શુક્લયજુર્વેદઃ · અધ્યાય p4

શ્રીમદ્વાજસનેયિમાધ્યન્દિન શુક્લયજુર્વેદસંહિતા।
મહામહોપાધ્યાયસર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રપ્રતિભશ્રીમદુવટાચાર્યવિરચિતમન્ત્રભાષ્યેણ
શ્રીમન્મહીધરકૃતવેદદીપાખ્યભાષ્યેણ ચ સંવલિતા ।
(વિવિધપરિશિષ્ટ-મન્ત્રકોશસહિતા ચ ।)
પણશીકરોપાહ્વવિદ્વદ્વરલક્ષ્મણશર્મતનુજનુષા વાસુદેવશર્મણા
વિદ્વત્સાહાય્યેન સંશોધિતા ।
(દ્વિતીયાવૃત્તિઃ।)
સા ચેયં
મુમ્બય્યાં
પાણ્ડુરઙ્ગ જાવજીશ્રેષ્ઠિના
સ્વીયે નિર્ણયસાગરાખ્યમુદ્રણયન્ત્રાલયે આયસાક્ષરૈરાનઙ્ક્ય પ્રાકાશ્યં નીતા ।
શાકઃ ૧૮૫૦, સનઃ ૧૯૨૯.
મૂલ્યં ૫। સપાદપઞ્ચ રૂપ્યકાઃ।
॥ શ્રીમદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય કૃત સૂર્યોપાસનમ્ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઋષિઃ
.
યજુર્વેદઃ
॥ હેમાદ્રિકૃત ચતુર્વર્ગચિંતામણિસ્થવ્રતખંડોક્તવિશ્વકર્મશાસ્ત્રસ્થં યજુર્વેદરૂપં શિક્ષારૂપં ચ ॥
શિક્ષા-યજુર્વેદઃ
અજાસ્યઃ પીતવર્ણઃ સ્યાન્ યજુર્વેદોઽક્ષસૂત્રધૃક્ ॥
વામે કુલિશપાણિસ્તુ ભૂતિદોમંગલપ્રદઃ

શિક્ષાશુભ્રાભયકરા જ્ઞાનમુદ્રાંચિતાશુભા।
અક્ષસૂત્રા સકુંડીકા દ્વિભુજાદંડ પંકજા

પુબ્લિસ્હેર્:-પન્દુરન્ગ્ જwઅજિ,
પ્રિન્તેર્:-રમોહન્દ્ર યેસુ સ્હેદ્ગે,
અત્ થે "નિર્નય સગર્" પ્રેસ્સ્,
26-28, કોલ્બ્બત્ લને, બોમ્બય્.
અથાત્ર કશ્ચિચ્છ્રૌતઃ પ્રસ્તાવઃ-
ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોઽર્વાઙ્ગિરસ-ઽ ઇત્યાદિ નૈકશો
નિગમાગમાદિષુ ભગવન્નિઃશ્વાસાત્મકત્વેનોદ્ઘુષ્ટઃ કર્મકાણ્ડબ્રહ્મકાણ્ડાત્મકો વેદો ધર્માર્થકામમોક્ષહેતુઃ । સ
ચ મન્ત્રબ્રાહ્મણાત્મકઃ । તત્ર મન્ત્રાસ્તાવદ્યજ્ઞાદ્યનુષ્ઠાનકારણભૂતદ્રવ્યદેવતાપ્રકાશકત્વેનામ્નાતાઃ । બ્રાહ્મણ-
વિષયશ્ચોપરિષ્ટાત્સ્ફુટીભવિષ્યતિ । નિર્દિષ્ટો વેદશ્ચ પ્રયોગત્રયેણ યજ્ઞનિર્વાહાર્થમૃગ્યજુઃસામભેદેન ભિન્નસ્ત્રયી-
સંજ્ઞિતઃ । તત્ર હૌત્રપ્રયોગ ઋગ્વેદેન, આધ્વર્યવપ્રયોગો યજુર્વેદેન, ઔદ્ગાત્રપ્રયોગઃ સામવેદેન, બ્રાહ્મયા-
જમાનપ્રયોગૌ ત્વત્રૈવાન્તર્ભૂતૌ । અથર્વવેદસ્તુ યજ્ઞાનુપયુક્તોઽપિ શાન્તિકપૌષ્ટિકાભિચારિકાદિકર્મપ્રતિ-
પાદકત્વેનાત્યન્તવિલક્ષણ એવેતિ વેદત્રયીતોઽસ્ય પૃથગ્ગ્રહણમ્ । એવંચ પ્રવચનભેદાત્પ્રતિવેદં ભિન્નાઃ સન્તિ
ભૂયસ્યઃ શાખાઃ । તથાચ કર્મકાણ્ડે વ્યાપારભેદેઽપિ સર્વાસાં વેદશાખાનામૈકરૂપ્યમેવ બ્રહ્મકાણ્ડમિતિ
ચતુર્ણાં વેદાનાં પ્રયોજનભેદેન ભેદો નિગમપારાવારપારીણૈર્મહર્ષિભિઃ કૃતો નિર્દિષ્ટઃ ।
પ્રસઙ્ગાદિહ શુક્લયજુર્વેદયાજ્ઞવલ્ક્યસંબદ્ધમૈતિહ્યં કિંચિદુચ્યતે । તથાહિ શ્રીમજ્જગદીશસિસૃક્ષોપક્રમ-
નિર્વચનાવસરે શ્રીમદ્ભાગવતદ્વાદશસ્કન્ધષષ્ઠાધ્યાય ઉક્તમ્--
સૂત ઉવાચ-સમાહિતાત્મનો બ્રહ્મન્બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ । હૃદ્યાકાશાદભૂન્નાદો વૃત્તિરોધાદ્વિભાવ્યતે

તતોઽક્ષરસમામ્નાયમસૃજદ્ભગવાનજઃ । અન્તસ્થોષ્મસ્વરસ્પર્શહ્રસ્વદીર્ઘાદિલક્ષણમ્

તેનાસૌ ચતુરો વેદાંશ્ચતુર્ભિર્વદનૈર્વિભુઃ । સવ્યાહૃતિકાન્સોઙ્કારાંશ્ચાતુર્હોત્રવિવક્ષયા

વૈશંપાયનશિષ્યા વૈ ચરકાધ્વર્યવોઽભવન્ । યચ્ચેરુર્બ્રહ્મહત્યાંહઃક્ષપણં સ્વગુરોર્વ્રતમ્

યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ તચ્છિષ્ય આહાહો ભગવન્કિયત્ । ચરિતેનાલ્પસારાણાં ચરિષ્યેઽહં સુદુશ્ચરમ્

ઇત્યુક્તો ગુરુરપ્યાહ કુપિતો યાહ્યલં ત્વયા । વિપ્રાવમન્ત્રા શિષ્યેણ મદધીતં ત્યજાશ્વિતિ

દેવરાતસુતઃ સોઽપિ છર્દિત્વા યજુષાં ગણમ્ । તતો ગતોઽથ મુનયો દદૃશુસ્તાન્યજુર્ગણાન્

યજૂંષિ તિત્તિરા ભૂત્વા તલ્લોલુપતયાદદુઃ । તૈત્તિરીયા ઇતિ યજુઃશાખા આસન્સુપેશલાઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તતો બ્રહ્મંશ્છન્દાન્યધિગવેષયન્ । ગુરોરવિદ્યમાનાનિ સૂપતસ્થેઽર્કમીશ્વરમ્

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ-ૐનમો ભગવતે આદિત્યાયાખિલજગતામાત્મસ્વરૂપેણ કાલસ્વરૂપેણ ચતુર્વિધભૂત-
નેકાયાનાં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનામન્તર્હૃદયેષુ બહિરપિચાકાશૈવોપાધિનાઽવ્યવધીયમાનો ભગવાનેક એવ
ક્ષણલવનિમેષાવયવોપચિતસંવત્સરગણેનાપામાદાનવિસર્ગાભ્યામિમાં લોકયાત્રામનુવહતિ

યદુહવાવ
વિબુધર્ષભ સવિતરદસ્તપત્યનુસવનમહરહરામ્નાયવિધિનોપતિષ્ઠમાનાનામખિલદુરિતવૃજિનબીજાવભર્જનભગવતઃ
સમભિધીમહિ તપનમણ્ડલમ્

ય ઇહ વાવ સ્થિરચરનિકરાણાં નિજનિકેતનાનાં મનૈન્દ્રિયાસુગણા-
નાત્મનઃ સ્વયમાત્માન્તર્યામી પ્રચોદયતિ

ય એવેમં લોકમતિકરાલવદનાન્ધકારસંજ્ઞાજગરગ્રહગિલિતં
સંમૃતકમિવ વિચેતનમવલોક્યાનુકમ્પયા પરમકારુણિક ઈક્ષયૈવોત્થાપ્યાહરહરનુસવનં શ્રેયસિ સ્વધર્મા-
ખ્યાત્માવસ્થાને પ્રવર્તયત્યવનિપતિરિવાસાધૂનાં ભયમુદીરયન્નટતિ

પરિત આશાપાલૈસ્તત્રતત્ર
કમલકોશાઞ્જલિભિરુપહૃતાર્હણઃ

અથ હ ભગવંસ્તવ ચરણનલિનયુગુલં ત્રિભુવનગુરુભિર્વન્દિતમહમયા-
તયામયજુઃકામ ઉપસરામીતિ

સૂત ઉવાચ-એવં સ્તુતઃ સ ભગવાન્વાજિરૂપધરો હરિઃ । યજૂંષ્યયાતયામાનિ મુનયેઽદાત્પ્રસાદિતઃ ॥ ૭૩
યજુર્ભિરકરોચ્છાખા દશપઞ્ચશતૈર્વિભુઃ । જગૃહુર્વાજસન્યસ્તાઃ કાણ્વમધ્યન્દિનાદયઃ

ઇતિ શુક્લયજુર્વેદમાધ્યન્દિનવાજસનેયશાખાવિચારસંક્ષેપઃ ।
ત્રયીશબ્દિતાનામૃગ્યજુઃસામ્નાં લક્ષણાન્યુચ્યન્તે-પાદબદ્ધગાયત્ર્યાદિચ્છન્દોવિશિષ્ટા ઽઅગ્નિમીળે પુરોહિતંઽ
ઇત્યાદ્યા ઋચઃ । તા એવ ગીતિવિશિષ્ટાઃ સામાનિ । તદુભયવિલક્ષણાનિ યજૂંષિ ઽઅગ્નીદગ્નીન્વિહરઽ
ઇત્યાદિસંબોધનરૂપાણિ । નિગદમન્ત્રા અપિ યજુરન્તર્ભૂતા એવ । તદેવં ત્રય્યા મન્ત્રવિભાગઃ । ઉપક્રાન્તયજુઃ-
સંહિતાયાં ચરમશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયો બ્રહ્મપ્રતિપાદકઃ । શેષા મૂલાદારભ્યૈકોનચત્વારિંશદધ્યાયાસ્તુ ધર્માપર-
પર્યાયવિવિધયજ્ઞકાણ્ડનિરૂપણમિતિ યજ્ઞજાતતદઙ્ગોપાઙ્ગનિરૂપણપરા સપરિકરા કર્મમીમાંસોપસ્થિતા ભવતિ ।
કર્મમીમાંસાચ ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽ ઇત્યારભ્ય ઽઅન્વાહાર્યે ચ દર્શનાત્ઽ ઇત્યન્તા દ્વાદશાધ્યાયી
સુગૃહીતનામધેયેન ભગવતા શ્રીજૈમિનિમહર્ષિણા પ્રણીતા વરીવર્તિ । તત્ર પ્રથમેઽધ્યાયે ધર્મપ્રમાણમ્ ૧, દ્વિતીયે
ધર્મભેદાભેદૌ ૨, તૃતીયે શેષશેષિભાવઃ ૩, ચતુર્થે ક્રત્વર્થપુરુષાર્થભેદેન પ્રયુક્તિવિશેષઃ ૪, પઞ્ચમે
શ્રુત્યર્થપઠનાદિના ક્રમભેદ: ૫, ષષ્ઠેઽધિકારવિશેષઃ ૬, સપ્તમે સામાન્યાતિદેશઃ ૭, અષ્ટમે વિશેષાતિદેશઃ
૮, નવમે ઊહઃ ૯, દશમે બાધઃ ૧૦, એકાદશે તન્ત્રમ્ ૧૧, દ્વાદશે પ્રસઙ્ગઃ ૧૨, ઇતિ ક્રમેણ
દ્વાદશાધ્યાયાનાં પ્રતિપાદ્યાર્થાઃ । તથા સંકર્મકાણ્ડમધ્યાયચતુષ્ટયાત્મકં તેનૈવ મહર્ષિવરેણ પ્રણીતં દેવતા-
કાણ્ડસંજ્ઞયા પ્રસિદ્ધમપ્યુપાસનાખ્યકર્મપ્રતિપાદકત્વાત્કર્મમીમાંસાન્તર્ગતમેવ ।
બ્રાહ્મણં તુ ત્રિવિધં વિધિરૂપમર્થવાદરૂપમુભયવિલક્ષણં ચ । તત્ર શબ્દભાવના વિધિરિતિ ભાટ્ટાઃ, નિયોગો
વિધિરિતિ પ્રાભાકરાઃ, ઇષ્ટસાધનતા વિધિરિતિ તાર્કિકાદયઃ । સર્વોઽપિ વિધિશ્ચતુર્વિધઃ-ઉત્પત્ત્યધિકાર-વિનિ-
યોગ-પ્રયોગભેદાત્ । તત્ર દેવતાકર્મસ્વરૂપમાત્રબોધકો વિધિરુત્પત્તિવિધિઃ ઽઆગ્નેયોઽષ્ટાકપાલો ભવતીઽત્યાદિઃ।
સેતિકર્તવ્યતાકસ્ય કરણસ્ય યાગાદેઃ ફલસંબન્ધબોધકો વિધિરધિકારવિધિઃ ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો
યજેતેઽત્યાદિઃ । અઙ્ગસંબન્ધબોધકો વિધિર્વિનિયોગવિધિઃ ઽવ્રીહિભિર્યજેતઽ, ઽસમિધો યજતીઽત્યાદિઃ । સાઙ્ગપ્ર-
ધાનકર્મપ્રયોગૈક્યબોધકઃ પૂર્વવિધિત્રયમેલનરૂપઃ પ્રયોગવિધિઃ । સ ચ શ્રૌત ઇત્યેકે । કાલ્પ ઇત્યપરે આહુઃ ।
અથાર્થવાદઃ । પ્રાશસ્ત્યનિન્દાન્યતરલક્ષણયા વિધિશેષભૂતં વાક્યમર્થવાદઃ । સચ ત્રિવિધઃ ગુણવાદો-
ઽનુવાદો ભૂતાર્થવાદશ્ચ । પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધાર્થબોધકો ગુણવાદ: ઽઆદિત્યો યૂપઃઽ ઇત્યાદિઃ । પ્રમાણાન્તર-
પ્રાપ્તાર્થબોધકોઽનુવાદઃ ઽઅગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજંઽ ઇત્યાદિઃ । પ્રમાણાન્તરવિરોધતત્પ્રાપ્તિરહિતાર્થબોધકો ભૂતાર્થ-
વાદઃ ઽઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમુદયચ્છત્ઽ ઇત્યાદિઃ । તત્ર ત્રિવિધાનામપ્યર્થવાદાનાં વિધિસ્તુતિપરત્વે સમાનેઽપિ
ભૂતાર્થવાદસ્ય સ્વતઃપ્રામાણ્યં દેવતાધિકરણન્યાયાત્ । અબાધિતાજ્ઞાતાર્થજ્ઞાપકત્વં હિ પ્રામાણ્યમ્ । તચ્ચ
બાધિતવિષયત્વાજ્જ્ઞાતજ્ઞાપકત્વાચ્ચ ન ગુણવાદાનુવાદયોઃ । ભૂતાર્થવાદસ્ય તુ સ્વાર્થે તાત્પર્યરહિતસ્યાપ્યૌત્સ
ર્ગિક પ્રામાણ્યં ન વિહન્યત ઇત્યેવમર્થવાદઃ ।
અથાઙ્ગજાતં ત્રિવિધં દૃષ્ટાર્થા-ઽદૃષ્ટાર્થોભયાત્મકભેદાત્ । યદ્દૃષ્ટાર્થં જાતિગુણકર્મદ્રવ્યાત્મકં તત્ર
જાતિગુણૌ ઽપશુના યજેતઽ, ઽઅરુણયા ક્રીણાતિઽ ઇતિ ક્રિયાસાધનત્વેન વિનિયુક્તૌ તત્સાધનદ્રવ્યપરિચ્છેદેન
દૃષ્ટેનૈવોપકારેણ તસ્ય શેષભાવમનુભવતઃ । કથં પુનર્દ્રવ્યપરિચ્છેદાત્કર્મસાધનત્વમિતિ ચેત્ વિશિષ્ટદ્રવ્યસ્ય
કર્મસાધનત્વાત્તસ્ય ચ વિશેષણાધીનપ્રતિપત્તિકત્વાદપ્રતિપન્નસ્ય સાધનાભાવાસંભવાત્તત્પ્રત્યુપાત્તયોર્જાતિગુણયોસ્તદ્દ્વારેણ ભવતિ કર્મસાધનત્વમ્ । ગુણસ્ય તુ સાધનત્વં શ્રુતં યથોક્તપ્રકારેણોપપાદયિતું તદ્વિશિષ્ટસ્ય કર્મસાધનત્વં કલ્પ્યતે તદેવ જાતિગુણયોર્દૃષ્ટાર્થત્વમ્ । દ્રવ્યસ્ય તુ સાક્ષાદેવ કર્મનિર્વૃત્તિઃ । દૃષ્ટમેવ પ્રયોજનમ્ ।
૧-રવિણાઽશ્વરૂપેણ વાજેભ્યઃ કેસરેભ્યો વાજેન વેગેન વા સંન્યસ્તાસ્ત્યક્તાઃ શાખા વાજસનીસંજ્ઞા ઇતિ શ્રીધરસ્વામિનઃ ।
શ્રીઃ
શુક્લયજુર્વેદવાજસનેયિમાધ્યન્દિનસંહિતાધ્યાયવિષયાઃ-
પૂર્વાર્ધમ્
વિષયાઃ
૧ દર્શપૂર્ણમાસેષ્ટિવિષયા મન્ત્રાઃ
૨ દર્શપૂર્ણમાસમન્ત્રાઃ .... ....
૩ આધાનાગ્ન્યુપસ્થાનચાતુર્માસ્યાદિમન્ત્રાઃ
૪ અગ્નિષ્ટોમે સર્ત્વિગ્યજમાનસ્ય શાલાપ્રવેશમારભ્ય ક્રીતસોમસ્ય શાલાપ્રવેશાન્તમન્ત્રાઃ .... .... .... ....
૫ સૌમિકવેદિપ્રધાનેઽત્ર આતિથ્યમારભ્ય યૂપનિર્માણપર્યન્તા મન્ત્રાઃ ....
૬ અગ્નીષોમીયપશુપ્રધાને યૂપસંસ્કારમારભ્ય સોમાભિષવાન્તા મન્ત્રાઃ .... ....
૭ ઉપાંશુગ્રહાદિસવનદ્વયગતા દક્ષિણાદાનાન્તા મન્ત્રાઃ .... .... ....
૮ તૃતીયસવનગતા આદિત્યગ્રહાદિમન્ત્રાઃ
૯ વાજપેયરાજસૂયયજ્ઞાઙ્ગમન્ત્રાઃ ....
૧૦ અભિષેકાર્થજલાદાનાદિરાજસૂયશેષચરકસૌત્રામણીમન્ત્રાઃ .... ....
૧૧ અમિચયને ઉખાદિસમિદાધ્યન્તમન્ત્રાઃ
૧૨ ઉખાધારણાદિમન્ત્રાઃ .... ....
૧૩ ચિતિપુષ્કરપર્ણાદ્યુપધાનમન્ત્રાઃ
૧૪ દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થચિતિમન્ત્રાઃ ....
૧૫ પઞ્ચમચિતિમન્ત્રાશ્ચયનમન્ત્રાશ્ચ
૧૬ રુદ્રઃ । શતરુદ્રિયાખ્યહોમમન્ત્રાઃ
૧૭ ચિત્યપરિષેકાદિજપપર્યન્તા મન્ત્રાઃ ....
૧૮ વસોર્ધારાદિમન્ત્રાઃ .... .... ....
૧૯ સૌત્રામણીયાઃ સુગદીન્દ્રાભિષેકાન્તા મન્ત્રાઃ
૨૦ સેકાદ્યાસન્દીહૌત્રાન્તા મન્ત્રાઃ ....
ઉત્તરાર્ધમધ્યાયઃ
૨૧ યાજ્યાદિપ્રેષણમન્ત્રાઃ
૨૨ આશ્વમેધિકા મન્ત્રાઃ ....
૨૩ આશ્વમેધિકાહુતિમન્ત્રાઃ ....
૨૪ આશ્વમેધિકાનાં પશૂનાં દેવતાસંબન્ધવિધાયિનો મન્ત્રાઃ.... ....
૨૫ શાદંદદ્ભિરિત્યાદ્યશ્વાઙ્ગેભ્યો હોમઃ ....
૨૬ ખિલસંજ્ઞા મન્ત્રાઃ .... ....
૨૭ પઞ્ચચિતિકસ્યાગ્નેર્મન્ત્રાઃ ....
૨૮ સૌત્રામણ્યઙ્ગભૂતાદ્યન્તપશુપ્રયાજાનુયાજપ્રેષમન્ત્રાઃ ....
૨૯ આશ્વમેધિકોઽધ્યાયઃ । શિષ્ટાશ્વમેધમન્ત્રાઃ
૩૦ પુરુષમેધસંબદ્ધા મન્ત્રાઃ.... ....
૩૧ પુરુષસૂક્તાધ્યાયઃ પરમાત્મવિજ્ઞાનાનન્દાદિગુણાદ્યાત્મકઃ .... ....
૩૨ સર્વમેધસંબદ્ધા મન્ત્રાઃ .... ....
૩૩ સાર્વમેધિકે સપ્તદશકાઃ પુરોરુગ્ગણાઃ
૩૪ અનારભ્યાધીતોઽધ્યાયો બ્રહ્મયજ્ઞાર્થકઃ। શિવસંકલ્પાદિમન્ત્રાઃ ....
૩૫ પિતૃમેધસંબન્ધિનો મન્ત્રાઃ .... ....
૩૬ પ્રવર્ગ્યાગ્નિકાશ્વમેધોપનિષત્સંબદ્ધા મન્ત્રાઃ શાન્તિપાઠાર્થાઃ ..... ....
૩૭ મહાવીરસંભરણાભ્યાદાનમન્ત્રાઃ । અભ્ર્યાદિરૌહિણાન્તોઽધ્યાયઃ .... ....
૩૮ મહાવીરોપક્રમે ધર્મધુગ્દોહાદયઃ ....
૩૯ પ્રવર્ગ્યે ઘર્મભેદે પ્રાયશ્ચિત્તમ્
૪૦ ઈશાવાસ્યોપનિષત્ । જ્ઞાનકાણ્ડમ્ .... ૬૦૪
અન્તે પરિશિષ્ટાનિ-
વેદપારાયણવિધિઃ
યાજ્ઞવલ્ક્યશિક્ષા
પ્રતિજ્ઞાસૂત્રમ્ ૩,
સર્વાનુક્રમણી
અનુવાકસૂત્રમ્ ૫,
મન્ત્રાણામકારાદિવર્ણક્રમકોશશ્ચ ૬, ઇતિ ।
સમાપ્તેયં શુક્લયજુર્વેદસંહિતાધ્યાયવિષયાનુક્રમણિકા ।
--