tu trividhaṃ vidhirūpamarthavādarūpamubhayavilakṣaṇaṃ ca / tatra śabdabhāvanā vidhiriti bhāṭṭāḥ, niyogo
vidhiriti prābhākarāḥ, iṣṭasādhanatā vidhiriti tārkikādayaḥ / sarvo'pi vidhiścaturvidhaḥ-utpattyadhikāra-vini-
yoga-prayogabhedāt / tatra devatākarmasvarūpamātrabodhako vidhirutpattividhiḥ 'āgneyo'ṣṭākapālo bhavatī'tyādiḥ/
setikartavyatākasya karaṇasya yāgādeḥ phalasaṃbandhabodhako vidhiradhikāravidhiḥ 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo
yajete'tyādiḥ / aṅgasaṃbandhabodhako vidhirviniyogavidhiḥ 'vrīhibhiryajeta', 'samidho yajatī'tyādiḥ / sāṅgapra-
dhānakarmaprayogaikyabodhakaḥ pūrvavidhitrayamelanarūpaḥ prayogavidhiḥ / sa ca śrauta ityeke / kālpa ityapare āhuḥ /
athārthavādaḥ / prāśastyanindānyataralakṣaṇayā vidhiśeṣabhūtaṃ vākyamarthavādaḥ / saca trividhaḥ guṇavādo-
'nuvādo bhūtārthavādaśca / pramāṇāntaraviruddhārthabodhako guṇavāda: 'ādityo yūpaḥ' ityādiḥ / pramāṇāntara-
prāptārthabodhako'nuvādaḥ 'agnirhimasya bheṣajaṃ' ityādiḥ / pramāṇāntaravirodhatatprāptirahitārthabodhako bhūtārtha-
vādaḥ 'indro vṛtrāya vajramudayacchat' ityādiḥ / tatra trividhānāmapyarthavādānāṃ vidhistutiparatve samāne'pi
bhūtārthavādasya svataḥprāmāṇyaṃ devatādhikaraṇanyāyāt / abādhitājñātārthajñāpakatvaṃ hi prāmāṇyam / tacca
bādhitaviṣayatvājjñātajñāpakatvācca na guṇavādānuvādayoḥ / bhūtārthavādasya tu svārthe tātparyarahitasyāpyautsa
rgika prāmāṇyaṃ na vihanyata ityevamarthavādaḥ /
athāṅgajātaṃ trividhaṃ dṛṣṭārthā-'dṛṣṭārthobhayātmakabhedāt / yaddṛṣṭārthaṃ jātiguṇakarmadravyātmakaṃ tatra
jātiguṇau 'paśunā yajeta', 'aruṇayā krīṇāti' iti kriyāsādhanatvena viniyuktau tatsādhanadravyaparicchedena
dṛṣṭenaivopakāreṇa tasya śeṣabhāvamanubhavataḥ / kathaṃ punardravyaparicchedātkarmasādhanatvamiti cet viśiṣṭadravyasya
karmasādhanatvāttasya ca viśeṣaṇādhīnapratipattikatvādapratipannasya sādhanābhāvāsaṃbhavāttatpratyupāttayorjātiguṇayostaddvāreṇa bhavati karmasādhanatvam / guṇasya tu sādhanatvaṃ śrutaṃ yathoktaprakāreṇopapādayituṃ tadviśiṣṭasya karmasādhanatvaṃ kalpyate tadeva jātiguṇayordṛṣṭārthatvam / dravyasya tu sākṣādeva karmanirvṛttiḥ / dṛṣṭameva prayojanam /
१-raviṇā'śvarūpeṇa vājebhyaḥ kesarebhyo vājena vegena vā saṃnyastāstyaktāḥ śākhā vājasanīsaṃjñā iti śrīdharasvāminaḥ /
śrīḥ
śuklayajurvedavājasaneyimādhyandinasaṃhitādhyāyaviṣayāḥ-
pūrvārdham
viṣayāḥ
१ darśapūrṇamāseṣṭiviṣayā mantrāḥ
२ darśapūrṇamāsamantrāḥ .... ....
३ ādhānāgnyupasthānacāturmāsyādimantrāḥ
४ agniṣṭome sartvigyajamānasya śālāpraveśamārabhya krītasomasya śālāpraveśāntamantrāḥ .... .... .... ....
५ saumikavedipradhāne'tra ātithyamārabhya yūpanirmāṇaparyantā mantrāḥ ....
६ agnīṣomīyapaśupradhāne yūpasaṃskāramārabhya somābhiṣavāntā mantrāḥ .... ....
७ upāṃśugrahādisavanadvayagatā dakṣiṇādānāntā mantrāḥ .... .... ....
८ tṛtīyasavanagatā ādityagrahādimantrāḥ
९ vājapeyarājasūyayajñāṅgamantrāḥ ....
१० abhiṣekārthajalādānādirājasūyaśeṣacarakasautrāmaṇīmantrāḥ .... ....
११ amicayane ukhādisamidādhyantamantrāḥ
१२ ukhādhāraṇādimantrāḥ .... ....
१३ citipuṣkaraparṇādyupadhānamantrāḥ
१४ dvitīyatṛtīyacaturthacitimantrāḥ ....
१५ pañcamacitimantrāścayanamantrāśca
१६ rudraḥ / śatarudriyākhyahomamantrāḥ
१७ cityapariṣekādijapaparyantā mantrāḥ ....
१८ vasordhārādimantrāḥ .... .... ....
१९ sautrāmaṇīyāḥ sugadīndrābhiṣekāntā mantrāḥ
२० sekādyāsandīhautrāntā mantrāḥ ....
uttarārdhamadhyāyaḥ
२१ yājyādipreṣaṇamantrāḥ
२२ āśvamedhikā mantrāḥ ....
२३ āśvamedhikāhutimantrāḥ ....
२४ āśvamedhikānāṃ paśūnāṃ devatāsaṃbandhavidhāyino mantrāḥ.... ....
२५ śādaṃdadbhirityādyaśvāṅgebhyo homaḥ ....
२६ khilasaṃjñā mantrāḥ .... ....
२७ pañcacitikasyāgnermantrāḥ ....
२८ sautrāmaṇyaṅgabhūtādyantapaśuprayājānuyājapreṣamantrāḥ ....
२९ āśvamedhiko'dhyāyaḥ / śiṣṭāśvamedhamantrāḥ
३० puruṣamedhasaṃbaddhā mantrāḥ.... ....
३१ puruṣasūktādhyāyaḥ paramātmavijñānānandādiguṇādyātmakaḥ .... ....
३२ sarvamedhasaṃbaddhā mantrāḥ .... ....
३३ sārvamedhike saptadaśakāḥ puroruggaṇāḥ
३४ anārabhyādhīto'dhyāyo brahmayajñārthakaḥ/ śivasaṃkalpādimantrāḥ ....
३५ pitṛmedhasaṃbandhino mantrāḥ .... ....
३६ pravargyāgnikāśvamedhopaniṣatsaṃbaddhā mantrāḥ śāntipāṭhārthāḥ ..... ....
३७ mahāvīrasaṃbharaṇābhyādānamantrāḥ / abhryādirauhiṇānto'dhyāyaḥ .... ....
३८ mahāvīropakrame dharmadhugdohādayaḥ ....
३९ pravargye gharmabhede prāyaścittam
४० īśāvāsyopaniṣat / jñānakāṇḍam .... ६०४
ante pariśiṣṭāni-
vedapārāyaṇavidhiḥ
yājñavalkyaśikṣā
pratijñāsūtram ३,
sarvānukramaṇī
anuvākasūtram ५,
mantrāṇāmakārādivarṇakramakośaśca ६, iti /
samāpteyaṃ śuklayajurvedasaṃhitādhyāyaviṣayānukramaṇikā /
--

Original text: śuklayajurvedaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc