Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shri Bhashya · Chapter p2

p2.1

śrībhāṣyam
1.1.1
akhilabhuvanajanmasthemabhaṅgādilīle vinatavividhabhūtavrātarakṣaikadīkṣe /
śrutiśirasi vidīpte brahmaṇi śrīnivāse bhavatu mama parasmin śemuṣī bhaktirūpā

p2.1

pārāśaryavacassudhāmupaniṣaddugdhābdhimadhyoddhṛtām /
saṃsārāgnividīpanavyapagataprāṇātmasañjīvinīm //
pūrvācāryasurakṣitāṃ bahumativyāghātadūrasthitā-
mānītāntu nijākṣaraissumanaso bhaumāḥpibantvanvaham //
bhagavadvodhāyanakṛtāṃ vistīrṇāṃ brahmasūtravṛttiṃ pūrvācāryāssaṃcikṣiṣustanmatānusāreṇa sūtrākṣarāṇi vyākhyāsyante /
1.1.1 athā'to brahmajijñāsā

p2.2

1.1.1
ataśśabdo vṛttasya hetubhāve / adhītasāṅgasaśiraskavedasyādhigatālpāsthiraphalakevalakarmajñānatayā sañjātamokṣā-bhilāṣasyā'nantāsthiraphalabrahmajijñāsā hyanantarabhāvinī / brahmaṇo jijñāsā - brahmajijñāsā, brahmaṇa iti karmāṇi ṣaṣṭhī "karttṛkarmaṇoḥ kṛtī"ti viśeṣavidhānāt / yadyapi sambandhasāmānyaparigrahepi jijñāsāyāḥ karmāpekṣatavena karmārthatvasiddhiḥ, tathāpyākṣepataḥ prāptādābhidhānikasyaiva grāhyatvātkarmaṇi ṣaṣṭhī gṛhyate / na ca "pratipadavidhānā ṣaṣṭhī na samasyata" iti karmaṇi ṣaṣṭhayāḥ samāsaniṣedhaḥ śaṅkanīyāḥ "kṛdyogā ca ṣaṣṭhī samasyata" iti pratiprasava-sadbhāvāt / brahmaśabdena ca svabhāvato nirastanikhiladoṣo'navadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇa-guṇagaṇaḥ puruṣo-ttamo'bhidhīyate / sarvatra bṛhattvaguṇayogena hi brahmaśabdaḥ, bṛhattvaṃ ca svarūpeṇa guṇaiśca yatrāna-vadhikātiśayaṃ sosya mukhyorthaḥ / sa ca sarveśvara eva, ato brahmaśabdastatraiva mukhyavṛttaḥ / tasmādanyatra tadguṇa-leśayogādaupacārikaḥ, anekārthakalpanāyogāt, bhagavacchabdavat / tāpatrayāturairamṛtatvāya sa eva jijñāsyaḥ / atassarveśvara eva jijñā-sākarmabhūtaṃ brahma / jñātumicchā - jijñāsā icchāyā iṣyamāṇapradhānatvādiṣyamāṇaṃ jñānamiha vidhīyate / mīmāṃsā-pūrvabhāgajñātasya karmaṇo'lpāsthiraphalatvāduparitanabhāgāvaseyasya brahmajñāna-syānantākṣayaphalatvācca, pūrvavṛttā-tkarmajñānādanantaraṃ tata eva hetorbrahma jñātavyamityuktaṃbhavati / tadāha vṛttikāraḥ- "vṛttātkarmādhigamādanantaraṃ brahmavividiṣā" iti / vakṣyati ca karmabrahmamīmāṃsayoraikaśāstryaṃ "saṃhitametacchārīrakaṃ jaiminīyena ṣoḍaśalakṣa-ṇeneti śāstraikatvasiddhiḥ"riti, ataḥ pratipipādayiṣitārthabhedena ṣaṭkabhedavadadhyāyabhedavacca pūrvottaramīmāṃsayorbhedaḥ/
mīmāṃsāśāstram - "athāto dharmajijñāsā" ityārabhya "anāvṛttiśśabdādanāvṛttiśśabdāt" ityevamantaṃ saṅgati-viśeṣeṇa viśiṣṭakramam / tathāhi- prathamaṃ tāvat "svādhyāyo'dhyetavya" ityadhyayanenaiva svādhyāya taccādhyayanaṃ kiṃ rūpaṃ ? kathaṃ ca karttavyam ? ityapekṣāyām "aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇamupanīyata tamadhyāpayet" ityanena
"śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā upākṛtya yathāvidhi / yuktaśchandāṃsyadhīyīta māsānviprorddhapañcamān //"
ityādivrataniyamaviśeṣopadeśaiścapekṣitāni vidhīyante / evaṃ satsantānaprasūtasadācāraniṣṭhātmaguṇopetaveda-vidācāryopanītasya vrataniyamaviśeṣayuktasyācāryoccāraṇānūccāraṇarūpamakṣararāśigrahaṇaphalamadhyayanamityavagamte / adhyayanañca svādhyāyasaṃskāraḥ "svādhyāyo'dhyetavya" iti svādhyāyasya kamartvāvagamāt / saṃskāro hi nāma kāryāntarayogyatākaraṇam /
saṃskāryatvañca svādhyāyasya yuktam, dharmārthakāmamokṣarūpapuruṣārthacatuṣṭayatatsādhanāvabodhitvāt / jāpādinā svarūpeṇāpi tatsādhanatvācca / evamadhyayanavidhirmantravanniyamavadakṣararāśigrahaṇamātre paryavasyati / adhyayanagṛhītasya svādhyāyasya svabhāvata eva prayojanavadarthāvabodhitvadarśanāt / gṛhītātsvādhyāyādavagamya-mānāt prayojanavato'rthānāpātato dṛṣṭvā tatsvarūpaprakāraviśeṣanirṇayaphalavedavākyavicārarūpamīmāṃsāśravaṇe-'dhītavedaḥ puruṣaḥ svayameva pravarttate / tatra karmavidhisvarūpe nirūpite karmaṇāmalpāsthiraghalatvaṃ dṛṣṭvā adhyayana-gṛhītasvādhyāyopaniṣadvākyeṣu cāmṛtatvarūpānantasthiraphalāpātapratītestannirṇayaphalavedāntavicārarūpaśā-rīrakamīmāṃsāyāmadhikaroti / tathā ca vedāntavākyāni kevalakamarphalasya kṣayitvaṃ brahmajñānasya cākṣayaphalatvaṃ darśayanti "tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyate, evamevātra puṇyacito lokaḥ kṣīyate" "antavadevāsya tadbhavati" "nahyadhruvaiḥ prāpyate" "plavā hyete adṛḍhā yajñarūpāḥ" "parīkṣya lokān karmacitān brāhmaṇo nirvedamāyāt nāstyakṛtaḥ kṛtena tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet samitpāṇiśśrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ tasmai sa
vidvānupasannāya samyak praśāṃtacitāya śamānvitāya yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca tāṃ tattvato brahmavidyā"miti / provāca-prabrūyādityarthaḥ / "brahmavidāpnoti param" "na punamṛtyave tadekaṃ paśyati" "na paśyo mṛtyuṃ paśyati" "sa svarāḍ bhavati" "tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥpanthāayanāyavidyate" "pṛthagātmānaṃ praritāraṃ ca matvā juṣṭa-statastenāmṛtatvameti" ityādīni / nanu ca sāṅgavedādhyayanādeva kamarṇāṃ svargādi phalatvam, svargādīnāṃ ca kṣayitvaṃ brahmopāsanasyāmṛtatvaphalatvañca jñāyata eva / anantaraṃ mumukṣurbrahmajijñāsāyāmeva pravarttatām; kimarthā dharmavicārāpekṣā ? evaṃ tarhi śārīrakamāmāṃsāyāmapi na pravarttatām sāṅgādhyayanādeva kṛtsnasya jñātatvāt / satyam āpātapratītirvidyata eva, tathāpi nyāyānugṛhītasya vākyasyārthaniścāyakatādāpātapratītopyarthaḥ saṃśayaviparyayau nātivarttate; atastannirṇayāya vedāntavākyavicāraḥ karttavya iti cet; tathaiva dharmavicāropi karttavya iti paśyatu bhavān /
nanu ca brahmajijñāsā yadeva niyamenāpekṣate, tadeva pūrvavṛttaṃ vaktavyam / na dharmavicārāpekṣā brahmaji-jñāsāyāḥ, adhītavedāntasyānadhigatakarmaṇopi vedāntavākyārthavicāropapatteḥ / karmāṅgāśrayāṇyudgīthādyupā-sanānyatraiva cintyante, tadanadhigatakarmaṇo na śakyaṃ karttumiti cet, anabhijño bhavān śārīrakaśāstravijñānasya / asmin śāstre anādyavidyākṛtavividhabhedadarśananimittajanmajarāmaraṇādisāṃsārikaduḥkhasāgaranimagnasya nikhiladuḥkhamūlamithyājñānanirvahaṇāyātmaikatvavijñānaṃ pratipipādayiṣitam / asya hi bhedāvalambikarmajñānaṃ kvopayujyate ? pratyuta viruddhameva / udgīthādivicārastu karmaśeṣabhūta eva jñānarūpatvāviśeṣādihaiva kriyate, sa tu na sākṣātsaṅgataḥ, ato yatpradhānaṃ śāstraṃ tadapekṣitameva pūrvavṛttaṃ kimapi vaktavyam / bāḍham; tadapekṣitaṃ ca karmavi-jñānameva, kamarsamuccitājjñānādapavargaśruteḥ / vakṣyati ca "sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvat" iti / apekṣite ca karmaṇyajñāte kena samuccayaḥ kena neti vibhāgo na śakyate jñātum, atastadeva pūrvavṛttam / naitadyuktam, sakala-
viśeṣapratyanīkacinmātrabrahmavijñānādevāvidyānivṛtteḥ; avidyānivṛttireva hi mokṣaḥ / varṇāśramaviśeṣasādhya-sādhanetikarttavyatādyanantavikalpāspadaṃ karma sakalabhedadarśananivṛttirūpājñānanivṛtteḥ kathamiva sādhanaṃ bhavet ? śrutayaśca karmaṇāmanityaphalatvena mokṣavirodhitvaṃ, jñānasyaiva mokṣasādhanatvaṃ ca darśayanti "antava devāsya tadbhavati" "tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyate / evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate" "brahmavidāpnoti param" "brahma veda brahmaiva bhavati" "tameva viditvātimṛtyumeti" ityādyāḥ /
yadapi cedamuktam,-yajñādikarmāpekṣā vidyeti, tadvastuvirodhācchaØtyakṣaraparyālocanayā cāntaḥ karaṇa-nairmalyadvāreṇa vividiṣotpattāvupayujyate; na phalotpattau, "vividiṣantīti śravaṇāt vividiṣāyāṃ jātāyāṃ jñānotpattau śamādīnāmevāntaraṅgopāyatāṃ śrutirevāha / "śānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvātmanye-vātmānaṃ paśyet" iti /

tadevaṃ janmāntaraśatānuṣṭhitānabhisaṃhitaphalaviśeṣa karmamṛditakaṣāyasya vividiṣotpattau satyām "sadeva somyedamagra āsīt ekamevādvitīyam" "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntam" "ayamātmā brahma" "tattvamasi" ityādivākyajnyajñānādavidyā nivarttate / vākyārthajñānopayogīni ca śravaṇamanananididhyāsanāni / śravaṇaṃ nāma-vedāntavākyāni ātmaikatvavidyāpratipādakanīti tattvadarśina ācāryānnyāyayuktāthargrahaṇam / eva-mācāryopadiṣṭasyārthasya svātmanyevameva yuktamiti hetutaḥ pratiṣṭhāpanaṃ mananam / etadvirodhyanādi bhedavāsanānira-sanāyāsyaivārthasyānavaratabhāvanā nididhyāsanam / śravaṇādibhirnirastasamastabhedavāsanasya vākyārthajñānamavidyāṃ nivarttayatītyevaṃ rūpasya śravaṇasyāvaśyāpekṣitameva pūvarvṛttaṃ vaktavyam / tacca nityānityavastuvivekaḥ, śamadamā-disādhanasampat, ihāmutra phalabhogavirāgaḥ, mumukṣatvaṃ cetyetatsādhanacatuṣṭayam / anena vinā jijñāsānupapatteḥ, atharsvabhāvādevedameva pūrvavṛttamiti jñāyate /
etaduktaṃ bhavati-brahmasvarūpācchādikāvidyāmūlamapāramārthikaṃ bhedadarśanameva bandhamūlam / bandhaścāpāra-mārthikaḥ sa ca samūlo'pāramārthikatvādeva jñānenaiva nivatrtyate / nivarttakaṃ ca jñānaṃ tattvamasyādivākyajanyam / tasyaitasya vākyajanyasya jñānasya svarūpotpattau kārye vā karmaṇo nopayogaḥ, vividiṣāyābeva tu karmaṇāmu-payogaḥ / sa ca pāpamūlarajastamonibarhaṇadvāreṇa sattvavivṛddhayā bhavatītīmupayogamabhipretya "brāhmaṇā vividi-ṣanti" ityuktamiti / ataḥ karmajñānasyānupayogāduktameva sādhanacatuṣṭayaṃ pūrvavṛttamiti vaktavyam /
laghusiddhāntaḥ - atrocyate-yaduktamavidyānivṛttireva mokṣaḥ, sā ca brahmavijñānādeva bhavati, iti / tadabhyupagamyate / avidyānivṛttaye vedāntavākyairvidhitsitaṃ jñānaṃ kiṃrūpamiti vivecanīyam-kiṃ vākyādvā-kyārthajñānamātram, uta
tanmūlamupāsanātmakaṃ jñānam ? iti / na tāvadvākyajanyaṃ jñānam, tasya vidhānamanta-reṇāpi vākyādeva siddheḥ, tāvanmātreṇāvidyānivṛttyanupalabdheśca / na ca vācyam-bhedavāsanāyāmanirastāyāṃ vākyamavidyānivarttakaṃ jñānaṃ na janayati, jātepi sarvasya sahasaiva bhedajñānānivṛttirna doṣāya; candraikatve jñātepi dvicandrajñānānivṛttivat / anivṛttamapi chinnamūlatvena na bandhāya bhavati, iti / satyāṃ sāmagrayāṃ jñānānutpattya-nupapatteḥ, satyāmapi viparītavāsanāyāmāptopadeśaliṅgādibhirbādhakajñānotpattidarśanāt / satyapi vākyārthajñāne anādivāsanayā mātrayā bhedajñānamanuvarttata iti bhavatā na śakyate vaktum; bhedajñānasāmagrayā api vāsanāyā mithyārūpatvena jñānotpattyaiva nivṛttatvāt, jñānotpattāvapi mithyārūpāyāstasyā anivṛttau nivarttakānta-rābhāvāt kadācidapi nāsyāvāsanāyā nivṛttiḥ / vāsanākāryaṃ bhedajñānaṃ chinnamūlamatha cānuvarttata iti bāliśa-
bhāṣitam / dvicandrajñānādau tu bādhakasannidhāvapi mithyājñānahetoḥ paramārthatimirādidoṣasya jñānabādhyatvā-bhāvenāvinaṣṭatvāt mithyājñānānivṛttiraviruddhā / prabalapramāṇabādhitatvena bhayādikāryaṃ tu nivarttate / api ca bhedavāsanānirasanadvāreṇa jñānotpattimabhyupagacchatāṃ kadācidapi jñānotpattirna setsyati; bhedavāsanāyā anā-dikālopacitatvenāparimitatvāt, tadvirodhibhāvanāyāścālpatvādanayā tannirāsānupapatteḥ / ato vākyārtha-jñānadanyadeva dhyānopāsanādiśabdavācyaṃ jñānaṃ vedāntavākyairvidhitsitam / tathā ca śrutayaḥ "vijñāya prajñāṃ kurvīta" "anuvidya vijānāti" "omityevātmānaṃ dhyāyatha" "nicāyya taṃ mṛtyumukhātpramucyate" "ātmānameva loka-mupāsīta" "ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ" "so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ" ityevamādyāḥ / atra nididhyāsitavyaḥ ityādinaikārthyāt "anuvidya vijānāti" "vijñāya prajñāṃ kurvīta" ityeva-mādibhirvākyārthajñānasya dhyānopakārakatvāt "anuvidya" "vijñāya" ityanūdya "prajñāṃkurvīta" "vijānātī"ti dhyānaṃ vidhīyate / śrotavya iti cānuvādaḥ- svādhyāyasyārthaparatvenādhītavedaḥ puruṣaḥ prayojanavadarthāvabodhitva-darśanāttannirṇayāya svayameva śravaṇe pravarttete-iti śravaṇasya prāptatvāt / śravaṇapratiṣṭhārthatvānmananasya "mantavya" iti cānuvādaḥ, tasmāddhayanameva vidhīyate / vakṣyati ca "āvṛttirasakṛdupadeśāt" iti / tadidamapavargopāyatayā vidhitsitaṃ vedanamupāsanamityavagamyate, vidyupāsyorvyatikareṇopakramopasaṃhāradarśanāt "mano brahmetyupāsīta" ityatra "bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarccasena ya evaṃ veda" "na sa veda akṛtsno hyeṣa ātmetyevopāsīta" "yastadveda yatsa veda sa mayaitaduktaḥ" ityatra-"anu ma etāṃ bhagavo devatāṃ śādhi yāṃ devatāmupāsse" iti / dhyānaṃ ca tailadhārāvadavicchinnasmṛtisantānarūpam / "dhruvāsmṛtiḥ / smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣaḥ" iti dhruvāyāḥ smṛteravapavargopāyatvaśravaṇāt / sā ca smṛtidarśanasamānākārā "bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare" ityanenaikārthyāt / evaṃ ca sati "ātmā vā are draṣṭavya ityanena nididhyāsanasya darśanasamānākāratā vidhīyate / bhavati ca smṛterbhāvanāprakarṣāddaśarnarūpatā / vākyakāreṇaitatsarvaṃ prapañcitam / "vedanamupāsanaṃ syāt tadviṣaye śravaṇāt" iti / sarvāsūpaniṣatsu mokṣasādhanatayā vihitaṃ vedanamupā-sanamityuktam "sakṛpratyayaṃ kuryācchabdārthasya kṛtatvātprayājādivat" iti pūrvakakṣaṃ kṛtvā "siddhantūpāsanaśabdāt" iti vedanamasakṛdāvṛttaṃ mokṣasādhanamiti nirṇītam / "upāsanaṃ syād dhruvānusmṛtirdarśanānnirvacanācca" iti tasyaiva vedasyopāsanarūpasyāsakṛdāvṛttasya dhruvānusmṛtitvamupavarṇitam /
seyaṃ smṛtirdarśanarūpā pratipāditā, daśanarūpatā ca pratyakṣatāpattiḥ / evaṃ pratyakṣatāpannāmapavargasādhanabhūtāṃ smṛtiṃ viśinaṣṭi- "nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena / yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām" iti / anena kevala śravaṇamanananididhyāsanānāmātmaprāptyanupāyatvamuktavā yamevaiṣa ātmā vṛṇute tenaiva labhya" ityuktam / priyatama eva hi varaṇīyo bhavati yasyāyaṃ niratiśayapriyaḥ sa evāsya priyatamo bhavati; yathāyaṃ priyatama ātmānaṃ prāpnoti tathā svayameva bhagavān prayatata iti bhagavataivoktam "teṣāṃ satatayuktanāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam / dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te" iti "priyo hi jñānino'rtyamarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ" iti ca / ataḥ sākṣātkārarūpā smṛtiḥ smaryamāṇātyarthapriyatvena svayamapyatyarthapriyā yasya sa eva paraṇātmanā varaṇīyo bhavatīti tenaiva labhyate para ātmetyuktaṃ bhavati evaṃrūpā dhruvānusmṛtireva bhaktiśabde-nābhidhīyate,-upāsanaparyāyatvādbhaktiśabdasya / ataeva śrutismṛtibhirevamabhidhīyate "tameva viditvātimṛtyu-meti" tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati / nānyaḥ panthā ayanāya vidyate" "nāhaṃ vedairna tapasā na dānena ca cejyayā /

śakya evaṃ vidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā / bhaktayā tvananyayā śakya ahamevaṃvidhorjuna / jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa / "puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktayā labhyastvananyayā" iti / evaṃrūpāyā dhruvānusmṛteḥ sādhanāni yajñādīni
karmāṇīti-"yajñādiśruteraśvava"dityabhidhāsyate / yadyapi vividiṣantīti yajñādayo vividiṣotpattau viniyujyante tathāpi tasyaiva vedanasya dhyānarūpasyāharaharanuṣṭhīyamānasyābhyāsādheyātiśayasyāprayāṇādanuvarttamānasya brahmaprā-ptisādhanatvāttadutpattaye sarvāṇyāśramakarmāṇi yāvajjīvamanuṣṭheyāni / vakṣyati ca "āprayāṇāttatrāpi hi dṛṣṭam" agnihotrādi tu tatkāryāyaiva taddarśanāt" "sahakāritvena ca" ityādiṣu vākyakāraśca dhruvānusmṛtervivekādibhya eva niṣpattimāha / "tallabdhirvivekavimokābhyāsakriyākalyāṇanavasādānuddharṣebhyaḥ saṃbhavānnirvacanācca" iti / vive-kādīnāṃ svarūpaṃ cāha "jātyāśrayanimittāduṣṭādannātkāyaśuddhirviveka" iti / atra nirvacanam-"āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ sattvaśuddhau dhruvāsmṛti"riti / "vimokaḥ kāmānabhiṣvaṅgaḥ" iti / "śānta upāsīte"ti nirvacanam / "ārambhaṇasaṃśīlanaṃ punaḥ punarabhyāsaḥ" iti / nirvacanañca smārttamudāhṛtaṃ bhāṣyakāreṇa, "sadā tadbhāvabhāvitaḥ" iti "pañcamahāyajñādyanuṣṭhānaṃ śaktitaḥ kriyā" iti / nirvacanaṃ "kriyāvāneṣa brahmavidāṃ variṣṭhaḥ" "tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakene"ti ca / "satyārjavadayādānāhiṃsānabhidhyāḥ kalyāṇāni" iti / nirvacanam "satyena labhyaḥ" "teṣāmevaiṣa virajo brahmalokaḥ" ityādi / "deśakālavaiguṇyācchokavastvādya-nusmṛteśca tajjaṃ dainyamabhāsvaratvaṃ manaso'vasādaḥ" iti / tadviparyayo'navasādaḥ / nirvacanam "nāyamātmā balahīnena labhyaḥ" iti / "tadviparyayajā tuṣṭiruddharṣaḥ" iti / tadviparyayo'nuddharṣaḥ, atisantoṣaśca virodhītyarthaḥ / nirvacanamapi "śānto dānta" iti / evaṃ niyamayuktasyāśramavihitakarmānuṣṭhānenaiva vidyāniṣpattirityuktaṃ bhavati / tathāca śrutyantaram "vid#ā#ṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha / avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā'mṛtamaśnute" iti / atrāvi-dyāśabdābhihitaṃ varṇāśrama vihitaṃ karma / avidyayā-karmaṇā mṛtyuṃ-jñānoppattivirodhi prācīnaṃ karma / tīrtvā-apohya / vidyayā-jñānena / amṛtaṃ brahma / aśnute-prāpnotītyarthaḥ / mṛtyutaraṇopāyatayā pratītā avidyā vidyeta-rādvihitaṃ karmaiva, yathoktam-"iyāja so'pi suvahūn yajñān jñānavyapāśrayaḥ / brahmavidyāmadhiṣṭhāya tarttuṃ mṛtyuma-vidyayā" iti / jñānavirodhi ca karma puṇyapāparūpam / brahmajñānotpattivirodhitvenāniṣṭaphalatayobhayorapi pāpa-śabdābhideyatvam / asya ca jñānavirodhitvaṃ jñānotpattihetubhūtaśuddhasattvavirodhirajastamovivṛddhidvāreṇa / pāpasya ca jñānodayavirodhitvam- "eṣa evāsādhu karma kārayati / taṃ yamadho ninīṣati" iti śrutyā'vagamyate / rajastama-soryathārthajñānāvaraṇatvaṃ sattvasya ca yathārthajñānahetutvaṃ bhagavataiva pratipāditaṃ "sattvātsañjāyate jñānam" ityādinā / ataśca jñānotpattaye pāpaṃ karma nirasanīyam / tannirasanañca anabhisaṃhitaphalenānuṣṭhitena dharmeṇa / tathā ca śrutiḥ "dharmeṇa pāpamapanuvadati" iti / tadevaṃ brahmabrāptisādhanaṃ jñānaṃ sarvāśramakarmāpekṣam; ato'pekṣitakarmasvarūpajñānaṃ kevalakarmaṇāmalpāsthiraphalatvajñānañca karmamīmāṃsāvaseyamiti; saivāpekṣitā brahmajijñāsāyāḥ pūrvavṛttā vaktavyā / api ca nityānityavastunivekādayaśca mīmāṃsāśravaṇamantareṇa na sampatsyante, phalakaraṇetikartavyatādhikāri-viśeṣaniścayādṛte karmasvarūpatatphalatatsthiratvāsthiratvātmanityatvādīnāṃ duravabodhatvāt / eṣāṃ sādhanatvaṃ ca viniyogāvaseyam / viniyogaśca śrutiliṅgādibhyaḥ / sa ca tārtīyaḥ / udgīthādyupāsanāni karmasamṛddhayarthānyapi brahmadṛṣṭirūpāṇi, brahmajñānāpekṣāṇīti ihaiva cintanīyāni / tānyapi karmāṇyanabhisaṃhitaphalāni brahmavidyo-tpādakānīti tatsādguṇyāpādanānyetāni sutarāmihaiva saṅgatāni / teṣāṃ ca karmasvarūpādhigamāpekṣā sarvasammatā /
mahāpūrvapakṣaḥ / yadapyāhuḥ-aśeṣaviśeṣapratyanīkacinmātraṃ brahmaiva paramārthaḥ, tadatirekinānāvidhajñātṛ-
jñeyatatkṛtajñānabhedādi sarvaṃ tasminneva parikalpitaṃ mithyābhūtaṃ "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam" atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate-yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇamacakṣuḥ śrotraṃ tadapāṇipādaṃ nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ" "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" "niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam" yasyā'mataṃ tasya mataṃ mataṃ yasya na veda saḥ / avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām" na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ-na matermantāraṃ manvīthāḥ" "ānando brahma" "idaṃ sarvaṃ yadayamātmā" neha nānāsti kiñcana / mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati" yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati yatra tvasya sarvamātmaivābhūt tatkena kaṃ paśyettatkena kaṃ vijānīyāt" "vācārambhaṇaṃ vikāro nādeyaṃ mṛttiketyeva satyam" "yadā hyevaiṣa etasminnudara-mantaraṃ kurute atha tasya bhayaṃ bhavati" "na sthānatopi parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi" "māyāmātraṃ tu kārtsn#enāna-bhivyaktasvarūpatvāt" pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātramagocaram / vacasāmātmasaṃvedyaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam / jñānasvarūpamatyantanirmalaṃ paramārthataḥ / tamevārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam / "paramārthastvamevaiko nānyosti jagataḥ pate" yadetaddṛśyate mūrtametajjñānātmanastava / bhrāntijñānena paśyanti jagadrūpamayoginaḥ / jñānasvarūpamakhilaṃ jagadetadabuddhayaḥ / arthasvarūpaṃ paśyanto bhrāmyanto mohasaṃplave / ye tu jñānavidaḥ śuddhacetasa-ste'khilaṃ jagat / jñānātmakaṃ

prapaśyanti tvadrūpaṃ parameśvara / tasyātmaparadeheṣu sato'pyekamayaṃ hi yat / vijñānaṃ paramārtho hi dvaitino'tathyadarśinaḥ / yadyanyosti paraḥ kopi mattaḥ pārthivasattama / tadaiṣohamayaṃ cānyo vaktumeva mapīṣyate / "veṇurandhravibhedena bhedaḥ ṣaḍjādisaṃjñitaḥ / abhedavyāpino vāyostathāsau paramātmanaḥ / so'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvametadātmasvarūpaṃ tyaja bhedamoham / itīritastena sa rājavaryastatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ / vibhedajanake-'jñāne nāśamātyantikaṃ gate / ātmano brahmaṇobhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati / "ahamātmā guḍākeśasarvabhūtāśa-yasthitaḥ" "kṣetrayaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata" "na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram" ityādi-bhirvastusvarūpopadeśaparaiḥ śāstraiḥ-nirviśeṣacinmātraṃ brahmaiva satyamanyatsarvaṃ mithyā-ityabhidhānāt / mithyātvaṃ nāma-pratīyamānatvapūrvakayathāvasthitavastujñānanivattyartvam, yathā-rajjvādyadhiṣṭhāna sarpādeḥ / doṣavaśāddhi tatra tatkalpanam / evaṃ cinmātravapuṣi pare brahmāṇi doṣaparikalpitamidaṃ devatiryaṅmanuṣyastāvarādibhedaṃ sarvaṃ jagadyathā-vasthitabrahmasvarūpāvavodhabādhyaṃ mithyārūpam / doṣaśca svarūpatirodhānavividhavicitravikṣepakarī sadasadanirva-canīyā anādyavidyā / "anṛtena hi pratyūḍhāḥ" "teṣāṃ satyānāṃ satāmanṛtamapighānam" "nāsadāsīnno sadāsī-ttadānīṃ tama āsīttamasā gūḍhamagre praketam" "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram" "indro māyābhiḥ pururūpa īyate" "mama māyā duratyayā" "anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabuddhayate" ityādibhirnivirśeṣacinmātraṃ brahmaivā-nādyavidyayā sadasadanirvācyayā tirohitasvarūpaṃ svagatanānātvaṃ paśyatītyavagamyate / yathoktam-"jñānasvarūpo bhagavān yato'sāvaśeṣamūrtirna tu vastubhūtaḥ / tato hi śailābdhidharādibhedān jānīhi vijñānavijṛmbhitāni / yadā tu śuddhaṃ nijarūpi sarvakarmakṣaye jñānamapāstadoṣam / tadā hi saṅkalpataroḥ phalāni bhavanti no vastuṣu vastubhedāḥ / "tasmānna vijñānamṛte'sti kiñcit kadāciddvija vastujātam / vijñānamekaṃ nijakarmabhedavibhinna-cittairbahudhā'bhyupetam / jñānaṃ viśuddhaṃ vimalaṃ viśokamaśeṣalobhādinirastasaṅgam / ekaṃ sadaikaṃ paramaḥ pareśaḥ sa vāsudevo na yato'nyadasti / sadbhāva evaṃ bhavato mayokto jñānaṃ yathā satyamasatyamanyat / etattu yat saṃvyava-hārabhūtaṃ tatrāpi coktaṃ bhuvanāśritaṃ te" iti / asyāścāvidyāyā nirviśeṣacinmātrabrahmātmaikatvavijñānena nivṛtiṃta vadanti "na punarmṛtyave tadekaṃ paśyati na paśyo mṛtyuṃ paśyati" yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'ni-
layane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate atha so'bhayaṅgato bhavati" "bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare" / "brahma veda brahmaiva mavati" tamevaṃ viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthāḥ" ityādyāyāḥ śrutayaḥ / atra mṛtyuśabdenāvidyā'bhidhīyate / yathā sanatsujātavacanam -"pramādaṃ vai mṛtyumahaṃ bravīmi sadā'pra-mādamamṛtatvaṃ bravīmi" iti / "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" "vimānamānandaṃ brahma" ityādiśodhakavākyāvaseyani-rviśeṣasvarūpabrahmātmaikatvavijñānañca "atha yo'nyāṃ devatāmupāste 'nyo 'sāvanyo 'hamastīti na sa veda" "akṛtsno hyeṣa ātmetyevopāsīta" tattvamasi-"tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate ahaṃ vai tvamasi bhagavo devate tadyo'haṃ so'sau yo'sau so'hamasmi" ityādivākyasiddham / vakṣyati caitadeva-"ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca" iti / tathā ca vākyakāraḥ "ātmetyeva tu gṛhṇīyāt sarvasya tanniṣpatteḥ" iti / anena ca brahmātmaikatvavi-jñānena mithyārūpasya sakāraṇasya bandhasya nivṛttiryuktā / nanu ca sakalabhedavivṛttiḥ pratyakṣaviruddhā kathamiva śāstrajanyavijñānena kriyate? kathaṃ vā "rajjureṣā na sarpa" iti jñānena pratyakṣaviruddhā sarpanivṛttiḥ kriyate ? tatra dvayoḥ pratyakṣayorvirodhaḥ, iha tu pratyakṣamūlasya śāstrasya pratyakṣasya ceti cet; tulyayorvirodhe vā kathaṃ bādhyabādhakabhāvaḥ ? pūrvottarayorduṣṭakāraṇajanyatvatadabhāvābhyāmiti cet; śāstrapratyakṣayorapi samānametat / etaduktaṃ bhavati-bādhya-bādhakabhāve tulyatvasāpekṣatvanirapekṣatvādi na kāraṇam, jvālābhedānumānena pratyakṣopamarddāyogāt / tatra hi jvālaikyaṃ pratyakṣeṇāvagamyate / evañca-sati dvayoḥ pramāṇayorvirodhe yatsambhāvyamānānyathāsiddhi, tadvādhyam; ananyatāsiddhamanavakāśamitaradbādhakamiti sarvatra bādhyabādhakabhāvanirṇaya iti / tasmādanādinidhanāvicchi-nnasaṃpradāyāsambhāvyamānadoṣagandhānavakāśaśāstrajanyanirviśeṣanityaśuddhamuktabuddhasvaprakāśacinmātrabrahmātma-bhāvāvabodhena sambhāvyamānadoṣasāvakāśapratyakṣādisiddhavividha vikalparūpabandhanivṛttiryuktaiva / sambhāvyate ca vividhavikalpabhedaprapañcagrāhipratyakṣasyānādibhedavāsanādirūpāvidyākhyo doṣaḥ / nanu anādinidhanāvicchinna-sampradāyatayā nirdoṣasyāpi śāstrasya "jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta" ityevamāderbhedāvalambino bādhyatvaṃ prasajyeta / satyam;-pūrvāparāpacchede pūrvaśāstravanmokṣaśāstrasya niravakāśatvāttena bādhyata eva / vedāntavākyeṣvapi saguṇabrahmopāsanaparāṇāṃ śāstrāṇāmayameva nyāyaḥ, nirguṇatvātparasya brahmaṇaḥ / nanu ca "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit" "parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca" "satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ" ityādibrahmasvarūpa-pratipādanaparāṇāṃ śāstrāṇāṃ kathaṃ bādhyatvam ? nigurṇavākyasāmarthyāditi
brūmaḥ / etaduktaṃ bhavati "asthūla-manaṇvahvasvamadīrgham" satyaṃ jñānamanantaṃ brahma "nirguṇaṃ nirañjanam" ityādivākyāni nirastasamastaviśeṣakūṭa-sthanityacaitanyaṃ brahmeti pratipādayanti; itarāṇi ca saguṇam / ubhayavidhavākyānāṃ virodhe tenaivāpacchedanyāyena nirguṇavākyānāṃ guṇāpekṣatvena paratvādbalīyastvamiti na kiñcidapahīnam / nanu ca "satyaṃ jñānamanantaṃ brahme" tyatra satyamānādayo guṇāḥ pratīyante / netyucyate, sāmānādhikaraṇyenaikārthatvapratīteḥ / anekaguṇaviśiṣṭābhidhāne-'pyekārthatvamaviruddham-iti cet; anabhidhānajño devānāṃ priyaḥ / ekāthartvaṃ nāma-sarvapadānāmarthaikyam; viśi-ṣṭapadārthābhidhāne viśeṣaṇabhedena padānāmarthabhedo'varjjanīyaḥ; tataścaikārthatvaṃ na siddhayati / evaṃ tarhi sarvapadānāṃ paryāyatā syāt, aviśiṣṭārthābhidhāyitvāt / ekārthamabhidhāyitve'pi aparyāyatvamavahitamanāḥ #ṛṇu; eka-
tvatātparyaniścayādekasyaivārthasya tattatpadārthavirodhipratyanīkatvaparatvena sarvapadānāmarthavattvamekārthatvamaparyāyatā ca / etaduktaṃ bhavati-lakṣaṇataḥ pratipattavyaṃ brahma sakaletarapadārthavirodhirūpam / tadvirodhirūpaṃ sarvamanena padatrayeṇa phalato vyudasyate / tatra satyapadaṃ vikārāspadatvenāmekasyaiva vastunaḥ sakaletaravirodhyākāratāmavagamayadarthavattara-
1.1.1

tasmādekameva brahma svayaṃjyotirnirdhūtanikhilaviśeṣamityuktaṃ bhavati / evaṃ vākyārthapratipādane satyeva "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam" ityādibhiraikārthyam / "yato vā imāni bhūtāni jāyante" "sadeva somye-damagra āsīt" "ātmā vā idameka evāgra āsīt" ityādibhirjjagatkāraṇatayopalakṣitasya brahmaṇaḥ svarūpa-midamucyate - satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti#e // tatra sarvaśākhāpratyayanyāyena kāraṇavākyeṣu sarveṣu sajātīyavijā-tīyavyāvṛttamadvitīyaṃ brahmāvagatam, jagatkāraṇatayopalakṣitasya brahmaṇo'dvitīyasya pratipipādayiṣitaṃ svarūpaṃ tadavirodhena vaktavyam / advitīyatvaśrutirguṇato'pi sadvitīyatāṃ na sahate / anyathā "nirañjanam "nirguṇa"mi-tyādibhiśca virodhaḥ, ataścaitallakṣaṇavākyamakhaṇḍaikarasameva pratipādayati //
nanu ca-satyajñānādipadānāṃ svārthaprahāṇena svārthavirodhivyāvṛttavastusvarūpopasthāpanaparatve lakṣaṇā syāt / naiṣa doṣaḥ, abhidhānavṛtterapi tātparyavṛttebalīyastvāt / sāmānādhikaraṇyasya hyaikya eva tātpayarmiti sarvasammatam // nanu ca sarvapadānāṃ lakṣaṇā na dṛṣṭacarī // tataḥ kim? vākyatātparyāvirodhe satyekasyāpi na dṛṣṭā / samabhivyāhṛtapadasamudāyasyaitattātparyamiti niścite sati, dvayostrayāṇāṃ sarveṣāṃ vā tadavirodhāya eka- syeva lakṣaṇā na doṣāya / tathā ca śāstrasthairabhyapagamyate / kāyarvākyārthavādibhirlaukikavākyeṣu sarveṣāṃ padānāṃ lakṣaṇā samāśrīyate / apūrvakārya eva liṅgadermukhyavṛttatvāt liṅādibhiḥ kriyākāryaṃ lakṣaṇayā pratipādyate / kāryānvitasvārthābhidhāyināñcetareṣāṃ padānāmapūrvakāryānvita eva mukhyārtha iti kriyākāyāÐndatapratipādanaṃ lākṣaṇikameva //
ato vākyatātparyāvirodhāya sarvapadānāṃ lakṣaṇāpi na doṣaḥ /
ata idamevārthajātaṃ pratipādayanto vedāntāḥ pramāṇam //
pratyakṣādivirodhe ca śāstrasya balīyastvamuktam / sati ca virodhe balīyastvaṃ vaktavyam; virodha eva na dṛśyate; nirviśeṣasanmātrabrahmagrāhitvātpratyakṣasya / nanu ca ghaṭo'sti paṭo'stīti nānākāravastuviṣayaṃ pratyakṣaṃ kathamiva sanmātragrāhītyucyate / vilakṣaṇagrahaṇābhāve sati sarveṣāṃ jñānānāmekaviṣayatvena dhārāvāhi-kavijñānavadekavyavahārahetutaiva syāt / satyam; tathaivātra vivicyate //
katham? // ghaṭo'stītyatrāstitvaṃ tadbhedaśca vyavahriyate / na ca dvayorapi vyavahārayoḥ pratyakṣamūlatvaṃ sambhavati, tayorbhinnakālajñānaphalatvāt; pratyakṣajñānasya caikakṣaṇavarttitvāt / tatra svarūpaṃ vā bhedo vā pratya- kṣasya viṣaya iti vivecanīyam / bhedagrahaṇasya svarūpagrahaṇatatpratiyogismaraṇasavyapekṣatvādeva svarūpaviṣaya-tvamavaśyāśrayaṇīyamiti na bheda: pratyakṣeṇa gṛhyate / ato bhrāntimūla eva bhedavyavahāraḥ //
kiñca-bhedo nāma kaścit padārtho nyāyavidbhirnirūpayituṃ na śakyate / bhedastāvanna vastusvarūpam, vastusvarūpe gṛhīte svarūpavyavahāravat sarvasmādbhedavyavahāraprasakteḥ / na ca vācyam-svarūpe gṛhīte'pi bhinna iti vyavahārasya, pratiyogismaraṇasavyapekṣatvāt, tatsmaraṇābhāvena tadānīmeva na bhedavyavahāraḥ- iti / sva- rūpamātrabhedavādino hi pratiyogyapekṣā ca notprekṣituṃ kṣamā; svarūpabhedayoḥ svaparūtvāviśeṣāt / yathā svarūpa-vyavahāro na pratiyogyapekṣaḥ, bhedavyavahāro'pi tathaiva syāt / hastaḥ karaḥ itivat, ghaṭaḥ, bhinna iti paryāyatvañca syāt / nāpi dharmaḥ / dharmatve sati tasya svarūpādbhedo'vaśyāśrayaṇīyaḥ / anyathā svarūpameva syāt / bhede ca, tasyāpi bhedastaddharmaḥ, tasyāpītyanavasthā /
kiñca-jātyādiviśiṣṭavastugrahaṇe sati bhedagrahaṇam, bhedagrahaṇe sati jātyādi-viśiṣṭavastugrahaṇamiti anyonyāśrayaṇam /
ato bhedasya dunirrūpatvāt sanmātrasyaivanprakāśakaṃ pratyakṣam //
kiñca-ghaṭo'sti paṭosti, ghaṭo'nubhūyate paṭo'nubhūyata iti sarve padārthāḥ sattānubhūtighaṭitā eva dṛśya-nte / atra sarvāsu pratipattiṣu sanmātramanuvarttamānaṃ dṛśyata iti tadeva paramārthaḥ / viśeṣāstu vyāvarttamānatayā aparamārthāḥ, rajjusarpādivat / yathārajjuradhiṣṭhānatayā anuvartamānā paramārthasatī; vyāvarttamānāssarpabhūdala-nāmbudhārādayo'para-mārthāḥ / nanu ca rajjusarpādau rajjuriyaṃ na sarpa ityādirajvādyadhiṣṭhānayāthārthyajñānena bādhi-tatvāt sarppāderapāramārthyam, na vyāvartamānatvāt / rajjavāderapi pāramārthyaṃ nānuvartamānatayā, kintvabādhi-tatvāt / atra tu ghaṭādīnāmabādhitānāṃ kathamapāramārthyam?
ucyate / ghaṭādau dṛṣṭā vyāvṛttiḥ / sā kiṃ rūpeti vivecanīyam / kiṃ ghaṭo'stītyatra paṭādyabhāvaḥ? siddhaṃ tarhi ghaṭostītyanena paṭādīnāṃ bādhitatvam / ato bādhaphalabhūtā viṣayanivṛttirvyāvṛttiḥ / sā vyā-varttamānānāmapāramārthyaṃ sādhayati / rajjuvat sanmātramabādhitamanuvartate / tasmāt sanmātrātireki sarvamapara- mārthaḥ / prayogaśca bhavati-sat paramārthaḥ, anuvarttamānatvāt, rajjusarppādau rajvādivat, ghaṭādayo'paramārthāḥ vyāvarttamānatvāt, rajvādyadhiṣṭhānasarppādivaditi / evaṃsatyanuvarttamānā'nubhūtireva paramārthaḥ, saiva satī // nanu ca-sanmātramanubhūterviṣayatayā tato bhinnam // naivam / bhedo hi pratyakṣāviṣayatvāt dunirūpatvācca purastā- deva nirastaḥ / ata eva sato'nubhūtiviṣayabhāvo'pi na pramāṇapadavīmanusarati; tasmāt sat anubhūtireva // sā ca svataḥ siddhā; anubhūtitvāt / anyataḥ siddhau ghaṭādivadananubhūtitvaprasaṅgaḥ / kiñca anubhavāpekṣā cānu-bhūterna śakyā kalpayitum, sattayaiva prakāśamānatvāt / na hyanubhūtirvarttamānā ghaṭādivadaprakāśā dṛśyate, yena parāyatta prakāśā'bhyupagamyate //
athaivaṃ manuṣe-utpannāyāmapyanu bhūtau viṣayamātramavabhāsate, ghaṭo'nubhūyata iti, na hi kaścit ghaṭo-'yamiti jānan tadānīmevāviṣayabhūtāmanidambhāvāmanubhūtimapyanubhavati / tasmādghaṭādiprakāśaniṣpattau cakṣurādikaraṇasaṃnikarṣavat anubhūteḥ sadbhāva eva hetuḥ tadanantaramarthagatakādācitkaprakāśātiśayaliṅgenānu-bhūtiranumīyate / evaṃ tarhyanubhūterajaḍāyā arthavat jaḍatvamāpadyata iti cet-kimidamajaḍatvaṃ nāma? na tāvat svasattāyāḥ prakāśāvyabhicāraḥ, sukhādiṣvapi tatsambhavāt / na hi kadācidapi sukhādayaḥ santo nopalabhya- nte / ato'nubhūtiḥ svayameva nānubhūyate, arthāntaraṃ spṛśato'ṅgulyagrasya svātmasparśavadaśakyatvāditi // tadidamanākalitānubhavavibhavasya svamativijṛmbhitam, anubhūtivyatirekiṇo viṣayadharmasya prakāśasya rūpādivat anupalabdheḥ; ubhayābhyupetānubhūtyaivāśeṣavyavahāropapattau prakāśākhyadharmakalpanānupapatteśca / ato nānubhūtiranumīyate / nāpi jñānāntarasiddhā /
api tu sarvaṃ sādhayantī anubhūtiḥ svayameva siddhayati /
prayogaśca-anubhūtirananyādhīnasvadharmavyavahārā, svasambandhādarthāntare taddharmavyavahārahetutvāt / yaḥ svasaṃbandhādarthāntare yaddharmavyavahārahetuḥ sa tayoḥ svasminnananyādhīno dṛṣṭaḥ, yathā rūpādiścākṣuṣatvādau / rūpā-dirhi pṛthivyādau svasambandhāt cākṣuṣatvādi janayan, svasmin na rūpādisambandhādhīnaścākṣuṣatvādau; ato-'nubhūtirātmanaḥ prakāśamānatve prakāśata iti vyavahāre ca svayabheva hetuḥ /

seyaṃ svayaṃprakāśānubhūtirnnityā ca, prāgabhāvādyabhāvāt / tadabhāvaśca svatassiddhatvādeva / nahyanubhūteḥ svatassiddhāyāḥ prāgabhāvaḥ svato'nyato vā'vagantuṃ śakyate / anubhūtiḥ svābhāvamavagamayantī, satī tāvannā-
vagamayati / tasyāḥ sattve virodhādeva tadabhāvo nāstīti kathaṃ sā svābhāvamavagamayati? evamasatyapi nāva-gamayati; anubhūtiḥ svayamasatī svābhāve kathaṃ pramāṇaṃ bhavet? nāpyanyato'vagantuṃ śakyate; anubhūterananyago-caratvāt / asyāḥ prāgabhāvaṃ sādhayat pramāṇam "anubhūti iyami (anubhūtiriyami)ti viṣayīkṛtya tadabhāvaṃ sādhayet / svatassiddhatvena iyamiti viṣayīkārānarhatvāt, na tatprāgabhāvo anyataḥ śakyāvagamaḥ / ato'syāḥ prāgabhāvābhāvādutpattirnna śakyate vaktum ityutpattipratibaddhāścānye'pi bhāvavikārāstasyāna santi //
anutpanneyamanubhūtirātmani nānātvamapi na sahate; vyāpakaviruddhopalabdheḥ / na hyanutpannaṃ nānābhūtaṃ dṛṣṭam / bhedādīnāmanubhāvyatvena ca rūpāderivānubhūtidharmatvaṃ na sambhavati / ato'nubhūteranubhavasvarūpatvādevā-nyopi kaścidanubhāvyo nāsyā dharmaḥ /
yato nirdhūtanikhilabhedā saṃvit / ata eva nāsyāḥ svarupātirikta āśrayo jñātā nāma kaścidastīti svaprakāśarūpā saivātmā / ajaḍatvācca / anātmatvavyāptaṃ jaḍatvaṃ saṃvidi vyāvarttamānam anātmatvamapi hi saṃvido vyāvarttayati //
nanu ca-ahaṃ jānāmīti jñātṛtā pratītisiddhā // naivam; sā bhrāntisiddhā, rajatateva śuktiśakalasya, anubhūteḥ svātmani kartṛtvāyogāt / ato manuṣyo'hamityatyantabahirbhūtamanuṣyatvādiviśiṣṭapiṇḍātmābhi mānavajjñātṛtvamapyadhyastam / jñātṛtvaṃ hi jñānakriyākartṛtvam / tacca vikriyātmakaṃ jaḍaṃ vikāridravyāhaṅkāragra-nthisthamavikriye sākṣiṇi cinmātrātmani kathamiva sambhavati? dṛśṭadhīnadhiddhitvādeva rūpāderiva kartṛtvo-dernātmadharmatvam / suṣuptimūrcchādāvahaṃpratyayāpāye'pyātmānubhava darśanena nātmano'haṃpratyayagocaratvam / kartṛtve ahaṃ pratyayagocaratve ca ātmano'bhyupagamyamāne dehasyeva jaḍatvaparāktavānātmatvādiprasaṅgo duṣpariharaḥ / ahaṃpratyayagocarāt kartṛtayā prasiddhāt dehāt tatkriyāphalasvargāderbhokturātmano'nyatvaṃ prāmāṇikānāṃ prasi-ddhameva; tathā'hamarthāt jñāturapi vilakṣaṇaḥ sākṣī pratyagātmeti pratipattavyam /
evamavikriyānubhavasvarūpasyaivābhivyañjako jaḍo'pyahaṅkāraḥ svāśrayatā tamabhivyanakti / ātmastha- tayā abhivyaṅgayābhivyañjanamabhivyañjakānāṃ svabhāvaḥ / darpaṇa-jala-khaṇḍādirhi mukhacandrabimbagotvādikamā-tmasthatayā'bhivyanakti / tatkṛto'yaṃ jānāmyahamiti bhramaḥ / svaprakāśāyā anubhūteḥ kathamiva tadabhivyaṅgaya-jaḍarūpāhaṅkāreṇābhivyaṅgayatvamiti mā vocaḥ; ravikarapikarābhivyaṅgayakaratalasya tadabhivyañjakatvadarśanāt / jālakarandhraniṣkrāntadyumaṇikiraṇānāṃ tadabhivyaṅgayenāpi karatalena sphuṭataraprakāśo hi dṛṣṭacaraḥ /
yataḥ, ahaṃ jānāmīti jñātā'yamahamarthaḥ cinmātrātmano na pāramārthiko dharmaḥ, ata eva suṣuptimuktyo-rnānveti / tatra hyahamarthollekhavigamena svābhāvikānubhavamātrarūpeṇātmā'vabhāsate / ata eva (ca) suptotthitaḥ kadācit, māmapyahaṃ na jñātavāniti paramṛśati /
tasmāt paramatharto nirastasamastabhedavikalpanirviśeṣacinmātraikarasakūṭasthanityasaṃvideva bhrāntyā jñātṛjñeyajñānarūpavividhavicitrabhedā vivarttata iti tanmūlatā'vidyānibarhamaṇāya nitśuddhamuktasvabhāvabrahmā-tmaikatvavidyāpratipattaye sarve vedāntā ārabhyante-iti //
tadidamaupaniṣadaparamapuruṣavaraṇīyatāhetuguṇaviśeṣavirahiṇām anādipāpavāvasanādūṣitāśeṣaśemu-ṣīkāṇām anadhigatapadavākyasvarūpatadarthayāthātmya-pratyakṣādisakalapramāṇa-vṛtta-taditikarttavyatārūpasamī-cīnanyāyamārgāṇāṃ vikalpāsahavividhakutarkakalkakalpitamiti nyāyānugṛhītapratyakṣādisakalapramāṇavṛttayā-
thātmyavidbhiranādaraṇīyam // tathā hi-
nirviśeṣavastuvādibhirnirviśeṣe vastunīdaṃ pramāṇamiti na śakyate vaktum; saviśeṣavastuviṣayatvāt sarvapramāṇānām / yastu svānubhavasiddha iti svagoṣṭhīniṣṭhaḥ samayaḥ, so'pyātmasākṣikasaviśeṣānubhavādeva nirastaḥ / idamahamadarśamiti kenacidviśeṣeṇa viśiṣṭaviṣayatvāt sarveṣāmanu#ubhavānām /
saviśeṣo'pyanubhūyamānau'nubhavaḥ kenacit yukatyābhāsena nirviśeṣa iti niṣkṛṣyamāṇaḥ sattātire-kibhiḥ svāsādhāraṇaiḥ svabhāvāviśeṣairniṣkraṣṭavya iti niṣkarṣahetubhūtaiḥ sattātirekibhiḥ svāsādhāraṇaiḥ svabhā-vaviśeṣaiḥ saviśeṣa evāvatiṣṭhate / ataḥ kaiścidviśeṣairviśiṣṭasyaiva vastuno'nye viśeṣā nirasyanta iti na kkacinnirviśeṣavastusiddhiḥ / dhiyo hi dhītvaṃ svaprakāśatā ca jñāturviṣayaprakāśanasvabhāvatayopalabdheḥ /
svāpamadamūrcchāsu ca saviśeṣa evānubhava iti svāvasare nipuṇataramupapādayiṣyāmaḥ / svābhyupagatāśca nityatvādayo hyaneke viśeṣāḥ santyeva / te ca na vastumātramiti śakyopapādanāḥ; vastumātrābhyupagame satyapi vidhābhedavivādadarśanāt svābhimatatadvidhābhedadaiśca svamatopapādanāt / ataḥ prāmāṇikaviśeṣe#airviśiṣṭameva vastvi-ti vaktavyam //
śabdasya tu viśeṣeṇa saviśeṣa eva vastunyabhidhānasāmarthyam; padavākyarūpeṇa pravṛtteḥ / prakṛtipratyaya-yogena hi padatvam / prakṛtipratyayayorarthabhedena padasyaiva viśiṣṭārtha pratipādanamavarjanīyam / padabhedaścārthabhedaniba-ndhanaḥ /padasaṅghātarūpasya vākyasyānekapadārthasaṃsargaviśeṣābhidhāyitvena nirviśeṣavastupratipādanāsāmarththāt na nirviśepavastuni śabdaḥ pramāṇam //
pratyakṣasya nirvikalpakasavikalpakabhedaminnasya na nirviśeṣavastuni pramāṇabhāvaḥ / savikalpakaṃ jātyā-dyanekapadārthaviśiṣṭaviṣayatvādeva saviśeṣaviṣayam / nirvikalpakamapi saviśeṣaviṣayameva; savikalpake, sva-sminnanubhūtapadārthaviśiṣṭapratisandhānahetutvāt / nirvikalpakaṃ nāma kenacidviśeṣeṇa viyuktasya grahaṇam, na
sarvaviśeṣarahitasya; tathābhūtasya kadācidapi grahaṇādarśanāt,anupapatteśca / kenacidviśeṣeṇe idamitthamiti hi sarvā pratītirupajāyate / trikoṇasāstrādisaṃsthānaviśeṣeṇa vinā kasyacidapi padārthasya grahaṇāyogāt / ato nirvikalpakamekajātīyadravyeṣu prathamapiṇḍagrahaṇam / dvitīyādipiṇḍagrahaṇaṃ savikalpakamityucyate / tatra prathama-piṇḍagrahaṇe gotvāderanuvṛttākāratā na pratīyate / dvitīyādipiṇḍagrahaṇeṣvevānuvṛttipratītiḥ / prathamapratītyanu-saṃhitavastusaṃsthāna rūpagotvāderanuvṛttidharmaviśiṣṭatvaṃ dvitīyādipiṇḍagrahaṇāvaseyamiti, dvitīyādigrahaṇasya savikalpakatvam / sāstrā divastusaṃsthānarūpagotvederanuvṛttirna prathamapiṇḍagrahaṇe gṛhyate iti, prathamapiṇḍagrahaṇa-sya nirvikalpakatvam; na punaḥ saṃsthānarūpajātyāderagrahaṇāt / saṃsthānarūjātyāderapi aindriyikatvāviśeṣāt, saṃsthānena vinā saṃsthāninaḥ pratītyanupapatteśca prathamapiṇḍagrahaṇe'pi sasaṃsthānameva vastu itthamiti gṛhyate / ato dvitīyādipiṇḍagrahaṇeṣu gotvāderanuvṛttidharmaviśiṣṭatā saṃsthānivat saṃsthānavacca sarvadaiva gṛhyata iti teṣu savikalpakatvameva /
ataḥ pratyakṣasya kadācidapi na nirviśeṣaviṣayatvam /

ata eva sarvatra bhinnābhinnatvamapi nirastam / idamitthamiti pratītau idamitthambhāvayoraikyaṃ kathamiva pratyetuṃ śakyate? tatretthambhāvaḥ sāstrādisaṃsthānaviśeṣaḥ, tadviśeṣyaṃ dravyamidamaṃśaḥ ityanayoraikyaṃ pratītiparāha-tameva / tathāhi-prathamameva vastu pratīyamānaṃ sakaletaravyāvṛttameva pratīyate / vyāvṛttiśca gotvādisaṃsthānaviśeṣa-
viśiṣṭatayatthamiti pratīteḥ / sarvatra viśeṣaṇaviśeṣyabhāvapratipattau tayoratyantabhedaḥ pratītyaiva suvyaktaḥ / tatra daṇḍakuṇḍalādayaḥ pṛthaksaṃsthānasaṃsthitāḥ svaniṣṭhāśca kadācit kkaciddravyāntaraviśeṣaṇatayāvatiṣṭhante / go-tvādayastu dravyasaṃsthānatayaiva padārthabhūtāssanto dravyaviśeṣaṇatayā avasthitāḥ / ubhayatra viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ samānaḥ / tata eva tayorbhedapratipattiśca / iyāṃstu viśeṣaḥ-pṛthaksthitipratipattiyogyā daṇḍādayaḥ, gotvādayastu niyamena tadanarhāḥ iti / ato vastuvirodhaḥ pratītiparāhata iti pratītiprakāranihnavādevocyate / pratītiprakāro hi idamitthamityeva sarvasammataḥ / tadetat sūtrakāreṇa, "naikasminnasambhavāt" iti suvyaktamupapāditam /
ataḥ pratyakṣasya saviśeṣaviṣayatvena pratyakṣādidṛṣṭasambandhaviśiṣṭaviṣayatvādanumānamapi saviśeṣaviṣa-yameva / pramāṇasaṅkhayāvivādepi sarvābhyugatapramāṇānāmayameva viṣaya iti na kenāpi pramāṇena nirviśeṣavastu-siddhiḥ / vastugatasvabhāvaviśeṣaistadeva vastu nivirśeṣamiti vadan jananīvandhyātvapratijñāyāmiva svavāgviro-dhamapi na jānāti //
yattu-pratyakṣaṃ sanmātragrāhitvena na bhedaviṣayam, bhedaśca vikalpāsahatvādadurnirūpaḥ-ityuktam, tadapi- jātyādiviśiṣṭasyaiva vastunaḥ pratyakṣaviṣayatvāt jātyādereva pratiyogyapekṣayā vastunaḥ svasya ca bhedavyavahā-rahetutvācca dūrotsāritam / saṃvedanavat rūpādivacca paratra vyavahāraviśeṣahetoḥ svasminnapi tadvayavahārahetutvaṃ yuṣmābhirabhyupetaṃ bhedasyāpi sambhavatyeva / ata eva ca nānavasthā'nyonyāśrayaṇañca /
ekakṣaṇavarttitve'pi pratyakṣajñānasya tasminneva kṣaṇe vastubhedarūpatatsaṃsthānarūpagotvādergṛhītatvāt kṣaṇāntaragrāhyaṃ na kiñcidiha tiṣṭhati // apica-sanmātragrāhitve, ghaṭo'sti paṭo'stīti viśiṣṭaviṣayā prata-#ītirvirudhyate / yadi ca sanmātrātirekivastusaṃsthānarūpajātyādilakṣaṇo bhedaḥ pratyakṣeṇa na gṛhītaḥ, kimitya-śvārthī mahiṣadarśane nivarttate / sarvāsu pratipattiṣu sanmātrameva viṣayaścet-tattatpratipattiviṣayasahacāriṇaḥ sarve śabdā ekaikapratipattiṣu kimiti na smaryante / kiñca aśve hastini ca saṃvedanayorekaviṣayatveno uparitanasya gṛhītagrāhitvādviśeṣābhāvācca smṛtivailakṣaṇyaṃ na syāt / pratisaṃvedanaṃ viśeṣābhyupagame pratyakṣasya viśiṣṭārtha-viṣayatvamevābhyupagataṃ bhavati / sarveṣāṃ saṃvedanānāmekaviṣayatāyāmekenaiva saṃvedanenāśeṣagrahaṇādandhabadhirādya-bhāvaśca prasajyeta / na ca cakṣuṣā sanmātraṃ gṛhyate, tasya rūparūpirūpaikārthasamavetapadārthagrāhitvāt / nāpi tvacā, sparśavadvastuviṣayatvāt / śrotrādīnyapi na sanmātraviṣayāṇi; kintu śabdarasagandhalakṣaṇaviśeṣaviṣa-yāṇyeva / atassanmātrasya grāhakaṃ na kiñcidiha dṛśyate / nirviśeṣasanmātrasya pratyakṣeṇaiva grahaṇe tadviṣayāga- masya prāptaviṣayatvenānuvādakatvameva syāt / sanmātrabrahmaṇaḥ prameyabhāvaśca / tato jaḍatvanāśitvādayastvayai-voktāḥ / ato vastusaṃstānarūpajātyādilakṣaṇabhedaviśiṣṭaviṣayameva pratyakṣam / saṃsthānātirekiṇo'nekeṣve-kākārabuddhivodhyasyādarśanāt, tāvataiva gotvādijātivya-vahāraropapatteḥ / atirekavāde'pi saṃsthānasya sampa-#ratipannatvācca saṃsthānameva jātiḥ / saṃsthānaṃ nāma svāsādhāraṇaṃ rūpamiti yathāvastu saṃsthānamanusandheyam /
jātigrahaṇenaiva bhinna iti vyavahārasambhavāt, padārthāntarādarśanāt, arthāntaravādināpyabhyupagata- tvācca gotvādireva bhedaḥ / nanu
ca-jātyādireva bhedaścet tasmin gṛhīte tadvayavahāravat bhedavyavahāraḥ syāt // satyam, bhedaśca vyavahniyata eva, gotvādivyavahārāt / gotvādireva hi sakaletaravyāvṛttiḥ, gotvādau gṛhīte sakaletarasajātīyabuddhivyavahārayornivṛtteḥ / bhedagrahaṇenaiva hyabhedanivṛttiḥ / ayamasmādbhinna iti tu vyavahāre pratiyoginirdeśasya tadapekṣatvātpratiyogyapekṣayā bhinna iti vyavahāra ityuktam //
yatpunarghaṭādīnāṃ viśeṣāṇāṃ vyāvarttamānatvenāpāramārthyamuktam, tat anālocitavādhyabādhakabhāva-vyāvṛttyanuvṛtti viśeṣasya bhrāntiparikalpitam // dvayorjñānayorvirodhe hi bādhyabādhakabhāvaḥ; bādhitasyaiva vyā-vṛttiḥ / atra ghaṭapaṭādiṣu deśakālabhedena virodha eva nāsti / yasmin deśe yasmin kāle yasya sadbhāvaḥ prati-pannaḥ, tasmin deśe tasmin kāle tasyābhāvaḥ pratipannaścet, tatra virodhāt balavato bādhakatvaṃ bādhitasya ca nivṛttiḥ / deśāntarakālāntarasambandhitayānubhūtasyānyadeśakālayorabhāvapratītau na virodha iti kathamatra bādhya-bādhakabhāvaḥ? anyatra nivṛttasyānyatra nivṛttirvā kathamucyate? rajjusarppādiṣu tu taddeśakālasambandhitayaivābhā-vapratīteḥ virodho bādhakatvaṃ vyāvṛttiśceti deśakālāntaravyāvattarmānatvaṃ mithyātvavyāptaṃ na dṛṣṭamiti na vyāvarttamānatvamātramapāramārthyahetuḥ /
yattu-anuvarttamānatvātsatparamārtha iti,tatsiddhamevetina sādhanamarhati / ato na sanmātrameva vastu // anubhūti-sadviśeṣayośca viṣayaviṣayibhāvena bhedasya pratyakṣasiddhatvādabādhitatvācca anubhūtireva satītyetadapi nirastam //
yattvanubhūteḥ svayamprakāśatvamuktam; tadviṣayaprakāśanavelāyāṃ jñāturātmanastathaiva; na tu sarveṣāṃ sarvadā tathaiveti niyamo'sti, parānubhavasya hānopādānādiliṅgākānumānajñānaviṣayatvāt, svānubhavasyāpyatītasya ajñāsiṣamiti jñānaviṣayatvadarśanācca; ataḥ "anubhūtiścet, svatassiddhā" iti vaktuṃ na śakyate // anubhūtera-nubhāvyatve ananubhūtitvamityapi duruktam; svagatātītānubhavānāṃ paragatānubhavānāñcānubhāvyatvena ananubhū-titvaprasaṅgāt / parānubhavānumānānabhyupagame ca śabdārthasambandhagrahaṇābhāvena samastaśabdavyavahārocchedaprasaṅgaḥ / ācāryasya jñānavattvamanumāya tadupasattiśca kriyate; sā ca nopapadyate / na cānyaviṣayatve'nanubhūtitvam; anu-bhūtitvaṃ nāma varttamānadaśāyāṃ svasattayaiva svāśrayaṃ prati prakāśamānatvaṃ, svasattayaiva svaviṣayasādhanatvaṃ vā / te cānubhavāntarānubhāvyatve'pi svānubhavasaddhe nāpagacchata iti nānubhūtitvamapagacchati / ghaṭādestvananubhūtitva-metatsvabhāvavirahāt; nānubhāvyatvāt / tathā anubhūteḥ ananubhāvyatvepi ananubhūtitvaprasaṅgo durvāraḥ, gagana-kusumāderananubhāvyasyānanubhūtitvāt // gaganakusumāderananubhūtitvamasattvaprayuktam, nānanubhāvyatvaprayuktamiti cet-evaṃ tarhi ghaṭāderapyajñānāvirodhitvamevānanubhūtitvanibandhanam, nānubhāvyatvamityāsthīyatām / anubhūte-ranubhāvyatve ajñānāvirodhitvamapi tasyāḥ ghaṭāderiva prasajyata iti cet-ananubhāvyatvepi gaganakusumāderi-vājñānāvirodhitvamapi prasajyata eva / ato'nubhāvyatve'nanubhūtitvamityupahāsyam //
yattu-saṃvidaḥ svatassiddhāyāḥ prāgabhāvādyabhāvādutpattirnirasyate-

tadandhasya jātyandhena yaṣṭiḥ pradīyate / prāgabhāvasya grāhakābhāvādabhāvo na śakyate vaktum; anubhūtyaiva grahaṇāt / kathamanubhūtiḥ satī tadānīmeva svābhāvaṃ viruddhamavagamayatīti cet; na hyanubhūtiḥ svasamakālavartti-nameva viṣayīkarotītyasti niyamaḥ, atītānāgatayoraviṣayatvaprasaṅgāt //
atha manyase-anubhūtiprāgabhāvādeḥ siddhayatastatsamakālabhāvaniyamo'stīti-kiṃ tvayā kkacidevaṃ dṛṣṭam? yena niyamaṃ bravīṣi / hanta tarhi tata eva darśanāt prāgabhāvādiḥ siddha iti na tadapahnavaḥ / tatprāgabhāvaṃ ca tatsamakālavarttinamanunmattaḥ ko bravīti / indriyajanmanaḥ pratyakṣasya hyeṣa svabhāvaniyamaḥ, yat svasamakāla-varttinaḥ padārthasya grāhakatvam; na sarveṣāṃ jñānānāṃ pramāṇānāñca, smaraṇānumānāgamayogipratyakṣādiṣu kālānta-ravarttino'pi grahaṇadarśanāt / ata eva ca pramāṇasya prameyāvinābhāvaḥ-
na hi pramāṇasya svasamakālavarttinā'vinābhāvo'rthasambandhaḥ, api tu yaddeśakālādisambandhitayā
yo'rtho'vabhāsate, tasya tathāvidhākāramithyātvapratyanīkatā / ata idamapi nirastam, "smṛtirna bāhyaviṣayā naṣṭepyarthe smṛtidarśanāt" iti //
athocyeta-na tāvat saṃvitprāgabhāvaḥ pratyakṣāvaseyaḥ, avarttamānatvāt / na ca pramāṇāntarāvaseyaḥ, liṅgādyabhāvāt / na hi saṃvitprāgabhāvavyāptamiha liṅgamupalabhyate / na cāgamastadviṣayo dṛṣṭacaraḥ / atastatprāga-bhāvaḥ pramāṇābhāvādeva na setsyati- iti; yadyevam-svatassiddhatvavibhavaṃ parityajya pramāṇābhāve'varūḍhaścet-yogyānupalabdhyaivābhāvaḥ samarthita ityupaśāmyatu bhavān
/
kiñca-pratyakṣajñānaṃ svaviṣayaṃ ghaṭādikaṃ svasattākāle santaṃ sādhayattasya na sarvadā sattāmavagamayaddṛśyata iti ghaṭādeḥ pūrvottarakālasattā na pratīyate / tadapratītiśca saṃvedanasya kālaparicchinnatayā pratīteḥ / ghaṭādivi-ṣayameva saṃvedanaṃ svayaṃ kālānavacchinnaṃ pratītaṃ cet; saṃvedanaviṣayo ghaṭādirapi kālānavacchinnaḥ pratīyeti nityaḥ syāt / nityaṃ cet saṃvedanaṃ svataḥ siddhaṃ nityamityeva pratīyeta / na ca tathā pratīyate /
evamanumānādisaṃvido'pi kālānavacchinnāḥ pratītāścet, svaviṣayānapi kālānavacchinnāt prakā-śayantīti te ca sarve kālānavacchinnā nityā syuḥ, saṃvidanurūpasvarūpatvāt viṣayāṇām /
na ca nirviṣayā kācit saṃvidasti; anupalabdheḥ / viṣayaprakāśanatayaivopalabdhereva hi saṃvidaḥ svayamprakāśatā samarthitā / saṃvido viṣayaprakāśanatāsvabhāvavirahe sati svayamprakāśatvāsiddheḥ anubhūteranubhavāntarānanubhā-vyatvācca saṃvidastuchajachataiva syāt /
na ca svāpamadamūrcchādiṣu sarvaviṣayaśūnyā kevalaiva saṃvitparisphuratīti vācyam; yogyānupalabdhiparā-hatatvāt / tāsvapi daśāsvanubhūtiranubhūtā cet, tasyāḥ prabodhasamaye'nusandhānaṃ syāt; na ca tadasti // nanva-nubhūtasya padārthasya smaraṇaniyamo na dṛṣṭacaraḥ; ataḥ smaraṇābhāvaḥ kathamanubhāvābhāvaṃ sādhayet? // ucyate / nikhilasaṃskāratiraskṛtikaradehavigamādiprabalahetuvirahepyasmaraṇaniyamo'nubhāvābhāvameva sādhayati /
na kevalamasmaraṇaniyamādanubhavābhāvaḥ; suptotthitasya iyantaṃ kālaṃ na kiñcidahamajñāsiṣamiti pratyavamarśenaiva siddheḥ / na ca satyapyanubhave tadasmaraṇaniyamo viṣayāvacchedavirahādahaṅkāravigamādveti śakyate vaktum; arthāntarānanubhavasyārthāntarābhāvasya cānubhūtārthāntarāsmaraṇahetutvābhāvāt / tāsvapi daśāsvahamartho-'nuvartata iti ca vakṣyate /
nanu-svāpādidaśāsvapi saviśeṣonubhāvo'stīti pūrvamuktam // satyamuktam / sa tvātmānubhavaḥ / sa ca saṃviśeṣa eveti sthāpayiṣyate / iha tu sakalaviṣayavirahiṇī nirāśrayā ca saṃvinniṣidhyate // kevalaiva saṃvit ātmānubhava iti cet, na; sā ca sāśrayeti hyupapādayiṣyate /
ataḥ "anubhūtiḥ satīsvayaṃ svaprāgabhāvaṃ na sādhayatīti" prāgabhāvāsiddhirna śakyate vaktum / anu-bhūteranubhāvyatvasambhavopapādanena anyato'pyasiddhinirrastā / tasmānna prāgabhāvādyasiddhayā saṃvido'nutpattirupa-pattimatī //
yadrapyasyā anutpattyā vikārāntaranirasanam-tadapyanupapannam; prāgabhāve vyabhicārāt / tasya hi janmābhāvepi vināśo dṛśyate / bhāveṣviti viśeṣaṇe tarkakuśalatāviṣkṛtā bhavati / tathā ca bhavadabhimatā'-vidyā anutpannaiva vividhavikārāspadaṃ tattvajñānodayādantavatī ceti tasyāmanaikāntyam / tadvikārāḥ sarve mithyā-bhūtā iti cet, kiṃ bhavataḥ paramārthabhūto'pyasti vikāraḥ, yenaitadviśeṣaṇamarthavadbhavati / na hyasāvabhyupagamyate //
yadapi-anubhūtirajatvātsvasmin vibhāgaṃ na sahate iti-tadapi nopapadyate, ajasyaivātmano dehendriyādibhyo vibhaktatvāt / anāditvena cābhyupagatāyā avidyāyā ātmano vyatirekasyāvaśyāśrayaṇīyatvāt /
sa vibhāgo mithyārūpa iti cet;-janmapratibaddhaḥ paramārthavibhāgaḥ kiṃ kvaciddṛṣṭastvayā?
avidyāyā ātmanaḥ paramārthato vibhāgābhāve vastuto hyavidyaiva syādātmā /
abādhitapratipattisiddhadṛśyabhedasamarthanena darśanabhedo'pi samarthita eva, chedyabhedāt chedanabhedavat //
yadapi-nāsyā dṛśerdṛśivarūpāyā dṛśyaḥ kaścidapi dharmo'sti; dṛśyatvādeva teṣāṃ na dṛśidharmatvam-iti ca / tadapi svābhyupagataiḥ pramāṇasiddhairnityatvasvayaṃprakāśatvādidharmairubhayamanaikāntikam / na ca te saṃvedanamātram, svarūpabhedāt / svasattayaiva svāśrayaṃ prati kasyacidviṣayasya prakāśanaṃ hi saṃvedanam / svayaṃprakāśatā tu svasatta- yaiva svāśrayāya prakāśamānatā / prakāśaśca cidacidaśeṣapadārthasādhāraṇaṃ vyavahārānuguṇyam // sarvakālavarttamāna-tvaṃ hi nityatvam / ekatvamekasaṅkayā vaccheda iti /
teṣāṃ jaḍatvādyabhāvarūpatāyāmapi tathābhūtairapi caitanyadharmabhūtaistairanaikāntyamaparihāyyarm / saṃvidi tu svarūpātirekeṇa jaḍatvādipratyanīkatvamiti abhāvarūpo bhāvarūpo vā dharmo nābhyupetaścet; tattanniṣedhoktayā kimapi noktaṃ bhavet /
api ca saṃvit siddhayati vā na vā? sidhyati cet, sadharmatā syāt / na cet, tucchatā, gaganaku-sumādivat / siddhireva saṃviditi cet; kasya kaṃ pratīti vaktavyam; yadi na kasyacitkañcitprati; sā tarhi na siddhiḥ / siddhirhi putratvamiva kasyacit kañcitprati bhavati / ātmana iti cet; ko'yamātmā? nanu saṃvi-devetyuktam / satyamuktam; duruktaṃ tu tat / tathā
hi-kasyacit puruṣasya kiñcidarthajātaṃ prati siddhirūpatayā tatsambandhinī sā saṃvit svayaṃ kathamivātmabhāvamanubhavet?
etaduktaṃ bhavati-anubhūtiriti svāśrayaṃ prati svasadbhāvenaiva kasyacidvastuno vyavahārānuguṇyāpādanasvabhāvo jñānāvagatisaṃvidādyaparanāmā sakarmako'nubhaviturātmano dharmaviśeṣo ghaṭamahaṃ jānāmīmamarthamavagacchāmi paṭa- mahaṃ saṃvehmīti sarveṣāmātmasākṣikaḥ prasiddhaḥ / etatsvabhāvatayā hi tasyāḥ svayamprakāśatā bhavatāpyupapāditā / asya sakarmakasya kartṛdharmaviśeṣasya karmatvavat kartṛtvamapi durghaṭamiti /
tathā hi;-asya kartuḥ sthiratvaṃ, kartṛdharmasya saṃvedanākhyasya sukhaduḥkhāderivotpattisthitinirodhāśca pratyakṣamīkṣyante / kartṛsthairyaṃ tāvat-sa evāyamarthaḥ pūrvaṃ mayānubhūta iti pratyabhijñāpratyakṣasiddham / ahaṃ jānāpi, ahamajñāsiṣam, jñātureva mamedānīṃ jñānaṃ naṣṭamiti ca saṃvidutpattyādayaḥ pratyakṣasiddhā iti kutastadaikyam / evaṃ kṣaṇabhaṅginyāḥ saṃvida ātmatvābhyupagame, pūrvedyurdṛṣṭamaparedyuridamahadarśamiti pratyabhijñā ca na ghaṭate /
anyenānubhūtasya na hyanyena pratyabhijñānasambhavaḥ /

kiñca-anubhūterātmatvābhyupagame tasyā nityatvepi pratisandhānāsambhavastadavasthaḥ / pratisandhānaṃ hi pūrvāparakālasthāyinamanubhadhivitāramupasthāpayati; nānubhūtimātram-ahamevedaṃ pūrvamapyanvabhūvamiti / bhavato-'pyanubhūterna hyanubhavitṛtvamiṣṭam / anubhūtiranubhūtimātrameva / saṃvinnāma kācinnirāśrayā nirviṣayā vā atya-ntānupalabdherna sambhavatītyuktam / ubhayābhyupetā saṃvidevātmetyupalabdhiparāhatam / anubhūtimātrameva paramārtha iti niṣkarṣakahetvābhāsāśca nirākṛtāḥ //
nanu ca ahaṃ jānāmītyasmatpratyaye yo'nidamaṃśaḥ prakāśaikarasaścitpadārtha, sa ātmā / tasmin tadva-lanirbhāsitatayā yuṣyadarthalakṣaṇaḥ, ahaṃ jānāmīti siddhayannahamarthaścinmātrātirekī yuṣmadartha eva // naitadevam; ahaṃ jānāmīti dharmadharmitayā pratyakṣapratītivirodhādeva //
kiñca-"ahamartho na cedātmā pratyaktvaṃ nātmano bhavet / ahambuddhayā parāgarthāt pratyagartho hi bhidyate / nirastākhiladuḥkho'hamanantānandabhāk svarāṭ / bhaveyamiti mokṣārthī śravaṇādau pravarttate // ahamarthavināśaścenmokṣa ityadhyavasyati / apasarpedasau mokṣakathāprastāvagandhataḥ //
mayi naṣṭepi matto'nyā kācijjñaptiravasthitā / iti tatprāptaye yatnaḥ kasyāpi na bhaviṣyati //
svasambandhitayā hyasyāḥ sattāvijñāptitādi ca / svasambandhaviyoge tu jñaptireva na siddhayati //
chettuśchedyasya cābhāve chedanāderasiddhivat / ato'hamartho jñātaiva pratyagātmeti niścitam //
"vijñātāramare kena", "jānātyeve"ti ca śrutiḥ / "etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña" iti ca smṛtiḥ /
"nātmā śrute"rityārabhya sūtrakāro'pi vakṣyati / "jño'ta evetyato nātmā jñaptimātramiti sthitam" //
ahaṃpratyayasiddho hyasmadarthaḥ, yuṣmatpratyayaviṣayo yuṣmadarthaḥ / tatra, ahaṃ jānāmīti siddhau jñātā yuṣma-dartha iti vacanam, jananī me vandhyetivadvayāhatārthañca / na cāsau jñātā ahamartho anyādhīnaprakāśaḥ; svayampra-kāśatvāt / caitanyasvabhāvatā hi svayamprakāśatā / yaḥ prakāśasvabhāvaḥ so'nanyādhīnaprakāśaḥ dīpavat /
nahi dīpādeḥ sva prabhāvalanirbhāsitatvena aprakāśatvaṃ anyādhīnaprakāśatvaṃ ca // kiṃ tarhi // dīpaḥ prakā-śa svabhāvaḥ svayameva prakāśate; anyānapi prakāśayati svaprabhayā //
etaduktaṃ bhavati-yathaikameva tejodravyaṃ prabhāprabhāvadrūpeṇāvatiṣṭhate-
yadyapi prabhā prabhāvaddravyaguṇabhūtā, tathāpi tejodravyameva, na śaukalyādivadguṇaḥ; svāśrayādanyatrāpi varttamānatvāt rūpavattvācca śauklayādivaidharmyāt, prakāśavattvācca tejodravyabheva; nārthāntaram / prakāśavattvañca svasvarūpasyānyeṣāñca prakāśakatvāt / asyāstu guṇatvavyavahāro nityatadāśrayatvataccheṣatvanibandhanaḥ /
na cāśrayāvayavā eva viśīrṇāḥ pracarantaḥ prabhetyucyante, maṇidyumaṇiprabhṛtīnāṃ vināśaprasaṅgāt //
dīrpa'pyavayavipratipattiḥ kadācidapi na syāt / na hi viśaraṇasvabhāva eva dīpāḥ caturaṅgulamātraṃ niyamena piṇḍībhūtā ūddhvamudgamya tataḥ pañcāt yugapadeva tiryagūdrdhvamadhaścaikarūpā viśīrṇāḥ pracarantīti śakyaṃ vaktum / ataḥ saprabhākā eva dīpāḥ pratikṣaṇamutpannā vinaśyantīti, puṣkalakāraṇakramopanipātāt tadvināśe vināśaccāvagamyate / prabhāyāssvāśrayasamīpe prakāśādhikyamauṣṇyādhikyamityādi upalabdhivyavasthāpyam, agnyādīnāmauṣṇyādivat-evamātmā cidrūpa eva caitanyaguṇaka iti / cidrūpatā hi svayamprakāśatā //
tathā hi śrutayaḥ "sa yathā saindhavaghano'nantaro'bāhyaḥ kṛtsno rasaghanaḥ eva evaṃ vā are'yamātmā'na-ntaro'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānadhana eva", "vijñānadhana eva", "atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavati", na (hi)vijñā-turvijñāterviparilopo vidyate", "atha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā", "katama ātmeti / yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ", "eṣa hi draṣṭā śrotā rasayitā ghrātā mantā boddhā karttā vijñānātmā puruṣaḥ", "vijñātāramare kena vijānīyāt", "jānātyevāyaṃ puruṣaḥ", "na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām", "sa uttamaḥ puruṣaḥ...nopajanaṃ smarannidaṃ śarīram", "evamevāsya paridraṣṭurimā ṣoḍaśa kalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchanti", "tasmādvā etasmānmanomayāt anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ", ityādyāḥ / vakṣyati
ca, "jño'ta eva" iti / ataḥ svayamprakāśo'yamātmā jñātaiva; na prakāśamātram / prakāśatvādeva kasyacideva bhavet prakāśaḥ dīpādiprakāśavat / tasmāt nātmā bhavitumarhati saṃvit / saṃvidanubhūtijñānādiśabdāḥ sambandhi-śabdā iti ca śabdārthavidaḥ / na hi lokavedayoḥ jānā(tī)tyāderakarmakasyākartṛkasya ca prayogo dṛṣṭacaraḥ // yaccoktam-ajaḍatvāt saṃvidevātmeti-tatredaṃ praṣṭavyam / ajaḍatvamiti kimabhipretam // svasattāprayuktaprakāśa-tvamiti cet-tathāsati dīpādiṣu anaikāntyam / saṃvidatiriktaprakāśadharmānabhyupagamenāsiddhirvirodhaśca / avya-bhicaritaprakāśasattākatvamapi sukhādiṣu vyabhicārānnirastam / yadyucyeta-sukhādiravyabhicaritaprakāśo'pi anyasmai prakāśamānatayā ghaṭādivat jaḍatvena anātma iti-jñānaṃ vā kiṃ svasmai prakāśate? tadapi hyanyasyaivā-hamarthasya jñātusvabhāsate, ahaṃ sukhītivat jānāmyahamiti / ataḥ svasmaiprakāśamānatvarūpam jaḍatvaṃ saṃvidi asiddham / tasmāt svātmānaṃ prati svasattayaiva sidhyan ajaḍo'hamartha evātmā / jñānasyāpi prakāśatā tatsaṃba-ndhāyattā / tatkṛtameva hi jñānasya sukhāderiva svāśrayaṃ cetanaṃ prati prakaṭatvam, itaraṃ prati aprakaṭatvañca / ato na jñaptimātramātmā, api tu jñātaivāhamarthaḥ / atha yaduktamanubhūtiḥ paramārthato nirviṣayā nirāśrayā ca satī bhrā-ntyā jñātṛtayā'vabhāsate rajata tayeva śukti rniradhiṣṭhānabhramānupapatteriti / tadayuktam; tathāsatyanubhavasāmānā-dhikaraṇyenānubhavitā'hamarthaḥ pratīyeta, anubhūtirahamiti puro'vasthitabhāsvaradravyākāratayā rajatādiriva / atra tu pṛthagavabhāsamānaiveya-manubhūtirarthāntaramahamarthaṃ viśinaṣṭi, daṇḍa iva devadattam, tathā hi anubhavāmyaha-miti pratītiḥ, tadevamasmada-rthamanubhūtiviśiṣṭaṃ prakāśayannanubhavāmyahamiti pratyayo daṇḍamātre daṇḍī devadatta iti pratyayavadviśeṣaṇabhūtā-nubhūtimātrāvalambanaḥ kathamiva pratijñāyeta? //
yadapyuktam-sthūlohamityādidehātmābhimānavata eva jñātṛtvapratibhāsanāt jñātṛtvamapi mithyetitada-yuktam; ātmatayā abhimatāyā anubhūterapi mithyātvaṃ syāt; tadvata eva pratīteḥ // sakaletaropamarditatvajñānā-bādhitatvenānubhūterna mithyātvamiti cet-hantaivaṃsati tadabādhādeva jñātṛtvamapi na mithyā //

yadapyuktam-avikriyasyātmano jñānakriyākartṛtvarūpaṃ jñātṛtvaṃ na sambhavati / ato jñātṛtvaṃ vikriyā-tmakaṃ jaḍaṃ vikārāspadāvyaktapariṇāmāhaṅkāragranthistham iti na jñātṛtvamātmanaḥ; api antaḥkaraṇarūpasyāha-ṅkārasya / karttṛtvādirhi rūpādivat dṛśyadharmaḥ / kartṛtve'hampratyayagocaratve ca ātmanobhyupagamyamāne dehasye-vānātmatvaparākatvājaḍatvādiprasaṅgaśceti-naitadupapadyate; dehasyevācetanatva-prakṛtipariṇāmatva-dṛśyatva-parāka- tva-parārthatvādiyogāt antaḥkaraṇarūpasyāhaṅkārasya; cetanāsādhāraṇasvabhāvatvācca jñātṛtvasya / etaduktaṃ bhavati-yathā dehādiḥ dṛśyatvaparākatvādihetubhiḥ tatpratyanīkadraṣṭṭatvapratyakatvādervivicyate, evamantaḥkaraṇarūpā-haṅkāropi taddravyatvādeva taireva hetubhiḥ tasmādvivicyata iti /
ato virodhādevana jñātṛtvamahaṅkārasya, dṛśitvavat-yathā dṛśitvaṃ tatkarmaṇo'haṅkārasya nābhyupagamyate, tathā jñātṛtvamapi na tatkarmaṇo'bhyupagantavyam /
na ca jñātṛtvaṃ vikriyātmakam / jñātṛtvaṃ hi jñānaguṇāśrayatvam / jñānañcāsya nityasya svābhāvikadharma-tvena nityam / nityatvañca'tmanāḥ, nātmā śruteḥ" ityādiṣu vakṣyati / "jño'ta eva" ityatra jña iti vyapadeśena jñānāśrayatvañca svābhāvikamiti vakṣyati / asya jñānasvarūpasyaiva, maṇiprabhṛtīnāṃ prabhāśrayatvamiva, jñānā-śrayatvamapyaviruddhamityuktam / svayamaparicchinnameva jñānaṃ saṅkocavikāsārhamityupapādayiṣyāmaḥ / ataḥ kṣetra-jñāvasthāyāṃ karmaṇā saṅkucitasvarūpaṃ tattatkarmānuguṇataratamabhāvena (tāratabhyena?) vartate / taccendriyadvāreṇa
vyavasthitam / tamimamindriyadvārā jñānaprasaramapekṣya udayāstamayavyapadeśaḥ pravarttate / jñānaprasare tu kartṛtvama- styeva / tacca na
svābhāvikam; api tu karmakṛtam ityavikriyasvarūpa evātmā / evaṃrūpavikriyātmakaṃ jñātṛtvaṃ jñānasvarūpasyātmana eveti na kadācidapi jaḍasyāhaṅgārasya jñātṛtvasambhavaḥ //
jaḍasvarūpasyāpyahaṅkārasya citasannidhānena tacchāyāpattyā tatsambhava iti cet-keyaṃ cicchāyāpattiḥ? kimahaṅkāracchāyāpattiḥ saṃvidaḥ, uta saṃvicchāyāpattirahaṅkārasya / na tāvat saṃvidaḥ; saṃvidi jñātṛtvā nabhyupaga-māt / nāpyahaṅkārasya; uktarītyā tasya jaḍasya jñātṛtvāyogāt / dvayorapyacākṣuṣatvācca / na hya cākṣuṣāṇāṃ chāyā dṛṣṭā /
atha agsimparkāta ayaḥpiṇḍauṣṇyavat citsamparkāt jñātṛtvopalabdhiriti // naitat / saṃvidi vā-stava(vastuto)jñātṛtvānabhyupagamādeva na tatsaṃparkādahaṅkāre jñātṛtvaṃ tadupalabdhirvā / ahaṅkārasyatvacetanasya jñātṛtvāsambhavādeva sutarāṃ na tatsamparkātsaṃvidi jñātṛtvaṃ tadupalabdhirvā //
yadapyuktam-ubhayatra na vastuto jñātṛtvamasti;
ahaṅkārastu anubhūterabhivyañjakaḥ svātmasthāmevānubhūtimabhivyanakti, ādarśādivat iti / tadayuktam; ātmanaḥ svayañjyotiṣo jaḍasvarūpāhaṅkārābhivyaṅgayatvāyogāt / taduktam-
"śāntāṅgāra ivādityamahaṅkāro jaḍātmakaḥ / svayaṃjyotiṣamātmānaṃ vyanaktīti na yuktimat "
iti / svayamprakāśānubhavādhīnasiddhayo hi sarve padārthāḥ / tatra tadāyattaprakāśo'cit ahaṅkāraḥ anuditāna-stamitasvarūpaprakāśamaśeṣārthasiddhihetubhūtamanubhavamabhivyanaktīti ātmavidaḥ parihasanti // kiñca ahaṅkā-rānubhavayoḥ svabhāvavirodhāt anubhūterananubhūtitvaprasaṅgācca na vyaṅktṛvyaṅghaya bhāvaḥ / yathoktam-
"vyaṅktṛvyaṅgayatvamanyonyaṃ na ca syātprātikūlyataḥ /
vyaṅgayatve'nanubhūtitvamātmani syādyathā ghaṭe //" iti /
na ca ravikaranikarāṇāṃ svābhivyaṅgayakaratalābhivyaṅgayatvavat saṃvidabhivyaṅgayāhaṅkārābhivyaṅgayatvaṃ saṃvidaḥ sādhīyaḥ; tatrāpi ravikaranikarāṇāṃ karatalābhivyaṅgayatvābhāvāt / karatalapratihatagatayo hi raśmayo bahulāḥ svayameva sphuṭataramupalabhyanta iti tadvāhulyamātrahetutvāt karatalasya nābhivyañjakatvam /
kiñca-asya saṃvitsvarūpasyātmano'haṅkāra (rādi)nirvartyā abhivyaktiḥ kiṃrūpā / na tāvat utpattiḥ, svatassiddhatayā ananyotpādyatvābhyupagamāt / nāpi tatprakāśanam; tasyā anubhavāntarānanubhāvyatvāt /
tata eva ca na tadanubhavasādhanānugrahaḥ / sa hi dvidhā jñeyasyendriyasambandhahetutvena vā-yathā jātinija-mukhādigrahaṇe vyakti-darpaṇādīnāṃ nayanādīndriyasambandhahetutvena / boddhṛgatakalmaṣāpanayena vā-yathā paratattvā-vabodhanasādhanasya śāstrasya śamadamādinā / yathoktam-"karaṇānāmabhūmitvāt na tatsambandhahetutā..." iti //
kiñca-anubhūteranubhāvyatvābhyupagame'pi ahamarthena na tadanubhavasādhanānugrahaḥ suvacaḥ / sa hyanubhāvyā-nubhavotpatti-pratibandha(ka)nirasanena bhavet-yathā rūpādigrahaṇotpattinirodhisantamasanirasanena cakṣuṣo dīpā-dinā / na ceha tathāvidhaṃ nirasanīyaṃ saṃbhāvyate / na tāvat saṃvidā''tmagataṃ tajjñānotpattinirodhi kiñcidapya-haṅkārāpaneyamasti / asti hyajñānamiti cet-na, ajñānasyāhaṅkārāpanodyatvānubhyupagamāt / jñānameva hyajñā- nasya nivarttakam / na ca saṃvidāśrayatvamajñānasya saṃbhavati; jñānasamānāśrayatvāt tatsamānaviṣayatvācca / jñātṛbhāvaviṣayabhāvavirahite jñānamātre sākṣiṇi nājñānaṃ bhavitumarhati / yathā jñānāśrayatvaprasaktiśūnyatvena
ghaṭādernājñānāśrayatvam, tathā jñānamātre'pi jñānāśrayatvābhāvena nājñānāśrayatvaṃ syāt /
saṃvido'jñānāśrayatvābhyupagame'pi ātmatayā'bhyupagatāyāḥ tasyā jñānaviṣayatvābhāvena jñānena na tadgatājñānanivṛttiḥ / jñāne hi svaviṣaya evājñānaṃ nirvatayati, yathā rajjvādau / ato na kenāpi kadācit saṃvidāśrayamajñānamucchidyeta / asya ca sadasadanirvacanīyasyājñānasya svarūpameva durnirūpamityupariṣṭādvakṣyate / jñānaprāgabhāvarūpasya cājñānasya jñānotpattivirodhitvābhāvena na tannirasanena tajjñānasādhanānugrahaḥ //
ato na kenāpi prakāreṇāhaṅkāreṇānubhūterabhivyaktiḥ //
na ca svāśrayatayābhivyaṅgayābhivyañjanamabhivyañjakānāṃ svabhāvaḥ; pradīpādiṣvadarśanāt / yathāvasthi-tapadārthapratītyanuguṇasvābhāvyācca jñānatatsādhanayoranugrāhakasya ca / tacca svataḥpramāṇyanyāyasiddham / na ca darpaṇādi rmukhāderabhivyañjakaḥ; api tu cākṣuṣatejaḥpratiphalanarūpadoṣahetuḥ / taddoṣakṛtaśca tatrānyathāvabhāsaḥ /
abhivyañjakastvālokādireva / na ceha tathā'haṅkāreṇa saṃvidi svaprakāśāyāṃ tādṛśadoṣāpādanaṃ sambhavati / vya-ktestu jātirākāra iti tadāśrayatayā pratītiḥ; na tu vyaktivyaṅgayatvāt / ato'ntaḥkaraṇabhūtāhaṅkārasthatayā saṃvidupalabdhervastuto doṣato vā na kiñcidiha kāraṇamiti nāhaṅkārasya jñātṛtvaṃ tathopalabdhirvā / tasmātsvata eva jñātṛtayā siddhayannahamartha eva pratyagātmā / na jñaptimātram / ahambhāvavigame tu jñapterapi na pratyakatvasiddhi-rityuktam //
tamoguṇābhibhavātparāgarthānubhavābhāvāccāhamarthasya viviktasphuṭapratibhāsābhāve'pi āprabodhāt aha-mityekākāreṇā''tmanaḥ sphuraṇāt suṣuptāvapi nāhambhāvavigamaḥ / bhavadabhimatāyā anubhūterapi tathaiva pratheti vaktavyam / na hi suptotthitaḥ kaścit ahambhāvaviyuktārthāntarapratyanīkākārā jñaptirahamajñānasākṣitayā'vatiṣṭhe ityevaṃvidhāṃ svāpasamakālāmanubhūtiṃ parāmṛśati / evaṃ hi suptotthitasya parāmarśaḥ, sukhamahamasvāpsamiti / ane-naiva(anena) pratyavamarśena tadānīmapyahamarthasyaivā''tmanaḥ sukhitvaṃ jñātṛtvañca jñāyate /

na ca vācyam-yathedānīṃ sukhaṃ bhavati tathā tadānīmasvāpyamityeṣā pratipattiriti-atadrūpatvāt prati-patteḥ / na cāhamarthasyātmano'sthiratvena tadānīmahamarthasya sukhitvānusandhānānupapattiḥ; yataḥ suṣuptidaśāyāḥ / prāganubhūtaṃ vastu suptotthitaḥ, "mayedaṃ kṛtam, mayedamanubhūtam, ahametada(vama)vocamiti parāmṛśati //
"etāvantaṃ kālaṃ na kiñcidahamajñāsiṣamiti ca parāmṛśatīti cet-tataḥ kim // na kiñciditi kṛnsna-pratiṣedha iti cet-na; nāhamavediṣamiti vediturahamarthasyaivānuvṛtteḥ / vedyaviṣayo hi sa pratiṣedhaḥ / na kiñci- diti niṣedhasya kṛtsnaviṣayatve bhavadabhimatānubhūtirapi pratiṣiddhā syāt / suṣuptisamaye tu anusandhīyamāna-mahamarthamātmānaṃ jñātāram ahamiti parāmṛśya, na kiñcidavediṣamiti vedane tasya pratiṣidhyamāne tasmin kāle niṣiddhayamānāyā vitteḥ siddhim anuvarttamānasya jñāturahamarthasya cāsiddhimanenaiva, "na kiñcidahamavediṣam" iti parāmarśena sādhayaṃstamimamarthaṃ devānāmeva sādhayatu //
māmapyahaṃ na jñātāvānityahamarthasyāpi tadānīmananusandhānaṃ pratīyata iti cet-svānubhavasvavacanayo-rvirodhamapi na jānanti bhavantaḥ / ahaṃ māṃ na jñātavāniti hyanubhavavacane / māmiti kiṃ niṣiddhayata iti cet-sādhu pṛṣṭaṃ bhavatā / taducyate / ahamarthasya jñāturanuvṛtteḥ na svarūpaṃ niṣidhyateḥ api tu prabodhasamaye'nusandhīya-māna(nā'?)syāhamarthasya varṇāśramādiviśiṣṭatā / ahaṃ māṃ na jñātavānityukte viṣayo vivecanīyaḥ / jāgari-tāvasthānusaṃhita jātyādiviśiṣṭo'smadartho māmityaṃśasya viṣayaḥ / svāpyayāvasthāprasiddhāviśadasvānubhavaika-
tānaścāhamartho'hamityaṃśasya viṣayaḥ / atra supto'hamīdṛśo ahamiti ca māmapi na jñātavānahamityeva svalvanu-bhavaprakāraḥ //
kiñca-suṣuptāvātmā ajñānasākṣitvenā'sta iti hi bhavadīyā prakriyā / sākṣitvañca sākṣājjñātṛtva- meva na hyajānataḥ sākṣitvam / jñātaiva hi lokavedayoḥ sākṣīti vyapadiśyate; na jñānamātram / smarati ca bhaga- vān pāṇiniḥ "sākṣāddraṣṭari saṃjñāyām" iti sākṣājjñātaryeva sākṣiśabdam / sa cāyaṃ sākṣī jānāmīti pratīya-māno'smadartha eveti kutastadānīmahamarthona pratīyeta / ātmane svayamavabhāsamāno'hamityevāvabhāsata iti svāpādyavasthāsvapi ātmā prakāśamānaḥ ahamityevāvabhāsata iti siddham //
yattu-mokṣadaśāyāmahamartho nānuvarttate-iti; tadapeśalam / tathāsatyātmanāśa evāpavargaḥ prakārānta- reṇa pratijñātaḥ syāt / na cāhamartho dharmamātram; yena tadvigame'pyavidyānivṛttaviva svarūpamavatiṣṭheta / pratyuta svarūpamevāhamartha ātmanaḥ / jñānaṃ tu tasya dharmaḥ, "ahaṃ jānāmi jñānaṃ me jātam" iti cāhamarthadharmatayā jñāna-pratītereva //
api ca yaḥ paramārthato bhrāntyā vā ādhyātmikādiduḥkhairduḥkhitayā svātmānamanusandhatte "ahaṃ duḥkhī" iti, "sarvametadduḥkhajātamapunarbhavamapohya kathamahamanākulaḥ svastho bhaveyam" ityutpannamokṣarāgaḥ sa eva tatsā-dhane pravarttate / sa sādhanānuṣṭhānena yadyahameva na bhaviṣyāmītyavagacchet, apasarpedevāsau mokṣakathāprastāvāt / tata-ścādhikārivirahādeva sarvaṃ mokṣa śāstram pramāṇaṃ syāt // ahamupalakṣitaṃ prakāśamātramapavarge avatiṣṭhata iti cet-kimanena? mayi naṣṭe'pi kimapi prakāśamātramapavarge'vatiṣṭhata iti matvā na hi kaściduddhipūrvakārī prayatate / ato-'hamarthasyaiva jñātṛtayā siddhiyataḥ pratyagātmatvam /
sa ca pratyagātmā muktāvapyahamityeva prakāśate svasmai prakāśamānatvāt / yo yaḥ svasmai prakāśate sa sarvaḥ ahamityeva prakāśate; yathā tathā'vabhāvamānatvenobhayavādisaṃmataḥ saṃsāryātmā / yaḥ punarahamiti na cakā-sti nāsau svasmai prakāśate, yathā ghaṭādiḥ / svasmai prakāśate cāyaṃ muktātmā / sa tasmādahamityeva prakāśate //
na cāhamiti prakāśamānatvena tasyājñatvasaṃsāritvādiprasaṅgaḥ / mokṣavirodhātaḥ ajñatvādyahetutvāccā-hampratyayasya / ajñānaṃ nāma svarūpājñānamanyathājñānaṃ viparītajñānaṃ vā / ahamityevātmanassvarūpamiti sva-rūpajñānarūpo'hampratyayo nājñatvamāpādayati; kutaḥ saṃsāritvam, api tu tadvirodhitvānnāśayatyeva //
brahyātmabhāvāparokṣyanirddhūtaniravaśeṣāvidyānāmapi vāmadevādīnāmahamityevātmānubhavadarśanācca / śrūyate hi-"taddhaitat paśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśceti", "ahamekaḥ prathamamāsaṃ vartāmi ca bhaviṣyāmi ca" ityādi / sakaletarājñānavirodhinaḥ sacchabdapratyayamātrabhājaḥ parasya brahmaṇo vyavahāro'pyeva-meva." "hantā'hamimāstistro devatāḥ", "bahu syāṃ prajāyeya", "sa īkṣata lokānnu sṛjā iti" / tathā-"yasmāt kṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ / ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ", "ahamātmā guḍākeśa", "na tvevāhaṃ jātu nāsam", "ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā", "ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravarttate", "teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyasaṃsārasāgarāt", "ahaṃ vījapradaḥ pitā", "vedāhaṃ samatītāni" ityādiṣu //
yadyahamityevātmanaḥ svarūpamaḥ kathaṃ tarhyahaṅkārasya kṣetrāntarbhāvo bhagavatopadiśyate, "mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca" iti // ucyate / svarūpopadeśeṣu sarveṣvahamityevopadeśāt tathaivātmasvarūpapratipatteścāhami-tyeva pratyagātmanaḥ svarūpam / avyaktapariṇāmabhedasyāhaṅkārasya kṣetrāntarbhāvo bhagavataivopadiśyate / sa tvanā-
tmani dehe'mbhāvakaraṇahetutvenāhaṅkāra ityucyate / asya tvahaṅkāraśabdasya abhūtatadūbhāve'rthe cvipratyayamutpādya vyutpa-ttirdraṣṭavyā / ayameva tvahaṅkāra utkṛṣṭajanāvamānaheturgarvāparanāmā śāstreṣu bahuśo heyatayā pratipādyate / tasmādvādhakāpetā'hambuddhiḥ sākṣādātmagocaraiva / śarīragocarā tvahambuddhiravidyaiva / yathoktaṃ bhagavatā parāśa- reṇa, "śrūyatāṃ cāpyavidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana / anātmanyātmabuddhiryā" iti // yadi jñaptimātramevātmā, tadā'nātmanyātmābhimāne, śarīre jñaptimātrapratibhāsaḥ syāt; na jñātṛtvapratibhāsaḥ / tasmāt jñātā'hamartha evātmā / taduktam-
"ataḥ pratyakṣasiddhatvāduktanyāyāgamānvayāt / avidyāyogataścātmā jñātā'hamiti bhāsate //" iti /
tathā ca,-"dehendriyamanaḥprāṇadhībhyo'nyo'nanyasādhanaḥ / nityo vyāpī pratikṣetramātmā bhinnassvatassukhī //" iti /
ananyasādhanaḥ-svaprakāśaḥ / vyāpī-atisūkṣmatayā sarvācetanāntaḥpraveśasvabhāvaḥ //

yaduktam-doṣamūlatvenānyathāsiddhisambhāvanayā sakalabhedāvalambipratyakṣasya śāstrabādhyatvamiti-ko-'yaṃ doṣa iti vaktavyam, yanmūlatayā pratyakṣasyānyathāsiddhiḥ // anādibhedavāsanaiva hi doṣa iti cet-bhedavā-sanāyāstimirādivat yathāvasthitavastuviparītajñānahetutvaṃ kimanyatra jñātapūrvam // anenaiva śāstravirodhena jñāsyata iti cet na; anyonyāśrayaṇāt-śāstrasya nirastanikhilaviśeṣavastubodhitvaniścaye sati bhedavāsanā- yā doṣatvaniścayaḥ, bhedavāsanāyā doṣatvaniścaye sati śāstrasya nirastanikhilaviśeṣavastubodhitvaniścaya iti / kiñca yadi bhedavāsanāmūlatvena pratyakṣasya viparītārthatvam, śāstramapi tanmūlatvena tathaiva syāt // atho-cyeta-doṣamūlatve'pi śāstrasya pratyakṣāvagatasakalabhedanirasanajñānahetutvena paratvāt tat pratyakṣasya bādhakamiti-tanna; doṣamūlatve jñāte sati paratvamakiñcitkaram / rajjusarpajñānanimittabhaye sati bhrānto'yamiti parijñātena kenacit "nāyaṃ sarpaḥ; mā bhaiṣīḥ" ityukte'pi bhayānivṛttidarśanāt / śāstrasya ca doṣamūlatvaṃ śravaṇavelāyāmeva jñātam / śravaṇāvagatanikhilabhedopamardibrahmātmaikatvavijñānābhyāsarūpatvānmananādeḥ // api ca-idaṃ śāstram; etaccāsambhāvyamānadoṣam; pratyakṣantu sambhāvyamānadoṣam iti kenāvagataṃ tvayā? na tāvatsvatassiddhā nirddhūta-nikhilaviśeṣānubhūtirimamarthamavagamayati; tasyāḥ sarvaviṣayaviraktatvāt; śāstrapakṣapātavirahācca / nāpyaindri-yikaṃ pratyakṣam, doṣa mūlatvena viparītārthatvāt / tanmūlatvādeva nānyānyapi pramāṇāni / ataḥ svapakṣasādhana-pramāṇānabhyupagamānna svābhimatārthasiddhiḥ //
nanu vyāvahārikapramāṇaprameyavyavahāro'smākāmapyastyeva; ko'yaṃ vyāvahāriko nāma? āpātapratī-tisiddho yuktibhirnirūpito na tathā'vasthita iti cet; kiṃ tena prayojanam? pramāṇatayā pratipanne'pi yauktika-vādhādeva pramāṇakāryābhāvāt //
athocyeta-śāstrapratyakṣayoravidyāmūlatve'pi pratyakṣaviṣayasya śāstreṇa bādho dṛśyate; śāstraviṣayasya sadadvitīyabrahmaṇaḥ paścāttanabādhādarśanena nivirśeṣānubhūtimātraṃ bahyaiva paramārtha iti / tadayuktam, abādhitasyāpi doṣamūlasyāpā-ramārthyaniścayāt /
taduktaṃ bhavati-yathā sakaletarakācādidoṣarahita puruṣāntarāgocaragiriguhāsu vasatastaimirikajanasya (ajñātasvatimirasya)
(jñātasvatimirasya) sarvasya timiradoṣāviśeṣeṇa dvicandrajñānamaviśiṣṭaṃ jāyate / na
tatra bādha-kapratyayo'stīti na tanmithyā na bhavatīti tadviṣayabhūtaṃ candradvitvamapi (dvicandratvamapi) mithyaiva /
doṣo hyayathārthajñānahetuḥ / tathā brahmajñānamavidyāmūlatvena bādhakajñānarahitamapi svaviṣayeṇa brahmaṇā saha mithyaiva-iti /
bhavanti cātra prayogāḥ-vivādādhyāsitaṃ brahma mithyā, avidyāvata utpannajñānaviṣayatvāt prapañcavat / brahmamithyā, jñānaviṣayatvāt, prapañcavat / brahma mithyā, asatyahetujanyajñānaviṣayatvāt, prapañcavadeva /
na ca vācyam-svāpnasya hastyādivijñānasyāsatyasya paramārthaśubhāśubhapratipattihetubhāvavat avidyā-mūlatve na asatyasyāpi śāstrasya paramārthabhūtabrahmaviṣayapratipattihetubhāvo na viruddha iti; svāpnajñānasyāsatya-tvābhāvāt / tatra hi viṣayāṇāmeva mithyātvam; teṣāmeva hi bādho dṛśyate; na jñānasya / na hi-mayā svapnave-lāyāmanubhūtaṃ jñānamapi na vidyata iti kasyacidapi pratyayo jāyate / darśanaṃ tu vidyate, arthā na santīti hi bādha-kapratyayaḥ / māyāvino mantrauṣadhādiprabhavaṃ māyāmayaṃ jñānaṃ satyameva prīterbhayasya ca hetuḥ; tatrāpi jñānasyābādhi-tatvāt / viṣayendriyādidoṣajanyaṃ rajavādau sarpādivijñānaṃ satyameva bhayādihetuḥ / satyaiva adaṣṭepi svātmani sarpasannidhānāddaṣṭabuddhi; / satyaiva śaṅkāviṣaburddhimaraṇahetubhūtā / vastubhūta eva jalādau mukhādipratibhāso vastu-bhūtamukhagataviśeṣaniścayahetuḥ / eṣāṃ saṃvedanānāmutpattimattvādarthakriyākāritvācca satyatvamavasīyate /
hastyādīnāmabhāve'pi kathaṃ tadbuddhayaḥ satyā bhavantīti cet; naitat, buddhīnāṃ sālambanatvamātraniya- māt / arthasya pratibhāsamānatvameva hyālambanatve apekṣitam / pratibhāsamānatā ca astyeva doṣavaśāt /
sa tu bādhito'satya ityavasīyate / abādhitā hi buddhiḥ satyaivetyuktam //
rekhayā varṇapratipattāvapi nāsatyātsatyabuddhiḥ, rekhāyāssatyatvāt // nanu varṇātmanā pratipannā rekhā varṇabuddhihetuḥ,varṇātmatā tvasatyā / naivam; varṇātmatāyā asatyāyā upāyatvāyogāt / asato nirupākhyasya hyupāyatvaṃ na dṛṣṭamanupapannañca / atha tasyāṃ varṇabuddherupāyatvam, evaṃ tarhyasatyātsatyabuddhirna syāt buddhessatyatvā-deva / upāyopeyayorekatvaprasaṅgaśca, ubhayorvarṇabuddhitvāviśeṣāt / rekhāyā avidyamānavarṇātmanopāyatve caikasyā- meva rekhāyāmavidyamānasarvavarṇātmakatvasya sulabhatvādekarekhādarśanātsarvavaṇarpratipattissyāt / atha piṇḍaviśeṣe devadattādiśabdasaṅketavat cakṣurgrāhyarekhāviśeṣe śrotragrāhyavarṇaviśeṣasaṅketavaśādrekhāviśeṣo varṇaviśeṣabuddhihetu-riti-hanta tarhi satyādeva satyapratipattiḥ, rekhāyāḥ saṅketasya ca satyatvāt /
rekhāgavayādapi satyagavayabuddhiḥ sādṛśyanibandhanā, sādṛśyañca satyameva /
na caikarūpasya śabdasya nādaviśeṣeṇārthabhedabuddhihetutve'pyasatyātsatyapratipattiḥ; nānānādābhivya-syaikasyaiva śabdasya tattannādābhivyaṅgayasvarūpeṇārthaviśeṣaissaha sambandhagrahaṇavaśādatharbhedabuddhayutpattihetutvāt / śabdasyaikarūpatvamapi na sādhīyaḥ; gakārādebodhakasyaiva śrotragrāhyatvena śabdatvāt /
ato'satyāt śāstrāt satyabrahmaviṣayapratipattirdurupapādā /
nanu na śāstrasya gaganakusumavadasatyatvam; prāgadvaitajñānātsadvuddhibodhyatvāt / utpanne tattvajñāne hyasa-tyatvaṃ śāstrasya / na tadā śāstraṃ nirastanikhilabhedacinmātrabrahmajñānopāyaḥ / yadopāyaḥ, tadāstyeva śāstram, astīti buddheḥ / naivam; asati śāstre asti śāstramiti buddhermithyātvāt / tataḥ kim? idaṃ tataḥ / mithyā-bhūtaśāstrajanyajñānasya mithyātvena tadviṣayasyāpi brahmaṇo mithyātvam; yathā dhūmabudhdyā gṛhītabāṣpajanyāgni-jñānasya mithyātvena tadviṣayasyāgnerapi mithyātvam / paścāttanabādhādarśanañcāsiddham; śūnyameva tattvamiti
vākyena tasyāpi bādhadarśanāt / tattu bhrāntimūlamiti cet-etadapi bhrāntimūlamiti tvayaivoktam / pāścāttya-bādhādarśanaṃ tu tasyaivetetyalamapratiṣṭhitakutarkaparihasanena /
yaduktaṃ-vedāntavākyāni nirviśeṣajñānaikarasavastumātrapratipādanaparāṇi, "sadeva saumyedamagra āsīt" ityeva-mādīnīti / tadayuktam; ekavijñānena sarvavijñānapratijñopapādanamukhena sacchabdavācyasya parasya brahmaṇo jagadu-pādānatvaṃ jagannimittatvaṃ sarvajñatā savarśaktiyogaḥ satyasaṅkalpatvaṃ sarvāntaratvaṃ sarvādhāratvaṃ sarvaniyamanami-tyādyanekakalyāṇaguṇaviśiṣṭatāṃ kṛtsnasya jagatastadātmakatāṃ ca pratipādya evambhūtabrahmātmakastvamasīti śvetaketuṃ pratyupadeśāya pravṛttatvāt prakaraṇasya / prapañcitaścāyamartho vedārthasaṃgrahe / atrāpyārambhaṇādhikaraṇe nipu-ṇataramupapādayiṣyate //
1.1.1

"atha parā yayā tadakṣaram" ityatrāpi prākṛtān heyaguṇān pratiṣidhdya nityatvavibhutvasūkṣmatvasarvagatatvāvya-yatvabhūtayonitvasārvajñyādikalyāṇaguṇayogaḥ parasya brahmaṇaḥ pratipāditaḥ / "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" ityatrāpi
sāmānādhikaraṇyasyānekaviśeṣaṇaviśiṣyaikārthābhidhānavyutpattyā na nirviśeṣavastusiddhiḥ / pravṛttinimi-ttabhedenaikārthavṛttitvaṃ hi sāmānādhikaraṇyam / tatra satyajñānādipadamukhyārthairguṇaistattadguṇavirodhyākārapratya-nīkākārairvā ekasminnevārthe padānāṃ pravṛttau nimittabhedo'vaśyāśrayaṇīyaḥ / iyāṃstu viśeṣaḥ,-ekasmin pakṣe padānāṃ mukhyārthatā, aparasmiṃśca teṣāṃ lakṣaṇā / na cājñānādīnāṃ pratyanīkatā vastusvarūpameva / ekenaiva padena svarūpaṃ pratipannamiti padāntaraprayogavaiyarthyāt / tathā sati sāmānādhikaraṇyāsiddhiśca, ekasmin vastuni vartamānānāṃ padānāṃ nimittabhedānāśrayaṇāt / na ca ekasyaivārthasya viśeṣaṇabhedena viśiṣṭatābhedādanekārthatvaṃ padānāṃ sāmānādhikaraṇyavirodhi; ekasyaiva vastuno'nekaviśeṣaṇaviśiṣṭatā pratipādanaparatvātsāmānādhi-karaṇyasya, "bhinnapravṛvinimittānāṃ śabdānāmekasminnarthe vṛttiḥ sāmānādhikaraṇyam" iti hi śābdāḥ /
yaduktam-ekamevādvitīyamityatrādvitīyapadaṃ guṇato'pi sadvitīyatāṃ na sahate; atassarvaśākhāpratyaya-nyāyena kāraṇavākyānāmadvitīyavastupratipādanaparatvamabhyupagamanīyam, kāraṇatayopalakṣitasyādvitīyasya brahmaṇo lakṣaṇamidamucyate "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" iti; ato lilakṣayiṣitaṃ brahma nirguṇameva, anyathā "nirgu-ṇam" nirañjanam" ityādibhirvirodhaśceti tadanupapannam, jagadupādānasya brahmaṇaḥ svavyatiriktādhiṣṭhātrantara-nivāraṇena vicitraśaktiyogapratipādanaparatvādadvitīyapadasya / tathaiva vicitraśaktiyogamevāvagamayati "tadaikṣata bahusyāṃ prajāyeyeti tattejo'sṛjata" ityādi / aviśeṣeṇādvitīyamityukte nimittāntaramātraniṣedhaḥ kathaṃ jñāyata iti cet; sisṛkṣorbrahmaṇa upādānakāraṇatvaṃ "sadeva somyedamagra āsīdekameva" iti pratipāditam / kāryotpatti-svābhāvyena buddhisthaṃ nimittāntaramiti tadevādvitīyapadena niṣidhyata ityavagamyate / sarvaniṣedhe hi svābhyu- pagatāssiṣādhayiṣitā nityatvādayaśca niṣiddhāḥ syuḥ / sarvaśākhāpratyayanyāyaścātra bhavato viparītaphalaḥ, sarva-śākhāsu kāraṇānvayināṃ sarvajñatvādīnāṃ guṇānāmatropasaṃhārahetutvāt ataḥ kāraṇavākyasvabhāvādapi "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" ityanena saviśeṣameva pratipādyata iti vijñāyate //
nirguṇasaguṇavākyayorviṣayāvabhāgenāvirodhaḥ //
na ca nirguṇavākyavirodhaḥ, prākṛtaheyaguṇaviṣayatvātteṣāṃ "nirguṇaṃ "nirañjanaṃ "niṣkriyaṃ śāntam" ityādīnām / jñānamātrasvarūpavādinyo'pi śrutayo brahmaṇo jñānasvarūpatāmabhidadhati; na tāvatā nirviśe-ṣajñānamātrameva tattvam , jñātureva jñānasvarūpatvāt /
jñānasvarūpasyaiva tasya jñānāśrayatvaṃ maṇidyumaṇidīpādivadyuktamevetyuktam / jñātutvameva hi sarvāḥ śrutayo vadanti // "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit" "tadaikṣata" "seyaṃ devataikṣata" "sa īkṣata lokānnu sṛjā iti "nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān" "jñājñau dvāvajā-vīśanīśau" "tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ daivatānāṃ paramaṃ ca daivatam / patiṃ patīnāṃ paramaṃ parastādvidāma devaṃ bhuvaneśamīḍyam" "na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate / parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca" "eṣa ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijidhitso'pipāṃsastsatyakāmassatyasaṅkalpaḥ" ityādyāḥ śrutayo jñātṛtvapramukhān kalyāṇaguṇān jñānasvarūpasyaiva brahmaṇaḥ svābhāvikān vadanti; samastaheyarahita-tāñca /
nirguṇavākyānāṃ saguṇavākyānāṃ ca viṣayamapahatapāpmetyādyapipāsa ityantena heyaguṇān pratiṣidhya satyakāmaḥ satyasaṅkalpa iti brahmaṇaḥ kalyāṇaguṇān vidadhatīyaṃ śrutireva vivinaktīti saguṇanirguṇavākyayo-rvirodhābhāvādanyatarasya mithyāviṣayatāśrayaṇamapi nāśaṅkanīyam //
"bhīṣā'smādvātaḥ pavate" ityādinā brahmaguṇānārabhya, "te ye śatam" ityanukrameṇa kṣetrajñānandāti-śayamukatvā, "yato vāco nivartante aprāpya manasā saha ānandaṃ brahmaṇo vidvān" iti brahmaṇaḥ kalyāṇaguṇā-nantyamatyādareṇa vadatīyaṃ śrutiḥ / "so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā" iti brahmavedanaphalamava-gamayat vākyaṃ parasya vipaścito brahmaṇo guṇānantyaṃ bravīti / vipaścitā brahmaṇā saha sarvān kāmān samaśnute / kāmyanta iti kāmāḥ kalyāṇaguṇāḥ / brahmaṇā saha tadguṇān sarvānaśnuta
ityarthaḥ / daharavidyāyām , "tasmin yadantastadanveṣṭavyam" itivat guṇaprādhānyaṃ vaktuṃ sahaśabdaḥ / phalopāsanayoḥ prakāraikyam, "yathākraturasmin loke puruṣo bhavati, tathetaḥ pretya bhavati" iti śrutyaiva siddham //
"yasyāmataṃ tasya matam...avijñātaṃ vijānatām" iti brahmaṇo jñānāviṣayatvamuktañcet, "brahmavidā- pnoti param", "brahma veda brahmaiva bhavati" iti jñānānmokṣopadeśo na syāt / "asanneva sa bhavati, asadvrahmeti veda cet / asti brahmeti cedveda, santamenaṃ tato viduḥ" iti brahmaviṣayajñānāsadbhāvasadbhāvābhyāmātmanāśamā-tmasattāñca vadati; ato brahmaviṣayavedanamevāpavargopāyaṃ (geya) sarvāḥ śrutayo vidadhati / jñānañcopāsanātma-kam, upāsyañca brahma saguṇamityuktam / "yato vāco nivartante aprāpya manasā saha" iti brahmaṇo'nantasyā-paricchinnaguṇasya vāṅmanasayoḥ etāvaditi paricchedāyogyatvaśravaṇena brahma etāvaditi brahmaparicchedajñāna- vatāṃ brahmāvijñātamamatamityuktam, aparicchinnatvādvrahmaṇaḥ / anyathā "yasyāmataṃ tasya matam", "vijñātama-vijānatām" iti matatvavijñātatvavacanaṃ tatraiva viruddhayate /
yattu "na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ...na matermantāram" iti śrutiḥ dṛṣṭermatervyatiriktaṃ draṣṭāraṃ mantāraṃ ca pratiṣedhatīti- tat āgantukacaitanyaguṇayogitayā jñāturajñānasvarūpatāṃ kutarkasiddhāṃ matvā, na tathā''tmānaṃ paśyeḥ, na manvīthāḥ, api tu draṣṭāraṃ mantāramapyātmānaṃ dṛṣṭimatirūpameva paśyerityabhidadhātīti parihṛtam / athavā dṛṣṭe-rdraṣṭāraṃ matermantāraṃ jīvātmānaṃ pratiṣiddhaya sarvabhūtāntarātmānaṃ paramātmānamevopāssveti vākyārthaḥ / anyathā, "vijñātāramare kena vijānīyāt" ityādijñātṛtvaśrutivirodhaśca // "ānando brahma" ityānandamātrameva brahmasva-rūpaṃ pratīyata iti yaduktam; tat jñānāśrayasya brahmaṇo jñānaṃ svarūpamiti vadatīti parihṛtam / jñānameva hyanu-kūlamānanda ityucyate /"vijñānamānandaṃ brahma" iti, ānandarūpameva vijñānaṃ brahmetyarthaḥ / ata eva bhavatāme-karasatā /
asya jñānasvarūpasyaiva jñātṛtvamapi śrutiśatasamadhigatamityuktam / tadvadeva, "sa eko brahmaṇa ānandaḥ", "ānandaṃ brahmaṇo vidvān" iti vyatirekanirdeśācca nānandamātraṃ brahma; api tvānandi; jñātṛtvameva hyānandi- tvam /

yadidamuktam, "yatra hi dvaitamiva bhavati", "neha nānāsti kiñcana / mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nā- neva paśyati", "yatra tvasya sarvamātmaivābhūt tat kena kaṃ paśyet" iti bhedaniṣedho bahudhā (śo) dṛśyata iti- tat-"kṛtsnasya jagato brahmakāryatayā tadantaryāmikatayā ca tadātmakatvenaikyāt tatpratyanīkanānātvaṃ pratiṣi-dhyate / na punaḥ, bahu syāṃ prajāyeyeti bahubhavanasaṅkalpapūrvakaṃ brahmaṇo nānātvaṃ śrutisiddhaṃ pratiṣidhyata" iti pari-
hṛtam /
nānātvaniṣedhādiyamaparamārthaviṣayeti cet-na; pratyakṣādisakalapramāṇānavagataṃ nānātvaṃ durārohaṃ brahmaṇaḥ pratipādya tadeva bādhyata ityupahāsyamidam /
"yadā hyevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute / atha tasya bhayaṃ bhavati" iti brahmaṇi nānātvaṃ paśyato bhayaprā-ptiriti yaduktam-tadasat; "sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta" iti tannānātvānusandhānasya śāntihetutvopadeśāt / tathā hi sarvasya jagataḥ tadutpattisthitilayakarmatayā tadātmakatvānusandhānenātra śāntirvidhīyate / ato yathāvasthitadevatiryaṅmanuṣyasthāvarādibhedabhinnaṃ jagat brahmātmakamityanusaṃdadhānasya śāntihetutayā abhayaprāptihetutvena na bhayahetutvaprasaṅgaḥ // evaṃ tarhi, "atha tasya bhayaṃ bhavati" iti kimucyate // idamucyate; "yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate / atha so'bhayaṃ gato bhavati" ityabhayaprāptihetutvena brahmaṇi yā pratiṣṭhā abhihitā; tasyāḥ vicchede bhayaṃ bhavatīti / yathoktaṃ maharṣibhiḥ-
"yanmuhūrtaṃ kṣaṇaṃ vā'pi vāsudevo na cintyate / sā hānistanmahacchidraṃ sā bhrāntiḥ sā ca vikriyā" ityādi / brahmaṇi pratiṣṭhāyā antaram-avakāśaḥ viccheda eva /
yaduktam "na sthānato'pi" iti sarvaviśeṣarahitaṃ brahmeti ca vakṣyatīti-tanna / saviśeṣaṃ brahmetyeva hi tatra vakṣyati / "māyāmātraṃ tu" iti ca svāpnānāmapyarthānāṃ jāgaritāvasthānubhūtapadārthavaidharmyeṇa māyāmātra-tvamucyata iti jāgaritāvasthānubhūtānāmiva pāramārthikatvameva vakṣyati //
smṛtipurāṇayorapi nirviśeṣajñānamotrameva paramārthaḥ; anyadapāramārthikamiti pratīyata iti yadabhihitam-tadasat;-"yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram /",
"matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ / na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram /
bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ //", "ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā /
mattaḥ parataraṃ nānyat kiñcidasti dhanañjaya ! / mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva",
"viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat /", "uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ /
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ // yasmāt kṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ /
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ", "sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikārān guṇādidoṣāṃśca mune ! vyatītaḥ /
atītasarvāvaraṇo'khilātmā tenā''stṛtaṃ yad bhuvanāntarāle //
samastakalyāṇaguṇātmako'sau svaśaktileśod dhṛtabhūtasargaḥ /
icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitaśeṣajagaddhito'sau //
tejobalaiśvaryamahāvabodhasuvīryaśaktyāyādiguṇaikarāśiḥ /
paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe //
sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ /
sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ //
sa (saṃ) jñāyate yena tadastadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalamekarūpam /
saṃdṛśyate vā'pyadhigamyate vā tajjñānamajñānamato'nyaduktam //" "śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi śabdyate / maitreya ! bhagayacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe // saṃbharteti tathā bhartā bhakāro'thardvayānvitaḥ /
netā gamayitā straṣṭā gakārārthastathā mune ! //
aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ / jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā //
vasanti tatra bhūtāni bhūtātmanyakhilātmani / sa ca bhūteṣvaśeṣeṣu vikārārthastato'vyayaḥ //"
"jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsyaśeṣataḥ / bhagavacchabdavācyāni vinā heyairguṇādibhiḥ //"
"evameṣa mahāśabdo maitreya ! bhagavāniti / paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ //
tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ / śabdo'yaṃ nopacāreṇa tvanyatra hyupacārataḥ //"
"samastāḥ śaktayaścaitā nṛpa ! yatra pratiṣṭhitāḥ / tadviśvarūpavairūpyaṃ rūpamanyaddharermahat //
samastaśakti rūpāṇi tat karoti janeśvara ! / devatiryaṅmanuṣyākhyāceṣṭāvanti svalīlayā //
jagatāmupakārāya na sā karmanimittajā / ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpinyavyāhatātmikā //"
"evamprakāramamalaṃ nityaṃ vyāpakamakṣayam / samastaheyarahitaṃviṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam //"
"paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmā''tmasaṃsthitaḥ / rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ //
apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ / varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadā'stīti kevalam //
sarvatrāsau samastaṃ ca vasatyatreti vai yataḥ / tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate //
tadvrahma paramaṃ nityamajamakṣaramavyayam / ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvācca nimarlam //
tadeva sarvamevaitadvayaktāvyaktasvarūpavat / tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam //",
"prakṛtiryā mayā''khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī / puruṣaścāpyubhāvetau līyete paramātmani //
paramātmā ca sarveṣāmādhāraḥ parameśvaraḥ / viṣṇunāmā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate //"
"dve rūpe brahmaṇastasya mūrtaṃ cāmūrtameva ca / kṣarākṣarasvarūpe te sarvabhūteṣu ca sthite //"
akṣaraṃ tat paraṃ brahma kṣaraṃ sarvamidaṃ jagat / ekadeśasthitasyāgnerjyotsnā vistāriṇī yathā //
parasya brahmaṇaḥ śaktistathedamakhilaṃ jagat //",
"viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathā'parā / avidyā karmasaṃjñā'nyā tṛtīyā śaktiriṣyate //
yayā kṣetrajñaśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa ! sarvagā / saṃsāratāpānakhilān avāpnotyatisaṃtatān //
tayā tirohitatvācca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā / sarvabhūteṣu bhūpāla ! tāratamyena vartate //",
"pradhānaṃ ca pumāṃścaiva sarvabhūtātmabhūtayā / viṣṇuśakatyā mahābuddhe ! vṛtau saṃśrayadharmiṇau /
tayoḥ saiva pṛthagbhāvakāraṇaṃ saṃśrayasya ca //
yathā saktaṃ jale vāto bibharti kaṇikāśatam / śaktiḥ sāpi tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmanaḥ //",
"tadetadakṣayaṃ nityaṃ jaganmunivarākhilam / āvirbhāvatirobhāvajanmanāśavikalpavat //"
ityādinā paraṃ brahma svabhāvata eva nirastanikhiladoṣagandhaṃ samastakalyāṇaguṇāmakaṃ jagadutpattisthitisaṃhā-rāntaḥpraveśaniyamanādilīlaṃ pratipādya, kṛtsnasya cidacidvastunaḥ sarvāvasthāvasthitasya pāramārthikasyaiva para- sya brahmaṇaḥ śarīratayā rūpatvam, śarīrarūpatanvaṃśāktivibhūtyādiśabdaiḥ tattacchabdasāmānādhikaraṇyena cābhi-dhāya, tadvibhūtibhūtasya cidvastunaḥ svarūpeṇāvasthitimacinmiśratayā kṣetrajñarūpeṇa sthitiṃ cokatvā, kṣetrajñāva-sthāyāṃ puṇyapāpātmakakarmarūpāvidyāveṣṭitatvena svābhāvikajñānarūpatvānanusandhānamacidrūpārthākāratayā'nu-sandhānañca pratipāditamiti, "paraṃ brahma saviśeṣam; tadvibhūtibhūtaṃ jagadapi pāramārthikameva" iti jñāyate //

"pratyastamitabhedam" ityatra devamanuṣyādiprakṛtipariṇāmaviśeṣasaṃsṛṣṭasyāpyātmanaḥ svarūpaṃ tadgatabhedara-hitatvena tadbhedavācidevādiśabdāgocaraṃ jñānasattaikalakṣaṇaṃ svasaṃvedyaṃ yogayuṅmanaso na gocara ityucyata iti anena na prapañcāpalāpaḥ / kathamidamavagamyata iti ceta-taducyate-asmin prakaraṇe saṃsāraikabheṣajatayā yoga-mabhidhāya yogāvayavāna pratyāhāraparyantāṃścokatvā,dhāraṇāsiddhayarthaṃ śubhāśrayaṃ vaktuṃ parasya brahmaṇo viṣṇoḥ śaktiśabdābhiceyaṃ rūpadvayaṃ mūrtāmūrtavibhāgena pratipādya tṛtīyaśaktirūpakarmākhyāvidyāveṣṭitam acidviśiṣṭaṃ kṣetrajñaṃ mūrtākhyavibhāgaṃ bhāvanātrayānvayādaśubhamityukatvā, dvitīyasya karmākhyāvidyāvirahiṇo'cidviyuktasya jñānaikākārasyāmūrtākhyavibhāgasya niṣpannayogidhyeyatayā yogayuṅmanaso'nālambanatayā svataśśuddhivirahācca śubhāśrayatvaṃ pratiṣidhya, paraśaktirūpamidamamūrtamaparaśaktirūpaṃ kṣetrajñākhyamūrtañca paraśaktirūpatvātmanaḥ kṣetra-jñātapattihetubhūtatṛtīyaśakatyākhyakamarrūpāvidyā cetyetacchaktitrayāśrayo bhagavadasādhāraṇam, ādityavarṇam ityādivedāntasiddhaṃ mūrtarūpaṃ śubhāśraya ityuktam / atra pariśuddhātmasvarūpasya śubhāśrayatānarhatāṃ vaktum, "pratyasyamitabhedaṃ yat" ityucyate / tathāhi -
"na tadyogayujā śakyaṃ nṛpa ! cintayituṃ yataḥ / dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate (paraṃ padam) //
samastāḥ śaktayaścaitā nṛpa ! yatra pratiṣṭhitāḥ / tat viśvarūpavairūpyaṃ rūpamanyaddharermahat //"
iti ca vadati / tathā caturmukhasanakasanandanādīnāṃ jagadantarvartināmavidyāveṣṭitatvena śubhāśrayatānarhatāmukatvā, baddhānāmeva paścāt yogenodbhūtabodhānāṃ svasvarūpāpannānāñca svataḥśuddhivirahāt bhagavatā śaunakena śubhāśra- yatā niṣiddhā-"ābrahmastambaparyantāḥ jagadantarvyavasthitāḥ / prāṇinaḥ kamarjanitasaṃsāravaśavartinaḥ //
"yatastato na te dhyāne dhyānināmupakārakāḥ / avidyāntargatāḥ sarve te hi saṃsāragocarāḥ //
paścādudbhūtabodhāśca dhyānenaivopakārakāḥ / naisargiko na vai bodhasteṣāmapyanyato yataḥ //"
"tasmāt tadamalaṃ brahma nisargādeva bodhavat //" ityādinā parasya brahmaṇoḥ viṣṇoḥ svarūpaṃ svāsādhāraṇameva śubhāśraya ityuktam / ato'tra na bhedāpalāpaḥ pratīyate //
"jñānasvarūpam ityatrāpi jñānavyatiriktasyārthajātasya kṛtsnasya na mithyātvaṃ pratipādyate; jñānasva-rūpasyā''tmano devamanuṣyādyarthākāreṇāvabhāso bhrāntirityetāvanmātravacanāt / na hi śuktikāyā rajatatayā-'vabhāsaṃ bhrāntirityukte jagati kṛtsnaṃ rajatajātaṃ mithyā bhavati // jagadbrahmaṇoḥ sāmānādhikaraṇyenaikyapratīteḥ, brahmaṇo jñānasvarūpasyārthākāratā bhrāntirityukte sati arthajātasya kṛtsnasya mithyātvamuktaṃ syāditi cet-tadasat; asmin śāstre parasya brahmaṇo viṣṇornirastājñānādinikhiladoṣagandhasya samastakalyāṇaguṇātma- kasya mahāvibhūteḥ pratipannatayā tasya bhrāntidarśanāsaṃbhavāt / sāmānādhikaraṇyenaikyapratipādanañca bādhāsaha-maviruddhañcetyanantaramevopapādayiṣyate / ato'yamapi śloko nārthasvarūpasya bādhakaḥ //
tathā hi-"yato vā imāni bhūtāni jāyante, yena jātāni jīvanti, yat prayantyabhisaṃviśanti, tadvijijñāsasva, tadbrahma" iti jagajjanmādikāraṇaṃ brahmetyavasite sati -
"itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet / bibhetyalpaśrutāt vedo māmayaṃ pratariṣyati //" iti śāstreṇa arthasya itihāsapurāṇābhyāmupabṛṃhaṇaṃ kāryamiti vijñāyate / (upabṛṃhaṇaṃ nāma viditasakalavedatadarthānāṃ svayo-gamahimasākṣātkṛtavedatattvārthānāṃ vākyaiḥ svāvagatavedavākyārthavyaktīkaraṇam ) sakalaśākhāgatasya vākyā-rthasya alpabhāgaśravaṇādduravagamatvena tena vinā niścayāyogādupabṛṃhaṇaṃ hi kāryameva / tatra-pulastyavasiṣṭha-
varapradānalabdhaparadevatāpāramārthyajñānavato bhagavataḥ parāśarāt svāvagatavedārthopabṛṃhaṇamicchan maitreyaḥ paripapraccha-
"so'hamicchāmi dharmajña ! śrotuṃ tvatto yathā jagat / babhūva bhūyaśca yathā mahābhāga ! bhaviṣyati //
"yanmayaṃ ca jagadvrahman yataścaitaccarācaram / līnamāsīt yathā yatra layameṣyati yatra ca //" ityādinā //
atra brahmasvarūpaviśeṣa-tadvibhūtibhedaprakāra-tadārādhanasvarūpa-phalaviśeṣāśca pṛṣṭāḥ / brahmasvarūpaviśe-ṣapraśneṣu yataścaitaccarācaramiti nimittopādānayoḥ pṛṣṭatvāt, yanmayamityanena sṛṣṭisthitilayakarmabhūtaṃ jagat kimātmakamiti pṛṣṭam / tasya cottaram, jagacca sa iti / idañca tādātmyamantaryāmirūpeṇā''tmatayā vyāpti-kṛtam ; na tu vyāpya-vyāpakayovasrtvaikyakṛtam; yanmayamiti praśnasyottaratvāt jagacca sa iti sāmānādhi-karaṇyasya / yanmayamiti mayaḍatra na vikārārthaḥ; pṛthak praśnavaiyarthyāt /
nāpi prāṇamayādivat svārthikaḥ ; "jagacca sa ityuttarānupapatteḥ / tadā hi, viṣṇurevetyuttaramabhavi- ṣyat / ataḥ prācuryārtha eva / "tatprakṛtavacane mayaṭ" iti mayaṭ / kṛtsnaṃ ca jagat taccharīratayā tatpracurameva / tasmāt yanmayamityasya prativacanaṃ jagacca sa" iti sāmānādhikaraṇyaṃ jagadvrahmaṇoḥ śarīrātmabhāvanibandhana- miti niścīyate /
anyathā-nirviśeṣavastupratipādanapare śāstre'bhyupagamyamāne, sarvāṇyetāni praśnaprativacanāni na saṅgacchante; tadvivaraṇarūpaṃ kṛtsnaṃ ca śāstraṃ na saṅgacchate / tathā hi sati, prapañcabhramasya kim adhiṣṭhānamityevaṃ-rūpasyaikasya praśnasya nirviśeṣajñānamātramityevaṃrūpamekamevottaraṃ syāt /
jagadvrahmaṇorekadravyatvapare ca sāmānādhikaraṇye satyasaṅkalpatvādikalyāṇaguṇaikatānatā nikhilaheya-pratyanīkatā ca bādhyeta; sarvāśubhāspadaṃ ca brahma bhavet / ātmaśarīrabhāva evedaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ mukhyavṛtta- miti sthāpyate / ataḥ, "viṣṇoḥ sakāśādudbhūtaṃ jagat tatraiva ca sthitam / sthitisaṃyamakartā'sau jagato'sya jagacca saḥ //" iti saṃgraheṇoktamarthaṃ "paraḥ parāṇām" ityārabhya vistareṇa vaktuṃ parabrahmabhūtaṃ bhagavantaṃ viṣṇuṃ svenaiva rūpeṇāvasthitam "avikārāya" iti ślokena prathamaṃ praṇamya, tameva hiraṇyagarbha-svāvatāra-śaṅkararūpa-trimūtir-pradhāna-kāla-kṣetrajñasamaṣṭi-vyaṣṭirūpeṇāvasthitañca namaskaroti /
tatra "jñānasvarūpam" ityayaṃ ślokaḥ kṣetrajñavyaṣṭayātmanā'vasthitasya paramātmanaḥ svabhāvamāha / tasma-#ānnātra nirviśeṣavastupratītiḥ /
yadi nirviśeṣajñānasvarūpabrahmādhiṣṭhānabhramapratipādanaparaṃ śāstram, tarhi-
"nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpyamalātmanaḥ / kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo'bhyupagamyate" iti codyam,
"śaktayaḥ sarvabhāvānāmacintyajñānagocarāḥ / yato'to brahmaṇastāstu sargādyā bhāvaśaktayaḥ /
bhavanti tapatāṃ śreṣṭha ! pāvakasya yathoṣṇatā /" iti parihāraśca na ghaṭate /
tathā hi sati "nirguṇasya brahmaṇaḥ kathaṃ sargādikartṛtvam", "na brahmaṇaḥ pāramārthikaḥ sargaḥ, apitu bhrāntipari-kalpitaḥ" iti codyaparihārau syātām / utpattyādikāryaṃ sattvādiguṇayuktāparipūrṇakarmavaśyeṣu dṛṣṭamiti sattvā-diguṇarahitasya paripūrṇasyākarmavaśyasya karmasaṃbandhānarhasya kathaṃ sargādikartṛtvamabhyupagamyata iti codyam / dṛṣṭasakalavisajātīyasya brahmaṇo yathoditasvabhāvasyaiva jalādivisajātīyasyāgnyāderauṣṇyādiśaktiyogavat sarvaśaktiyogo na virudhyata iti parihāraḥ /

"paramārthastvamevaikaḥ" ityādyapi na kṛtsnasyāpāramārthyaṃ vadati / api tu kṛtsnasya tadātmakatayā tadvayatirekeṇāvasthitasyāpāramāthāryam / tadevopapādayati, "tavaiṣa mahimā yena vyāptametaccarācaram" iti / yena tvayedaṃ carācaraṃ vyāptam, atastvadātmakamevedaṃ sarvamiti tvadanyaḥ ko'pi nāsti / ataḥ sarvātmatayā tvamevaikaḥ paramārthaḥ / ata idamucyate-tavaiṣa mahimā yā sarvavyāptiriti / anyathā tavaiṣā bhrāntiriti vakta- vyam; jagataḥ pate tvamityādīnāṃ padānāṃ lakṣaṇā ca syāt / līlayā mahīmuddharato bhagavato mahāvarāhasya stutiprakaraṇavirodhaśca /
yataḥ kṛtsnaṃ jagat jñānātmanā tvayā''tmatayā vyāptatvena tava mūrtam, tasmāt tvadātmakatvānubhava-sādhanayogavirahiṇa etat kevaladevamanuṣyādirūpamiti bhrāntijñānena paśyantītyāha "yadetaddṛśyate" iti /
na kevalaṃ vastutastvadātmakaṃ jagat devamanuṣyādyātmakamiti darśanameva bhramaḥ; jñānākārāṇāmātmanāṃ devamanuṣyādyarthākāratvadarśanamapi bhrama ityāha "jñānasvarūpamakhilam" iti /
ye punarbuddhimanto jñānasvarūpātmavidaḥ sarvasya bhagavadātmakatvānubhavasādhanayogayogyaparaśuddhamanasaśca, te devamanuṣyādiprakṛtipariṇāmaviśeṣaśarīrarūpamidamakhilaṃ jagat śarīrātiriktajñānasvarūpātmakaṃ tvaccharīrañca paśyantītyāha "ye tu
jñānavidaḥ" iti / anyathā ślokānāṃ paunaruktayam, padānāṃ lakṣaṇā, arthavirodhaḥ prakaraṇa-virodhaḥ, śāstratāparyavirodhaśca //
"tasyātmaparadeheṣu sato'pyekamayam" ityatra, sarveṣvātmasu jñānaikākāratayā samāneṣu satsu-
devamanuṣyādiprakṛtipariṇāmaviśeṣarūpapiṇḍasaṃsargakṛtamātmasu devādyākāreṇa dvaitadarśanamatathyamityu- cyate / piṇḍagatamātmagatamapi dvaitaṃ na pratiṣidhyate / devamanuṣyādivividhavicitrapiṇḍeṣu vartamānaṃ sarvamātma- vastu samamityarthaḥ; - yathoktaṃ bhagavatā, "śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ", "nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma" ityādiṣu / - "tasyātmaparadeheṣu sato'pi" iti dehātirikte vastuni svaparavibhāgasyoktatvāt / ...."yadya-nyo'sti paraḥ ko'pi" ityatrāpi nātmaikyaṃ pratīyate; "yadi mattaḥ paraḥ ko'pyanyaḥ" iti ekasminnarthe paraśabdā-nyaśabdayoḥ prayogāyogāt / tatra paraśabdaḥ svavyatiriktātmavacanaḥ,anyaśabdastasyāpi jñānaikākāratvāda-nyākāratvapratiṣedhārthaḥ / etaduktaṃ bhavati-yadi madvayatiriktaḥ ko'pyātmā madākārabhūtajñānākārādanyākāro-'sti-tadā, "ahamevamākāraḥ, ayañcānyādṛ#ākāraḥ" iti śakyate vyapadeṣṭum / na caivamasti; sarveṣāṃ jñānai-kākāratvena samānatvādeveti /
veṇurandhravibhedena ityatrāpi-ākāravaiṣamyamātmanāṃ na svarūpakṛtam, api tu devādipiṇḍapraveśakṛtami-tyupadiśyata; nātmaikyam / dṛṣṭānte cānekarandhravartināṃ vāyvaṃśānāṃ na svarūpaikyam; api tvākārasāmyameva / teṣāṃ vāyutvenaikākārāṇāṃ randhrabhedaniṣkramaṇakṛto hi ṣaḍjādisaṃjñābhedaḥ; evamātāmanāṃ devādisaṃjñābhedaḥ / (yathā) taijasā''pyapārthivadravyāṃśabhūtānāṃ padārthānāṃ tattaddravyatvenaikyameva; na svarūpaikyam / tathā vāyavīyā-nāmaṃśānāmapi svarūpabhedo'varjanīyaḥ /
"so'haṃ sa ca tvam" iti sarvātmanāṃ pūrvoktaṃ jñānākāratvaṃ(raṃ) tacchabdena parāmṛśya tatsāmānādhi-karaṇyena ahaṃtvamityādīnāmarthānāṃ jñānamevā''kāra ityupasaṃharan devādyākārabhedenātmasu bhedamohaṃ parityaje- tyāha / anyathā dehātiriktātmopadeśyasvarūpe ahaṃ tvaṃ sarvametadātmasvarūpamiti bhedanirdeśo na ghaṭate / ahaṃ-tvamādiśabdānāmupalakṣyeṇa sarvametadātmasvarūpamityanena sāmānādhikaraṇyādupalakṣaṇatvamapi na saṅgacchate /
so'pi yathopadeśamakarodityāha, "tatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ" iti / kutaścaiṣa nirṇaya iti cet-dehātmavive-kaviṣayatvādupadeśasya / tacca "piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ" iti prakramāt / vibhedajanake-'jñāne" iti ca nā''tmasvarūpaikyaparam; nāpi jīvaparayoḥ / ātmasvarūpaikyamuktarītyā niṣiddham / jīva-parayorapi svarūpaikyaṃ dehātmanoriva na saṃbhavati; tathā ca śrutiḥ-"dvā suparṇāsayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte / tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti", "ṝtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhye / chāyātapau brahmavido vadanti pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ", "antaḥpraviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā" ityādyāḥ; asminnapi śāstre, "sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikārān guṇādidoṣāṃśca mune vyatītaḥ / atītasarvāvaraṇo'khilātmā tenā''stṛtaṃ yad bhuvanāntarāle //", "samastakalyāṇaguṇātmako'sau....paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe", avidyā karmasaṃjñā'nyā tṛtīyāśaktiriṣyate / yathā kṣetra-jñaśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa ! sarvagā" iti bhedavyapadeśāt / "ubhaye'pi hi bhedenainamadhīyate", "bhedavyapadeśāccānyaḥ", "adhikaṃ tu bhedanirdeśāt" ityādisūtreṣu ca, "ya ātmani tiṣṭhan ātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati", "prājñenātmanā saṃpariṣvaktaḥ", "prājñenā''tmanā'nvārūḍhaḥ" ityādibhi-rubhayoranyonyapratyanīkākāreṇa svarūpanirṇayāt //
nāpi sādhanānuṣṭhānena nirmuktāvidyasya pareṇa svarūpaikyasaṃbhavaḥ, avidyāśrayatvayogyasya tadanarhatvā-saṃbhavāt / yathoktam-
"paramātmātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate / mithyaitadanyaddravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ //" iti / mukta- sya tu taddharmatāpattireveti bhagavadgītāsūktam,-
"idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ / sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca //" iti / ihāpi-"ātmabhāvaṃ nayatyenaṃ tadbrahma dhyādhinaṃ mune ! / vikāryamātmanaḥ śaktayā lokamākarṣako yathā" iti / ātma-bhāvam-ātmanaḥ svabhāvam / na hyākarṣakasvarūpāpattirākṛṣyamāṇasya vakṣyati, ca, "jagadvayāpāravarja prakara-ṇādasaṃnihitatvācca", "bhogamātrasāmyaliṅgācca", "muktopasṛṣyavyapadeśācca" iti / vṛttirapi, "jagadvayāpāra- varjaṃ samāno jyotiṣā" iti / dramiḍabhāṣyakāraśca, "devatāsāyujyādaśarīrasyāpi devatāvat sarvārthasiddhiḥ syāt" ityāha / śrutayaśca, "ya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyān kāmān, teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāma- cāro bhavati", "brahmavidāpnoti param....so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā", "etamānanda-mayamātmānamupasaṅkramya, imām̐llokān kāmānnī kāmarūpyanusañcaran", "sa tatra paryeti", "raso vai
saḥ / rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā''nandī bhavati", "yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre astaṃ gacchanti nāmarūpe vihāya / tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam", "tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañcanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti" ityādyāḥ /
"paravidyāsu sarvāsu brahma upāsyam; phalaṃ caikarūpameva / ato vidyāvikalpaḥ" iti sūtrakāreṇaiva "āna-ndādayaḥ pradhānasya", "vikalpo'viśiṣṭaphalatvāt" ityādiṣūktam / vākyakāreṇa ca saguṇasyaivopāsyatvaṃ vidyāvikalpaścoktaḥ, "yuktaṃ tadguṇakopāsānāt" iti / bhāṣyakṛtā vyākhyātañca, "yadyapi saccittaḥ" ityā- dinā / "brahma veda brahmaiva bhavati" ityatrāpi, "nāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam", "nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti", "paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate" ityādibhiraikārthyāt prākṛtanāmarūpābhyāṃ

vinirmuktasya nirastatatkṛtabhedasya jñānaikākāratayā brahmaprakāratocyate / prakāraikye ca tattvakṣyavahāro mukhya eva, yathā, seyaṃ (so'yaṃ) gauriti /
atrāpi,-"vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva prāpaṇīyastathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ" iti-parabrahmadhyānādātmā parabrahmavat prakṣīṇāśeṣa(karma)bhāvanaḥ-karmabhāvanābrahmabhāvanobhayabhāvaneti bhāvanātraya- rahitaḥ prāpaṇīya ityabhidhāya -
"kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tasyavai dvija ! (tena tat) / niṣpādya muktikāryaṃ hi (vai) kṛtakṛtyaṃ niva- rtayet (rtate)" iti karaṇasya parabrahmadhyānarūpasya prakṣīṇāṃśeṣabhāvanātmasvarūpaprāptyā kṛtakṛtyatvena nivṛtti-vacanāt 2yāvatsidbhayanuṣṭheyam" ityuktavā-
"tadbhāvabhāvamāpannastathā'sau paramātmanā / bhavatyabhedī bhedaśca tasyājñānakṛto bhavet" iti muktasya svarūpamāha / tadbhāvaḥ-brahmaṇo bhāvaḥ, svabhāvaḥ; na tu svarūpaikyam; "tadbhāvabhāvamāpannaḥ" iti dvitīyamā-vaśabdānanvayāt; pūrvoktārthavirodhācca / yat brahmaṇaḥ prakṣīṇāśeṣabhāvanatvam, tadāpattiḥ tadbhāvabhāvāpattiḥ / yadaivamāpannaḥ, tadā'sau paramātmanā abhedī bhavati-bhedarahito bhavati / jñānaikākāratayā paramātmanaikaprakāra-syāsya tasmādbhedo devādirūpaḥ; tadanvayo'sya karmarūpājñānamūlaḥ, na svarūpakṛtaḥ; sa tu devādibhedaḥ parabrahma-dhyānena mūlabhūtājñānarūpe karmaṇi vinaṣṭe hetvabhāvāt nivartata ityabhedī bhavati / yathoktam-
"ekasvarūpabhedastu bāhyakarmavṛtiprajaḥ / devādibhede'padhvaste nāstyanā (nāstyevā)varaṇo hi saḥ //" iti /
etadeva vivṛṇoti, "vibhedajanake'jñāne nāśamātyantikaṃ gate / ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati" iti / vibhedaḥ-vividho bhedaḥ, devatiryaṅmanuṣyasthāvarātmakaḥ / yathoktaṃ śaunakenāpi, "cartuvidho- 'pi bhedo'yaṃ mithyājñānānibandhanaḥ" iti / ātmani jñānarūpe devādirūpavividhabhedahedubhūtakarmākhyājñāne parabrahmadhyānenātyantikanāśaṃ gate sati hetvabhāvādasantaṃ parasmāt brahmaṇaḥ ātmano devādirūpabhedaṃ kaḥ kariṣyatītyarthaḥ / "avidyā karmasaṃjñā'nyā" iti hyatraivoktam /
khḍhakhḍhakha
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi" ityādinā antaryāmirūpeṇa sarvasyātmatayaikyābhidhānam / anyathā, "kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate, uttamaḥ puruṣastvamyaḥ" ityādibhirvirodhaḥ / antarvāmirūpeṇa sarveṣāmā-tmatvaṃ tatraiva bhagavatā'bhihitam, "īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna ! tiṣṭhati", "sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭaḥ" iti ca / "ahamātmā guḍākeśa ! sarvabhūtāśayasthitaḥ" iti ca tadevocyate / bhūtaśabdo hyātmaparyantadehavacanaḥ / yataḥ sarveṣāmayamātmā, tata eva sarveṣāṃ taccharīratayā pṛthagavasthānaṃ pratiṣidhyate, "na tadasti vinā yat syāt" iti / bhagavadvibhūtyupasaṃhāraścāyamiti tathaivābhyupagantavyam / tata idamucyate-
"yadyat vibhūtimat sattvaṃ śrīmadūrjitameva vā / tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṭhaśasaṃbhavam //
viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat" iti /
ataḥ śāstreṣu na nirviśeṣavastupratipādanamasti; nāṣyarthajātasya bhrāntatvapratipādanam; nāpi cida-cidīśvarāṇāṃ svarūpabhedaniṣedhaḥ //
( iti mahāsiddhānte nirniśeṣabrahmanirākaraṇam )
1.1.1
1-1-1 jijñāsādhikaraṇam (saṃpuṭa -2)
mahāsiddhānte avidyābhaṅgabhāga uttaraḥ
yadapyucyate-nirviśeṣe svayamprakāśe vastuni doṣaparikalpitamīśe(śvare)śitavyādyanantavikalpaṃ sarvaṃ jagat / doṣaśca svarūpatirodhana vividhavicitravikṣepakarī sadasadanirvacanīyā'nādyavidyā / sā cāvaśyābhyupagamanīyā, "anṛtena hi pratyūḍhāḥ" ityādibhiḥ śrutibhiḥ brahmaṇaḥ tattvamasyādivākyasāmānādhikaraṇyāvagatajīvaikyānupapattyā ca / sā tu na satī; bhrāntivādhayorayogāt / nāpyasatī; khyātivādhayoścāyogāt / ataḥ koṭidvayavinirmukte-yamavidyeti tattvavida iti /
tadayuktam; - sā hi kimāśritya bhramaṃ janayati ? na tāvat jīvamāśritya, avidyāparikalpitatvājjīva-bhāvasya / nāpi brahmāśritya; tasya sva(yaṃ)prakāśajñānasvarūpatvenāvidyāvirodhitvāt / sā hi jñānabādhyā'bhi-matā -
"jñānarūpaṃ paraṃ brahma tannivartyaṃ mṛṣātmakam / ajñānaṃ cet tiraskuryāt kaḥ prabhustannivartane //
jñānaṃ brahmeti cet jñānamajñānasya nivartakam / brahmavat tatprakāśatvāt tadapi hyanivartakam //
jñānaṃ brahmeti vijñānamasti cet, syāt prameyatā / brahmaṇo'nanubhūtitvaṃ tvaduktayaiva prasajyate //"
jñānasvarūpaṃ brahmeti jñānaṃ tasyā avidyāyā bādhakam ; na svarūpabhūtaṃ jñānamiti cet - na; ubhayorapi brahma-svarūpaprakāśatve sati anyatarasyāvirodhitvamanyatarasya neti viśeṣānavagamāt /
etaduktaṃ bhavati - jñānasvarūpaṃ brahmetyanena jñānena brahmaṇiṃ yaḥ svabhāvato'vagamyate; sa brahmaṇaḥ svayamprakāśa-tvena svayameva prakāśata iti avidyāvirodhitve na kaścidviśeṣaḥ svarūpatadviṣayajñānayoriti /
kiñca anubhavasvarūpasya brahmaṇo'nubhavāntarānanubhāvyatvena bhavato na tadviṣayaṃ jñānamasti / ato jñānama-jñānavirodhi cet, svayameva virodhi bhavatīti nāsyā brahmāśrayatvasaṃbhavaḥ / śuktayādayastu svayāthātmyaprakāśe svayamasamarthāḥ svājñānāvirodhinaḥ, tannivartane ca jñānāntaramapekṣante / brahma tu svānubhavasiddhasvayāthātmyamiti svājñānavirodhyeva, tata eva nivartakāntaraṃ ca nāpekṣate //
athocyeta-brahmavyatiriktasya mithyātvajñānamajñānavirodhīti- na / idaṃ brahmavyatiriktamithyātvajñānaṃ kiṃ brahma-yāthātmyājñānavirodhi, uta prapañcasatyatvarūpājñānavirodhi iti vivecanīyam / na tāvat brahmayāthātmyājñāna-virodhi; atadviṣayatvāt / jñānājñānayorekaviṣayatve(tvena) hi virodhaḥ / prapañcamithyātvajñānaṃ tatsatyatvarūpā-jñānena virudhyate / tena prapañcasatyatvarūpājñānameva bādhitamiti brahmasvarūpājñānaṃ tiṣṭhatyeva / brahmasvarūpājñānaṃ nāma tasya sadvitīyatvameva / tattu tadyvatiriktasya mithyātvajñānena nivṛttam / svarūpaṃ tu svānubhavasiddhamiti cet-na; brahmaṇo'dvitīyatvaṃ svarūpaṃ svānubhavasiddhamiti tadvirodhi sadvitīyatvarūpājñānaṃ tadbādhaśca na syātām / advitīyatvaṃ dharma iti cet-na; anubhavasvarūpasya brahmaṇonubhāvyadharmavirahasya bhavataiva pratipāditatvāt / ato jñānarūpasya brahmaṇo virodhādeva nājñānāśrayatvam //
kiñcāvidyayā prakāśaikasvarūpaṃ brahma tirohitamiti vadatā svarūpanāśa evoktassyāt / prakāśatirodhānaṃ nāma prakāśotpattipratibandhaḥ, vidyamānasya vināśo vā / prakāśasyānutpādyatvābhyupagamena prakāśatirodhānaṃ prakāśa-nāśa eva //
apica-nirviṣayā nirāśrayā svaprakāśeyamanubhūtiḥ svāśrayadoṣavaśādanantāśrayamanantaviṣayamātmānamanubhava-

tītyatra kimayaṃ svāśrayadoṣaḥ paramārthabhūtaḥ, utāparamārthabhūta iti vivecanīyam / na tāvat paramārthaḥ; anabhyupa-gamāt / nāpyaparamārthaḥ, tathā sati hi draṣṭṛtvena vā dṛśyatvena vā dṛśitvena vā'bhyupagamanīyaḥ / na tāvadadṛśiḥ; dṛśisvarūpabhedānabhyupagamāt / bhramādheṣṭhānabhūtāyāstu sākṣāddṛśermādhyamikapakṣaprasaṅgenāpāramārthyānabhyupagamācca / draṣṭṛdṛśyayostadavacchinnāyā dṛśeśca kālpanikatvena mūladoṣāntarāpekṣayā'navasthā syāt / athaitatparijihīrṣayā paramārthasatī anubhūtireva brahmarūpā doṣa iti cet - brahmaiva ceddoṣaḥ, prapañcadarśanasyaiva tat mūlaṃ syāt; kiṃ prapañca-tulyāvidyāntaraparikalpanena ? brahmaṇo doṣatve sati tasya nityatvenānirmokṣaśca syāt / ato yāvat brahmavya-tiriktapāramārthikadoṣānabhyupagamaḥ, na tāvat bhrāntirupapāditā bhavati //
anirvacanīyatvañca kimabhipretam ? sadasadvilakṣaṇatvamiti cet; tathāvidhasya vastunaḥ pramāṇuśūnyatvenā-nirvacanīyataiva syāt / etaduktaṃ bhavati-sarvaṃ hi vastujātaṃ pratītivyavasthāpyam / sarvā ca pratītiḥ sadasadākārā / (sadasadākārāyāstu pratīteḥ sadasadvilakṣaṇaṃ viṣaya ityabhyupagamyamāne sarvaṃ sarvapratīterviṣayaḥ syāt - iti //
atha syāt - vastusvarūpatirodhānakaramāntarabāhyarūpavividhādhyāsopādānaṃ sadasadanirvacanīyamavidyā'jñā-nādipadavācyaṃ vastuyāthātmyajñānanivatryaṃ jñānaprāgabhāvātirekeṇa bhāvarūpameva kiñcidvastu pratyakṣānubhānābhyāṃ pratīyate / tadupahitabrahmopādānaśca avikāre svaprakāśacinmātravapuṣi tenaiva tirohitasvarūpe pratyagātmani ahaṅkārajñānajñeyavibhāgarūpo'dhyāsaḥ /
tasyaivāvasthāviśeṣeṇādhyāsarūpe jagati jñānabādhyasaprarajatādivastu-tattajjñānarūpādhyāso'pi jāyate / kṛtsnasya mithyārūpasya tadupādānatvaṃ ca mithyābhūtameva kāraṇaṃ bhavitumarhatīti hetubalādavagamyate //
kāraṇājñānaviṣayaṃ pratyakṣaṃ syāt-ahamajñaḥ māmanyaṃ ca na jānāmītyaparokṣāvabhāsaḥ / ayaṃ tu na jñānaprāgabhā-vaviṣayaḥ / sa hi ṣaṣṭhapramāṇagocaraḥ; ayaṃ tu, ahaṃ sukhītivadaparokṣaḥ / abhāvasya pratyakṣa(gocara)tvābhyupagame'-pyayamanubhavo nātmani jñānābhāvaviṣayaḥ; anubhavavelāyāmapi jñānasya vidyamānatvāt; avidyamānatve jñānā-bhāvapratītyanupapatteśca / etaduktaṃ bhavati-ahamajña ityasminnanubhave ahamityātmano'bhāvadharmitayā jñānasya ca pratiyogitayā'vagatirasti vā ? na vā ? / asti cet, virodhādeva na jñānābhāvānubhavaḥ saṃbhavaḥ / no cet, dharmipratiyogijñānasavyapekṣo jñānābhāvānubhavaḥ sutarāṃ na saṃbhavati / jñānābhāvasyānumeyatve abhāvākhyapramāṇa-viṣayatve ceyamanupapattiḥ samānā / asyājñānasya bhāvarūpatve dharmipratiyogijñānasadbhāve'pi virodhābhāvādaya-manubhavo bhāvarūpājñānaviṣaya evābhyupagantavyaḥ - iti /
nanu ca bhāvarūpamapyajñānaṃ vastuyāthātmyāvabhāsarūpeṇa sākṣicetanyena virudhyate // maivam / sākṣicaitanyaṃ na vastuyāthātmyaviṣayam, api tvajñānaviṣayam; anyathā mithyārthāvabhāsānupapattiḥ / na hyajñānaviṣayeṇa jñāne-nājñānaṃ nivartata iti na virodhaḥ // nanu cedaṃ bhāvarūpamapyajñānaṃ viṣayaviśeṣavyāvṛttameva sākṣicetanyasya viṣayo bhavati / sa viṣayaḥ pramāṇā(na)dhīnasiddhiriti kathamiva sākṣicaitanyenāsmadarthavyāvṛttamajñānaṃ viṣayīkriyate / naiṣa doṣaḥ / sarvameva vastujātaṃ jñātatayā ajñātatayā vā sākṣicaitanyasya viṣayabhūtam / tatra jaḍatvena jñātatayā sidhyata eva pramāṇavyavaghānāpekṣā / ajaḍasya tu pratyagvastunaḥ svayaṃ sidhyato na pramāṇavyavadhānāpekṣeti sadai-vājñānasya vyāvartakatvenāvabhāso yujyate / tasmāt nyāyopabṛṃhitena pratyakṣeṇa bhāvarūpamevājñānaṃ pratīyate /
tadidaṃ bhāvarūpamajñānamanumānenāpi sidhyati - vivādādhyāsitaṃ pramāṇajñānaṃ svaprāgabhāvavyatirikta sva-
viṣayāvaraṇa-svanivartya-svadeśagatavastvantarapūrvakam; aprakāśitārthaprakāśakatvāt; andhakāre prathamotpanna-pradīpabhāvāt-iti // ālokābhāvamātraṃ vā rūpadarśanābhāvamātraṃ vā tamaḥ; na dravyāntaram (dravyam) / tat kathaṃ bhāvarūpājñānasādhane nidarśanatayopanyasyata iti cet-ucyate / bahulatvaviralatvādyavasthāyogena rūpavattayā copa-labdherdravyāntarameva tamaḥ-iti niravadyam-iti //
atrocyate-"ahamajño māmanyaṃ ca na jānāmi" ityatropapattisahitena kevalena ca pratyakṣeṇa na bhāvarūpamajñānaṃ pratīyate / (yastu jñānaprāgabhāvaviṣayatve virodha uktaḥ, sa hi bhāvarūpājñāne'pi tulyaḥ / viṣayatvenāśrayatvena cājñānasya vyāvartakatayā pratyagarthaḥ pratipanno vā apratipanno vā / pratipannaścet-tatsvarūpajñānanivartyaṃ tadajñānaṃ tasmin pratipanne kathamiva tiṣṭhati / apratipannaścet-vyāvartakāśrayaviṣayajñānaśūnyamajñānaṃ kathamanumūyeta // atha viśadasvarūpāvabhāso'jñānavirodhī; aviśadasvarūpaṃ tu pratīyata ityāśrayaviṣayajñāne satyapi nājñānānubhava-virodhaḥ iti-hanta tarhi jñānaprāgabhāvo'pi viśadasvarūpaviṣayaḥ āśrayapratiyogijñānaṃ tu aviśadasvarūpaviṣa-yamiti na kaścidviśeṣo'nyatrābhiniveśāt /)
bhāvarūpasyājñānasyāpi hyajñānamiti sidhyataḥ prāgabhāvasiddhāviva sāpekṣatvamastyeva / tathā hi-ajñānamiti jñānābhāvaḥ, tadanyaḥ, tadvirodhī vā / trayāṇāmapi tatsvarūpajñānāpekṣā avaśyāśrayaṇīyā / yadyapi tamaḥsvarūpa-pratipattau prakāśāpekṣā na vidyate; tathāpi prakāśavirodhītyanenā''kāreṇa pratipattau prakāśapratipattyapekṣā'styeva / bhavadabhimatājñānaṃ na kadācit svarūpeṇa siddhayatī; api tvajñānamityeva; tathā sati jñānābhāvavat tadapekṣatvaṃ samānam /
jñānaprāgabhāvastu bhavatā'pyabhyupagamyate, pratīyate cetyubhayābhyupeto jñānaprāgabhāva eva "ahamajño māmanyaṃ ca na jānāmi" ityanubhūyata ityabhyupagantavyam / nityamuktasvaprakāśacaitanyaikasvarūpasya brahmaṇo'jñānānubhavaśca na saṃbhavati; svānubhavasvarūpatvāt //
svānubhavasvarūpamapi tirohitasvarūpamajñānamanubhavatīti cet-kimidaṃ tirohitasvarūpatvam ? aprakāśita-svarūpatvamiti cet-svānubhavasvarūpasya kathamaprakāśitasvarūpatvam ? svānubhavasvarūpasyāpyanyato'prakāśi-tasvarūpatvamupapadyata iti cet-evaṃ tarhi prakāśākhyadharmānabhyupagamena prakāśasyaiva svarūpatvāt anyataḥ svarūpa-nāśa eva syāditi pūrvamevoktam //
(kiñca-brahmasvarūpatirodhānahetubhūtametadajñānaṃ svayamanubhūtaṃ sat brahma tiraskaroti / brahma tirastakṛtya svayaṃ tadanubhavaviṣayo bhavatītyanyonyāśrayaṇam //)
anubhūtameva tiraskarotīti cet-yadyatirohitasvarūpameva brahma ajñānamanubhavati, tadā tirodhānakalpanā niṣprayojanā syāt,
ajñānasvarūpakalpanā ca; brahmaṇo'jñānadarśanavat ajñānakāryatayā'bhimataprapañcadaśarnasyāpi saṃbhavāt / kiñca-brahmaṇo'jñānānubhavaḥ kiṃ svataḥ, anyato vā ? svataścet-ajñānānubhavasya svarūpaprayuktatve-nānirmokṣaḥ syāt / anubhūtisvarūpasya brahmaṇo'jñānānubhavasvarūpatvena, mithyārajatabādhakajñānena rajatānubha-vasyāpi nivṛttivat nivartakajñānenājñānānubhūtirūpabrahmasvarūpanivṛttirvā / anyataścet-kiṃ tadanyat ? ajñā-nāntaramiti cet-anavasthā syāt /
brahma tiraskṛtyaiva svayamanubhavaviṣayo bhavatīti cet-tathā sati idamajñānaṃ kācādivat svasattayā brahma tira-
skarotīti jñānabādhyatvamajñānasya na syāt //

athedamajñānaṃ svayamanādi, brahmaṇaḥ svasākṣitvaṃ brahmasvarūpatiraskṛtiṃ ca yugapadeva karoti / ato nānavasthā-dayo doṣā iti / naitat; svānubhavasvarūpasya brahmaṇaḥ svarūpatiraskṛtimantareṇa sākṣitvāpādanānāyogāt / hetvantareṇa tiraskṛtamiti cet-tarhyasyānāditvamapāstam; anavasthā ca pūrvoktā / atiraskṛtasvarūpasyaiva sākṣitvāpādane brahmaṇaḥ svanubhavaikatānatā ca na syāt //
apica-avidyayā brahmaṇi tirohite tadbrahma na kiñcidapi prakāśate; uta kiñcitprakāśate ? pūrvasmin kalpe, prakāśamātrasvarūpasya brahmaṇo'prakāśe tucchatāpattirasakṛduktā / uttarasmin kalpe, saccidānandaikarase brahmaṇi ko-'yamaṃśaḥ tiraskriyate, ko vā prakāśate ? niraṃśe nirviśeṣe prakāśamātre vastunyākāradvayāsaṃbhavena tiraskāraḥ pra-kāśaśca yugapanna saṅgacchete / atha saccidānandaikarasaṃ brahma avidyayā tirohitasvarūpamaviśadamiva lakṣyata iti / prakāśamātrasvarūpasya viśadatā'viśadatā vā kiṃrūpā ? etaduktaṃ bhavati- yaḥ sāṃśaḥ saviśeṣaḥ prakāśaviṣayaḥ, tasya sakalāvabhāso viśadāvabhāsaḥ, katipayaviśeṣaparahitāvabhāsaśca aviśadāvabhāsaḥ / tatra ya ākāro'pra-tipannaḥ, tasminnaṃśe prakāśābhāvādeva prakāśāvaiśadyaṃ na vidyate / yaścāṃśaḥ pratipannaḥ, tasminnaṃśe tadviṣayaprakāśo viśada eva / ataḥ sarvatra prakāśāṃśe avaiśadyaṃ na saṃbhavati / viṣaye'pi svarūpe pratīyamāne tadgatakatipayaviśeṣā-pratītirevāvaiśadyam / tasmādaviṣaye nirviśeṣe prakāśamātre brahmaṇi, svarūpe prakāśamāne katipayaviśeṣāpratipatti-(tati#i)rūpāvaiśadyaṃ nāma ajñānakāryaṃ na saṃbhavati-iti / apica-idamavidyākāyarmavaiśadyaṃ tattvajñānodayānnivartate, na vā / anivṛttau apavargābhāvaḥ / nivṛttau ca vastu kiṃrūpamiti vivecanīyam / viśadasvarūpamiti cet-tat viśadasvarūpaṃ prāgāsti, na vā / asti cet-avidyākāryamavaiśadyaṃ tannivṛttiśca na syātām / no cet-mokṣasya kāryatayā anityatā syāt /
asyājñānasyāśrayānirūpaṇādevāsaṃbhavaḥ pūrvamevoktaḥ / apica-aparamārthadoṣamūlavādinā niradhiṣṭhānabhramā-saṃbhavo'pi durupapādaḥ; bhramahetubhūtadoṣadoṣāśrayatvavat adhiṣṭhānāpāramārthye'pi bhramopapatteḥ / tataśca sarvaśūnyatva-meva syāt //
yaduktam-anumānenāpi bhāvarūpamajñānaṃ siddhayatīti / tadayuktam; anumānāsaṃbhavāt / nanūktamanumānam / satyamuktam; duruktaṃ tu tat; ajñāne'pyanabhimatājñānāntarasādhanena viruddhatvāt hetoḥ / tatrājñānāntarāsādhane hetoranaikāntyam / sādhane ca, tadajñānamajñānasākṣitvaṃ nivārayati / tataścājñānakalpanā niṣphalā syāt /
dṛṣṭāntaśca sādhanavikalaḥ; dīpaprabhāyā aprakāśitārthaprakāśakatvābhāvāt / sarvatra jñānasyaiva hi prakāśakatvam satyapi dīpe jñānena vinā viṣayaprakāśābhāvāt / indriyāṇāmapi jñānotpatti hetutvameva; na prakāśakatvam / pradīpaprabhāyāstu cakṣurindriyasya jñānamutpādayato virodhitamonirasanadvāreṇopakārakatvamātrameva / prakāśakajñā-notpattau vyāpriyamāṇacakṣurindriyopakārakahetutvamapekṣya dīpasya prakāśakatvavyavahāraḥ / nāsmābhirjñānatulyapra-kāśakatvābhyupagamena dīpaprabhā nidarśitā; api tu jñānasyeva(syaiva) svaviṣayāvaraṇanirasanapūrvaka(jñānasyeva svaviṣayāvaraṇanirasanarūpa) prakāśakatvamaṅgīkṛtyeti cet-na; na hi virodhinirasanamātraṃ prakāśakatvam; api tvarthaparicchedaḥ; vyavahārayogyatāpādanamiti yāvat / tattu jñānasyaiva / yadi upakārakāṇāmapyaprakāśitārthaprakā-śakatvamaṅgīkṛtam, tarhīndriyāṇāmupakārakatamatvenāprakāśitārthaprakāśakatvamaṅgīkaraṇīyam / tathā sati teṣāṃ svanivartyavastvantarapūrvakatvābhāvāt hetoranaikāntyamityalamanena //
(pratiprayogaśca-vivādādhyāsitamajñānaṃ na jñānamātrabrahmāśrayam, ajñānatvāt, śuktikādyajñānavat; jñātrāśrayaṃ
hi tat / vivādādhyāsitamajñānaṃ na jñānamātrabahmāśrayam, ajñānatvāt, śuktikādyajñānavat; viṣayāvaraṇaṃ hi tat / vivādādhyāsitamajñānaṃ na jñānanivatrtyam, jñānaviṣayānāvaraṇatvāt, yat jñānanivattyarm ajñānam, tat jñānaviṣayāvaraṇam; yathā śuktikādyajñānam / brahma nājñānāspadam, jñātṛtvavirahāt; ghaṭādivat / brahma nājñā-nāvaraṇam, jñānāviṣayatvāt / yat
ajñānāvaraṇaṃ tat jñānaviṣayabhūtam, yathā śuktikādi / brahma na jñānaniva-trtyājñānam; jñānāviṣayatvāt / yat jñānanivartyājñānam tat jñānaviṣayabhūtam, yathā śuktivādi //
vivādhyāsitaṃ pramāṇajñānaṃ svaprāgabhāvātiriktājñānapūrvakaṃ na bhavati, pramāṇajñānatvāt, bhavadabhimatājñāna-sādhanapramāṇajñānavat / jñānaṃ na vastuno vināśakam, śaktiviśeṣopabṛṃhaṇavirahe sati jñānatvāt / yat vastuno vināśakam, tat śaktiviśeṣopabṛṃhitajñānamajñānaṃ ca dṛṣṭam, yatheśvarayogiprabhṛtijñānam, yathā ca mudgarādi //
bhāvarūpamajñānaṃ na jñānavināśyam, bhāvarūpatvāt, ghaṭādivaditi / athocyeta-bādhakajñānena pūrvajñānotpa-nnānāṃ bhayādīnāṃ vināśo dṛśyate-iti-naivam; na hi jñānena teṣāṃ vināśaḥ, kṣaṇikatvena teṣāṃ svayameva vinā-śāt, kāraṇanivṛttyā ca paścādanutpatteḥ / kṣaṇikatvaṃ ca teṣāṃ jñānavadutpattikāraṇasaṃnidhāna evopalabdheḥ, anya-thā'nulabdheścāvagamyate; akṣaṇikatve ca bhayādīnāṃ bhayādihetubhūtajñānasantatāvaviśeṣeṇa sarveṣāṃ jñānānāṃ bhayā-dyutpattihetutvenānekabhayopalabdhiprasaṅgācca //
svaprāgabhāvavyatiriktavastvantarapūrvakamiti vyarthaviśeṣaṇopādānena prayogakuśalatā cā''viṣkṛtā / ato-'numānenāpi na bhāvarūpājñānasiddhiḥ /
śrutitadarthāpattibhyāmajñānāsiddhiranantarameva vakṣyate /
mithyārthasya mithyaivopādānaṃ bhavitumarhatītyetadapi "na vilakṣaṇatvāt" ityadhikaraṇanyāyena parihriyate / ato'nirvacanīyājñānaviṣayā na kācidapi pratītirasti / pratītibhrāntivādhairapi na tathābhyupagamanīyam / pratī-yamānameva hi pratītibhrāntibādhaviṣayaḥ / ābhiḥ pratītibhiḥ pratītyantareṇa cānupalabdhamāsāṃ viṣaya iti na yujyate kalpayitum //
śuktayādiṣu rajatādipratīteḥ, pratītikāle'pi tannāstīti bādhena ca, anyasyānyathābhānāyogācca sadasada-nirvacanīyamapūrvamevedaṃ rajataṃ doṣavaśāt pratīyata iti kalpanīyamiti cet-na; tatkalpanāyāmapyanyasyānyathā-bhānasyāvarjanīyatvāt; anyathābhānābhyupagamādeva khyātipravṛtti, bādha, bhramatvānābhamupapatteratyantāparidṛṣṭā-kāraṇakavastukalpanāyogāt /
kalpyamānaṃ hīdamanirvacanīyam, na tāvadanirvacanīyamiti pratīyate; api tu parāmarśarajatamityeva / anirva-canīyamityeva pratītaṃ cet, bhrāntibādhayoḥ pravṛtterapyasaṃbhavaḥ / ato'nyasyānyathābhānavirahe pratītipravṛtti, bādha, bhramatvānāmanupapatteḥ tasyāparihāryatvācca, śuktayādireva rajatādyākāreṇāvabhāsata iti bhavatā'bhyupagantavyam //)
(khyātyantaravādināñca sadūramapi gatvā'nyathābhāso'vaśyāśrayaṇīyaḥ-asatkhyātipakṣe sadātmanā; ātma-khyātipakṣe arthātmanā; akhyātipakṣe'pi anyaviśeṣaṇamanyaviśeṣaṇatvena, jñānadvayamekatvena ca; viṣayāsadbhāva-pakṣe'pi vidyamānatvena //

kiñca-anirvacanīyamapūrvarajatamatra jātamiti vadatā tasya janmakāraṇaṃ vaktavyam; na tāvat tatpratītiḥ, ta-syāstadviṣayatvena tadutpatteḥ prāgātmalābhāyogāt / nirviṣayā jātā tadutpādya tadeva viṣayīkarotīti mahatā-midamupapādanam / athendriyādigato doṣaḥ, tanna; tasya puruṣāśrayatvenārthagatakāryasyotpādakatvāyogāt / nāpī-
ndriyāṇi, teṣāṃ jñānakāraṇatvāt / nāpi duṣṭānīndriyāṇi, teṣāmapi svakāryabhūte jñāna eva hi viśeṣakaratvāt / anādimithyājñānopādānatvaṃ tu pūrvameva nirastam / kiñca-apūrvamanirvacanīyamidaṃ vastujātaṃrajatādibuddhiśabdā-bhyāṃkathamiva viṣayīkriyate, na ghaṭādibuddhiśabdābhyām / rajatādisādṛśyāditi cet; tarhi tatsadṛśamityeva pratī-tiśabdau syātām / rajatādijātiyogāditi cet; sma kiṃ paramātharbhūtā, aparamārthabhūtā vā ? na tāvat paramā-rthabhūtā, tasyā aparamārthānvayāyogāt / nāpyaparamārthabhūtā, paramārthānvayāyogāt / aparamārthe paramārthabuddhi-śabdayornirvāhakatvāyogāccetyalamapariṇatakutarkanirasanena // atha vā--
yarthārthaṃ sarvavijñānamiti vedavidāṃ matam / śrutismṛtibhyaḥ sarvasya sarvātmatvapratītitaḥ //
ḥbahu syā"mitisaṅkalpapūrvasṛṣṭayādyupakrame / "tāsāṃ trivṛtamekaikā"miti śrutyaiva coditam //
trivṛtkaraṇamevaṃ hi pratyakṣeṇopalabhyate / yadagne rohitaṃ rūpaṃ tejasastadapāmapi //
śuklaṃ kṛṣṇaṃ pṛthivyāścetyagnāveva trirūpatā / śrutyaiva darśitā tasmāt sarve sarvatra saṅgatāḥ //
purāṇe caivamevoktaṃ vaiṣṇave sṛṣṭayapakrame / "nānāvīryāḥ pṛthagbhūtāstataste saṃhatiṃ vinā /
nāśnuvan prajāḥ sraṣṭumasamaragamva kṛtsnaśaḥ //
sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ / mahadādyā viśeṣāntā hyaṇḍa"mityādinā tataḥ //
sūtrakāro'pi bhūtānāṃ trirūpatvaṃ tathā'vadat / "vyātmakatvāttu bhūyastvā"diti tenābhidhābhidā //
somābhāve ca pūtīkagrahaṇaṃ śruticoditam / somāvayavasadbhāvāditi nyāyavido viduḥ //
vrīhyabhāve ca nīvāragrahaṇaṃ vrīhyabhāvat / tadeva sadṛśaṃ tasya yat taddravyaikadeśabhāk //
śuktayādau rajatādeśca bhāvaḥ śrutyaiva bodhitaḥ / rūpyaśuktayādinirdeśabhedo bhūyastvahetukaḥ //
rūpyādisadṛśaścāyaṃ śuktayādirupalabhyate / atastasyānna sadbhāvaḥ pratīterapi niścitaḥ //
kadāciccakṣurādestu dopācchuktayaṃśavarjitaḥ / rajatāṃśo gṛhīto'to rajatārthī pravarttate //
doṣahānau tu śuktayaṃśe gṛhīte tannivartate / ato yarthārthaṃ rūpyādivijñānaṃ śuktikādiṣu //
bādhyabādhakabhāvo'pi bhūyastvenopapadyate / śuktibhūyastvavaikalyasākalyagraharūpataḥ //
nāto mithyārthasatyārthaviṣayatvanibandhanaḥ / evaṃ sarvasya sarvatve vyavahāravyavasthitiḥ //
svapane tu prāṇināṃ puṇyapāpānuguṇaṃ bhagavataiva tattatpuruṣamātrānubhāvyāstattatkālāvasānāstathābhūtāścārthāḥ sṛjyante / tathā hi śrutiḥ svapnaviṣayā, "na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti / atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate / na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti / atha veśāntān puṣkariṇyaḥ sravantyaḥ sṛjate / sa hi kartā" iti / yadyapi sakaletarapuruṣānubhāvyatayā tadānīṃ na bhavanti-tathāpi tattatpuruṣamātrānumāvyatayā tathā-vidhān arthān īśvaraḥ sṛjati / sa hi kartā / tasya satyasaṅgalpasyā''ścaryaśaktestathāvidyaṃ kartṛtvaṃ saṃbhavatītyarthaḥ / "yaḥ eṣu sapteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ / tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate / tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścata" iti ca / sūtrakāro'pi- "sandhye sṛṣṭirāha hi", "nirmātāraṃ caike putrādayaśca" iti sūtra-dvayena, "svapneṣvartheṣu jīvasya svābhāvikasatyasaṅgalpatvādeḥ kṛtsnasya saṃsāradaśāyāmanabhivyaktasvarūpatvāt īśva-rasyaiva tattatpuruṣamātrānubhāvyatayā āścaryabhūtā sṛṣṭiriyam / "tasmin lokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana" iti paramātmaiva tatra sraṣṭetyavagamyate" iti pariharati / apavarakādiṣu śayānasya svapnadṛśaḥ svadehenaiva deśāntara-gamanarājyābhiṣekaśiraśchedādayaśca puṇyapāpaphalabhūtāḥ śayānadehasarūpasaṃsthānadehāntarasṛṣṭayopapadyante //
japākusumasamīpavartisphaṭikamaṇirapi tatprabhābhibhūtatayā rakta iti gṛhyate / japākusumaprabhā vitatāpi sva-cchadravyasaṃyuktatayā sphuṭataramupalabhyate ityupalabdhivyavasthāpyamidam / marīcikājalajñāne'pi tejāpṛthivyorapya-mbuno vidyamānatvādindriyadoṣeṇa tejāpṛthivyoragrahaṇāt adṛṣṭavaśāccāmbuno grahaṇāt yarthārthatvam / alātaca-kre'pyalātasya drutataragamanena sarvadeśasaṃyogādantarālāgrahaṇāt tathāpratītirupapadyate / cakrapratītāvapyantarālāgra-haṇapūrvakatattaddeśasaṃyuktatattadvastu grahaṇameva / kvacidantarālābhāvādantarālāgrahaṇam, kvacicchaidhnayādagrahaṇamiti viśeṣaḥ / atastadapi yathārtham / darpaṇādiṣu nijamukhādipratītirapi yarthārthā / darpaṇādipratihatagatayo hi nāyana-raśmayo darpaṇādideśagrahaṇapūrvakaṃ nijamukhādi gṛhṇanti / tatrāpyatiśaidhnayādantarālāgrahaṇāt tathā pratītiḥ / diṅmo-he'pi digantarasyāsyāṃ diśi vidyamānatvādadṛṣṭavaśenaitaddigaṃśaviyukto digantarāṃśo gṛhyate / ato digantarapratī-tiryathārthaiva /
dvicandrajñānādāvapi aṅgulyavaṣṭambhatimirādibhirnāyanatejogatibhedena sāmagnībhedāt sāmagnīdvayamanyonyānira-pekṣaṃ candragrahaṇadvayaheturbhavati / tatraikā sāmagrī svadeśaviśiṣṭaṃ candraṃ gṛhṇāti / dvitīyā tu kiñcidvakragatiḥ candra-samīpadeśagrahaṇapūrvakaṃ candraṃ svadeśaviyuktaṃ gṛhṇāti / ataḥ sāmagrīdvayena yugapaddeśadvayaviśiṣṭacandragrahaṇe grahaṇa-bhedena grāhyākārabhedādekatvagrahaṇābhāvācca dvau candrāviti bhavati pratītiviśeṣaḥ / deśāntarasya tadviśeṣaṇatvaṃ deśāntarasya agṛhītasvadeśacandrasya ca nirantaragrahaṇena bhavati / tatra sāmagrīdvitvaṃ pāramārthikam / tena deśadvaya-viśiṣṭacandragrahaṇadvayaṃ ca pāramārthikam / grahaṇadvitvena candrasyaiva grāhyākāradvitvaṃ ca pāramārthikam / tatra viśe-ṣaṇadvayaviśiṣṭacandragrahaṇadvasyaika eva candro grāhyā iti grahaṇe, pratyabhijñānavat kevalacakṣuṣaḥ sāmarthyābhāvāt cākṣuṣajñānaṃ tathai(syai)vāvatiṣṭhate / dvayoḥ cakṣuṣorekasāmagrayantarbhāve'pi timirādidoṣabhinnaṃ cākṣuṣaṃ tejaḥ sāmagrī-dvayaṃ bhavatīti kāryakalpyam / apagate tu doṣe svadeśaviśiṣṭasya candrasyaikagrahaṇavedyatvāt ekaścandra iti bhavati pratyayaḥ / doṣakṛtaṃ tu sāmagrīdvitvaṃ tatkṛtaṃ grahaṇadvitvaṃ tatkṛtaṃ grāhyākāradvitvaṃ ceti niravadyam /
ataḥ sarvaṃ vijñānajātaṃ yathārthamiti siddham / khyātyantarāṇāṃ dūṣaṇāni taistairvādibhireva prapañcitānīti na tatra yatnaḥ kriyate /
(athavā kimanena bahunopapādanaprakāreṇa ? pratyakṣānumānāgamākhyaṃ pramāṇajātam āgamagamyaṃ ca nirastani-khiladoṣagandhamanavadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇagaṇaṃ sarvajñaṃ satyasaṅgalpaṃ paraṃ brahmābhyupagacchatāṃ kiṃ na
setsyati, kiṃ nopapadyate ? bhagavatā hi pareṇa brahmaṇā kṣetrajñapuṇyapāpānuguṇaṃ tadbhogyatvāyākhilaṃ jagat sṛjatā sukhaduḥkhopekṣāphalānubhavānubhāvyāḥ padārthāḥ sarvasādhāraṇānubhavaviṣayāḥ; kecana tattatpuruṣamātrānubhavaviṣayāḥ tattatkālāvasānāḥ tathātathā'nubhāvyāḥ sṛjyante / tatra bādhyabādhakabhāvaḥ sarvānubhavaviṣayatayā tadrahitatayā copapadyata iti sarvaṃ samañjasam //)

yatpunaḥ sadasadanirvacanīyamajñānaṃ śrutisiddhamiti; tadasat-"anṛtena hi pratyūḍhāḥ" ityādiṣvanṛtaśabdasyā-nirvacanīyānabhidhāyitvāt / ṛtetaraviṣayo hyanṛtaśabdaḥ / ṛtamiti karmavāci, "ṛtaṃ pibantau" iti vacanāt / ṛtam-karmaphalābhisandhirahitaṃ paramapuruṣārādhanaveṣaṃ tatprāptiphalam / atra (taḥ) tadvayatiriktaṃ sāṃsārikaphalaṃ karma anṛtaṃ brahmaprāptivirodhi / "etaṃ brahmalokaṃ na vindanti anṛtena hi pratyūḍhāḥ" iti vacanāt //
"nāsadāsīnno sadāsīt tadānīm" ityatrāpi sadasacchabdau cidacidyvaṣṭiviṣayau / utpattivelāyāṃ sattyacchabdā-bhihitayościdacidyvaṣṭibhūtayorvastunorapyayakāle acitsa(cidacitsa)maṣṭibhūte tamaśśabdābhidheye vastuni pralaya-
pratipādanaparatvādasya vākyasya / nātra kasyacit sadasadanirvacanīyatocyate; sadasatoḥ kālaviśeṣe'sadbhāvamā-travacanāt / atra tamaśśabdābhihitasyācitsamaṣṭitvaṃ śrutyantarādavagamyate-"avyaktamakṣare līyate / akṣaraṃ tamasi līyate" iti /
satyam; tamaśśabdenācitsamaṣṭirūpāyāḥ prakṛteḥ sūkṣmāvasthocyate / tasyāstu, "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyāt" iti māyāśabdenābhidhānādanirvacanīyatvamiti cet-naitadevam; māyāśabdasyānirvacanīyavācitvaṃ na dṛṣṭamiti / māyāśabdasya mithyāparyāyatvenānirvacanīyavācitvamiti cet; tadapi nāsti; na hi sarvatra māyāśabdo mithyā-viṣayaḥ / āsurarākṣasāsrādiṣu satyeṣveva māyāśabdaprayogāt / yathoktam-"tena māyāsahasraṃ tat śambarasyāśugā-minā / bālasya rakṣatā dehamaikaikaśyena sūditam /" iti / ato māyāśabdo vicitrārthasargakarāmidhāyī / prakṛteśca māyāśabdābhidhānaṃ vicitrārthasargakaratvādeva "asmānmāyī sṛjate viśvametat tasmiṃścānyo māyayā saṃniruddhaḥ" iti māyāśabdavācyāyāḥ prakṛtervicitrārthasargakaratvaṃ darśayati / paramapuruṣasya ca tadvattāmātreṇa māyitvamucyate; nājñatvena / jīvasyaiva hi māyayā nirodhaḥ śrūyate, "tasmiṃścānyo māyayā saṃniruddhaḥ" iti / "anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate" iti ca / "indro māyābhiḥ pururūpa īyate" ityatrāpi vicitrāḥ śaktayo'bhidhīyante; ata eva hi "bhūri tvaṣṭeva rājati" ityucyate / na hi mithyābhibhūtaḥ kaścidvirājate / "mama māyā duratyayā" ityatrāpi guṇa-mayīti vacanāt saiva triguṇātmikā prakṛtirucyata iti na śrutibhiḥ sadasadanirvanīyājñānapratipādanam //
nāpyaikyopadeśānupapattyā / na hi "tattvamasi" iti jīvaparayoraikyopadeśe sati sarvajñe satyasaṅkalpe sakalajaga-tsargasthitivināśahetubhūte tacchabdāvagate prakṛte brahmaṇi viruddhājñānaparikalpanāhetubhūtā kācidapyanupapattirdṛśyate aikyopadeśastu tvaṃśabdenāpi jīvaśarīrakasya brahmaṇa evābhidhānādupapannataraḥ / "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" iti sarvasya vastunaḥ paramātmaparyantasyaiva hi nāmarūpabhāktavamuktam / ato na brahmājñā-naparikalpanam /
itihāsapurāṇayorapi na brahmājñānavādaḥ kvacidapi dṛśyate /
nanu "jyotīṃṣi viṣṇuḥ" iti brahmaikameva tattvamiti pratijñāya, "jñānasvarūpo bhagavān yato'sau" iti śailā-bdhidharādibhedabhinnasya jagato jñānaikasvarūpabrahmājñānavijṛmbhitatvamabhidhāya, "yadā tu śuddhaṃ nijarūpi" iti jñānasvarūpasyaiva brahmaṇaḥ svasvarūpāvasthitivelāyāṃ vastubhedābhāva(pra)darśanenājñānavijambhitatvameva sthirī-kṛtya, "vastvasti kim", "mahī ghaṭatvam" iti ślokadvayena jagadupalabdhiprakāreṇāpi vastubhedānāmasatyatvamu-papādya, "tasmānna vijñānamṛte" iti pratijñātaṃ brahmavyatiriktasyāsatyatvamupasaṃhṛtya, "vijñānamekam" iti jñāna-svarūpe brahmaṇi bhedadarśananimittājñānamūlaṃ nijakarmaiveti sphuṭīkṛtya, "jñānaṃ viśuddham" iti jñānasvarūpasya brahmaṇaḥ svarūpaṃ viśodhya, "sadbhāva evaṃ (eṣo) bhavato mayoktaḥ" iti jñānasvarūpasya brahmaṇa eva satyatvam, nānyasya; anyasya cāsatyatvameva; tasya bhuvanādeḥ satyatvaṃ vyāvahārikam" iti tattvaṃ tavopadiṣṭamiti hyupadeśo dṛśyate /
naitadevam; atra bhuvanakośasya vistīrṇaṃ svarūpamuktavā pūrvamanuktaṃ rūpāntaram, "saṃkṣepaḥ śrūyatām" ityāra-bhyābhidhīyate / cidacinmiśre jagati cidaṃśo vāṅmanasāgocarasvasaṃvedyasvarūpabhedo jñānaikākāratayā aspṛṣṭaprā-kṛtabhedaḥ avināśitvena astiśabdavācyaḥ / acidaṃśastu cidaṃśakarmanimittapariṇāmabhedo vināśīti nāsti-śabdābhidheyaḥ / ubhayaṃ tu parabrahmabhūtavāsudevaśarīratayā tadātmakamityetadrūpaṃ saṃkṣepeṇātrābhihitam / tathā hi -
"yadambu vaiṣṇavaḥ kāyastato vipra vasundharā / padmākārā samudbhūtā parvatābdhyādisaṃyutā //" iti, amvuno viṣṇoḥ śarīratvenāmbupariṇāmabhūtaṃ brahmāṇḍamapi viṣṇoḥ, kāyaḥ, tasya ca viṣṇurātmeti sakalaśrutigatatā-dātmyopadeśopabṛṃhaṇarūpasya sāmānādhikaraṇyasya "jyotīṃṣi visṇuḥ" ityārabhya vakṣyamāṇasya śarīrātmabhāva eva nibandhanamityāha / asmin śāstre pūrvamapyetadasakṛduktam, "tāni sarvāṇi tadvapuḥ", "tat sarvaṃ vai harestanuḥ", "sa eva sarvabhūtātmā viśvarūpo yato'vyayaḥ" iti / tadidaṃ śarīrātmabhāvāyattaṃ tādātmyaṃ sāmānādhikaraṇyena vyapa-diśyate, "jyotīṃṣi viṣṇuḥ" iti / atra astyātmakaṃ nāstyātmakaṃ ca jagadantargataṃ vastu viṣṇoḥ kāyatayā viṣṇvātmakamityuktam / idamastyātmakam, idaṃ nāstyātmakam, asya ca nāstyātmakatve heturayamityāha "jñāna-svarūpo bhagavān yato'sau" iti / aśeṣakṣetrajñātmanā'vasthitasya bhagavato jñānameva svābhāvikaṃ rūpam; na deva-manuṣyādivasturūpam / yata evam, tata evācidrūpadevamanuṣyaśailābdhidharādayaśca tadvijñānavijṛmbhitāḥ / tasya jñānaikākārasya sato devādyākāreṇa svātmavaividhyānusandhānamūlāḥ / devādyākārānusandhānamūlakarmamūlā ityarthaḥ / yataścācidvastu kṣetrajñakarmānuguṇapariṇāmāspadam, tataḥ tat nāstiśabdābhidheyam, itaradastiśabdābhidheyamitya-rthāduktaṃ bhavati / tadeva vivṛṇoti, "yadā tu śuddhaṃ nijarūpi" iti / yadā etajjñānaikākāramātmavastu devādyākāreṇa svātmani vaividhyānusandhānamūlasarva karmakṣayānnirdoṣaṃ pariśuddhaṃ nijarūpi bhavati, tadā devādyākāreṇaikīkṛtyā-''tmakalpanāmūlakarmaphalabhūtāstadbhogārthāḥ vastuṣu vastubhedā na bhavanti / ye devādiṣu vastuṣvātmatayā'bhimateṣu bhogyabhūtā devamanuṣyaśailābdhidharādivastubhedāḥ, te tanmūlabhūtakarmasu vinaṣṭeṣu na bhavanti ityacidvastunaḥ kādā-citkāvasthāviśeṣayogitayā nāstiśabdābhidheyatvam, itarasya sarvadā nijasiddhajñānaikākāratvena astiśabdā-bhidheyatvamityarthaḥ /
pratikṣaṇamanyathābhūtatayā kādācitkāvasthāyogino'cidvastuno nāstiśabdādheratvamevetyāha "vastvasti kim" iti / astiśabdābhidheyo hyādimadhyaparyantahīnassatatahakarūpaḥ padārthaḥ; tasya kadācidapi nāstibuddhaya-narhatvāt / acidvastu kiñcit kvacidapi tathābhūtaṃ na dṛṣṭacaram / tataḥ kimityatrāha "yaccānyathātvam" iti / yadvastu pratikṣaṇamanyathātvaṃ yāti, tat uttarottarāvasthāprāptyā pūrvapūrvāvasthāṃ jahātīti tasya pūrvāvasthasyotta-rāvasthāyāṃ na pratisaṃdhānamasti; ataḥ sarvadā tasya nāstiśabdābhidheyatvameva /

tathā hyupalabhyata ityāha-"mahī ghaṭatvam" iti / svakarmaṇā devamanuṣyādibhāvena stimitātmaniścayaiḥ sva-bhogyabhūtamacidvastu pratikṣaṇamanyathābhūtamālakṣyate -anubhūyata ityarthaḥ / evaṃ sati kimapyacit vastu-asti-śabdārhamādimadhyaparyantahīnaṃ satataikarūpamālakṣitamasti kim ? na hyastītyabhiprāyaḥ / yasmādevam, tasmāt jñānasvarūpātmavyatiriktamacidvastu kadācit kvacit kevalāstiśabdavācyaṃ na bhavatītyāha - "tasmānna vijñā-namṛte" iti / ātmā tu sarvatra jñānaikākāratayā devādibhedapratyanīkasvarūpo'pi devādiśarīrapraveśahetubhūtasva-kṛtavividhakarmamūladevādibhedabhinnātmabuddhibhiḥ tena tena rūpeṇa bahudhā'nusaṃhita iti tadbhedānusaṃdhānaṃ nātmasva-rūpaprayuktamityāha "vijñānamekam" iti / ātmasvarūpaṃ tu karmarahitam, tata eva malarūpaprakṛtisparśarahitam / tataśca tatprayuktaśokamohalobhādyaśeṣaheyaguṇāsaṅgi, upacayāpacayānarhatayaikam, tata eva sadaikarūpam / tacca vāsu-devaśarīramiti tadātmakam; atadātmakasya kasyacidapyabhāvādityāha "jñānaṃ viśuddham" iti / cidaṃśaḥ sadaika-rūpatayā sarvadā'stiśabdavācyaḥ / acidaṃśastu kṣaṇapariṇāmitvena sarvadā nāśagarbha iti sarvadā nāstiśabdābhi-dheyaḥ / evaṃrūpacidacidātmakaṃ jagat vāsudevaśarīraṃ tadātmakamiti jagadyāthātmyaṃ samyaguktamityāha "sadbhāva
evam" iti / atra satyamasatyamiti, "yadasti yannāsti" iti prakāntasyopasaṃhāraḥ / etat jñānaikākāratayā samam aśabdagocarasvarūpabhedamevācinmiśraṃ bhuvanāśritaṃ devamanuṣyādirūpeṇa samyagvyavahārārhabhedaṃ yadvartate, tatra hetuḥ karmaivetyuktamityāha "etattu yat" iti / tadeva vivṛṇoti, "yajñaḥ paśuḥ" iti /
jagadyāthātmyajñānaprayojanaṃ mokṣopāyayatanamityāha "yaccaitat" iti /
atra nirviśeṣe pare brahmaṇi, tadāśraye sadasadanirvacanīye cājñāne, jagatastatkalpitatve ca (vā) anuguṇaṃ kiñcidapi padaṃ na dṛśyate / astināstiśabdābhidheyaṃ cidacidetmakaṃ kṛtsnaṃ jagat paramasya pareśatya parasya brahmaṇo viṣṇoḥ krāyatvena tadātmakam / jñānaikākārasyā''tmano devādivividhākārānubhave acitpariṇāme ca heturvastu-yāthātmyajñānavirodhi kṣetrajñānāṃ karmaiveti pratipādanāt; astināstisatyāsatyaśabdānāṃ ca sadasadanirvacanīyava-stvabhidhānāsāmarthyācca / nāstyasatyaśabdāvastisatyaśabdavirodhinau / ataśca tābhyāmasattvaṃ hi pratīyate; nāni-rvacanīyatvam / atra cācidvastuni nāstyasatyaśabdau na tucchatvamithyātvaparau prayuktau; api tu vināśitvaparau / "vastvasti kim", "mahī ghaṭatvam" iti atrāpi vināśitvameva hyupapāditam; na niṣpramāṇakatvam, jñānabādhya-tvaṃ vā; ekenā''kāreṇaikasmin kāle'nubhūtasya kālāntare pariṇāmaviśeṣeṇānyathopalabdhyā nāstitvopapāda-nāt / tucchatvaṃ hi pramāṇasaṃbandhānarhatvam / bādho'pi yaddeśakālādisaṃbandhitayā yat astītyupalabdham; tasya taddeśakālādisaṃbandhitayā nāstītyupalabdhiḥ; na tu kālāntare'nubhūtasya kālāntare pariṇāmādinā nāstītyupa-labdhiḥ; kālabhedena virodhābhāvāt / ato na mithyātvam / etaduktaṃ bhavati-jñānasvarūpamātmavastu ādimadhya-paryantahīnaṃ satataikasvarūpamiti svata eva sadā astiśabdavācyam / acetanaṃ tu kṣetrajñabhogyabhūtaṃ tatkarmānuguṇa-pariṇāmi vināśīti sarvadā nāstyathargarmamiti nāstyasatyaśabdābhidheyam-iti / yathoktam -
"yattu kālāntareṇāpi nānyasaṃjñāmupaiti vai / pariṇāmādisaṃbhūtāṃ tadvastu nṛpa tacca kim //",
"anāśī paramārthaśca prājñairabhyupagamyate / tattu nāsti (nāśi) na saṃdeho nāśidravyopapāditam" iti / deśa-kālakarmaviśeṣāpekṣayā astitvanāstitvayogini vastuni kevalāstibuddhibodhyatvaparamāthar iti hyaparamārtha ityuktam / ātmana eva kevalāstibuddhibodhyatvamiti sa paramārtha ityuktam / śrotuśca maitreyasya-
"viṣṇvādhāraṃ yathā trailokyaṃ samavasthitam / paramārthaśca me proktā yathā jñānaṃ pradhānataḥ //" ityanubhāṣaṇacca-"jyotīṃṣi viṣṇuḥ" ityādisāmānādhikaraṇyasya ātmaśarīrabhāva eva nibandhanam, cidacidvastunoścāstinā-stiśabdaprayoganibandhanaṃ jñānasyākarmanimittasvābhāvikarūpatvena prādhānyam, acidvastunaśca tatkarmanimittapa-riṇāmitvenāprādhānyamiti-pratīyate //
yaduktam-nirviśeṣabrahmavijñānādevāvidyānivṛtiṃta vadanti śrutaya iti-tadasat-"vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamādi-tyavarṇaṃ tamasaḥ parastāt / tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥ panthā vidyate'yanāya", "sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi", "na tasyeśe kañcana tasya nāma mahadyaśaḥ", "ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti" ityādyanekavā-kyavirodhāt / brahmaṇaḥ saviśeṣatvādeva sarvāṇyapi vākyāni saviśeṣajñānādeva mokṣaṃ vadanti / śodhakavākyā-nyapi saviśeṣameva brahma pratipādayantītyuktam /
tattvamasyādivākyeṣu sāmānādhikaraṇyaṃ na nirviśeṣavastvaikyaparam; tattvampadayoḥ saviśeṣabrahmābhidhāyi-tvāt / tatpadaṃ hi sarvajñaṃ satyasaṅkalpaṃ jagatkāraṇaṃ brahma parāmṛśati; "tadaikṣata bahusyām" ityādiṣu tasyaiva prakṛ-tatvāt / tatsamānādhikaraṇaṃ tvampadañca acidviśiṣṭajīvaśarīrakaṃ brahma pratipādayati; prakāradvayāvasthitaikavastu-
paratvāt sāmānādhikaraṇyasya / prakāradvayaparityāge pravṛttinimittabhedāsaṃbhavena sāmānādhikaraṇyameva parityaktaṃ syāt / dvayoḥ padayorlakṣaṇā ca / "so'yaṃ devadattaḥ" ityatrāpi na lakṣaṇā; bhūtavartamānakālasaṃbandhitayaiktapratītya-virodhāt / deśabhedavirodhaśca kālabhedena parihṛtaḥ / "tadaikṣata bahu syām" ityupakramavirodhaśca / ekavijñānena sarva-vijñānapratijñānaṃ ca na ghaṭate / jñānasvarūpasya nirastanikhiladoṣasya sarvajñasya samastakalyāṇaguṇātmakasyājñānaṃ tatkāryānantāpuruṣārthāśrayatvañca bhavati / bādhārthatve ca sāmānādhikaraṇyasya tvaṃtatpadayoradhiṣṭhānalakṣaṇā nivṛ-ttilakṣaṇā ceti lakṣaṇādayasta eva doṣāḥ / (iyāṃstu viśeṣaḥ-nedaṃ rajatamitivat apratipannasyaiva bādhasyāgatyā parikalpanam; tatpadenādhiṣṭhānātirekidharmānupasthāpanena bādhānupapattiśca / ) adhiṣṭhānaṃ tu prākṛtirohitamatiro-hitasvarūpaṃ tatpadenopasthāpyata iti cenna; prāgadhiṣṭhānāprakāśe tadāśrayabhramabādhayorasaṃbhavāt / bhramāśraya(bhūta ?) madhiṣṭhānamatirohitamiti cet; tadebādhiṣṭhānasvarūpaṃ bhramavirodhīti tatprakāśe sutarāṃ na tadāśrayabhramabādhau / ato-'dhiṣṭhānātirekipāramārthikadharmatattirodhānānabhyupagame bhrāntibādhau durupapādau /
adhiṣṭhāne hi puruṣamātrākāre pratīyamāne tadatirekiṇi pāramārthike rājatve tirohitve satyeva vyādhatvabhramaḥ / rājatvopadeśena ca tannivṛttirbhavati; nādhiṣṭhānamātropadeśeta; tasya prakāśamānatvenānupadeśyatvāt bhramānuṣamardi-tvācca //

jīvaśarīrakajagatkāraṇabrahmaparatve mukhyavṛttaṃ padadvayam / prakāradvayaviśiṣṭaikavastupratipādanena sāmānādhika- raṇyaṃ ca siddham / nirastanikhiladoṣasya samastakalyāṇaguṇātmakasya brahmaṇo jīvāntaryāmitvamapyaiśvaryamaparaṃ pratipāditaṃ bhavati / upakramānukūlatā ca / ekavijñānena sarvavijñānapratijñopapattiśca / sūkṣmacidacidvastuśarīrasyaiva brahmaṇaḥ sthūlacidacidvastuśarīratvena kāryatvāt "tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaram parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate", "apahatapāpmā---satyakāma satyasaṅkalpaḥ" ityādiśrutyantarāvirodhaśca / (tattvamasītyatroddeśyopādeyavibhāgaḥ kathamiti cet-nātra kiñciduddiśśaya kimapi vidhīyate; "aitadātmyamidaṃ sarvam" ityanenaiva prāptatvāt / aprāpte hi śāstramarthavat / idaṃ sarvamiti sajīvaṃ jagannirdiśya, aitadātmyamiti, tasyaiva ātmeti tatra pratipāditam /) tatra ca heturuktaḥ, "sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ" iti; "sarve khalvidaṃ brahma tajjalāniti śāntaḥ" itivat / tathā śrutyantarāṇi ca brahmaṇastadvayatiriktasya cidacidvastunaśca śarīrātmabhāvameva tādātmyaṃ vadanti, "antaḥpraviṣṭaśśāstā janānāṃ sarvātmā", "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayati sa ta ātmā antaryāmyamṛtaḥ", "ya ātmani tiṣṭhan ātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati sa ta ātmā antaryāmyamṛtaḥ", "yaḥ pṛthivīmantare sañcaran" ityārabhya "yasya mṛtyuḥ śarīram, yaṃ mṛtyurna veda, eṣa savarbhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ", "tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat / tadanupraviśya sacca tyaccābhavat" ityādīni / atrāpi-"anena jīve-nātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" iti brahmātmakajīvānupraveśenaiva sarveṣāṃ vastutvaṃ śabdavācyatvaṃ ca pratipāditam / "tadanupraviśya sacca tyaccābhavat" ityanenaikārthyatajjīvasyāpi brahmātmakatvaṃ brahmānupraveśādevetya-vagamyate / ataścidacidātmakasya sarvasya vastujātasya brahmatādātmyamātmaśarīrabhāvādevetyavagamyate / "tasmā-dbrahmavyatiriktasya kṛtsnasya taccharītatvenaiva vastutvāt tasya pratipādako'pi śabdastatparyantameva svārthamabhi-dadhāti /) ataḥ sarvaśabdānāṃ lokavyutpattyavagatatattatpadārthaviśiṣṭabrahmābhidhāyitvaṃ siddhamiti aitadātmyamidaṃ sarvamiti pratijñātārthasya tattvamasīti sāmānādhikaraṇyena viśeṣe upasaṃhāraḥ //
ato nirviśeṣavastvaikyavādino bhedābhedavādinaḥ kevalabhedavādinaśca vaiyadhikaraṇyena sāmānādhikaraṇyena ca brahmātmabhāvopadeśāḥ sarve parityaktāḥ syuḥ / ekasmin vastuni kasya tādātmyamupadiśyate ? tasyaiveti cet, tat svavākyenaivāvagatamiti na tādātmyopadeśāvaseyamasti kiñcit / kalpitabhedanirasanamiti cet-tattu na sāmā-nādhikaraṇyatādātmyopadeśāvaseyamityuktam / sāmānādhikaraṇyaṃ tu brahmaṇi prakāradvayapratipādanena virodhamevāva-het / bhedābhedavāde tu brahmaṇyevopādhisaṃsargāt tatprayuktāḥ jīvagatāḥ doṣā brahmaṇyeva prāduḥṣyuriti nirastanikhi-ladoṣakalyāṇaguṇātmakabrahmātmabhāvopadeśā hi virodhādeva parityaktāḥ syuḥ / svābhāvikabhedābhedavāde'pi brahmaṇaḥ svata eva jīvabhāvābhyupagamāt guṇavat doṣāśca svābhāvikā bhaveyuriti nirdoṣabrahmatādātmyopadeśo viruddha eva / kevalabhedavādināṃ cātyantabhinnayoḥ kenāpi prakāreṇaikyāsaṃbhavādeva brahmātmabhāvopadeśā na saṃbha-vantīti sarvavedāntaparityāgaḥ syāt //
nikhilopaniṣatprasiddhaṃ kṛtsnasya brahmaśarīrabhāvamātiṣṭhamānaiḥ brahmātmabhovopadeśāḥ sarve samyagupapāditā bhavanti / jātatiguṇayoriva dravyāṇāmapi śarīrabhāvena viśeṣaṇatve "gauraśvo manuṣyo devo jātaḥ puruṣaḥ karmabhiḥ" iti sāmānādhikaraṇyaṃ lokavedayormukhyameva dṛṣṭacaram / jātiguṇayorapi (hi) dravyaprakāratvameva "khaṇḍo gauḥ" "śuklaḥ paṭaḥ" iti sāmānādhikaraṇyanibandhanam / manuṣyatvādiviśiṣṭapiṇḍānātmapyātmanaḥ prakāratayaiva padā-rthatvāt "manuṣyaḥ puruṣaḥ ṣaṇḍo yoṣidātmā jātaḥ" iti sāmānādhikaraṇyaṃ sarvatrānugatamiti prakāratvameva sāmā-nādhikaraṇyanibandhanam; na parasparavyāvṛttā jātyādayaḥ / svaniṣṭhānāmeva hi dravyāṇāṃ kadācit kvaciddravyavi-śeṣaṇatve matvarthīyapratyayo dṛṣṭaḥ, daṇḍī, kuṇḍalīti; na pṛthakpratipattisthityanarhāṇāṃ dravyāṇām / teṣāṃ viśeṣa-ṇatvaṃ sāmānādhikaraṇyāvaseyameva //
yadi "gauraśvo manuṣyo devaḥ puruṣo yoṣit ṣaṇḍa ātmā karmabhirjātaḥ" ityatra "khaṇḍo muṇḍo gauḥ" "śuklaḥ paṭaḥ" "kṛṣṇaḥ paṭaḥ" iti jātiguṇavadātmaprakāratvaṃ manuṣyādiśarīrāṇāmiṣyate, tarhi jātivyaktayoriva prakā-raprakāriṇoḥ śarīrātmanorapi niyamena saha pratipattiḥ syāt; na caivaṃ dṛśyate / na hi niyamena gotvādivat ā-tmāśrayatayaivātmanā saha manuṣyādiśarīraṃ paśyanti / ato manuṣya ātmeti sāmānādhikaraṇayaṃ lākṣaṇikameva / naitadevam; manuṣyādiśarīrāṇāmapyātmaikāśrayatvaṃ tadekaprayojanatvaṃ tatprakāratvañca jātyāditulyam / ātmaikā-śrayatvamātmaviśleṣe śarīrasya vināśādavagamyate / ātmaikaprayojanatvañca ta(tta)tkarmaphalabhogārthatayaiva sadbhavāt / tatprakāratvamapi, devo manuṣya satyātmaviśeṣaṇatayaiva pratīteḥ / etadeva hi gavādiśabdānāṃ vyaktiparyantatve hetuḥ / etatsvabhāvavirahādeva daṇḍakuṇḍalādīnāṃ viśeṣaṇatve daṇḍī kuṇḍalīti matvarthīyapratyayaḥ / devamanuṣyādipiṇḍā-nātmaikāśrayatvatadekaprayojanatvatatprakāratvasvabhāvāt devo manuṣya ātmeti lokavedayoḥ sāmānādhikaraṇyena vyavahāraḥ / jātivorniyamena sahapratītirubhayoścākṣuṣatvāt / ātmanastvacākṣuṣatvāt cakṣuṣā śarīragrahaṇa-velāyāmātmā na gṛhyate / pṛthaggrahaṇayogyasya prakārataikasvarūpatvaṃ durghaṭamiti mā vocaḥ; jātyādivat tadekāśra-yatvatadekaprayojanatvatadviśeṣaṇatvaiḥ śarīrasyāpi tatprakārataikasvabhāvatvāvagamāt / sahopalambhaniyamastvekasā-magrīvedyatvanibandhana ityuktam / yathā cakṣuṣā pṛthivyādegarndharasādisaṃbandhitvaṃ svābhāvikamapi na gṛhyate, evaṃ cakṣuṣā gṛhyamāṇaṃ śarīramātmaprakārataikasvabhāvamapi na tathā gṛhyate; ātmagṛhaṇe cakṣuṣaḥ sāmarthyābhāvāt / naitā-vatā śarīrasya tatprakārataikasvabhāvatvameva sāmānādhikaraṇyanibandhanam / ātmaprakāratayā pratipādanasamarthastu śabdaḥ sahaiva prakāratayā pratipādayati //
nanu ca śābde'pi vyavahāre śarīraśabdena śarīramātraṃ gṛhyata iti nātmaparyantatā śarīraśabdasya / naivam; ātma-prakārabhūtasyaiva śarīrasya padārthavivekapradarśanāya nirūpaṇānniṣkarṣakaśabdo'yam; yathā gotvaṃ śuklatvam ākṛtiḥ guṇa satyādiśabdāḥ //
ato gavādiśabdavat devamanuṣyādiśabdā ātmaparyantāḥ / idameva śarīrātmabhāvalakṣaṇaṃ tādātmyam, "ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca" iti vakṣyati; "ātmetyeva tu gṛhṇīyāt" iti ca vākyakāraḥ //

atredaṃ tattvam- acidvastunaḥ cidvastunaḥ parasya ca brahmaṇo bhogyatvena bhoktṛtvena ceśitṛtvena ca svarūpavive-kamāhuḥ kāścana śrutayaḥ-"asmānmāyī sṛjate viśvametat tasmiṃścānyo māyayā saṃniruddhaḥ", "māyāṃ tu prakṛtiṃ vi-dyānmāyinaṃ tu maheśvaram", "kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ"-amṛtākṣaraṃ hara iti bhoktā nirdiśyate, pradhānamātmano bhogyatvena haratīti haraḥ, "sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ", "pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ", "patiṃ viśvasyātmeśvaraṃ śāśvataṃ śivamacyutam", "jñājñau dvāvajāvīśanīśau", "nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yovidadhāti kāmān" "bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā", "tayo-ranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśrannanyo abhicākaśīti", "pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā juṣṭastatastenāmṛtatvameti", "ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām / ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhukta-bhāgāmado'nyaḥ", "samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'nīśayā śocati muhyamānaḥ / juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya vīta-śokaḥ" ityadyāḥ / smṛtāvani,-
"ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā / aparevamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām /
jīvabhūtāṃ mahāvāho ! yayedaṃ dhāryate jagat /", "sarvabhūtāni kaunteya paakṛtiṃ viddhi yānti māmikām /
kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham // prakṛtiṃ svāmaṣṭabhya visṛcāmi punaḥ punaḥ /
bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛteveśāt //", "mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram /
hetunā'nena kaunteya jagaddhi parivartate //", prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhayanādī ubhāvapi /",
"mama yonirmahadbrahma tasmin garbhaṃ dadhāmyaham / saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata //"
iti / jagadyonibhūtaṃ mahadbrahma madīyam, prakṛtyākhyaṃ bhūtasūkṣmamacidvastu yat, tasmiṃścetanākhyaṃ garbhaṃ yat saṃyoja-yāmi, tato matkṛtāccidacitsaṃsargāt devādisthāvarāntānāmacinmiśrāṇāṃ sarvabhūtānāṃ saṃbhavo bhavatītyarthaḥ / evaṃ bhoktṛbhogyarūpeṇāvasthitayoḥ sarvāvasthāvasthitayościdacitoḥ paramapuruṣaśarīratayā tanniyāmyatvena tadapṛthak-sthitiṃ paramapuruṣasya cātmatvamāhuḥ kāścaya śrutayaḥ-"yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayati" ityārabhya, "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati sa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ" iti / tathā, "yaḥ pṛthivīmantare sañcaran yasya pṛthivī śarīraṃ yaṃ pṛthivī na veda" ityārabhya, "yo'kṣaramantare sañcaran yasyākṣaraṃ śarīraṃ yamakṣaraṃ na veda, yo mṛtyumantare sañcaran yasya mṛtyuḥ śarīraṃ yaṃ mṛtyurna veda, ,eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ"- atra mṛtyuśabdena tamaśśabdavācyaṃ sūkṣmāvasthamacidvastvabhidhīyate; asyāmevopaniṣadi, "avyaktamakṣare līyate / akṣaraṃ tamasi līyate" iti vacanāt-, "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā" iti ca //
evaṃ sarvāvasthāvasthitacidacidvastuśarīratayā tatprakāraḥ paramapuruṣa eva kāryāvasthakāraṇāvasthajagadrūpeṇāva-sthita itīmamarthaṃ jñāpayituṃ kāścana śrutayaḥ kāryāvasthaṃ kāraṇāvasthaṃ ca jagat sa evetyāhuḥ, "sadeva somyedamagra
āsīdekamevodvitīyaṃ tadakṣaita mahu syāṃ prajāyeyeti tattejo'sṛjata" ityārabhya, "sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥsatpratiṣṭhāḥ / aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tat satyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo" iti / tathā, "so'kāma-yata / bahu syāṃ prajāyeyeti / sa tapo'tapyata / sa tapastaptvā / idaṃ sarvamasṛjata" ityārabhya, "satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat" ityādyāḥ / atrāpi śrutyantarasiddhaścidacitoḥ paramapuruṣasya ca svarūpavivekaḥ smāritaḥ, "hantā-hamimāstisro devatā anena jīvenā''tmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" iti,-"tat sṛṣṭvā tadevānuprā-viśat / tadanupraviśya sacca tyaccābhavat / vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyañcānṛtaṃ ca satyamabhavat" iti ca / "anena jīvenā''tmanā'nupraviśya" iti jīvasya brahmātmakatvam, "tadanupraviśya sacca tyaccābhavat", "vijñānaṃ cāvi-jñānañca" ityanenaikārthyādātmaśarīrabhāvanibandhanamiti vijñāyate / evambhūtameva nāmarūpavyākaraṇam, "taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata" ityatrāpyuktam /
ataḥ kāryāvasthaḥ kāraṇāvasthaśca sthūlasūkṣmacidacidvastuśarīraḥ paramapuruṣa eveti kāraṇātkāryasyānanyatvena kāraṇavijñānena kāyarsya jñātatayā evavijñānenasarvavijñānaṃ (ca) samīhitamupapannataram / "ahamimāstisro devatā anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" iti, "tisro devatā" iti savarpracidvastu nirdiśya tatra svātmakajīvānupraveśena nāmarūpavyākaraṇavacanāt sarve vācakāḥ śabdāḥ acidviśiṣṭajīvaviśiṣṭaparamātmana eva vācakā iti kāraṇāvasthaparamātmavācinā śabdena kāryavācinaḥ śabdasya sāmānādhikaraṇyaṃ mukhyavṛttam / ataḥ sthūlasūkṣmacidacitprakārakaṃ brahmaiva kāryaṃ kāraṇaṃ ceti brahmopādānaṃ jagat /
sūkṣmacidacidvastuśarīraṃ brahmaiva kāraṇamiti brahmopādānatve'pi saṃghātasyopādānatvena cidacitorbrahmaṇaśca sva-bhāvāsaṅkaro'pyupapannataraḥ / yathā śuklakṛṣṇaraktatantusaṅghātopādānatve'pi citrapaṭasya tattasantupraveśa eva śauklayā-disaṃbandha iti kāryāvasthāyāmapi na sarvatra vaṇarsaṅkaraḥ, tathā cidacidīśvarasaṅghātopādānatve'pi jagataḥ kāryāva-sthāyāmapi bhoktṛtvabhogyatvaniyantṛtvādyasaṅkaraḥ / tantūnāṃ pṛthaksthitiyogyānāmeva puruṣecchayā kadācitsaṃhatānāṃ kāraṇatvaṃ kāryatvañca / iha tu cidacitoḥ sarvāvasthayoḥ paramapuruṣaśarīratvena tatprakāratayaiva padārthatvāt tatprakāraḥ paramapuruṣaḥ sarvadā sarvaśabdavācya iti viśeṣaḥ / svabhāvabhedaḥ tadasaṅkaraśca tatra cātra ca tulyaḥ / evañca sati parasya brahmaṇaḥ kāryānupraveśe'pi svarūpānyathābhāvābhāvādavikṛtatvamupapannataram / sthūlāvasthasya nāmarūpavibhāgavibha-ktasya cidacidvastuna ātmatayā'vasthānāt kāryatvamapyupapannataram / avasthāntarāpattireva hi kāryatā / nirguṇa-vādāśca parasya brahmaṇo heyaguṇāsaṃbandhādupapadyante / "apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ" iti heyaguṇān pratiṣidhya, "satyakāmassatyasaṅkalpaḥ" iti kalyāṇaguṇān vidadhatī iyaṃ śrutirevānyatra sāmānye-nāvagataṃ guṇaniṣedhaṃ heyaguṇaviṣayaṃ vyavasthāpayati /
jñānasvarūpaṃ brahmeti vādaśca sarvajñasya sarvaśakternikhilaheyapratyanīkakalyāṇaguṇākarasya brahmaṇaḥ svarūpaṃ jñānai-kanirūpaṇīyaṃ svayamprakāśatayā jñānasvarūpaṃ cetyabhyupagamādupapannataraḥ / "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit", "parā'sya śakti-rvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca", "vijñātāramare kena vijānīyāt" ityādikāḥ jñātṛtvamāveda-yanti; "satyaṃ jñānam" ityādikāśca jñānaikanirūpaṇīyatayā svaprakāśatayā ca jñānasvarūpatām /
so'kāmayata bahu syām", "tadaikṣata bahusyām", "tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata" iti brahmaiva svasaṅkalpādvici-trasthiratrasarūpatayā nānāprakāramavasthitamiti tatpratyanīkābrahmātmakavastunānātvamatattvamiti tat pratiṣidhyate, "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati", "neha nānāsti kiñcana", "yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ

paśyati / yatra tvasya sarvamātmaivābhūt, tat kena kaṃ paśyat tatkena kaṃ vijānīyādityādinā / na punaḥ, "bahu syāṃ prajāyeya" ityādiśrutisiddhaṃ svasaṅkalpakṛtaṃ brahmaṇo nānānāmarūpabhāktavena nānāprakāratvamapi niṣidhyate / "yatra tvasya sarvamātmaivābhūt" ityādiniṣedhavākyādau ca tat sthāpitam-"sarvaṃ taṃ parādāt, yo'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda, tasya ha vā etasya mahato bhūtasya niśvasitametat yadṛgvedo yajurvedaḥ ityādinā //
evaṃ cidacidīśvarāṇāṃ svarūpabhedaṃ svabhāvabhedaṃ ca vadantīnāṃ kāryakāraṇabhāvaṃ kāryakāraṇayorananyatvañca vada-ntīnāṃ sarvāsāṃ śrutīnāmavirodhaḥ, cidacitoḥ paramātmanaśca sarvadā śarīrātmabhāvaṃ śarīrabhūtayoḥ kāraṇadaśāyāṃ nāmarūpavibhāgānarhasūkṣmadaśāpatiṃta kāryadaśāyāṃ ca tadarhasthūladaśāpatiṃta vadantībhiḥ śrutibhireva jñāyata iti brahmā-jñānavādasya aupādhikabrahmabhedavādasya anyasyāpyapanyāyamūlasya sakalaśrutiviruddhasya na kathañcidapyavakāśo dṛśyate / cidacidīśvarāṇāṃ pṛthaksvabhāvatayā tattacchaØtisiddhānāṃ śarīrātmabhāvena prakāraprakāritayā śrutibhireva pratipannānāṃ pannatayā śrutyantareṇa kāryakāraṇabhāvapratipādanaṃ kāryakāraṇayoraikyapratipādanaṃ ca hyaviruddham / yathā-āgneyādīn ṣaḍ yāgān utpattivākyaiḥ pṛthagutpannān samudāyānuvādivākyadvayena samudāyadvayatvamāpannān "darśa-pūrṇamāsābhyām" ityadhikāravākyaṃ kāminaḥ kartavyatayā vidadhāti-tathā cidacidīśvarān viviktasvarūpasvabhā-vān, "kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ", "patiṃ viśvasyātmeśvaram", "ātmā nārāyaṇaḥ paraḥ" ityādivākyaiḥ pṛthak pratipādya, "yasya pṛthivī śarīram", "yasyātmā śarīram", "yasyāvyaktaṃ śarīram / yasyākṣaraṃ śarīram / eṣa sarvabhūtāntarātmā apahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" ityādibhirvākyaiścidacitoḥ sarvāvasthāvasthitayoḥ paramātmaśarīratāṃ paramātmanastadātmatāñca pratipādya śarīribhūtaparamātmābhidhāyibhiḥ sadbra-hmātmādiśabdaiḥ kāraṇāvasthaḥ kāryāvasthaśca paramātmaika eveti pṛthak pratipannaṃ vastutritayam "sadeva somyedamagra āsīt", "aitadātmyamidaṃ sarvam", "sarvaṃ khalvidaṃ brahma" ityādivākyaṃ pratipādayati / cidacidvastuśarīriṇaḥ paramātmanaḥ paramātmaśabdenābhidhāne hi nāsti virodhaḥ, yathā manuṣyapiṇḍaśarīrakasyātmaviśeṣasya ayamātmā sukhītyātmaśabdenābhidhāne ityalamativistareṇa //
yatpunaridamuktam-brahmātmaikatvavijñānenaivāvidyānivṛttiryukteti-tadayuktam; bandhasya pāramārthikatvena jñāna-nivartyatvābhāvāt / puṇyāpuṇyarūpakarmanimittadevādiśarīrapraveśatatprayuktasukhaduḥkhānubhavarūpasya bandhasya mi-thyātvaṃ kathamiva śakyate vaktum /
evaṃ rūpabandhanivṛttirbhaktirūpāpannopāsanaprītaparamapuruṣaprasādalabhyeti pūrvamevoktam / bhavadabhimatasyaikyajñā-nasya yathāvasthitavastuviparītaviṣayasya mithyārūpatvena bandhavivṛddhireva phalaṃ bhavati; "mithyaitadanyaddravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ" iti śāstrāt; "uttamaḥ puruṣastvanyaḥ", "pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā" iti jīvātma-visajātīyasya tadantaryāmiṇo brahmaṇo jñānaṃ paramapuruṣārthalakṣaṇamokṣasādhanamityupadeśācca //
api ca bhavadabhimatasyāpi nivartakajñānasya mithyārūpatvāt tasya nivartakāntaraṃ mṛgyam / nivartakajñānamidaṃ svavirodhi sarvaṃ bhedajātaṃ nivartya, kṣaṇikatvāt svayameva naśyatīti cet-na; tatsvarūpatadutpattivināśānāṃ kālpanikatvena vināśatatkalpanākalparūpāvidyāyā nivartakāntaramanveṣaṇīyam / tadvināśo brahmasvarūpameveti cet-tathāsati nivarkajñānotpattireva na syāt; tadvināśe tiṣṭhati tadutpattyasaṃbhavāt //
apica cinmātrabrahmavyatiriktakṛtsnaniṣedhaviṣayajñānasya ko'yaṃ jñātā ? adhyāsarūpa iti cet-na; tasya niṣedhyatayā nivartakajñānakarmatvāt tatkartṛtvānupapatteḥ / brahmasvarūpamiti cet-brahmaṇo nivartakajñānaṃ prati jñātṛtvaṃ
kiṃ svarūpam, utādhyastam ? adhyastaṃ cet-ayamadhyāsaḥ tanmūlāvidyāntaraṃ ca nivartakajñānāviṣayatayā tiṣṭha-tyeva / nivartakajñānāntarābhyupagame tasyāpi trirūpatvāt jñātrapekṣayā'navasthā syāt / brahmasvarūpasyaiva jñātṛtve asmadīya eva pakṣaḥ parigṛhītaḥ syāt / nivartakajñānasvarūpaṃ svasya jñātā ca brahmavyatiriktatvena svanivartyā-ntargatamiti vacanam, "bhūtalavyatiriktaṃ kṛtsnaṃ devadattena chinnam" ityasyāmeva chedanakriyāyāmasya chettuḥ asyā-śchedanakriyāyāśca chedyānupraveśavacanavat upahāsyam / adhyasto jñātā svanāśahetubhūtanivartakajñāne svayaṃ kartā ca na bhavati; svanāśasyāpuruṣārthatvāt / tannāśasya brahmasvarūpatvābhyupagame, bhedadarśana-tanmūlāvidyādīnāṃ kalpa-nameva na syāt-ityalamanena diṣṭahatamudgarābhighātena /
tasmādanādikarmapravāharūpājñānamūlatvāt bandhasya tannibarhaṇam uktalakṣaṇajñānādeva / tadutpattiśca aharaharanu-ṣṭhīyamānaparamapuruṣārādhanaveṣātmayāthātmyabuddhiviśeṣasaṃskṛtavarṇāśramocitakarmalabhyā / tatra kevalakarmaṇāmalpā-sthiraphalatvam, anabhisaṃhitaphalaparamapuruṣārādhanaveṣāṇāṃ karmaṇām upāsanātmakajñānotpattidvāreṇa brahmayāthā-tmyānubhavarūpānantasthiraphalatvaṃ ca karmasvarūpajñānāt ṛte na jñāyate, kevalākāraparityāgapūrvakayathoktasvarūpa-karmopādānaṃ ca na saṃbhavatīti karmavicārānantaraṃ tata eva hetorbrahmavicāraḥ kartavya iti athāta ityuktam //
(iti mahāsiddhāntaḥ)
tatra pūrvapakṣavādī manyate vṛddhavyavahārādanyatra śabdasya bodhakatvaśaktayavadhāraṇāsaṃbhavāt, vyavahārasya ca kārya-buddhipūrvakatvena kāryārtha eva śabdasya prāmāṇyamiti kāryarūpa eva vedārthaḥ / ato na vedāntāḥ pariniṣpanne pare brahmaṇi pramāṇabhāvamanubhavitumarhanti /
na ca, putrajanmādisiddhavastuviṣayavākyeṣu harṣahetūnāṃ kālatrayavatirnāmarthānāmānantyāt sulagnasukhaprasavādi-harṣahetvarthāntaropanipātasaṃbhāvanayā ca, priyārthapratipattinimittamukhavikāsādiliṅgenārthaviśeṣabuddhihetutvani-ścayaḥ / nāpi vyutpannetarapadavibhaktayarthasya padāntarārthaniścayena prakṛtyarthaniścayena vā śabdasya siddhavastunyabhidhā-naśaktiniścayaḥ; jñātakāryābhidhāyipadasamudāyasya tadaṃśaviśeṣaniścayarūpatvāt tasya / na ca sarpādbhītasya nāyaṃ sarpo rajjureveti śabdaśravaṇasamanantaraṃ bhayanivṛttidarśanena sarpābhāvabuddhihetutvaniścayaḥ; atrāpi niśceṣṭam, nirvi-ṣam, acetanamidaṃ vastvityādyarthabadhiṣu bahuṣu bhayanivṛttihetuṣu satsu viśeṣaniścayāyogāt / kāryabuddhipravṛtti-vyāptibalena śabdasya pravartakārthāvabodhitvamavagatamiti sarvapadānāṃ kāryaparatvena sarvaiḥ padaiḥ kāyarsyaiva viśiṣṭasya pratipādanāt nānyanvitasvārthamātre padaśaktiniścayaḥ / iṣṭasādhanatābuddhistu kāryabuddhidvāreṇa pravṛttihetuḥ, na svarūpeṇa; atītānāgatavartamāneṣṭopāyabuddhiṣu pravṛttyanupalabdheḥ / iṣṭopāyo hi, matprayatnāt ṛte na siddhayati, ato matkṛtisādhyaḥ iti buddhiryāvanna jāyate, tāvat na pravartate /

ataḥ kāryabuddhireva pravṛttiheturiti pravartakasyaiva śabdavācyatayā kāryasyaiva vedavedyatvāt pariniṣpannarūpabrahma-prāptilakṣaṇāntasthiraphalāpratipatteḥ, "akṣayyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati" ityādibhiḥ karmaṇāmeva sthiraphalatvapratipādanācca karmaphalālpāsthiratvabrahmajñānaphalānantasthiratvajñānahetuko brahmavicārārambho na yukta iti /
atrābhidhīyate-nikhilalokaviditaśabdārthasaṃbandhāvadhāraṇaprakāramapanudya sarvaśabdānāmalaukikārthāvabodhi-tvāvadhāraṇaṃ prāmāṇikā na bahu manvate / evaṃ kila bālāḥ śabdārthasaṃbandhamavadhārayanti-mātāpitṛprabhṛtibhiḥ ambātātamātulādīn śaśipaśunaramṛgapakṣisarpādīśca, "enamavehi" "imaṃ cāvadhāraya" ityabhiprāyeṇāṅgulyā nirdi-
śya(nirdiśya) testaiśśabdaisteṣu teṣvartheṣu bahuśaḥ śikṣitāḥ śanaiśśanaistaistaisreva śabdaisteṣu teṣvartheṣu svātmanāṃ buddha-#yutpatiṃta dṛṣṭvā śabdātharyoḥ saṃbandhāntarādarśanāt saṅketayitṛpuruṣājñānācca teṣvartheṣu teṣāṃ śabdānāṃ prayoge bodhakatva-nibandhana iti niścinvanti / punaśca vyutpannetaraśabdeṣu, "asya śabdasya ayamarthaḥ" iti pūrva(vat) vṛddhaiḥ śikṣitāḥ sarvaśabdānāmarthamavagamya parapratyāyanāya tattadarthāvabodhivākyajātaṃ prayuñjate /
prakārāntareṇāpi śabdārthasaṃbandhāvadhāraṇaṃ suśakam-kenacit puruṣeṇa hastaceṣṭādinā / "pitā te sukhamāste" iti devadattāya jñāpayeti preṣitaḥ kaścit tajjñāpane pravṛttaḥ, pitā te sukhamāsta iti śabdaṃ prayuṅkt#e / pārśvastho'nyo vyutpitsuḥ mūkavat ceṣṭāviśeṣajñaḥ tajjñāpane pravṛttamimaṃ jñātvā'nugataḥ tajjñāpanāya prayuktamimaṃ śabdaṃ śrutvā, ayaṃ śabdastadarthabuddhiheturiti niścinoti-iti, kāryārtha eva vyutpattiriti nirbandho nirnibandhanaḥ /
ato vedāntāḥ pariniṣpannaṃ paraṃ brahma tadupāsanaṃ cāparimitaphalaṃ bodhayantīti tannirṇayaphalo brahmavicāraḥ kartavyaḥ //
kāryāthartvepi vedasya brahmavicāraḥ kartavya eva / katham / ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyā-sitavyaḥ", "so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ", "vijñāya prajñāṃ kurvīta", "daharo'sminnantarākāśastasmin yada-ntastadanveṣṭavyaṃ tadvā ca vijijñāditavyam", "tatrāpi dahnaṃ gaganaṃ viśokaḥ tasmin yadantastadupāsitavyam" ityā-dibhiḥ pratipannopāsanaviṣayakāryādhikṛtaphalatvena, "brahmavidāpnoti param" ityādibhirbrahmaprāptiḥ śrūyata iti brahma-svarūpatadviśeṣaṇānāṃ duḥkhāsaṃbhinnadeśaviśeṣarūpasvargādivat, rāthisatrapratiṣṭāvat, apagoraṇaśatayātanāsādhya-sādhanabhāvavacca kāryopayogitayaiva siddheḥ //
gāmānayetyādiṣvapi vākyeṣu na kāryārthe vyutpattiḥ; bhavadabhimatakāryasya durnirūpatvāt / kṛtibhāvabhāvi kṛtyuddeśyaṃ hi bhavataḥ kāryam / kṛtyudeśyatvañca kṛtikarmatvam / kṛtikarmatvañca kṛtyā prāptumiṣṭatamatvam / iṣṭatamaṃ ca sukhaṃ vartamānaduḥkhasya tannivṛttirvā / tatreṣṭasukhādinā puruṣeṇa svaprayatnāt ṛte tadasiddhiḥ pratītā, tataḥ prayatnecchuḥ pravatarte puruṣa iti na kvacidapīcchāviṣayasya kṛtyadhīnasiddhitvamantareṇa kṛtyuddeśyatvaṃ nāma kiñcidapyupalabhyate /
icchāviṣayasya prerakatvaṃ ca prayatnaladhīnasiddhitvameva; tata eva pravṛtte //
na ca puruṣānukūlatvaṃ kṛtyuddeśyatvam / yataḥ sukhameva puruṣānukūlam / na ca duḥkhanivṛtteḥ puruṣānukūlatvam / puruṣānukūlaṃ sukhaṃ tatpratikūlaṃ duḥkhamiti hi sukhaduḥkhayoḥ svarūpavivekaḥ / duḥkhasya pratikūlatayā tannivṛttiriṣṭā bhavati; nānukūlatayā / anukūlapratikūlānvayavirahe svarūpeṇāvasthitirhi duḥkhanivṛttiḥ / ataḥ sukhavyatiriktasya kriyāderanukūlatvaṃ na saṃbhavati / na sukhārthatayā tasyāpyanukūlatvam; duḥkhātmakatvāt tasya / sukhārthatayāpi tadu-pādānecchāmātrameva bhavati /
(na ca kṛtiṃ prati śeṣitvaṃ kṛtyuddeśyatvam, bhavatpakṣe śeṣitvasyānirūpaṇāt / na ca paroddeśapravṛttakṛtivyāptya-rhatvaṃ śeṣatvamiti tatpratisambandhī śeṣītyavagamyate; tathā sati kṛteraśeṣatvena tāṃ prati tatsādhyasya śeṣitvābhā-vāt / na ca paroddeśapravṛttyarhatāyāḥ śeṣatvena paraḥ śeṣī; uddeśyatvasyaiva nirūpyamāṇatvāt; pradhānasyāpi bhṛtyodde-śapravṛttyarhatvadarśanācca / pradhānastu bhṛtyapoṣaṇe'pi svoddeśena pravartata iti cenna; bhṛtyo'pi hi pradhānapoṣaṇe svodde-śenaiva pravartate /
kāryasvarūpasyaivānirūṇāt kāryapratisaṃbandhī śeṣaḥ, tatpratisambandhī śeṣītyapyasaṅgatam //)
nāpi kṛtiprayojanatvaṃ kṛtyuddeśyatvam / puruṣasya kṛtyārambhaprayojanameva hi kṛtiprayojanam / sa cecchāviṣayaḥ/
tasmādiṣṭatvātirekikṛtyuddeśyatvānirūpaṇāt kṛtisādhyatākṛtipradhānatvarūpaṃ kāryaṃ durnirūpameva / niyoga-syāpi sākṣādipiviṣayabhūtasukhaduḥkhanivṛttibhyāmanyatvāt tatsādhanatayaiveṣṭatvaṃ kṛtisādhyatvañca / ata eva hi tasya kriyātiriktatā / anyathā kriyaiva kāryaṃ syāt / svargakāmapadasamabhivyāhārānuguṇyena liṅādivācyaṃ kāryaṃ svargasādhanameveti kṣaṇabhaṅgikarmātireki sthiraṃ svargasādhanamapūrvameva kāryamiti svargasādhanatollekhenaiva hyapūrvavyu-tpattiḥ / ataḥ prathamamananyārthatayā pratipannasya kāryasyānanyārthatvanirvahaṇāyāpūrvameva paścāt svargasādhanaṃ bhava-tītyupahāsyam; svargakāmapadānvitakāryābhidhāyipadena prathamamapyananyārthatānabhidhānāt; sukhaduḥkhanivṛttita-tsādhanebhyo'nyasyānanyārthasya kṛtisādhyatāpratītyanupapatteśca /
api ca-kimidaṃ niyogasya prayojanatvam / sukhavat niyogasyāpyanukūlatvameveti cet-kiṃ niyogaḥ sukham ? sukhameva hyanukūlam / sukhaviśeṣavat niyogāparaparyāyaṃ vilakṣaṇaṃ sukhāntaramiti cet-kiṃ tatra pramāṇamiti vakta-vyam / svānubhavaścet-na / viṣayaviśeṣānubhavasukhavat niyogānubhavasukhamidamiti bhavatā'pi nānubhūyate / śāstreṇa niyogasya puruṣārthatayā pratipādanāt paścāttu bhokṣyata iti cet-kiṃ tat niyogasya puruṣārthatvavāci śāstram ? na tāvallaukikaṃ vākyam; tasya duḥkhātmakakriyāviṣayatvāt; tena sukhādisādhanatayaiva kṛtisādhyatā-mātrapratipādanāt / nāpi vaidikam; tenāpi svargādisādhanatayaiva kāryasya pratipādanāt / nāpi nityanaimittika-śāstram, tasyāpi tadabhidhāyitvaṃ svargakāmavākyasthāpūrvavyutpattipūrvakamiti uktarītyā tenāpi sukhādisādhana-kāryābhidhānamavarjanīyam / niyataihikaphalasya karmaṇo'nuṣṭhitasya phalatvena tadānīmanubhūyamānānnādya(dyā)roga-tādivyatirekeṇa niyogarūpasukhānubhavānupalabdheśca niyogaḥ sukhamityatra na kiñcana pramāṇamupalabhāmahe / artha-vādādiṣvapi svargādisukhaprakārakītarnavat niyogarūpasukhaprakārakīrtanaṃ bhavatāmapi na dṛṣṭacaram /

ato vidhivākyeṣvapi dhātvarthasya kartṛvyāpārasādhyatāmātraṃ śabdānuśāsanasiddhameva liṅādervācyamityava-sīyate / dhātvarthasya ca yāgāderagnyādidevatāntaryāmiparamapuruṣasamārādhanarūpatā, samārādhitāt paramapuruṣāt phalasiddhiśceti, "phalamata upapatteḥ" ityatra pratipādayiṣyate / ato vedāntaḥ pariniṣpannaṃ paraṃ brahma bodhayantīti brahmopāsanaphalānantyaṃ sthiratvaṃ ca siddham / cāturmāsyādikarmasvapi kevalasya kamarṇaḥ kṣayiphalatvopadeśādakṣa-yaphalaśravaṇam, "vāyuścāntarikṣaṃ caitadamṛtam" ityādipadāpekṣikaṃ mantavyam / ataḥ kevalānāṃ karmaṇāmalpāsthi-raphalatvāt brahmajñānasya cānantasthiraphalatvāt tannirṇayaphalo brahmavicārārambho yukta iti sthitam //
iti śrībhāṣye jijñāsādhikaraṇam /
1.1.2
kimpunastadvrahma? yajjijñāsyamucyata ityatrāha-
1.1.2 janmādyasya yataḥ

p2.3

1.1.2
janmādīti-sṛṣṭisthitipralayam / tadguṇasaṃvijñāno bahuvrīhiḥ / asya'cintyavividhavicitraracanasya niya-tadeśakālaphalabhogabrahmādistambaparyantakṣetrajñamiśrasya jagataḥ / yataḥ yasmātsarveśvarānnikhilaheya pratyanīka-svarūpātsatyasaṅkalpāt jñānānandādyanantakalyāṇaguṇātsarvajñātsarvaśakteḥ paramakāruṇikāt parasmāt puṃsaḥ, sṛṣṭisthitipralayāḥ pravarttante tadvrahmeti sūtrārthaḥ //
"bhṛgurvai vāruṇiḥ / varuṇaṃ pitaramupasasāra / adhīhi bhagavo brahma" ityārabhya "yato vā imāni bhūtāni jāyante / yena jātāni jīvanti / yatprayantyabhisaṃviśanti / tadvijijñāsasva tadvrahma"r iti śrūyate / tatra saṃśayaḥ- kimasmādvākyāt brahma lakṣaṇataḥ pratipattuṃ śakyate, na veti /
kiṃ prāptam? na śakyamiti / na tāvajjanmādayoviśeṣaṇatvena brahma lakṣayanti, anekaviśeṣaṇavyā-vṛttatvena brahmaṇo'nekatvaprasakteḥ / viśeṣaṇatvaṃ hi vyāvartakatvam // nanu "devadattaḥ śyāmo yuvā lohitākṣaḥ samaparimāṇaḥ" ityatra viśeṣaṇabahutve'pyeka eva devadattaḥ pratīyate, evamatrāpyekameva brahma bhavati / naivam; tatra pramāṇāntareṇaikyapratīterekasminneva viśeṣaṇānāmupasaṃhāraḥ, anyathā tatrāpi vyāvarttakatvenānekatvama-parihāryam / atra tvanenaiva viśeṣaṇena lilakṣayiṣitatvāt brahmaṇaḥ pramāṇāntareṇaikyamanavagatamiti vyāvartta-kabhedena brahmabahutvamavarjanīyam // brahmaśabdaikyādatrāpyaikyaṃ pratīyata iti cet; na, ajñātagovyakateḥ jijñāsoḥ puruṣasya "khaṇḍo muṇḍaḥ pūrṇṛṅgo gauḥ" ityukte gopadaikye'pi khaṇḍatvādivyāvarttakabhedena govyaktibahutvapratīte-rbrahmavyaktayo'pi bahnayaḥ syuḥ /
ata eva lilakṣayiṣite vastunyeṣāṃ viśeṣaṇānāṃ sambhūya lakṣaṇatvamapyanupapannam //
nāpyupalakṣaṇatvena lakṣayanti, ākārāntarāpratipatteḥ / upalakṣaṇānāmekenākāreṇa pratipannasya kena-cidākārāntareṇa pratipattihetutvaṃ hi dṛṣṭaṃ "yatrāyaṃ sārasaḥ sa devadattakedāraḥ" ityādiṣu // nanu ca "satyaṃ jñānama-nantaṃ brahma" iti pratipannākārasya jagajjanmādīnyupalakṣaṇāni bhavanti / na, itaretarapratipannākārāpekṣatveno-bhayorlakṣaṇavākyayoranyonyāśrayaṇāt /
ato na lakṣaṇato brahma pratipattuṃ śakyata iti //
evaṃ prāpte'bhidhīyate-jagatsṛṣṭisthitipralayairupalakṣaṇabhūtairbrahma pratipattuṃ śakyate / na copalakṣaṇopa-lakṣyākāravyatiriktākārāntarāpratipatterbrahmāpratipattiḥ / upalakṣyaṃ hyanavadhikātiśayabṛhat, bṛṃhaṇañca bṛhate-rdhātostadarthatvāt / tadupalakṣaṇabhūtāśca jagajjanmasthitilayāḥ /
yato yena yaditi prasiddhavannirddeśena yathāprasiddhi janmādikāraṇamanūdyate / prasiddhiśca "sadeva sobhye- damagra āsīdekamevādvitīyam" "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti" "tattejo'sṛjata" ityekasyaiva sacchabdavācyasya nimittopādānarūpakāraṇatvena, tadapi "saṃdevedamagra ekamevāsī" dityupādānatāṃ pratipādya "advitīya"mitya-dhiṣṭhātrantaraṃ pratiṣidhya "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo'sṛjata" ityekasyaiva pratipādanāt / tasmāt
yanmūlā jagajjanmāsthitilayāstadvrahmeti, janmasthitilayāḥ svanimittopādānabhūtaṃ vastu brahmeti lakṣayanti /
jagannimittopādānatākṣiptasarvajñatvasatyasaṅkalpatvavicitraśaktitvā jagannimittopādānatākṣiptasarvajñatvasatya-saṅkalpatvavicitraśaktitvādya / kārabṛhattvena pratipannaṃ brahmeti ca janmādīnāṃ tathā pratipannasya lakṣaṇatvena nākārāntarāpratipattirūpānupapattiḥ /
jagajjanmādīnāṃ viśeṣaṇatayā lakṣaṇatve'pi na kaściddoṣaḥ / lakṣaṇabhūtānyapi viśeṣaṇāni svaviro-dhivyāvṛttaṃ vastu lakṣayanti / ajñātasvarūpe vastunyekasmillilakṣayiṣite'pi parasparāvirodhyanekaviśeṣaṇalakṣa-ṇatvaṃ na bhedamāpādayati, viśeṣaṇānāmekāśrayatayā pratīterekasminnevopasaṃhārāt / khaṇḍatvādayastu virodhādeva govyaktibhedamāpādayanti, atra tu kālabhedena janmādīnāṃ na virodhaḥ /
"yato vā imāni bhūtāni jāyante" ityādikāraṇavākyena pratipannasya jagajjanmādikāraṇasya brahma-ṇassakaletaravyāvṛttaṃ svarūpamabhidhīyate "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" iti / tatra satyapadaṃ nirupādhikasattāyogi-brahmāha, tena vikārāspadamacetanaṃ tatsaṃsṛṣṭaścetanāśca vyāvṛttaḥ, vyāvṛttaḥ, nāmāntarabhajanārhāvasthāntarayogena tayornirupādhikasattāyogarahitatvāt / jñānapadaṃ nityāsaṅkucitajñānaikākāramāha, tena kadācitsaṅkuci-tajñānatvena muktā vyāvṛttāḥ / anantapadaṃ deśakālavastuparicchedarahitaṃ svarūpamāha / saguṇatvātsvarūpasya sva-rūpeṇa guṇaiścānantyam / tena pūrvapadadvayavyāvṛttakoṭidvayavilakṣaṇassātiśayasvarūpasvaguṇāḥ nityāḥ vyāvṛttāḥ, viśeṣaṇānāṃ vyāvarttakatvāt / tataḥ "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" ityanena vākyena jagajjanmādinā'vagatasvarūpaṃ brahma sakaletaravastuvisajātīyamiti lakṣyata iti nānyonyāśrayaṇam /
ataḥ sakalajagajjanmādikāraṇaṃ niravadyaṃ sarvajñaṃ satyasaṅkalpaṃ sarvaśakti brahma lakṣaṇataḥ pratipattuṃ śakyata iti siddham //
ye tu nirviśeṣavastu jijñāsyamiti vadanti tanmate "brahmajijñāsā" "janmādyasya yataḥ"ityasaṅgataṃ syāt, niratiśayabṛhat bṛṃhaṇaṃ ca brahmeti nirvacanāt / tacca brahma jagajjanmādikāraṇamiti vacanācca / evamutta-reṣvapi sūtragaṇeṣu sūtrodāhṛtaśrutigaṇeṣu ca i#ekṣaṇādyanvayadarśanātsūtrāṇi sūtrodāhṛtaśrutayaśca na tatra pramāṇam / tarkaśca sādhyadharmāvyabhicārisādhanādharmānvitavastuviṣayatvānna nirviśeṣavastuni pramāṇam , jagajjanmādi bhramo yataḥ tadvrahmeti svotprekṣāpakṣe'pi na nirviśeṣavastusiddhiḥ, bhramamūlamajñānam, ajñānasākṣi brahmetyabhyupa-gamāt, sākṣitvaṃ hi prakāśaikarasatayaivocyate / prakāśatvantu jaḍādvayāvarttakaṃ svasya ca parasya vyavahārayogya-tāpādanasvabhāvena bhavati, tathā sati saviśeṣatvam tadabhāve prakāśataiva na syāt // tucchataiva syāt //
iti janmādyadhikaraṇam /
1.1.3
jagajjanmādikāraṇaṃ brahma vedāntavedyamityuktam tadayuktam; taddhi na vākyapratipādyam, anumānena siddherityāśaṅkayāha /
1.1.3 // śāstrayonitvāt

p2.4

1.1.3
śāstraṃ yasya yoniḥ kāraṇaṃ pramāṇam - tacchāstrayoni, tasya bhāvaḥ śāstrayonitvam, tasmāt brahmajñānakā-
raṇatvācchāstrasya tadyonitvaṃ brahmaṇaḥ / atyantātīndriyatvena pratyakṣādipramāṇāviṣayatayā brahmaṇaḥ śāstraika-
pramāṇakatvāduktasvarūpaṃ brahma "yato vā imāni bhūtāni jāyante" ityādivākyaṃ bodhayatyevetyarthaḥ //
nanu śāstrayonitvaṃ brahmaṇo na sambhavati, pramāṇāntaravedyatvādvrahmaṇaḥ / aprāpte tu śāstramarthavat //
kiṃ tarhi tatra pramāṇam? na tāvatpratyakṣam / taddhi dvividham, indriyasambhavaṃ yogasambhavaṃ ceti / indriyasambhavañca bāhyasambhavamāntarasambhavaṃ ceti dvividham / bāhyendriyāṇi vidyamānasannikarṣayogyasvavi-ṣayabodhajananānīti na sarvārthasākṣātkāratannirmāṇasamarthapuruṣaviśeṣaviṣayabodhajananāni / nāpyāntaram, āntarasukhaduḥkhādivyatiriktabahirviṣayeṣu tasya bāhyendriyānapekṣapravṛttyanupapatteḥ / nāpi yogajanyam; bhāva-nāprakarṣaparyantajanmānastasya viśadāvabhāsatve'pi pūrvānubhūtaviṣayasmṛtimātratvānna prāmāṇyamiti kutaḥ pratya-kṣatā? tadatiriktaviṣayatve kāraṇābhāvāt / tathā sati tasya bhramarūpatā / nāpyanumānaṃ viśeṣato dṛṣṭaṃ sāmā- nyato dṛṣṭaṃ vā; atīndriye vastuni sambandhāvadhāraṇavirahānna viśeṣato dṛṣeṭam / samastavastusākṣātkāratanni-rmāṇasamarthapuruṣaviśeṣaniyataṃ sāmānyato dṛṣṭamapi na liṅgamupalabhyate /
nanu ca jagataḥ kāryatvaṃ tadupādānopakaraṇasampradānaprayojanābhijñakartṛkatvavyāptam / acetanārabdha- tvaṃ jagataścaikacetanādhīnatvena vyāptam / sarvaṃ hi ghaṭādikāryaṃ tadupādānopakaraṇasampradānaprayojanābhijñakartṛkaṃ dṛṣṭam / acetanārabdhamarogaṃ svaśarīramekacetanādhīnañca / sāvayavatvena jagataḥ kāryatvam /
ucyate-kimidamekacetanādhīnatvam? na tāvattadāyattotpattisthititvam, dṛṣṭānto hi sādhyavikalaḥ syāt, na hyarogaṃ svaśarīramekacetanāyattotpattisthiti, taccharīrasya bhoktṛṇāṃ bhāryādisarvacetanānāmadṛṣṭajanya-tvāttadutpattisthityoḥ / kiñca śarīrāvayavinaḥ svāvayavasamavetatārūpā sthitiravayavasaṃślepaviśeṣavyatirekeṇa na cetanamapekṣate / prāṇanalakṣaṇā tu sthitiḥ pakṣatvābhimatekṣitijaladhimahīdhārādau na sambhavatīti pakṣasapakṣā-nugatāmekarūpāṃsthitaṃ nopalabhāmahe / tadāyattapravṛttitvaṃ tadadhīnatvamiti cet, anekacetanasādhyeṣu gurutararatha-śilāmahīruhādiṣu vyabhicāraḥ / cetanamātrādhīnatve siddhasādhyatā /
kiñca ubhayavādisiddhānāṃ jīvānāmeva lāghavena kartṛtvābhyupagamo yuktaḥ na ca jīvānāmupādānādya-nabhijñatayā kartṛtvāsambhavaḥ, sarveṣāmeva cetanānāṃ pṛthivyādyupādānayāgādyupakaraṇasākṣātkārasāmarthyāt / yathe-dānīṃ pṛthivyādayo yāgādayaśca pratyakṣamīkṣyante / upakaraṇabhūtayāgādiśaktirūpāpūrvādiśabdavācyādṛṣṭasākṣā-tkārābhāve'pi cetanānāṃ na kartṛtvānupapattiḥ, tatsākṣātkārānapekṣaṇātkāryārambhasya / śaktimatsākṣātkāra eva hi kāryārambhopayogī / śaktestu jñānamātramevopayujyate; na sākṣātkāraḥ / na hi kulālādayaḥ kāryopakaraṇabhūta-daṇḍacakrādivattacchaktimapi sākṣātkṛtya ghaṭamapikādikāryamārabhante / iha tu cetanānāmāgamāvagatayāgādi-śaktiviśeṣāṇāṃ kāryārambhonānupapannaḥ /
kiñca yacchakyakriyaṃ śakyopādānādivijñānañca; tadeva tadabhijñakartṛkaṃ dṛṣṭam / mahīmahīdharamahārṇa- vādi tvaśakyakriyamaśakyopādānādivijñānaṃ ceci na cetanātakartṛkam; ato ghaṭamaṇikādisajātīyaśakya-kriyaśakyopādānādivijñānavastugatameva kāyartvaṃ buddhimatkartṛpūrvakatvasādhane prabhavati /
kiñca ghaṭādikāyarmanīśvareṇālpajñānaśaktinā saśarīreṇa parigrahavatā'nāptakāmena nirmitaṃ dṛṣṭamiti tathāvidhameva cetanaṃ karttāraṃ sādhayannayaṃ kāryatvahetuḥ siṣādhayiṣitapuruṣasārvajñyasarvaiścaryādiviparītasādhanā- dviruddhaḥ syāt / na caitāvatā sarvānumānocchedaprasaṅgaḥ / liṅgini pramāṇāntaragocare liṅgabalopasthāpitā vipa-rītaviśeṣāstatpramāṇaprati-hatagatayo nivarttante / iha tu sakaletarapramāṇāviṣaye liṅgini nikhilanirmāṇacature anvavyatirekāvagatāvinābhāvaniyamā dharmāḥ sarva evāviśeṣeṇa prasajyante, nivarttakapramāṇābhāvāt tathaivā-vatiṣṭhante /
ata āgamādṛte kathamīśvaraḥ setsyati (sidhyati) //
atrāhuḥ- sāvayavatvādeva jagataḥ kāryatvaṃ na pratyākhyātuṃ śakyate / bhavanti ca prayogāḥ- vivādā-dhyāsitaṃ bhūbhūdharādi kāryam, sāvayavatvāt, ghaṭādivat / tathā vivādādhyāsitamavanijaladhimahīdharādi, kāryam, mahattve sati kriyāvattvāt ghaṭavat / tanubhuvanādi kāryam, mahattve sati mūrttatvāt, ghaṭavaditi / sāva-yaveṣu dravyeṣvidameva kriyate netaraditi kāryatvasya niyāmakaṃ sāvayavatvātireki rūpāntaraṃ nopalabhāmahe / kārya-tvapratiniyataṃ śakyakriyatvaṃ śakyopādānādivijñānatvañcopalabhyate iti cet na; kāryatvenānumate'pi viṣaye jñānaśaktī kāryānumeye iti anyatrāpi sāvayavatvādinā kāryatvaṃ jñātamiti te ca pratipanne eveti na kaścidvi-śeṣaḥ / tathā hi ghaṭamaṇikādiṣu kṛteṣu kāryadarśanānumitakartṛgatatannirmāṇāktijñānaḥ puruṣo'dṛṣṭapūrvaṃ vicitra-sanniveśaṃ narendrabhavanamālokyāvayavasanniveśaviśeṣeṇa tasya kāyartvaṃ niścitya tadānīmeva karttustajjñānaśakti-vaicitryamanuminoti; atastanubhuvanādeḥ kāryatve siddhe sarvasākṣātkāratannirmāṇādinipuṇaḥ kaścitpuruṣaviśeṣaḥ sidhdyatyeva //
kiñca sarvacetanānāṃ dharmādharmanimitte'pi sukhaduḥkhopabhāge cetanānadhiṣṭhitayoracetanayostayoḥ phala-hetutvānupapatteḥ sarvakarmānuguṇasarvaphalapradānacaturaḥ kaścidāstheyaḥ, vardhakinā'nadhiṣṭhitasya vāsyāderacetanasya deśakālādyanekaparikasannidhāne'pi yūpādinirmāṇasādhanatvādarśanāt / bījāṅkurādeḥ pakṣāntarbhāveṇa tairvya-bhicārāpādānaṃ śrotriyavetālānāmanabhijñatāvijṛmbhitam, tata eva sukhādibhirvyabhicāravacanamapi tathaiva / na ca lāghavenobhayavādisampratipannakṣetrajñānāmeva īdṛśādhiṣṭhātṛtvakalpanaṃ yuktam, teṣāṃ sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭa-darśanāśaktiniścayāt, darśanānuguṇaiva hi sarvatra kalpanā / na ca kṣetrajñavadīśvarasyāśaktiniścayo'sti, ataḥ pramāṇāntarato na tatsiddhayanupapattiḥ / samarthakartṛpūrvakatvaniyatakāryatvahetunā siddhayan svābhāvikasarvārtha-sākṣātkāratanniyamanaśaktisampanna eva siddhayati /
yattvanaiśvaryādyāpādanena dharmaviśeṣaviparītasādyanatvamunnītam tadanumānavṛttānabhijñatvanibandhanam, sapakṣe-sahadṛṣṭānāṃ sarveṣāṃ kāryyasyāhetubhūnānāṃ ca dharmāṇāṃ liṅginyaprāpteḥ / etaduktaṃ bhavatikenacit kiñcitkriyamāṇaṃ svotpattayekartuḥ svanirmāṇasāmarthyaṃ svopādānopakaraṇajñānaṃ cāpekṣate, na tvanyāsāmarthyamanyājñānañca, hetutvā-bhāvāt / svanirmāṇasāmarthyasvopādānopakaraṇajñānābhyāmeva svotpattā-vupapannāyāṃ sambandhitayā darśanamātre-ṇākiñcitkarasyārthāntarājñānāderhetutvakalpanāyogāditi / kiñca kriyamāṇavastuvyatiriktārthājñānādikaṃ sarvaviṣayaṃ kriyopayogi? uta katipayaviṣayam? na tāvatsarvaviṣayam, nahi kulālādiḥ kriyamāṇavyatiriktaṃ kimapi na jānāti / nāpi katipayaviṣayam sarveṣu kartṛṣu tattadajñānāśaktyaniyamena sarveṣāmajñānādīnāṃ vya-bhicārāt, ataḥ kāryatvasyāsādhakānāmanīśvaratvādīnāṃ liṅginyaprāptiriti na viparītasādhanatvam /

kulālādīnāṃ daṇḍacakrādyadhiṣṭhānaṃ śarīradvāreṇaiva dṛṣyamiti jagadupādānopakaraṇādhiṣṭhānamīśvarasyā-śarīrasyānupapannamiti cet na; saṅkalpamātreṇaiva paraśarīragatabhūtavetālagaralādyapagamavināśadarśanāt / kathama-śarīrasya parapravarttanarūpassaṅkalpa iti cet na śarīrāpekṣassaṅkalpaḥ, śarīrasya saṅkalpahetutvābhāvāt / mana eva hi saṅkalpahetuḥ, tadabhyupagatamīśvare'pi, kāryatvenaiva jñānaśaktivanmanaso'pi prāptatvāt / mānasaḥ saṅkalpaḥ sa śarī-rasyaiva, saśarīrasyaiva samanaskatvāditi cet na; manaso nityatvena dehāpagame'pi manassadbhāvenānaikāntika- tvāt ato vicitrāvayavasanniveśaviśeṣatanubhuvanādikāryanirmāṇe puṇyapāpaparavaśaḥ parimitaśaktijñānaḥ kṣetra- jño na prabhavatīti nikhilabhuvananirmāṇacaturo'cintyāparimitajñānaśakatyaiśvaryo'śarīraḥ saṅkalpamātrasādhana-pariniṣpannānantavistāravicitraracanaprapañcaḥ puruṣaviśeṣa īśvaro'numānenaiva sidhdyati /
ataḥ pramāṇāntarāvaseyatvād brahmaṇaḥ naitadvākyaṃ brahma pratipādayati / kiñca atyantabhinnayoreva mṛddravyakulālayornimittopādānatvadarśanena ākāśāderniravayavadravyasya kāryatvānupapattyā ca naikameva brahma kṛtsnasya jagato nimittamupādānañca pratipādayituṃ śāknotīti //
evaṃ prāpte brūmaḥ-yathoktalakṣaṇaṃ brahma janmādivākyaṃ bodhayatyeva kutaḥ? śāstraikapramāṇakatvādvrahmaṇaḥ / yaduktaṃ sāvayavatvādinā kāryaṃ sarvaṃ jagat, kāryaṃ ca taducitakartṛviśeṣapūrvakaṃ dṛṣṭamiti nikhilajagannirmāṇatadu-pādānopakaraṇavedanacaturaḥ kaścidanumeya iti tadayuktam; mahīmahārṇavādīnāṃ kāyartvepyekadaivaikena nirmitā ityatra pramāṇābhāvāt, na caikasya ghaṭasyeva sarveṣāmekaṃ kāryatvam, yenaikadaivaikaḥ karttā syāt / pṛthagbhūteṣu kāryeṣu kālabhedakartṛbhedadarśanena kartṛkālaikyaniyamādarśanāt // na ca kṣetrajñānāṃ vicitrajagannirmāṇāśakatyā kāryatvabalena tadatiriktakalpanāyāmanekakalpanānupapatteścaikaḥ eva karttā bhavitumarhatīti kṣetrajñānāmevopacita-puṇyaviśeṣāṇāṃ śaktivaicitryadarśanena teṣāmevātiśayitādṛṣṭasambhāvanayā ca tattadvilakṣaṇakāryahetu#utvasambha- vāt tadatiriktātyantādṛṣṭapuruṣakalpanānupapatteḥ, na ca yugapatsarvocchitiḥ sarvotpattiśca pramāṇapadavīmadhiro- hataḥ, adarśanāt, krameṇaivotpattivināśadarśanācca, kāryatvena sarvotpattivināśayoḥ kalpyamānayordarśanānu- guṇyena kalpanāyāṃ virodhābhāvācca, ato buddhimadekakartṛkatve sādhye kāryatvasyānaikāntyam, pakṣasyāprasiddha-viśeṣaṇatvaṃ, sādhyavikalatā ca dṛṣṭāntasya sarvanirmāṇacaturasyaikasyāprasiddheḥ, buddhimatkartṛkatvamātra sādhye siddhasādhanatā /
sārvajñyasarvaśaktiyuktasya kasyacidekasya sādhakamidaṃ kāryatvam kiṃ yugapadutpadyamānasarvavastugartaṃ? uta krameṇotpadyamānasarvavastugatam? yugapadutpadyamānasarvavastugatatve kāyartvasyāsiddhatā / krameṇotpadyamāna-sarvavastugatatve'nekartṛkatvasādhanāddhiruddhatā, atrāpyekakartṛkatvasādhane pratyakṣanānumānavirodhaḥ śāstraviro- dhaśca; kumbhakāro jāyate rathakāro jāyata ityādi śravaṇāt /
apicasarveṣāṃ kāryāṇāṃ śarīrādīnāṃ sattvādiguṇakāryarūpasukhādyanvayadarśanena sattvādimūlatvamavaśyā-śrayaṇīyaṃ kāryavaicitryahetubhūtāḥ kāraṇagatā viśeṣāḥsattvādayaḥ / teṣāṃ kāryāṇāṃ tanmūlatvāpādanaṃ tadyuktapuruṣāntaḥ-karaṇavikāradvāreṇa / puruṣasya ca tadyogaḥ karmamūla iti kāyarviśeṣārambhāyaiva, jñānaśaktivatkarttuḥ karmasambandhaḥ kāryahu#etvanaivāvaśyāśrayaṇīyaḥ, jñānaśaktivaicitryasya ca karmamūlatvāt, icchāyāḥ kāryārambhahetutve'pi viṣaya-viśeṣaviśeṣitāyāstasyāsaptattvā-dimūlatvena karmasambandho'varjanīyaḥ / ataḥ kṣetrajñā eva karttāraḥ; na tadvi-lakṣaṇaḥ kaścidanumānātsiddhayati //
bhavanti ca prayogāḥ-tanubhuvanādi kṣetrajñakartṛkam, kāyartvāt, ghaṭavat / īśvaraḥ karttā na bhavati, prayo-janaśūnyatvāt, muktātmavat / iśvaraḥ karttā na bhavati, aśarīratvāt tadvadeva / na ca kṣetrajñānāṃ svaśarīrādhi- ṣṭhāne vyabhicāraḥ, tatrāpyanādeḥ sūkṣmaśarīrasya sadbhāvāt / vimativiṣayaḥ kālo na lokaśūnyaḥ, kālatvāt, vartamānakālavat-iti /
apica-kimīśvaraḥ saśarīro'śarīro vā kāryaṃ karoti? / na tāvadaśarīraḥ, aśarīrasya kartṛtvānupa- labdheḥ / mānasānyapi kāryāṇi saśarīrasyaiva bhavanti / manaso nityatve'pyaśarīreṣu mukteṣu tatkāryādarśanāt / nāpi saśarīraḥ, vikalpāsahatvāt / taccharīraṃ kiṃ nityam? utānityam? / na tāvannityam, sāvayavasya tasya nityatve jagato'pi nityatvāvirodhādīśvarāsiddheḥ / nāpyanityam, tadvayatiriktasya taccharīraheto-stadānīmabhāvāt / svayameva heturiti cet na, aśarīrasya tadayogāt / anyena śarīreṇa saśarīra iti cet na, anavasthānāt //
sa kiṃ savyāpāro vā nirvyāpāro vā? aśarīratvādeva na savyāpāraḥ / nāpi nirvyāpāraḥ kāryaṃ karoti, muktātmavat / kāryaṃ jagadicchāmātravyāpārakartṛkamityucyamāne pakṣasyāprasiddhaviśeṣaṇatvam; dṛṣṭāntasya ca sādhyahīnatā /
ato darśanānuguṇyeneśvarānumānaṃ darśanānuguṇyaparāhatamiti śāstraikapramāṇakaḥ parabrahmabhūtaḥ sarve- śvaraḥ puruṣottamaḥ // śāstraṃ tu sakaletarapramāṇaparidṛṣṭasamastavastuvisajātīyam sārvajñyasatyasaṅkalpatvādimi-śrānavadhikātiśayāparimitodāraguṇasāgarannikhilaheyapratyanīkasvarūpaṃ pratipādayatīti na pramāṇāntarāvasita-vastusādharmyaprayuktadoṣagandhaprasaṅgaḥ / yattu nimittopādānayoraikyamākāśāderniravayavadravyasya kāryatvaṃ cānu-palabdhamaśakyapratipādanamityuktam; tadapyaviruddhamiti "prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt" "na viyadaśrute"-rityatra pratipādayiṣyate /
ataḥ pramāṇāntarāgocaratvena śāstraikaviṣayatvāt "yato vā imāni" ityādivākyamuktalakṣaṇaṃ brahma pratipādayatīti siddham //
1.1.4
yadyapi pramāṇāntarāgocaraṃ brahma / tathā'pi pravṛttinivṛttiparatvābhāvena siddharūpaṃ brahma na śāstraṃ prati-pādayatītyā-śaṅkayāha -
1.1.4 tattu samanvayāt

p2.5

1.1.4
prasaktāśaṅkānivṛttyarthaḥ tu śabdaḥ, tat- śāstrapramāṇakatvaṃ brahmaṇaḥ sambhavatyeva, kutaḥ samanvayāt-paramapuruṣārthatayā'nvayassamanvayaḥ, paramapuruṣātharbhūtasyaiva brahmaṇo'bhidheyatayā'nvayāt / "evamiva samanvito hyaupaniṣadaḥ padasamudāyaḥ, "yato vā imāni bhūtāni bhūtāni jāyante" "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam / "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeti tattejo'sajata" "brahma vā idamekamevāgra āsīt" "ātmā vā idameka evāgra asīt" "tasmādvā etasmādātmanaḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ" "eko ha vai nārāyaṇa āsīt" /
"satyaṃ jñānamanantaṃ brahma""ānando brahmetye"vamādiḥ / na ca vyutpattisidadyapariniṣpannavastupratipādana-samarthānāṃ padasamudāyānāmakhilajagadutpattisthitivināśahetubhūtāśeṣadoṣapratyanīkāparimitodāraguṇasāgarā-
navadhikātiśayānandasvarūpe brahmaṇi samanvitānāṃ pravṛttinivṛttirūpaprayojanavirahādanyapaparatvaṃsvaviṣayā-vabodhaparyavasāyitvātsarvapramāṇānām / na ca prayojanānuguṇā pramāṇapravṛttiḥ, prayojanaṃ hi pramāṇānuguṇam / na ca pravṛttinivṛttyanvayavirahiṇaḥ prayojanaśūnyatvam, puruṣārthānvayapratīteḥ / tathā svarūpapareṣvapi "putraste jāto nāyaṃ sarpaḥ" ityādiṣu haṣarbhayanivṛttirūpaprayojanavattvaṃ dṛṣṭam //
atrāha-na vedāntavākyāni brahma pratipādayanti pravṛttinivṛttyanvayavirahiṇaśśāstrasyānarthakyāt / yadyapi pratyakṣādīni vastuyāthātmyāvabodhe paryavasyanti, tathāpi śāstraṃ prayojanaparyavasāyyeva / na hi lokavedayoḥ prayojanarahitasya kasyacidapi vākyasya prayoga upalabdhacaraḥ / na ca kiñcitprayojanamanuddiśya vākyaprayogaḥ śravaṇaṃ vā sambhavati / tacca prayojanaṃ pravṛttinivṛttisādhyeṣṭāniṣṭaprāptiparihārātmakamupalabdham, "arthārthī rāja-kulaṃ gacchet mandāgnirnāmbu pibet, svargakāmo yajeta, na kalañjaṃ bhakṣayet" ityevamādiṣu /
yatpunaḥ siddhavastupa-reṣvapi "putraste jāto nāyaṃ sarpo rajjureṣā" ityādiṣu harṣabhayanivṛttirūpapuruṣa-rthānvayo dṛṣṭa ityuktam / tatra kiṃ putrajanmādyarthatvam puruṣārthāvāptiḥ? uta tajjñānāt? iti vivecanīyam / sato'pyajñātasyārthasyāpuruṣārthatvena tajjñānāditi cet tarhyasatyapyarthe jñānādeva puruṣārthaḥ sidadhyatītyartha-paratvābhāvena prayojanaparyavasāyino'pi śāstrasya nārthasadbhāve prāmāṇyam /
tasmātsarvatra pravṛttinivṛttiparatvena jñānaparatvena vā prayojanaparyavasānamiti kasyāpi vākyasya pariniṣpanne vastuni tātparyāsambhavānna vedāntāḥ pariniṣpannaṃ brahma pratipādayanti //
atra kaścidāha - vedāntavākyānyapi kāryaparatayaiva brahmaṇi pramāṇa bhāvamanubhavanti / kathaṃ? niṣpra-pañcamadvitīyaṃ jñānaikarasaṃ brahmānādyavidyayā saprapañcatayā pratīyamānaṃ niṣprapañcaṃ kuryāditi brahmaṇaḥ prapañcapravilaya-dvāreṇa vidhiviṣayatvamiti / ko'sau draṣṭṭadṛśyarūpaprapañca-pravilayadvāreṇa sādhyajñānaikarasabrahmaviṣayo vidhiḥ? "na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ / na matermantāraṃ manvīthāḥ"ityādi #ḥ / draṣṭṭadṛśyarūpabhedaśūnyaṃ dṛśimātraṃ brahma kuryādityarthaḥ / svatassiddhasyāpi brahmaṇo niṣprapañcatārūpeṇa kāryatvamaviruddhamiti //
tadayuktam-niyogavākyārthavādinā hi niyogo niyojyaviśeṣaṇaṃ viṣayaḥ karaṇamitikarttavyatā prayo-ktā ca vaktavyāḥ / tatra hi niyojyaviśeṣaṇamanupādeyam / tacca nimittaṃ phalamiti dvidhā / atra kiṃ niyojya viśeṣaṇam? tacca kiṃ nimittaṃ phalaṃ veti vivecanīyam / brahma svarūpayāthātmyānubhavaścenniyojyaviśeṣaṇam; tarhi na tannimittam, jīvanādivattasyāsiddhatvāt / nimittatve ca tasya nityatvenāpavargottarakālamapi jīva-nanimittāgnihotrādivat nityatadviṣayānuṣṭhānaprasaṅgaḥ / nāpi phalam, naiyogikaphalatvena svargādivadanitya-tvaprasaṅgāt //
kaścātra niyogaviṣayaḥ? brahmaiveti cet na,tasya nityatvenābhavyarūpatvāt, abhāvārthatvācca / niṣpra-pañcaṃ brahma sādhyamiti cet; sādhyatve'pi phalatvameva / abhāvārthatvānna vidhiviṣayatvam / sādhyatvaṃ ca kasya? / kiṃ brahmaṇaḥ? uta prapañcanivṛtteḥ? / na tāvadvrahmaṇaḥ, siddhatvādanityatvaprasakteśca / atha prapañcanivṛtteḥ / na tarhi brahmaṇaḥ sādhyatvam / prapañcanivṛttireva vidhiviṣaya iti cet na, tasyāḥ phalatvena vidhiviṣayatvāyogāt / prapañcanivṛttireva hi mokṣaḥ, sa ca phalam / asya ca niyogaviṣayatve niyogātprapañcanivṛttiḥ, prapañcanivṛttyā niyogaṃ itītaretarāśrayatvam //
apica-kiṃ nivarttanīyaḥ prapañco mithyārūpaḥ, satyo vā? / mithyārūpatve jñānanivatrtyatvādeva niyo- gena na kiñcitprayojanam, niyogastu nivarttakajñānamutpādya taddvāreṇa prapañcasya nivarttaka iti cet, tatsva-vākyādeva jātamiti niyogena na prayojanam, vākyārthajñānādeva brahmavyatiriktasya kṛtsnasya mithyābhūtasya prapañcasya vādhitatvāt saparikarasya niyogasyāsiddhiśca / prapañcasya nivartyatve prapañcanivartako niyogaḥ kiṃ brahmasvarūpameva? uta tadvayatiriktaḥ? / yadi brahmasvarūpameva nivarttakasya nityatayā nivartyaprapañcasadbhāva eva na sambhavati / nityatvena niyogasya viṣayānuṣṭhānasādhyatvaṃ ca na ghaṭate / atha brahmasvarūpavyatiriktaḥ / tasya kṛtsnaprapañcanivṛttirūpaviṣayānuṣṭhānasādhyatvena prayoktā ca naṣṭa ityāśrayābhāvādasiddhiḥ / prapañcanivṛttirūpa-viṣayānuṣṭhānenaiva brahmasvarūpavyatiriktasya kṛtsnasya nivṛttattvānna niyoganiṣpādyaṃ mokṣākhyāṃ phalam /
kiñca, prapañca nivṛtterniyogakaraṇasya iti karttavyatābhāvāt, anupakṛtasya ca karaṇatvāyogānna kara-ṇatvam / kathamitikarttavyatā'bhāva iti cet ittham; asyetikarttavyatā bhāvarūpā? abhāvarūpā vā? bhāva- rūpā ca karaṇaśarīraniṣpattitadanugrahakāryabhedabhinnā / ubhayavidhā ca na sambhavati / na hi mudbharābhidhātādi- vat kṛtsnasya prapañcasya nivarttakaḥ ko'pi dṛśyata iti dṛṣṭārthā na sambhavati / nāpi niṣpannasya karaṇasya kāryo-tpattāvanugrahaḥ sambhavati, anugrāhakāṃśasadbhāvena kṛtsnaprapañcanivṛttirūpakaraṇasvarūpāsiddheḥ / brahmaṇo'dvi-tīyatvajñānaṃ prapañcanivṛttirūpakaraṇaśarīraṃ niṣpādayatīti cet tenaiva prapañcanivṛttirūpo mokṣaḥ siddha iti na kara-ṇādiniṣpādyamavaśiṣyata iti pūrvamevoktam / abhāvarūpatve cābhāvādeva na karaṇaśarīraṃ niṣpādayati / nāpya-nugrāhakaḥ, ato niṣprapañcabrahmaviṣayo vidhirna sambhavati //

anyo'pyāha- yadyapi vedāntavākyānāṃ na pariniṣpannabrahmasvarūpaparatayā prāmāṇyam, tathāpi brahma-svarūpaṃ siddhayatyeva / kutaḥ? dhyānavidhisāmarthyāt / evameva hi samāmananti "ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ" "ya ātmā'pahatapāpmāso'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ" "ātme-tyevopāsīta" "ātmānameva lokamupāsīta" iti / atra dhyānaviṣayo hi niyogaḥ svaviṣayabhūtadhyānaṃ dhyeyai-kanirūpaṇīyamiti dhyeyamākṣipati / sa ca dhyeyaḥ svavākya-nirdiṣṭa ātmā / sa kiṃ rūpa ityapekṣāyāṃ tatsva-rūpaviśeṣasamarpaṇadvāreṇa "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" "sadeva so-myedamagra āsīt" ityevamādīnāṃ vākyānāṃ dhyānavidhiśeṣatayā prāmāṇyamitividhiviṣayabhūtadhyānaśarīrānu-praviṣṭabrahmasvarūpe'pi tātparyamastyeva; ataḥ "ekamevādvitīyam" "tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo" "neha nānā'sti kiñcana" ityādibhirbrahmasva-rūpamekameva satyam, tadvayatiriktaṃ sarvaṃ mithyetyavagamyate / pratyakṣādibhirbhedāvalambinā ca karmaśāstreṇa bhedaḥ pratīyate, bhedābhedayoḥ parasparavirodhe satyanā-dyavidyāmūlatvenāpi bhedapratītyupapatterabheda eva paramārtha iti niścī-yate / tatra brahmadhyānaniyogena tatsākṣātkāraphalena nirastasamastāvidyākṛtavividha bhedādvitīyajñānaikarasabrahma-bhāvarūpamokṣaḥ prāpyate / na ca vākyāt vākyārthajñānamātreṇa brahmabhāvasiddhiḥ, anupalabdhervividhabhedadarśanānu-vṛtteśca / tathā ca sati śravaṇādividhānamanarthakaṃ syāt //
athocyeta-rajjureṣā na sarppaḥ" ityupadeśena sarpabhayanivṛttidarśanāt rajjusaparvadvandhasya ca mithyārūpa- tvena jñānavādhyatayā tasya vākyajanyajñānenaiva nivṛttiryuktā, na niyogena niyogasādhyatve mokṣasyānityatvaṃ syātsvargādivat / mokṣasya nityatvaṃ hi sarvavādisampratipannam / kiñca dharmādharmayoḥ phalahetutvaṃ svaphalānu-bhavānuguṇaśarīrotpādanadvāreṇeti brahmādisthāvarāntacaturvidhaśarīrasambandharūpasaṃsāraphalatvamavarjanīyam /
tasmānna dharmasādhyo mokṣaḥ / tathā ca śrutiḥ 1"na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirasti / aśarīraṃ vāvasantaṃ na priyāpriye spṛśataḥ" iti aśarīratvarūpe mokṣe dharmādharmasādhyapriyāpriyavirahaśravaṇāt na dharmasādhya-maśarīratvamiti vijñāyate / na ca niyogaviśeṣasādhyaphalaviśeṣavat dhyānaniyogasādhyamaśarīratvam, aśarī-ratvasya svarūpatvenāsādhyatvāt / yathāhuḥ śrutayaḥ "aśarīraṃ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam, / mahāntaṃ vibhumā- tmānaṃ matvā dhīro na śocati" "aprāṇo hyanāḥ śurmaḥ" "asaṅgo hyaṃ ya puruṣaḥ" ityādyāḥ / ato'śarīratvarūpo mokṣo nitya iti na dharmasādhyaḥ / tathā ca śrutiḥ "anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmāt kṛtākṛtāt / anyatra bhūtādbhavyācca yattatpaśyasi tadvada" iti //
api ca-utpattiprāptivikṛtisaṃskṛtirūpeṇa caturvidhaṃ hi sādhyatvaṃ mokṣasya na sambhavati / na tāva-dutpādyaḥ, mokṣasya brahmasvarūpatvena nityatvāt / nāpi prāpyaḥ, ātmasvarūpatvena brahmaṇo nityaprāptatvāt / nāpi vikāryyaḥ, dadhyādivadanityatvaprasaṅgādeva / nāpi saṃskāryyaḥ, saṃskāro hi doṣāpanayanena vā guṇādhānena vā sādhayati / na tāvaddoṣāpanayanena, nityaśuddhatvādvrahmaṇaḥ / nāpyatiśayādhānena, anādheyātiśayasvarūpa- tvāt / nityanirvikāratvena svāśrayāyāḥ parāśrayāyāśca kriyāyā aviṣayatayā na nirdharṣaṇenādarśādivadapi saṃskāryyatvam / na ca dehasthatayā snānādikriyayā ātmā saṃskriyate, kintvividyāgṛhītastsaṅgato'haṅkartā / tatphalānubhavo'pi tasyaiva / na cāhaṅkartaivātmā, tatsākṣitvāt /tathā ca mantravarṇaḥ "tayoranyaḥ piphpalaṃ svā-dvattyanaśrannanyo abhicākaśīti" iti; "ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ" "eko devaḥ sarvabhūteṣu- gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā / karmādhyakṣaḥ savarbhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca" / sa paryya-gācchukramakāyamabraṇamasnāviraṃ śuddhamapāpaviddham" iti ca / avidyāgṛhītādahaṅkartturātmasvarūpamanādheyātiśayaṃ nityaśuddhaṃ nivirkāraṃ niṣkṛṣyate, tasmādātmasvarūpatvena na sādhyo mokṣaḥ /
yadyevaṃ kiṃ vākyārthajñānena kriyata iti cet mokṣapratibandhanivṛttimātramiti brūmaḥ / tathā ca śrutayaḥ "tvaṃ hi naḥ pitā yo'smākamavidyāyāḥ paraṃ pāraṃ tārayasi" iti "śrutaṃ hyevameva bhagavaddṛśebhyastarati śoka-mātmaviditi so'haṃ bhagavaḥ śocāmi taṃ mā bhagavān śokasya pāraṃ tārayatu" "tasmai mṛditakaṣāyāya tamasaḥ pāraṃ darśayati bhagavān sanatkumāraḥ" ityādyāḥ / tasmānnityasyaiva mokṣasya pratibandhanivṛttirvākyārthajñānena kriyate, nivṛttistu sādhyāpi pradhvaṃsābhāvarūpā na vinaśyati / "brahma veda brahmaiva bhavati" "tamevaṃ viditvā-'timṛtyumeti" ityādivacanaṃ mokṣasya vedanānantarabhāvitāṃ pratipādayanniyogavyavadhānaṃ pratiruṇaddhi na ca vidi-kriyākarmatvena vā dhyānakriyākarmatvena vā kāryānupraveśaḥ, ubhayavidhikarmatvaprati#eṣedhāt / "anyadeva tadvidi-#ādatho aviditādapi" "ye nedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt" iti / "tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadida-mupāsate" iti ca // na caitāvatā śāstrasya nirviṣayatvam, avidyākalpitabhedanivṛttiparatvācchāstrasya / na hīdantayā brahma viṣayīkaroti śāstram; api tu aviṣayaṃ pratyagātmasvarūpaṃ pratipādayadavidyākalpitajñāna-jñātṛjñeyavibhāgaṃ nivarttayati / tathā ca śāstram "na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ" ityevamādi /
na ca jñānādeva bandhanivṛttiriti śravaṇādividhyānarthakyam, svabhāvapravṛttasakaletaravikalpavimukhī-karaṇadvāreṇa vākyārthāvagatihetutvātteṣām / na ca jñānamātrādvandhanivṛttirna dṛṣṭeti vācyam, bandhasya mithyā-rūpatvena jñānottarakālaṃ sthityanupapatteḥ, ata eva na śarīrapātādūrdhvameva bandhanivṛttiriti vaktuṃ yuktam / nahi mithyā-rūpasarpabhayanivṛttiḥ rajjuyāthātmyajñānātirekeṇa sarpavināśamapekṣate, yadi śarīrasambandhaḥ pāramārthikaḥ
tadā hi tadvināśapekṣā, sa tu brahmavyatiriktatayā na pāramārthikaḥ / yasya tu bandho na nivṛttastasya jñānameva na jātamityavagamyate, jñānakāryādarśanāt / tasmāt śarīrasthitirbhavatu vā mā vā vākyārthajñānasamanantaraṃ mukta evāsau; ato na dhyānaniyogasādhyo mokṣa iti na dhyānavidhiśeṣatayā brahmaṇaḥ siddhiḥ, api tu "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" "tattvamasi" "ayamātmā brahma" iti tatpareṇaiva padasamudāyena sidhyatīti //

tadayuktam; vākyārthajñānamātrādvandhanivṛttyanupapatteḥ / yadyapi mithyārūpo bandho jñānabādhyaḥ, tathāpi bandhasyāparokṣatvāta # na parokṣarūpeṇa vākyārthajñānena sa bādhyate / rajvādāvaparokṣasarpapratītau vartamānāyāṃ nāyaṃ sarpo rajjureṣetyāptopadeśajanitaparokṣasarpaviparītajñānamātreṇa bhayānivṛttidarśanāt, āptopadeśasya tu bhayani- vṛtti hetutvaṃ vastuyāthātmyāparokṣanimittapravṛttihetutvena / tathā hi; rajjusarpadarśanabhayāt parāvṛttaḥ puruṣo nāyaṃ sarpo rajjureṣetyāptopadeśena tadvastuyāthātmedarśane pravṛttaḥ tadeva pratyakṣeṇa dṛṣṭvā bhayānnivarttate / na ca śabda eva pratyakṣajñānaṃ janayatīti vaktuṃ yuktam, tasyānindriyatvāt / jñānasāmagrīṣvindriyāṇyeva hyaparokṣasādhanāni / na cāsyānabhisaṃhitaphalakarmānuṣṭhānamṛditakaṣāyasya śravaṇamanananididhyāsanavimukhīkṛti#āhyaviṣayasya puruṣa- sya vākyamevāparokṣajñānaṃ janayati iti nivṛttapratibandhe tatpare'pi puruṣe jñānasāmagrīviśeṣāṇāmindriyādīnāṃ svaviṣayaniyamātikramādarśanena tadayogāt / na ca dhyānasya vākyārthajñānopāyatā, itaretarāśrayatvāt; vākyā-rthajñāne jāte tadviṣayadhyānam, dhyāne nivṛtte vākyārthajñānamiti /
na ca dhyānavākyārthajñānayorbhinnaviṣayatvam, tathā sati dhyānasya vākyārthajñānopāyatā na syāt / na hyanyadhyānamanyaunmukhyamutpādayati / jñātārthasmṛtisantatirūpasya dhyānasya vākyārthajñānapūrvakatvamavarjanī-yam, dhyeyabrahmaviṣayajñānasya hetvantarāsambhavāt / na ca dhyānamūlaṃ jñānaṃ vākyāntarajanyam, nivarttakajñānaṃ tattvamasyādivākyajanyamiti yuktam / dhyānamūlamidaṃ vākyāntarajanyaṃ jñānaṃ tattvamasyādivākyajanyajñāne-naikaviṣayam, bhinnaviṣayaṃ vā / ekaviṣayatve tadevetaretarāśrayatvam / bhinnaviṣayatve dhyānena tadaunmukhyāpāda-nāsambhavaḥ / kiñca dhyānasya dhyeyadhyātrādyanekaprapañcāpekṣatvānniṣprapañcabrahmātmaikatvaviṣayavākyārthajñānotpattau dṛṣṭadvāreṇa nopayoga iti vākyārthajñānamātrādavidyānivṛtiṃta vadataḥ śravaṇamanananididhyāsanavidhīnāmānarthakya- meva //
yato vākyādāparokṣyajñānāsambhavādvākyārthajñānenāvidyā na nivarttate, tata eva jīvanmuktirapi dūro-tsāritā / kā ceyaṃ jīvanmuktiḥ? saśarīrasyaiva mokṣa iti cet mātā me vandhyetivadasaṅgatārthaṃ vacaḥ, yataḥ saśarīratvaṃ bandhaḥ, aśarīratvameva mokṣa iti tvayaiva śrutibhirupapāditam / atha saśarīratvapratibhāse vartamāne yasyāyaṃ pratibhāso mithyeti pratyayaḥ, tasya saśarīratvanivṛttiriti / na, mithyetipratyayena saśarīratvaṃ nivṛttaṃ cet kathaṃ saśarīrasya muktiḥ? ajīvato'pi muktissaśarīratvamithyāpratibhāsanivṛttireveti ko'yaṃ jīvanmukti-riti viśeṣaḥ / atha saśarīratvapratibhāso bādhito'pi yasya dvicandrajñānavadanuvartate, sa jīvanmukta iti cet na, brahmavyatiriktasakalavastuviṣayatvādvādhakajñānasya, kāraṇabhūtāvidyākarmādidoṣaḥ saśarīratvapratibhāsena saha tenaiva bādhita iti bādhitānuvṛttirna śakyate vaktum / dvicandrādau tu tatpratibhāsahetubhūtadoṣasya bādhakajñā-nabhūtacandraikatvajñānāviṣayatvenābādhitatvāt, dvicandrapratibhāsānuvṛttiryuktā /
kiñca "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha sampatsye" iti sadvidyāniṣṭhasya śarīrapātamātrama-pekṣate mokṣa iti vadantīyaṃ śrutirjīva-nmukiṃta vārayati / saiṣā jīvanmuktirāpastambenāpi nirastā "vedānimaṃ
lokamamuñca parityajyātmānamanvicchet / buddhe kṣemaprāpaṇaṃ tacchāstrairvipratiṣiddham / buddhe cet kṣemaprāpaṇamihaiva na daḥkhamupalabheta / etena paraṃ vyākhyātam" iti / anena jñānamātrānmokṣaśca nirastaḥ / atassakalabhedanivṛtti-rūpā muktirjīvato na sambhavati /
tasmāddhyānaniyogena brahmāparekṣajñānaphalenaiva bandhanivṛttiḥ / na ca niyogasādhyatve mokṣasyāni-tyatvabrasaktiḥ, pratibandhanivṛttimātrasyaiva sādhyatvāt / kiñca na niyogena sākṣādvandhanivṛttiḥ kriyate, kintu niṣprapañcajñānaikarasabrahmāparokṣyajñānena / niyogastu tadāparokṣyajñānaṃ janayati // kathaṃ niyogasya jñānotpattihetu-tvamiti cet kathaṃ vā bhavato anabhisaṃhitaphalānāṃ karmaṇāṃ vedanotpattihetutvam? / manonairmalyadvāreṇeti cet, mamāpi tathaiva / mama tu nirmale manasi śāstreṇa jñānamutpādyate / tava tu niyogena manasi nirmale jñānasāmagrī vaktavyeti cet dhyānaniyoganirmalaṃ mana eva sādhanamiti brūmaḥ / kenāvagamyata iti cet bhavato vā karmabhi- rmano nirmalaṃ bhavati, nirmale manasi śravaṇamanananididhyāsanaissakaletaraviṣayavimukhasyaiva śāstraṃ nivartaka- jñānamutpādayatīti kenāvagamyate? / "vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena" "śrotavyomantavyo nidi-dhyāsitavyaḥ" "brahma veda brahmaiva bhavati" ityādibhiḥ śāstrairiti cet mamāpi "śrotavyomantavyo nididhyāsi- tavyaḥ "brahmavidāpnoti param" "na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā" "manasā tu viśuddhena" "hṛdā manīṣā manasā abhiklṛptaḥ" ityādibhiḥ śāstrai rdhyānaniyogena mano nirmalaṃ bhavati / nirmalaṃ ca mano brahmāparokṣajñānaṃ janaya-tītyavagamyata iti niravadyam /
"nedaṃ yadidamupāsate" ityupāsyatvaṃ pratiṣiddhamiti cet naivam, nātra brahmaṇa upāsyatvaṃ pratiṣidhyate, api tu brahmaṇo jagadvairūpyaṃ pratipādyate / yadidaṃ jagadupāsate prāṇinaḥ, nedaṃ brahma, tadeva brahma tvaṃ viddhi, yadvā-cā'nabhyuditaṃ yena vāgabhyudyata iti vākyārthaḥ anyathā tadeva brahma tvaṃ viddhīti virudhdyate / dhyānavidhivaiyarthyaṃ ca syāt; ato brahmasākṣātkāraphalena dhyānaniyogenaivāparamārthabhūtasya kṛtsnasya draṣṭṛdṛśyādiprapañcarūpabandha- sya nivṛttiḥ //
yadapi kaiściduktam-bhedābhedayovirrodho na vidyata iti / tadayuktam; na hi śītoṣṇatamaḥ prakāśādi-vadbhedābhedāvekasmin vastuni saṅgacchete /
athocyeta-sarvaṃ hi vastujātaṃ pratīti vyavasthāpyam, sarvaṃ ca bhinnābhinnaṃ pratīyate / kāraṇātmanā jātyātmanā cābhinnam / kāryātmanā vyaktayātmanā ca bhinnam / chāyātapādiṣu virodhaḥ sahānavasthānala- kṣaṇo bhinnādhāratvarūpaśca, kāryakāraṇayorjātivyakatyośca tadubhayamapi nopalabhyate, pratyuta ekameva vastu dvirūpaṃ pratīyate; yathā "mṛdayaṃ ghaṭaḥ, khaṇḍo gauḥ muṇḍo gauḥ" iti / na caikarūpaṃ kiñcidapi vastu lāke dṛṣṭa- caram, na ca tṛṇāderjvalanādivadabhedo bhedopamardī dṛśyata iti na vastuvirodhaḥ, mṛtsuvarṇagavāśvādyātmanāva-sthitasyaiva ghaṭamukuṭakhaṇḍabaḍabādyātmanā cāvasthānāt / na cābhinnasya bhinnasya ca vastuno abhedo bhedaścaika evākāra itīśvarājñā / pratītatvādaikarūpyaṃ cet pratītatvādeva bhinnābhinnatvamiti dvairūpyamapyabhyupagamyatām / na hi viṣphāritākṣaḥ puruṣo ghaṭaśarāvakhaṇḍamuṇḍādiṣu vastuṣūpalabhyamāneṣu iyaṃ mṛt ayañca ghaṭaḥ, idaṃ gotvam iyaṃ vyaktiḥ, iti vivektuṃ śaknoti, api tu mṛdayaṃ ghaṭaḥ khaṇḍo gaurityeva pratyeti / anuvṛttibuddhibodhyaṃ kāraṇa-mākṛtiśca, vyāvṛttibuddhibodhyaṃ kāryaṃ vyaktiśceti vivinaktīti cet naivam; viviktākārānupalabdheḥ / na hi susūkṣmamapi nirīkṣamāṇaiḥ idamanuvartamānamidaṃ ca vyāvarttamānamiti puro'vasthite vastunyākārabheda upalabhyate /

yathā sampratipannaikye kāyrye viśeṣa caikatvabuddhirupajāyate; tathaiva sakāraṇe sasāmānye caikatvabuddhiraviśiṣṭo-pajāyate / evameva deśataḥ kālataścākārataścātyantavilakṣaṇeṣvapi vastuṣu tadevedamiti pratyabhijñā jāyate, ato dvayātmakameva vastu pratīyate iti kāryakāraṇayorjātivyaktayoścātyantabhedopapādanaṃ pratītiparāhatam / athocyetamṛdayaṃ ghaṭaḥ khaṇḍo gauritivat devo'haṃ manuṣyo'hamiti sāmānādhikaraṇyenaikyapratīterātmaśarīrayo- rapi bhinnābhinnatvaṃ syāt; ata idaṃ bhedābhedopapādanaṃ nijasadananihitahutavahajvālāyata iti, tadidamanākali-tabhedābhedasādhanasāmānādhikaraṇyatadarthayātātmyāvabodhavilasitam / tathā hi, abādhita eva pratyayaḥ sarvatrārthaṃ vyavasthāpayati / devādyātmābhimānastu ātmayāthātmyagocaraiḥ sarvaiḥ pramāṇairbādhyamāno rajjusarppādibuddhivannā-tmaśarīrayorabhedaṃ sādhayati / khaṇḍo gaurmuṇḍo gauriti sāmānādhikaraṇyasya na kenacit kkacidvādho dṛśyate, tasmānnātiprasaṅgaḥ /
ata eva jīvo'pi brahmaṇo nātyantabhinnaḥ, api tu brahmāṃśatvena bhinnābhinnaḥ / tatrābheda eva svā-bhāvikaḥ, bhedastvaupādhikaḥ / kathamavagamyata iti cet "tatvamasi" "nānyo'to'sti draṣṭā" "ayamātmā brahma" ityādibhiḥ śrutibhiḥ "brahmeme dyāvāpṛthivī" iti prakṛtya "brahma dāśā brahma dāsā brahmeme kitāvā uta / strī puṃsau brahmaṇo jātau striyo brahmota vā pumān" ityātharvaṇikānāṃ saṃhitopaniṣadi brahmasūkte abhedaśravaṇācca / "nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān" "jñājñau dvāvajāvīśanīśau" "kriyāguṇai-rātmaguṇaiśca teṣāṃ saṃyogaheturaparo'pi dṛṣṭaḥ" "pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ saṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ" "sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipaḥ" "tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti" "ya ātmani tiṣṭhan" "prājñenā- tmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda" "prājñenātmanā'nvārūḍhaḥ utsarjan yāti "tameva viditvātimṛtyu- meti" ityādibhirbhedaśravaṇācca jīvaparayorbhedābhedāvavaśyāśrayaṇīyau" tatra "brahma veda brahmaiva bhavati" ityādibhi-rmokṣadaśāyāṃ jīvasya brahmasvarūpāpattivyapadeśāt / "yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet" iti tadānīṃ bhedeneśvaradarśananiṣedhāccābhedaḥ svābhāvika ityavagamyate /
nanu ca "so'śnute sarvān kāmān-saha brahmaṇā vipaścitā" iti sahaśrutyā tadānīmapi bhedaḥ pratīyate / vakṣyati ca "jagadvayāpāravarjaṃ prakaraṇādasannihitatvācca" "bhogamātrasāmyaliṅgācca" iti / naitadevam, "nānyo-'to'sti draṣṭā" ityādiśrutiśatairātmabhedapratiṣedhāt, "so'śrute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā" iti sarvaiḥ kāmaiḥ saha brahmāśnute savarguṇānvitaṃ brahmā'śnute ityuktaṃ bhavati, anyathā brahmaṇā sahetyaprādhānyaṃ brahmaṇaḥ prasajyeta / "jagadvayāpāravarjamityatra muktasya bhedenāvasthāne satyaiśvaryasyanyūnatāprasaṅgo vakṣyate, anyathā "sampadyāvirbhāvaḥ svena śabdāt" ityādibhirvirodhāt /
tasmādabheda eva svābhāvikaḥ / bhedastu jīvānāṃ parasmādvrahmaṇaḥ parasparañca buddhīndriyadehopādhikṛtaḥ / yadyapi brahmaniravayavaṃ sarvagatañca tathāpyākāśa iva ghaṭādinā buddhyādyupādhinā brahmaṇyapi bhedassambhavatyeva / na ca bhinne brahmaṇi buddhayādyupādhisaṃyogaḥ, buddhayādyupādhisaṃyogādvrahmaṇi bheda itītaretarāśrayatvam; upādhesta-tsaṃyogasya ca karmakṛtatvāt tatpravāhasya cānāditvāt / etaduktaṃ bhavati-pūrvakarmasambaddhājjīvātsvasambaddha evopādhirutpadyate, tadyuktātkarma, evaṃ bījāṅkuranyāyena karmopādhisambandhasyānāditvānna doṣa iti / ato jīvānāṃparasparaṃ brahmaṇā cābheda eva svābhāvikaḥ / bhedastvaupādhikaḥ / upādhīnāṃ punaḥ parasparaṃ brahmaṇā cābheda- vat bhedo'pi svābhāvikaḥ, upādhīnāmupādhyantarābhāvāttadabhyupagame anavasthānācca, ato jīvakarmānurūpaṃ
brahmaṇo bhinnābhinnasvabhāvā evopādhaya utpadyanta iti //
atrocyate,-advitīyasacci-dānandabrahmadhyānaviṣayavidhiparaṃ vedāntavākyajātamiti vedāntavākyai- rabhedaḥ pratīyate / bhedāvalambibhiḥ karma-śāstraiḥ pratyakṣādibhiśca bhedaḥ pratīyate / bhedābhedayoḥ parasparavirodhāt anādyavidyāmūlatayāpi bhedapratītyupapattera- bheda eva paramārthaṃ ityuktam / tatra yaduktam-bhedābhedayorubhayorapi pratītisiddhatvānna virodha iti / tadayuktam; kasmāccitkasyacidvilakṣaṇatvaṃ hi tasmāttasya bhedaḥ / tadviparī-tatvañcābhedaḥ / tayostathābhāvātathābhāvarūpayorekatra sambhavamanunmattaḥ ko bravīti /
kāraṇātmanā jātyātmanā cābhedaḥ, kāryātmanā vyaktayātmanā ca bheda ityākārabhedādavirodha iti cet na;; vikalpāsahatvāt / ākārabhedādavirodhaṃ vadataḥ kimekasminnākāre bhedaḥ? ākārāntare cābheda itya-bhiprāyaḥ? utākāradvayayogavastugatāvubhāvapi? iti / pūrvasmin kalpe vyaktigato bhedaḥ jātigataścābheda iti naikasya dvayātmakatā / jātirvyaktiriti caikameva vastviti cet tarhyākārabhedādavirodhaḥ parityaktaḥ syāt / ekasmiṃśca vilakṣaṇatvatadviparyayau viruddhāvityuktam / dvitīye tu kalpe anyonyavilakṣaṇamākāradvayamaprati- pannañca tadāśraya bhūtaṃ vastviti / tṛtīyābhyupagame'pi trayāṇāmanyonyavailakṣaṇyamevopapāditaṃ syāt; na punara- bhedaḥ / ākāradvayaniruhyamāṇaravirodhaṃ tadāśrayabhūte vastuni bhinnābhinnatvamiti cet svasmādvilakṣaṇaṃ svā-śrayamākāradvayaṃ svasmin viruddhadharmadvayasamāveśanirvāhakaṃ kathaṃ bhavet? / avilakṣaṇaṃ tu kathantarām? ākā-radvayatadvatośca dvayātmakatvābhyupagame nirvāhakāntarāpekṣayā'navasthā syāt / na ca sampratipannaikyavyaktipratī-tivat sasāmānye'pi vastunyekarūpā pratītirupajāyate / yataḥ idamitthamiti savartra prakāraprakāritayaiva sarvā pratītiḥ / tatra prakārāmśo jātiḥ, prakāryaṃśo vyaktiriti naikākārā pratītiḥ /
ata eva jīvasyāpi brahmaṇo bhinnābhinnatvaṃ na sambhavati / tasmādabhedasyānanyathāsiddhaśāstramūla- tvādanādyavidyāmūla eva bhedapratyayaḥ / nanvevaṃ brahmaṇa evājñatvam tanmūlāśca janmajarāmaraṇādayo doṣāḥ prādu- ṣyuḥ / tataśca "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit" "eṣa ātmā'pahataṣāṣmā" ityādīni śāstrāṇi bādhyeran / naivam ajñā-nādidoṣānāmaparamārthatvāt / bhavatastūpādhibrahmavyatiriktaṃ vastvantaramanabhyupagacchato brahmaṇyevopādhisaṃsarga-statkṛtāśca jīvatvājñatvādayo doṣāḥ paramārthata eya bhaveyuḥ / na hi brahmaṇi niravayave acchedye sambadhyamānā upādhayastacchittvā bhittvā vā sambadhyante, api tu brahmasvarūpe saṃyujya tasminneva svakāryāṇi kurvanti //

yadi manvīta-upādhyupahitaṃ brahma jīvaḥ, sa cāṇuparimāṇaḥ, aṇutvañcāvacchedakasya manaso'ṇutvāt, sa cāvacchedo'nādiḥ, evamupādhyupahite aṃśe sambadhyamānāḥ doṣā anupahite pare brahmaṇi na sambadhyanta iti / ayaṃ praṣṭavyaḥ, kimupādhinā chinno brahmakhaṇḍo'ṇurūpo jīvaḥ? utācchinna evāṇurūpopādhisaṃyukto brahmaprade-śaviśeṣaḥ? utopādhisaṃyuktaṃ brahmasvarūpam? ayopi#ādhasaṃyuktaṃ cetanāntaram? athopādhireva? iti / acchedya-tvādvrahmaṇaḥ prathamaḥ kalpo na kalpate / ādimattvaṃ ca jīvasya syāt / ekasya sato dvaidhīkaraṇaṃ hi chedanam / dvitīye tu kalpe brahmaṇa eva pradeśaviśeṣa upādhisambandhādaupādhikāḥ sarve doṣā-stasyaiva syuḥ / upādhau gaccha-tyupādhinā svasaṃyuktabrahmapradeśākarṣaṇāyogādanukṣaṇamupādhisaṃyuktabrahmapradeśabhedāt kṣaṇe kṣaṇe bandhamokṣau ca syātām / ākarṣaṇe cācchinnatvātkṛtsnasya brahmaṇa ākarṣaṇaṃ syāt / niraṃśasya vyapina ākarṣaṇaṃ na sambhava-tīti cet; tarhi upādhireva gacchatīti pūrvokta eva doṣaḥ syāt / acchinnabrahmapradeśeṣu sarvopādhisaṃsarge sarveṣāṃ ca jīvānāṃ brahmaṇa eva pradeśatvenaikatvena pratisandhānaṃ syāt / pradeśabhedādapratisandhāne caikasyāpi svopādhau
gacchati pratisandhānaṃ na syāt / tṛtīye tu kalpe brahmasvarūpasyaivopādhisambandhena jīvatvapātāt tadatiriktā-nupahitabrahmāsiddhiḥ syāt / sarvoṣu ca deheṣveka eva jīva syāt / turīyetu kalpe brahmaṇaśe'nya eva jīva iti jīvabhedasyaupādhikatvaṃ parityaktaṃ syāt / carame cārvākapakṣa eva parigṛhītaḥ syāt /
tasmādabhedaśāstrabalena kṛtsnasya bhedasyāvidyābhūlatvamevābhyupagantavyam / ataḥ pravṛttinivṛttiprayo-janaparatayaiva śāstrasya prāmāṇye'pi dhyānavidhiśeṣatayā vedāntavākyānāṃ brahmasvarūpe prāmāṇyamupapannamiti // tadapyayuktam-dhyānavidhiśeṣatve'pi vedāntavākyānāmarthasatyatve prāmāṇyāyogāt / etaduktaṃ bhavati, brahma-svarūpagocarāṇi vākyāni kiṃ dhyānavidhinaikavākyatāmāpannāni brahmasvarūpe prāmāṇyaṃ pratipadyante? uta svatantrāṇyeva? / ekavākyatve dhyānavidhiparatvena brahmasvarūpe tātparyaṃ na sambhavati, bhinnavākyatve pravṛtti-nivṛttiprayojanavirahādanavavodhakatvameva / na ca vācyam dhyānaṃ nāma smṛtisantatirūpam / tacca smarttavyaikani-rūpaṇīyamiti dhyānavidheḥ smarttavyaviśeṣākāṅkṣāyām "idaṃ sarvaṃ yadayamātmā" "brahma sarvānubhūḥ "satyaṃ jñāna-manantaṃ brahma" ityādīni brahmasvarūpatadviśeṣādīni samarpayanti / tenaikavākyatāmāpannānyarthasadbhāve pramāṇa- miti, dhyānavidheḥ smarttavyaviśeṣāpekṣatve'pi "nāma brahma" ityādidṛṣṭividhivadasatyenāpyarthaviśeṣeṇa dhyāna-nivṛttyupapatteḥ dhyeyasatyatvānapekṣaṇāt / ato vedāntavākyānāṃ pravṛttinivṛttiprayojanavidhuratvāt dhyānavidhi-śeṣatve'pi dhyeyaviśeṣasvarūpasamarpaṇamātraparyavasānāt svātantr#e'pi bālāturādyupacchandanavākyavat jñāna-mātreṇaiva puruṣārthaparyyantatāsiddheśca pariniṣpannavastusatyatāgocatvābhāvāt brahmaṇaḥ śāstra-pramāṇakatvaṃ na sambhavatīti prāptam //
tatra pratipadyate-"tattu samanvayāt" iti / samanvayaḥ- samyaganvayaḥ, puruṣārthatayā'nvaya ityarthaḥ / para-mapuruṣārthabhūtasyānavadhikātiśayānandasvarūpasya brahmaṇo'bhidheyatayānvayāt, tat-śāstrapramāṇakatvaṃ sidhya-tyevetyarthaḥ / nirastanikhiladoṣaniratiśayānandasvarūpatayā paramaprāpyaṃ brahma bodhayan vedāntavākyagaṇaḥ pravṛ-ttinivṛtti-paratāvirahānna prayojanaparyavasāyīti bruvāṇo rājakulavāsinaḥ puruṣasya kauleyakakulānanu prave- śena prayojanaśūnyatāṃ vrūte / etaduktaṃ bhavati-anādikarmarūpāvidyāveṣṭanatirohitaparāvaratattvayāthatmyasvarūpā-vabodhānāṃ devāsuragandharvasiddhavidyādharakinnarakimpuruṣayakṣarākṣasapiśācamanujapaśuśakunisarīsṛpavṛkṣagulmala-tādūrvādīnāṃ strīpunnapuṃsakabhedabhinnānāṃ kṣetrajñānāṃ vyavasthitadhārakapoṣaka bhogyaviśeṣāṇāṃ muktānāṃ svasya cāviśeṣeṇānubhavasambhave svarūparūpaguṇavibhavaceṣṭitairanavadhikātiśayānandajanakaṃ paraṃ brahmāstīti bodhayadeva vākyaṃ prayojanaparyavasāyi / pravṛttinivṛttiniṣṭhantu yāvatpuruṣārthānvayabodhaṃ na prayojanaparyavasāyi /
evambhūtaṃ brahma kathaṃ prāpyata ityapekṣāyāṃ "brahma vidāpnoti param" "ātmānameva lokamupāsīta" iti vedanādiśabdairupāsanaṃ brahmaprāptyupāya-tayā vidhīyate / yathā svaveśmani nidhirastīti vākyena nidhisadbhāvaṃ jñātvā tṛptassan paścāttadupādāne ca prayatate, yathā ca kaścidrājakumāro bālakrīḍāsakto narendrabhavanānni-ṣkrānto mārgādbhraṣṭo naṣṭa iti rājñā vijñātaḥ svayañcājñātapitṛkaḥ kenacit dvijavaryeṇa varddhato'dhigatavedaśāstraḥ ṣoḍaśavarṣaḥ sarvakalpayāṇaguṇākarastiṣṭhan "pitā te sarvalokādhipatirgāmbhīryyaudāyyarvātsalyasamauśīlya-śauryavīryyaparākramādiguṇasampanna-stvāmeva naṣṭaṃ putraṃ didṛkṣuḥ puravare tiṣṭhati" iti kenacidabhiyuktatamena prayuktaṃ vākyaṃ #ṛṇoti cet tadānīmevāhaṃ tāvat jīvataḥ putro matpitā ca sarvasampatsamṛddha iti niratiśayaharṣasama- nvito bhavati, rājā ca svaputraṃ jīvanta marogamatimanoharadarśanaṃ viditasakalavedyaṃ śrutvā avāptasamasta-
puruṣārtho bhavati / paścāttadupādāne ca prayatate / paścāntāvubhau saṅgacchete ceti /
yatpunaḥ pariniṣpanna vastugocarasya vākyasya tajjñānamātreṇāpi puruṣārthaparyavasānāt bālāturādyu-pacchandanavākyavannārtha sadbhāve prāmāṇyamiti / tadasat; arthasadbhāvābhāve niścite jñāto'pyarthaḥ puruṣārthāya na bhavati / bālāturādīnāmapyarthasadbhāvabhrāntyā harṣādyutpattiḥ, teṣāmeva tasminneva jñāne vidyamāne yadyarthābhāvani-ścayo jāyeta tatastadānīmeva harṣādayo nivartteran / aupaniṣadeṣvapi vākyeṣu brahmāstitvatātparyābhāvaniścaye brahmajñāne satyapi puruṣārthaparyyavasānaṃ na syāt /
ataḥ "yato vā imāni bhūtāni jāyante" ityādivākyaṃ nikhilajagadekakāraṇaṃ nirastanikhiladoṣagandhaṃ sārvajñyasatyasaṅkalpatvādyanantakalyāṇaguṇākaramanavadhikātiśayānandaṃ brahmāstīti bodhayatīti siddham //
1.1.5
"yato vā imāni" ityādijagatkāraṇavādivākyapratipādyaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktisamastaheyapratyanīkaka- lyāṇaguṇaikatānaṃ brahma jijñāsyamityuktam / idānīṃ jagatkāraṇavādivākyānāmānumānikapradhānādipratipā-danārnahatocyate- īkṣaternāśabdamityādinā /
1.1.5 īkṣaternāśabdam

p2.6

1.1.5
idamāmnāyate chāndogye-"sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam / tadaikṣata bahu syāṃ
1.1.5
prajāyeyeti tattejo'sṛjata" ityādi / tatra sandehaḥ, kiṃ sacchabdavācyaṃ jagatkāraṇaṃ paroktamānumānikaṃ pradhānam ?
1.1.5
utoktalakṣaṇaṃ brahma ? iti / kiṃ prāptam ? pradhānamiti / kutaḥ ? "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam" itīdaṃśabdavācyasya cetanabhogyabhūtasya sattvarajastamomayasya viyadādinānārūpavikārāvasthasya vastunaḥ kā-raṇāvasthāṃ vadati, kāraṇabhūtadravyasyāvasthāntarāpattireva hi kāryatā, ato yaddravyaṃ yatsvabhāvaṃ ca kāryāvastham; tatsvabhāvaṃ tadeva dravyaṃ kāraṇāvastham / sattvādimayaṃ ca kāryamiti guṇasāmyāvasthaṃ pradhānameva hi kāraṇam /
1.1.5
tadevopasaṃhṛtasakalaviśeṣaṃ sanmātramiti "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam" ityabhidhīyate / tata eva ca kāyarkāraṇayorananyatvam, tathā satyevaikavijñānena sarvavijñānapratijñopapattiḥ / anyathā "yathā somyaikena mṛtpi-ṇḍena" ityādimṛtpiṇḍatatkāryadṛṣṭāntadārṣṭāntikayorvairūpyaṃ ceti jagatkāraṇavādivākyena maharṣiṇā kapilenoktaṃ pradhānameva pratipādyate / pratijñādṛṣṭāntarūpeṇānumānaveṣameva cedaṃ vākyamiti sacchabdavācyamānumānikameva-
ityevaṃprāpte'bhidhīyate-īkṣaternāśabdamiti / yasmin śabda eva pramāṇaṃ na bhavati tadaśabdam / ānumānikam,
1.1.5
pradhānamityarthaḥ / na tajjagatkāraṇavādivākyapratipādyam / kutaḥ ? īkṣateḥ-sacchabdavācyasambandhivyāpāraviśe-ṣābhidhāyina īkṣaterdhātoḥ śravaṇāt / "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya" iti īkṣaṇakriyāyogaścācetane pradhāne na
1.1.5
sambhavati, ata īdṛśekṣaṇakṣamaścetanaviśeṣassarvajñaḥ sarvaśaktiḥ puruṣottamaḥ sacchabdābidheyaḥ / tathā ca sarveṣveva sṛṣṭiprakaraṇeṣvīkṣāpūrvikaiva sṛṣṭiḥ pratīyate "sa īkṣata lokānnu sṛjā iti sa imāṃllokānasṛjata" "sa īkṣāñcakre sa prāṇamasṛjata" ityādiṣu / nanu ca kāryānuguṇenaiva kāraṇena bhavitavyam / satyam, sarvakāryānuguṇa eva
1.1.5
sarvajñaḥ sarvaśaktiḥ satyasaṅkalpaḥ puruṣottamaḥ sūkṣmacidacidvastuśarīrakaḥ / yathāha "parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca" "yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ" "yasyāvyaktaṃ śarīraṃ yasyākṣaraṃ śarīraṃ yasya mṛtyuḥ śarīram-eṣa sarvabhūtāntarātmā" iti / tadetat "na vilakṣaṇatvāt" ityādiṣu pratipādayiṣyate / atra sṛṣṭivākyāni na pradhānapratipādanayogyānītyucyate / vastuvirodhastu tatraiva parihariṣyate / yattūktampratijñā-dṛṣṭāntayogādanumānarūpamevedaṃ vākyamiti / tadasat, hetvanupādanāt / "yenāśrutaṃ śrutam" ityekavijñānena sarva-vijñāne pratipipādayiṣite sarvātmanā tadasambhavaṃ manvānasya tatsambhavamātrapradarśanāya hi dṛṣṭāntopādānam / īkṣatyādiśravaṇādeva hyanumānagandhābhāvo'vagataḥ /
1.1.6
atha syāt-na cetanagataṃ mukhyamīkṣaṇamihocyate, api tu pradhānagataṃ gauṇamīkṣaṇam "tatteja aikṣata-tā āpa aikṣanta" iti gauṇekṣaṇasāhacaryāt / bhavati cācetaneṣvapi cetanadharmopacāraḥ / yathā "vṛṣṭipratīkṣāḥ śālayaḥ" "varṣeṇa bījaṃ pratisañjaharṣa" iti / ato gauṇamīkṣaṇamitīmāmāśaṅkāmanubhāṣya pratiharati -
1.1.6 gauṇaścennātmaśabdāt

p2.8

1.1.6
yaduktam-gauṇekṣaṇasāhacaryāt sato'pīkṣaṇavyapadeśaḥ sagarniyatapūrvāvasthābhiprāyo gauṇa iti / tanna "aitadātmya-
1.1.6
midaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā" iti sacchabdapratipāditasya ātmaśabdena vyapadeśāt / etaduktaṃ bhavati "aitadā-tmyamidaṃ sarvam sa ātmā" iti cetanācetanaprapañcoddeśena sata ātmatvopadeśo'yaṃ nācetane pradhāne saṅgacchata iti, atastejobannānāmapi paramātmaivātmati tejaḥprabhṛtayo'pi śabdāḥ paramātmana eva vācakāḥ / tathā hi "hantā'hamimāstisro devatā anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaraṇāni" iti paramātmānupraveśādeva
1.1.7
tejaḥprabhṛtīnāṃ vastutvaṃ tattannāmabhāktavaṃ ceti "tatteja aikṣata-tā āpa aikṣanta" ityapi mukhya evekṣaṇavyapadeśaḥ, ataḥ sāhacaryādapi "tadaikṣata" ityatra gauṇatvāśaṅkā dūrotsāriteti sūtrābhiprāyaḥ // itaśca na pradhānaṃ sacchabda-pratipādyam /
1.1.7 tanniṣṭhasya
1.1.7
mumukṣoḥ śvetaketoḥ "tattvamasi" iti sadātmakatvānusandhānamupadiśya tanniṣṭhasya "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna
1.1.7
vimokṣye atha sampatsye" iti śarīrapātamātrāntarāyo brahmasampattilakṣaṇo mokṣa ityupadiśati / yadi ca pradhāna-macetanaṃ kāraṇamupadiśyeta; tadā tadātmakatvānusandhānasya mokṣasādhanatvopadeśo nopapadyate "yathā kraturasmin loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati" iti tanniṣṭhasyācetanasampattireva syāt / na ca mātāpitṛsahasrebhyo'pi
1.1.8
vatsalataraṃ śāstramevaṃvidhatāpatrayābhihatihetubhūtāmacitsampattimupadiśati / pradhānakāraṇāvādino'pi hi pra-dhānaniṣṭhasya mokṣaṃ nābhyupagacchanti // itaśca na pradhānam -
1.1.8 heyatvāvacanācca

p2.9

1.1.8
yadi pradhānameva kāraṇaṃ sacchabdābhihitaṃ bhavet tadā mumukṣoḥ śvetaketostadātmakatvaṃ mokṣavirodhitvā-ddheyatvenaivopadeśyaṃ syāt / na ca tatkriyate, pratyuta upādeyatvenaiva "tattvamasi" "tasya tāvadeva ciram" ityu-padiśyate // itaśca na pradhānam -
1.1.9 pratijñāvirodhāt

p2.10

1.1.9
pradhānakāraṇatve pratijñāvirodhaśca bhavati / vākyopakrame hyekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñātam / tacca kārya-kāraṇayorananyatvena kāraṇabhūtasadvijñānāttatkāryabhūtacetanācetanaprapañcasya jñātatayaivopapādanīyam /
1.1.10
tattu pradhā-nakāraṇatve cetanavargasya pradhānakāryatvābhāvāt pradhānavijñānena cetanavargavijñānāsiddherviruddhayate // itaśca na pradhānam -
1.1.10 svāpyayāt

p2.11

1.1.10
tadeva sacchabdavācyaṃ prakṛtyāha "svapnāntaṃ me samomya vijānīhīti yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā sampanno bhavati svamapīto bhavati tasmādenaṃ svapitītyācakṣate svaṃ hyapīto bhavati" iti suṣuptaṃ jīvaṃ satā
1.1.10
sampannaṃ, svamapītaḥ-svasmin pralīna iti vyapadiśati / pralayaśca-svakāraṇe layaḥ / na cācetanaṃ pradhānaṃ cetanasya jīvasya kāraṇaṃ bhavitumarhati / svamapīto bhavati ātmānameva jīvo'pīto bhavatītyarthaḥ / cidvastuśarīrakaṃ tadātmabhūtaṃ brahmaiva jīvaśabdenābhidhīyata iti nāmarūpavyākaraṇaśrutyoktam / tajjīvaśabdābhidheyaṃ brahma suṣupti-kāle'pi pralayakālaiva nāmarūpapariṣvaṅgābhāvāt kevalasacchabdābhidheyamiti "satā somya tadā sampanno bhavati svamapīto bhavati ityucyate / tathā samānaprakaraṇe nāmarūpapariṣvaṅgābhāvena prājñenaiva pariṣvaṅgāt "prājñe-nātmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntaram" ityucyate / āmokṣājjīvasya nāmarūpapariṣvaṅgādeva
1.1.10
hi svavyatiriktaviṣayajñānodayaḥ / suṣuptikāle hi nāmarūpe vihāya satā sampariṣvaktaḥ punarapi jāgaradaśāyāṃ nāmarūpe pariṣvajya tannāmarūpo bhavatīti śrutyantare spaṣṭamabhidhīyate "yadvā suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyati atha hāsmin prāṇa evaikadhā bhavati" tasmādvā ātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante" tathā "ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tathā bhavanti" iti / tathā suṣuptaṃ jīvaṃ "prājñe-
1.1.10
nātmanā sampariṣvaktaḥ" iti ca vadati / tasmātsacchabdavācyaḥ paraṃ brahma sarvajñaḥ parameśvaraḥ puruṣottama eva / tadāha vṛttikāraḥ "satā somya tadā sampanno bhavatīti, sampattyasampattibhyāmetadadhyavasīyate "prājñenātmanā sampari-ṣvakta" iti cāheti // itaśca na pradhānam -
1.1.11 gatisāmānyāt

p2.12

1.1.11
"ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyat kiñcana miṣat / sa īkṣata lokānnu sṛjā iti sa imāṃllokā-nasṛjata" "tasmādvā etasmādātmana ākāśassambhūtaḥ / ākāśādvāyuḥ / vāyoragniḥ / agnerāpaḥ / adybhaḥ pṛthivī" "tasya ha vā etasya mahato bhūtasya niśvasitametadyadṛgvedaḥ" ityādisṛṣṭivākyānāṃ yā gatiḥ-pravṛttiḥ, tatsā-mānyāt tatsamānārthatvādasya; teṣu ca sarveṣu sarveśvaraḥ kāraṇamavagamyate / tasmādatrāpi sarveśvara eva kāraṇamiti niścīyate //
1.1.12 śrutatvācca

p2.13

1.1.12
śrutameva hyasyāmupaniṣadi asya sacchabdavācyasya ātmatvena nāmarūpayorvyākataॅtvaṃ sarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ sarvādhāratvamapahatapāpmatvādikaṃ satyakāmatvaṃ satyasaṅkalpatvañca "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" "sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ" "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā" "yaccāsyehāsti yacca nāsti sarvaṃ tadasmin samāhitam / tasminkāmāḥ samāhitāḥ" eṣa ātmā'pa-hatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko'vijaghatso'pipāsassatyakāmassatyasaṅkalpaḥ" iti / tathā ca śrutyantarāṇi
1.1.12
"na tasya kaścitpatirasti loke na ceśitā naiva ca tasya liṅgam / sa kāraṇaṃ kāraṇādhipādhipo na cāsya kaści-jjanitā na cādhipaḥ" sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvā'bhivadan yadāste" "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā" "viśvātmānaṃ parāyaṇam" "patiṃ viśvasyātmeśvaram" "yacca kiñcijjagatyasmin dṛśyate śrūya-te'pi vā / antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ" "eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" ityādīni / tasmājjagatkāraṇavādivākyaṃ na pradhānādipratipādanayogyam, ataḥ sarvajñassarvaśakti-ssarveśvareśvaro nirastanikhiladoṣagandho'navadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇagaṇaughamahārṇavaḥ puruṣottamo nārā-yaṇa eva nikhilajagadekakāraṇaṃ jijñāsyaṃ brahmeti sthitam /
ata eva nirviśeṣacinmātrabrahmavādopi sūtrakāreṇābhiḥ śrutibhinirrasto veditavyaḥ, pāramārthikamukhyekṣaṇā-
1.1.12
diguṇayogi jijñāsyaṃ brahmeti sthāpanāt / nirviśeṣavāde hi sākṣitvamapyapāramārthikaṃ vedāntavedyaṃ brahma ji-jñāsyatayā pratijñātam, tacca cetanamiti "īkṣaternāśabdam" ityādibhissūtraiḥ pratipādyate / cetanatvaṃ nāma cai-tanyaguṇayogaḥ / ata īkṣaṇaguṇavirahiṇaḥ pradhānatulyatvameva / kiñca nirviśeṣaprakāśamātrabrahmavāde tasya pra-kāśatvamapi durupapādam / prakāśo hi nāma svasya parasya ca vyavahārayogyatāmāpādayan vastuviśeṣaḥ / nirvi-śeṣasya vastunastadubhayarūpatvābhāvādghaṭādivadacittvameva / tadubhayarūpatvābhāve'pi tatkṣamatvamastīti cet tanna, tatkṣamatvaṃ hi tatsāmarthyameva / sāmarthyaguṇayogo hi nirviśeṣavādaḥ parityaktaḥ syāt / atha śrutiprāmāṇyāda-
1.1.12
yameko viśeṣo'bhyupagamyata iti cet, hanta tarhi tata eva sarvajñatā, sarvaśaktitvam, sarveśvareśvaratvaṃ, sarvaka-lyāṇaguṇākaratvam, sakalaheyapratyanīkatetyādayaḥ sarve'bhyupagantavyāḥ / śaktimattvaṃ ca kāryaviśeṣānuguṇatvam; tacca kāryaviśeṣaikanirūpaṇīyam / kāryaviśeṣasya niṣpramāṇakatve tadekanirūpaṇīye śaktimattvamapi niṣpramā- ṇakaṃ syāt / kiñca nirviśeṣavastuvādino vastutvamapi niṣpramāṇam / pratyakṣānumānāgamasvānubhavāḥ savi-śeṣagocarā iti pūrvamevoktam / tasmādvicitracetanācetanātmakajagadrūpeṇa "bahu syā"mitīkṣaṇakṣamaḥ puruṣottama eva jijñāsya iti siddham //
1.1.12
evaṃ jijñāsitasya brahmaṇaścetanabhogyabhūtajaḍarūpasattvarajastamomayapradhānādvayāvṛttiruktā, idānīṃ karmavaśyāt triguṇātmakaprakṛtisaṃsarganimittanānāvidhānantaduḥkhasāgaranimajjanenāśuddhācchuddhācca pratyagātmano'nyanni-khilaheyapratyanīkaniratiśayānandaṃ brahmeti pratipādyate /
1.1.13 ānandamayo 'bhyāsāt

p2.13

1.1.13
taittirīyā adhīyate "sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ" iti prakṛtya "tasmādvā etasmā-dvijñānamayāt / anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ" iti / tatra sandehaḥ, kimayamānandamayo bandhamokṣabhāginaḥ pratyagātmano jīvaśabdābhilapanīyādanyaḥ paramātmā; uta sa eva ? iti / kiṃ yuktam ? pratyagātmeti / kutaḥ ? "tasyaiṣa eva śārīra ātmā" ityānandamayasya śārīratvaśravaṇāt; śārīro hi śarīrasambandhī jīvātmā /
1.1.13
nanu ca jagatkāraṇatayā pratipāditasya brahmaṇaḥ sukhapratipattyarthamannamayādīnanukramya tadeva jagatkāraṇamānandamaya ityupadiśati; jagatkāraṇañca "tadaikṣata" itīkṣaṇaśravaṇātsarvajñaḥ sarveśvara ityuktam / satyamuktam, sa tu jīvā-nnātiricyate / "anena
jīvenātmanā'nupraviśya" "tattvamasi śvetaketo" iti kāraṇatayā nirddiṣṭasya jīvasā-mānādhikaraṇyanirddeśāt / sāmānādhikaraṇyaṃ hyekatvapratipādanaparam; yathā "so'yaṃ devadattaḥ" ityādau / īkṣā-pūrvikā ca sṛṣṭiścetanasya jīvasyopapadyata eva, ataḥ "brahmavidāpnotiparam" iti jīvasyācitsaṃsargaviyuktaṃ
1.1.13
svarūpaṃ prāpyatayopadiśyate / acidviyuktasvarūpasya lakṣaṇamidamucyate "satyaṃ jñāmanantaṃ brahma" iti / tadrūpa-prāptireva hi mokṣaḥ / "na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirasti / aśarīraṃ vāvasantaṃ na priyāpriye spṛśataḥ" iti / ato jīvasyāvidyāviyuktaṃ svarūpaṃ prāpyatayā prakrāntamānandamaya ityupadiśyate / tathā hi; śākhācandranyāyenātmasvarūpaṃ darśayitum "annamayaḥ puruṣaḥ" iti śarīraṃ prathamaṃ nirddiśya tadantarabhūtaṃ tasya dhārakaṃ pañcavṛttiprāṇam tasyāpyantarabhūtaṃ manaḥ tadantaramūtāṃ ca budiṃdha "prāṇamayo" "manomayo" "vijñānamayaḥ" iti tatra tatra budhyavataraṇakrameṇa nirddiśya sarvāntarabhūtaṃ jīvātmānam "anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ" ityupadiś-yāntarātmaparamparāṃ samāpayati, ato jīvātmasvarūpameva "brahmavidāpnoti" iti prakrāntaṃ brahma; tadevānandamaya ityupadiṣṭamiti niścīyate //
1.1.13
nanu ca "brahma pucchaṃ pratiṣṭhā" ityānandamayādanyadbrahmeti pratīyate / naivam; brahmaiva svasvabhāvaviśeṣeṇa puru-ṣavidhatvarūpitaṃ śiraḥpakṣapuccharūpeṇa vyapadiśyate / yathā'nnamayo deho'vayavī svasmādanatiriktaiḥ svāvayavaireva "tasyedameva śiraḥ" ityādinā śiraḥ pakṣapucchavattayā nidarśitaḥ, tathā''nandamayaṃ brahmāpi svasmādanatiriktaiḥ priyādibhirnidarśitam, tatrāvayavatvena rūpitānāṃ priyamodapramodānandānāmāśrayatayā'khaṇḍarūpamānandamayaṃ "brahma pucchaṃ pratiṣṭhe"tyucyate / yadi cānandamayādanyadbrahmābhaviṣyat, "tasmādvā etasmādānandamayādanyo'ntara ātmā brahma ityapi niradaikṣyata, na caivaṃ nirddiśyate / etaduktaṃ bhavati; "brahmavidāpnoti param" iti prakrāntaṃ brahma "satyaṃ
1.1.13
jñānamanantaṃ brahma" iti lakṣaṇatassakaletaravyāvṛttākāraṃ pratipādya tadeva "tasmādvā etasmādātmanaḥ" ityātma-śabedana dirddiśya tasya sarvāntaratvenātmatvaṃ vyañjayadvākyamannamayādiṣu tattadantaratayā ātmatvena nirdiṣṭān prāṇamayādīnatikramya "anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ" ityātmaśabdena nirdeśamānandamaye samāpayati / ata ātmaśabdena prakrāntaṃ brahmānandamaya iti niścīyata iti / nanu ca "brahma pucchaṃ pratiṣṭhā" ityuktavā "asanneva sa bhavati / asadbrahmeti veda cet / asti brahmeti cedveda / santamenaṃ tato viduḥ" iti brahmajñānājñānābhyāmātmanaḥ sadbhāvāsadbhāvau darśayati; nānandamayajñānājñānābhyām / nacānandamayasya priyamodādirūpeṇa sarvalokavi- ditasya sadbhāvāsadbhāvajñānāśaṅkā yuktā; ato nānandamayamadhikṛtyāyaṃ śloka udāhṛtaḥ, tasmādānandamayā-danyadbrahma / naivam; "idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā" "pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā" "atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā" "mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā" ityuktavā tatra tatrodāhṛtāḥ "annādvai prajāḥ prajāyante" ityādiślokā yathā na pucchamātrapratipādanaparāḥ, api tvannamayādipuruṣapratipādanaparāḥ, evamatrāpyānandamayasyāyam "asanneva" iti ślokaḥ, nānandamayavyatiriktasya pucchasya / ānandamayasyaiva brahmatve'pi priyamodādirūpeṇa rūpitasyāparicchinnānandasya sadbhāvāsadbhāvajñā-nāśaṅkā yuktaiva / pucchabrahmaṇo'pyaparicchinnānandatayaiva hyaprasiddhatā / śiraḥ prabhṛtyavayavitvābhāvādbrahmaṇo
1.1.13
nānandamayo brahmeti cet; brahmaṇaḥ pucchatvapratiṣṭhātvābhāvātpucchamapi brahma na bhavet / athāvidyāparikalpitasya vastunastasyāśrayabhūtatvāt brahmaṇaḥ pucchaṃ pratiṣṭheti rūpaṇamātramityucyeta; hanta tarhi tasyāsukhādvayāvṛttasyā-nandamayasya brahmaṇaḥ priyaśirastvādirūpaṇaṃ bhaviṣyati / evañca "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" iti vikārāspada-jaḍaparicchinnavastvantaravyāvṛttasyāsukhādvayāvṛttirānandamaya ityupadiśyate / tataścākhaṇḍaikarasānandarūpe
1.1.13
brahmaṇyānandamaya iti mayaṭ prāṇamaya iva svārthiko draṣṭavyaḥ / tasmādavidyāparikalpitavividhavicitradevā-dibhedabhinnasya jīvātmanaḥ svābhāvikaṃ rūpamakhaṇḍaikarasaṃ sukhaikatānamānandamaya ityucyata ityānandamayaḥ pratyagātmā //
1.1.13
evaṃ prāpte pracakṣmahe - ānandamayo'bhyāsāt / ānandamayaḥ paramātmā / kutaḥ ? abhyāsāt "saiṣānandasya
1.1.13
mīmāṃsā bhavati" ityārabhya / "yato vāco nivartante" ityevamantena vākyena śataguṇitottarakrameṇa niratiśaya-
1.1.13
daśāśirasko abhyasyamāna ānandaḥ anantaduḥkhamiśraparimitasukhalavabhāgini jīvātmanyasambhavannikhi-laheyapratyanīkaṃ kalyāṇaikatānaṃ sakaletaravilakṣaṇaṃ paramātmānameva svāśrayamāvedayati / yathāha "tasmādvā
1.1.13
etasmādvijñānamayāt / anyo'ntara ātmā ānandamayaḥ" iti / vijñānamayo hi jīvaḥ, na buddhimātram, mayaṭ-pratyayena vyatirekapratīteḥ / prāṇamaye tvagatyā svārthakatā āśrīyate / iha tu tadvato jīvasya sambhavānnānarthakyaṃ nyāyyam / baddho muktaśca pratyagātmā jñātaivetyabhyadhiṣmahi / prāṇamayādau ca mayaḍarthasambhavo'nantarameva vakṣyate / kathaṃ tarhi vijñānamayaviṣayaśloke "vijñānaṃ yajñaṃ tanute" iti kevalavijñānaśabdopādānamupapadyate / jñāturevātmanaḥ svarūpamapi svaprakāśatayā vijñānamityucyata iti na doṣaḥ, jñānaikanirūpaṇīyatvācca jñātuḥ svarūpasya / sva-rūpanirūpaṇadharmaśabdā hi dharmamukhena dharmi svarūpamapi pratipādayanti, gavādiśabdavat / "kṛtyalyuṭo bahulam"
1.1.13
kāṇvapāṭhagatasya paryāyasya sthāne "ya ātmani tiṣṭhan" iti paryāyamadhīyānā mādhyantināḥ kāṇvapāṭhagataṃ vijñānaśabdanirdi#eṣṭaṃ jīvātmeti sphuṭīkurvanti / vijñānamiti ca napuṃsakaliṅgaṃ vastutvābhiprāyam / tadevaṃ vi-jñānamayājjīvādanyastadantaraḥ paramātmā ānandamayaḥ / yadyapi "vijñānaṃ yajñaṃ tanute" iti ślokena jñānamātramevo-pādīyate, na jñātā; tathāpi "anyontara ātmā vijñānamayaḥ" iti tadvān jñātaivopadiśyate; yathā "annādvai prajāḥ prajāyante" ityatra śloke kevalānnopādāne'pi "sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ" ityatra nānnamātraṃ nirdiṣṭam; api tu tanmayaḥ-tadvikāraḥ / etatsarvaṃ hṛdi nidhāya sūtrakāraḥ svayameva "bhedavyapadeśāt" ityantarameva vadati /
1.1.13

yaduktaṃ jagatkāraṇatayā nirdiṣṭasya "anena jīvenātmanā'nupraviśya" "tattvamasi" iti ca jīvasāmānādhika-raṇyanirdeśājjagatkāraṇamapi jīvasvarūpānnātiricyata iti kṛtvā jīvasyaiva svarūpaṃ "brahmavidāpnoti param" iti prakrāntamasukhādvayāvṛttatvenānandamaya ityupadiśyata iti; tadayuktam, jīvasya cetanatve satyapi "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo'sṛjata" iti svasaṅkalpapūrvakānantavicitrasṛṣṭiyogānupapatteḥ / śuddhāvasthasyāpi hi tasya sargādijagadvayāpārāsambhavo "jagadvayāpāravarjjam" "bhogamātrasāmyaliṅgāt" ityatropapādayiṣyate / kāraṇabhūtasya brahmaṇo jīvasvarūpatvānabhyupagame "anena jīvenātmanā" "tattvamasi" iti sāmānādhikaraṇyanirdeśaḥ kathamu-papadyata iti cet; kathaṃ vā nirastanikhiladoṣagandhasya satyasaṅkalpasya sarvajñasya sarvaśakteranavadhikātiśayā-saṅkhayeyakalyāṇaguṇagaṇasya sakalakāraṇabhūtasya brahmaṇaḥnānāvidhānantaduḥkhākarakarmādhīnacintitanimiṣi-tādisakalapravṛttijīvasvarūpatvam ? anyatarasya mithyātvenopapadyata iti cet; kasya bhoḥ ? kiṃ heyasambandhasya ? kiṃ vā heyapratyanīkakakalyāṇaikatānasvabhāvasya ?
heyapratyanīkakalyāṇaikatānasya brahmaṇo'nādyavidyāśrayatvena heyasambandhamithyāpratibhāso mithyārūpa iti cet; vipratiṣiddhamidamabhidhīyate, brahmaṇo heyapratyanīkakalyāṇai-
1.1.13
katānatvamanādyayidyāśrayatvenānantaduḥkhaviṣayamithyāpratibhāsaśrayatvañceti / avidyāśrayatvaṃ tatkāryaduḥkhapra-tibhāsāśrayatvañcaiva hi heyasamabandhaḥ / tatsambandhitvaṃ tatpratyanīkatvañca viruddhameva / tathāpi tasya mithyā- tvānna virodha iti mā vocaḥ / mithyābhūtamaṣyapuruṣārtha eva; yannirasanāya sarve vedāntā ārabhyanta iti brūṣe / nirasanīyāpuruṣārthayogaśca heyapratyanīkakalyāṇaikatānatayā virudhyate / kiṃ kurmaḥ ? "yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati" ityekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya "sadeva somyedamagra āsīt" ityādinā nikhilajagadekakāraṇatām "tadaikṣata bahu syām" iti satyasaṅkalpatāñca brahmaṇaḥ pratipādya tasyaiva brahmaṇaḥ "tattvamasi" iti sāmānādhi-karaṇyenānantaduḥkhāśrayajīvaikyaṃ pratipāditam; tadanyathānupapattyā brahmaṇa evāvidyāśrayatvādi parikalpanīya-miti cet / śrutopapattaye'pyanupapannaṃ viruddhañca na kalpanīyam / atha heyasambandha eva pāramārthikaḥ, kalyā-ṇaikasvabhāvatā tu mithyābhūtā, hantaivaṃ tāpatrayābhihatacetanojjijīvayiṣayā pravṛttaṃ śāstram; tāpatrayābhiha- tireva tasya pāramārthikī, kalyāṇaikasvabhāvastu bhrāntiparikalpita iti bodhayatsamyagujjīvayati / athaita-ddoṣaparijihīrṣayā brahmaṇo nirviśeṣacinmātrasvarūpātiriktajīvatvaduḥkhitvādikaṃ satyasaṅkalpatvakalyāṇa-guṇākaratvajagatkāraṇatvādyapi mithyābhūtamiti kalpanīyamiti cet; aho bhavatāṃ vākyārthaparyālocana-
1.1.13
kuśalatā / ekavijñānena sarvavijñānapratijñānaṃ sarvasya mithyātve sarvasya jñātavyasyābhāvānna setsyati / yathaika-vijñānaṃ paramārthaviṣayam, tadantargatañca tadā tajjñānena sarvavijñānamiti śakyate vaktum / na hi paramārthaśukti-kājñānena tadāśrayamaparamārtharajataṃ jñātaṃ bhavati / athocyeta-ekavijñānena sarvavijñānapratijñāyāḥ ayamarthaḥ-nirvi-śeṣavastumātrameva satyam, anyadasatyamiti / na tarhi "yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam" iti śrūyate; yena śrutenāśrutamapi śrutaṃ bhavatīti hyasya vākyasyārthaḥ / kāraṇatayopalakṣitanirviśeṣavastumātrasyaiva sadbhāvaścetpratijñātaḥ, "yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātam" iti dṛṣṭānto'pi na ghaṭate / mṛtpi-ṇḍavijñānena hi tadvikārasya jñātatā nidaśirtā / tatrāpi vikārasyāsatyatābhipreteti cet; mṛdvikārasya rajju-sarpādivadasatyatvaṃ śuśrūṣorasiddhamiti pratijñātārthasambhāvanāpradarśanāya "yathā somya" iti prasiddhavadupanyāso na yujyate / na ca tattvamasyādivākyajanyajñānotpatteḥ prāgvikārajātasyāsatyatāmāpādayattarkānugṛhītamananu-gṛhītaṃ vā pramāṇamupalabhāmaha iti / ayamarthaḥ "tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ" ityatra vakṣyate / tathā "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam" "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo'sṛjata" "hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" "sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ aitadātmyamidaṃ sarvam" ityādinā'sya jagataḥ sadātmakatā, sṛ#eṣṭeḥ pūrvakāle nāmarūpavibhāgaprahāṇam, jagadutpattau
1.1.13
eva svabhāva iti na kaściddoṣa iti / tadidamasāram; sarveṣveva vākyeṣu padānāṃ vyutpattisiddhārthasaṃsargaviśeṣamātraṃ pratyāyyam, tatra samānādhikaraṇyavṛttānāmapi nīlādipadānāṃ nailyādiviśiṣṭa evārtho vyutpattisiddhaḥ padānta-rārthasaṃsṛṣṭo abhidhīyate / yathā nīlamutpalamānayetyukte nīlimādiviśiṣṭamevā''nīyate, yathā ca, "bindhyā- ṭavyāṃ madamudito mātaṅgagaṇastiṣṭhati" iti padadvayāvagataviśeṣaṇaviśiṣṭa evārthaḥ pratīyate / evaṃ vedāntavākye-ṣvapi samānādhikaraṇanirdeśeṣu tattadviśeṣaṇaviśiṣṭameva brahmapratipattavyam / na ca viśeṣaṇavivakṣāyāmitaravi-śiṣṭākāraṃ vastu anyena viśeṣṭavyam; api tu sarvairviśeṣaṇaiḥ svarūpameva viśeṣyam /
tathā hi- "bhinnapravṛttinimittānāṃ śabdānāmekasminnarthe vṛttiḥ sāmānādhikaraṇyam" / anvayena nivṛttyā vā padāntarapratipādyākārāntarayuktatayā tasyaiva vastunaḥ padāntarapratipādyatvaṃ sāmānādhikaraṇyakāryam / yathā "deva-dattaḥ śyāmo
yuvā lohitākṣo'dīno'kṛpaṇo'navadyaḥ iti / yatra tvekasmin vastuni samanvayāyogyaṃ viśeṣaṇadvayaṃ
1.1.13
samānādhikaraṇapadanirdiṣṭam, tatrāpyanyataratpadamamukhyavṛttamāśrīyate, na dvayam; yathā "gaurvāhīkaḥ" iti / nī-lotpalādiṣu tu viśeṣaṇadvayānvayāvirodhādekamevobhayaviśiṣṭaṃ pratipādyate / atha manuṣe-ekaviśeṣaṇaprati-sambandhitvena nirūpyamāṇaṃ viśeṣaṇāntarapratisambandhitvādvilakṣaṇamiti ghaṭapaṭayorivaikavibhaktinirdeśe apyaikyapratipādanāsambhavātsamānādhikaraṇaśabdasya na viśiṣṭapratipādanaparatvam, api tu viśeṣaṇamukhena svarūpamupasthāpya tadaikyapratipādanaparatvameveti / syādetadevam; yadi viśeṣaṇadvayapratisambandhitvamātramevaikyaṃ nirundhyāt / na caitadasti; ekasmin dharmiṇyupasaṃharttumayogyadharmadvayaviśiṣṭatvameva hyekatvaṃ niruṇaddhi / ayo-gyatā ca pramāṇāntarasiddhā ghaṭatvapaṭatvayoḥ / "nīlamutpalam" ityādi#uṣu tu daṇḍitvakuṇḍalitvavadrūpavattvarasa-
1.1.13
vattvagandhavattvādivacca virodho nopalabhyate / na kevalamavirodha eva; pravṛttinimittabhedenahakārthaniṣṭhatvarūpaṃ sāmānādhikaraṇyamupapādayatyeva dharmadvayaviśiṣṭatām / anyathā svarūpamātraikye anekapadapravṛttau nimittā-bhāvātsāmānādhikaraṇyameva na syāt / viśeṣaṇānāṃ svasambandhānādareṇa vastusvarūpopalakṣaṇaparatve satye- kenaiva vastūpalakṣitamityupalakṣaṇāntaramanarthakameva; upalakṣaṇāntaropalakṣyākārabhedābhyupagame tenākāreṇa saviśeṣatvaprasaṅgaḥ / so'yaṃ devadatta ityatrāpi lakṣaṇāgandho na vidyate, virodhābhāvāt / deśāntarasambandhi-
1.1.13

tayā'tītasya saṃ-nihitadeśasaṃbandhitayā vartamānatvāvirodhāt / ata eva hi so'yamiti pratyabhijñayā kāladvayasaṃbandhino vastuna aikyamupapādyate vastunaḥ sthiratvavādibhiḥ / anyathā pratītivirodhe sati sarveṣāṃ kṣaṇikatvameva syāt / deśadvayasaṃbandhavirodhastu kālabhedena parihriyate //
yataḥ samānādhikaraṇapadānāmanekaviśeṣaṇaviśiṣṭaikārthavācitvam, ata eva "aruṇayaikahāyanyā piṅgākṣyā somaṃ krīṇāti" ityāruṇyādiviśiṣṭaikahāyanyā krayaḥ sādhyatayā vidhīyate //
taduktam-"arthaikatve dravyaguṇayoraikakarmyānniyamaḥ syāt" iti /
tatraivaṃ pūrvapakṣī manyate-yadyapyaruṇayeti padamākṛteriva guṇasyāpi dravyaprakārataikasvabhāvatvāt dravya-paryantamevāruṇimānamabhidadhāti, tathāpi ekahāyanyanvayaniyamo'rurimno na saṃbhavati; ekahāyanyā krīṇāti; taccāruṇayetyarthadvayavidhānāsaṃbhavāt /
tataśca aruṇayeti vākyaṃ bhittvā prakaraṇavihita sarvadravyaparyantamevāruṇimānamaviśeṣeṇābhidadhāti / aruṇayeti strīliṅganirdeśaḥ prakaraṇavihitasarvaliṅgakadravyāṇāṃ pradarśanārthaḥ / tasmādekahāyanyanvayaniyamo'ruṇi-mno na syāditi /
atrābhidhīyate-"arthaikatve dravyaguṇayoraikakarmyānniyamaḥ syāt / "aruṇayaikahāyanyā" ityāruṇya-viśiṣṭadravyaikahāyanīdravyavācipadayoḥ sāmānādhikaraṇyenārthaikatve siddhe sati ekahāyanīdravyāruṇyaguṇayoḥ aruṇayeti padenaiva viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena saṃbandhitayrābhihitayoḥ krayākhyaikakarmānvayāvirodhāt aruṇimnaḥ krayasādhanabhūtaikahāyanyanvayaniyamaḥ syāt //
yadyekahāyanyāḥ krayasaṃbandhavat aruṇimasaṃbandho'pi vākyāvaseyaḥ syāt, tadā vākyasyārthadvayavi- dhānaṃ syāt / na caitadasti, aruṇayeti padenaivāruṇimaviśiṣṭadravyamabhihitam / ekahāyanīpadasāmānādhikara- ṇyena tasyaikahāyanītvamātramavagamyate, na guṇasaṃbandhaḥ / viśiṣṭadravyaikyameva hi sāmānādhikaraṇyasyārthaḥ / "bhinnapravṛttinimittānāṃ śabdānāmekasminnarthe vṛttiḥ sāmānādhikaraṇyam" iti hi sāmānādhikaraṇyalakṣaṇam /
ata eva hi "raktaḥpaṭo bhavati" ityādiṣvaikārthyādekavākyatvam / paṭasya bhavanakriyāsaṃbandhe hi vākyavyāpāraḥ / rāgasaṃbandhastu raktapadenaivābhihitaḥ / rāgasaṃbandhidravyaṃ paṭa ityetāvanmātraṃ sāmānādhikaraṇyā-vaseyam / evamekena guṇena dvābhyāṃ bahubhirvā, tena tena padena samastena vyastena vā viśiṣṭamupasthāpya sāmā-nādhikaraṇyena sarvaviśeṣaṇaviśiṣṭo'thar eka iti jñāpayitvā tasya kriyāsaṃbandhābhidhānamaviruddham, "devadattaḥ śyā-mo yuvā lohitākṣaḥ daṇḍī kuṇḍalī tiṣṭhati; śuklena vāsasā yavanikāṃ saṃpādayet; nīlamutpalamānaya; nīlotpalamānaya; gāmānaya śuklā śobhanākṣīm; "agnaye pathikṛte puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapet" iti / evam "aruṇayaikahāyanyā piṅgākṣyā somaṃ krīṇāti" iti / etaduktaṃ bhavati-yathā "kāṣṭhaiḥ sthālyāmodanaṃ pacet" itya-nekakārakaviśiṣṭaikā kriyā yugapat pratīyate; tathā samānādhikaraṇapadasaṃghātābhihitamekaikaṃ kārakaṃ tattatkāra-kapratipattivelāyāmevānekaviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ yugapatpratipannaṃ kriyāyāmanvetīti na kaścidvirodhaḥ, "khādiraiḥ śuṣkaiḥ kāṣṭhaiḥ samaparimāṇe bhāṇḍe pāyasaṃ śālyodanaṃ samarthaḥ pācakaḥ pacet" ityādiṣviti /
yattu(yattūktam) upāttadravyakavākyasthaguṇaśabdaḥ kevalaguṇābhidhāyīti aruṇayeti padena kevalaguṇa-syaivābhidhānamiti / tannopapadyate-lokavedeyordravyavācipadasamānādhikaraṇasya guṇavācinaḥ kvacidapi kevala-
guṇābhidhānādarśanāt / upāttadravyakavākyasthaṃ guṇapadaṃ kevalaguṇābhidhāyīpyasaṅgatam; "paṭaḥ śuklaḥ" ityā- diṣu upāttadravyake'pi guṇaviśaṣṭasyaivābhidhānāt / "paṭasya śuklaḥ" ityatra śauklayaviśiṣṭapaṭāpratipattiḥ asamā-navibhaktinirdekṛtā; na punarupāttadravyakatvakṛtā / tatraiva "paṭasya śuklo bhāgaḥ" ityādiṣu samānavibhaktinirdeśe śauklayaviśiṣṭadravyaṃ pratīyate /
yatpunaḥ krayasyaikahānyavaruddhatayā'ruṇimnaḥ krayānvayo na saṃbhavatīti-tadapi virodhiguṇarahitadravyavā-cipadasamānādhikaraṇaguṇapadasya tadāśrayaguṇābhidhānena kriyāpadānvayāvirodhādasaṅgatam / rāddhānte ca ukta-nyāyenāruṇimnaḥ śābde dravyānvaye siddhe, dravyaguṇayoḥ krayasādhanatvānupapattyā arthāt parasparānvayaḥ sidhyatī-tyapyasaṅgatam / ato yathokta evārthaḥ //
tasmāt tattvamasyādisāmānādhikaraṇye padadvayābhihitaviśeṣaṇāparityāgenaivaikyapratipādanaṃ varṇanī- yam / tattu
anādyavidyopahitānavadhikaduḥkhabhāginaḥ śuddhayaśuddhayubhayāvasthāt cetanādarthāntarabhūtam aśeṣa-heyapratyanīkānavadhikakalyāṇaguṇaikatānaṃ paramātmānamanabhyupagacchato na saṃbhavati // abhyupagacchato'pi samānādhikaraṇapadānāṃ yathāvasthitaviśeṣaṇaviśiṣṭaikyapratipādanaparatvāśrayaṇe tvampadapratipannasakaladoṣabhā- gitvaṃ parasya prasajyeteti cet-naitadevam; tvampadenāpi jīvāntaryāmiṇaḥ parasyaivābhidhānāt / etaduktaṃ bhavati-
sacchabdābhihitaṃ nirastanikhiladoṣagandhaṃ satyasaṅkalpatvamiśrānavadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇa-gaṇaṃ samastakāraṇabhūtaṃ paraṃ brahma "bahu syām" iti saṅkalpya tejobannapramukhaṃ kṛtsnaṃ jagat sṛṣṭavā, tasmin devā-divicitrasaṃsthānasaṃsthite jagati cetanaṃ jīvavargaṃ svakarmānuguṇeṣu śarīreṣvātmatayā praveśya, svayañca sveccha- yaiva jīvāntarātmatayā'nupraviśya evambhūteṣu svaparyanteṣu devādyākāreṣu saṃghāteṣu nāmarūpe vyākarot / evaṃ-(sva)rūpasaṃghātasyaiva vastutvaṃ śabdavācyatvañcākarodityarthaḥ / anena jīvenātmanā-jīvena mayeti nirdeśo jīvasya brahmātmakatvaṃ darśayati / brahmātmakatvaṃ ca jīvasya jīvāntarātmatayā brahmaṇo'nupraveśādityavagamyate; "idaṃ sarvamasṛjata, yadidaṃ kiñca / tat sṛṣṭavā tadevānuprāviśat / tadanupraviśya sacca tyaccābhavat" iti / atra idaṃ sarvamiti nirdiṣṭaṃ cetanācetana vastuṭvayaṃ satyacchabdābhyāṃ vijñānāvijñānaśabdābhyāṃ vibhajya nirdiśya cidva-stunyapi brahmaṇo'nubraveśābhidhānāt / ata evaṃ nāmarūpavyākaraṇāt sarve vācakāḥ śabdā acijjīvaviśiṣṭa-paramātmavācina ityavagatamiti //
kiñca "aitadātmyamidaṃ sarvam" iti cetanamiśraṃ prapañcam idaṃ sarvamiti nirdiśya, tasyaiṣa ātmā iti pratipāditam / evañca sarvaṃ cetanācetanaṃ prati brahmaṇa ātmatvena sarvaṃ sacetanaṃ jagat tasya śarīraṃ bhavati / tathā ca śrutyantarāṇi, "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā", "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda / yasya pṛthivī śarīram / yaḥpṛthivīmantaro yamayati / sa ta ātmā antaryāmyamṛtaḥ" iti prārabhya "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīram / ya ātmānamantaro yamayati / sa ta ātmā antaryāmyamṛtaḥ" (ityādi), "yaḥ pṛthivīmantare sañcaran yasya pṛthivī śarīram / yo'pontare sañcaran yasyā''paḥ śarīram" ityārabhya "yo'kṣaramantare sañcaran yasyākṣaraṃ śarīram / yamakṣaraṃ na veda-eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahata-pāpmādivyo deva eko nārāyaṇaḥ" ityādīni sacetanaṃ jagat tasya śarīratvena nirdiśya tasyātmatvena paramā-tmānamupadiśanti / ataścetanavācino'pi śabdāścetanasyāpyātmabhūtaṃ cetanaśarīrakaṃ paramātmānamevābhidadhati, yathā acetanadevādisaṃsthānapiṇḍavācinaḥ śabdāḥ tattaccharīrakajīvātmana eva vācakāḥ, "catvāraḥ pañcadaśa

rātrāḥ....devatvaṃ gacchanti" ityādiṣu / devā bhavantītyarthaḥ / śarīrasya śarīriṇaṃ prati prakāratvāt prakāravācināṃ ca śabdānāṃ prakāriṇyeva paryavasānāt, śarīravācināṃ śabdānāṃ śarīriparyavasānaṃ nyāyyam / prakāro hi nāma idamitthamiti pratīyamāne vastuni itthamiti pratīyamānoṃ'śaḥ / tasya tadvastvapekṣatvena tatpratītestadapekṣatvāt tasminneva praryavasānaṃ yuktimiti tasya pratipādako'pi śabdaḥ tasminneva paryavasyati / ata eva "gauraśvo manu- ṣyaḥ" ityādiprakārabhūtākṛtivācinaḥ śabdāḥ prakāriṇi piṇḍe(')paryavasyantaḥ piṇḍasyāpi cetanaśarīratvena tatprakāratvāt piṇḍaśarīrakacetanasyāpi paramātmaprakāratvācca paramātmanyeva paryavasyantīti sarvaśabdānāṃ paramātmaiva vācya iti paramātmavāciśabdena sāmānādhikaraṇyaṃ mukhyameva //
nanu "khaṇḍo gauḥ khaṇḍaḥ śuklaḥ iti jātiguṇavācināmeva padānāṃ dravyavācipadaiḥ saha sāmānādhikara- ṇyaṃ dṛṣṭam, dravyāṇāṃ tu dravyāntaraprakāratve matvarthīyapratyayo dṛṣṭaḥ, yathā "daṇḍī kuṇḍalī" iti // naivam / jāti-rvā guṇo vā dravyaṃ vā naiteṣvekameva sāmānādhikaraṇye prayojakam; anyonyasmin vyabhicārāt / yasya padā-rthasya, kasyacit prakāratayaiva sadbhāvaḥ, tasya tadapṛthaksiddhisthitipratītibhiḥ tadvācināṃ śabdānāṃ svābhidhe-yaviśiṣṭadravyavācitvāt dharmāntaraviśiṣṭataddravyavācinā śabdena sāmānādhikaraṇyaṃ yuktameva / yatra punaḥ pṛthaksiddhasya svaniṣṭhasyaiva dravyasya kadācit kvacit dravyāntaraprakāratvamiṣyate, tatra matvarthīyapratyaya iti niravadyam /
tadevaṃ paramātmanaḥ śarīratayā tatprakāratvādacidviśiṣṭajīvasyāpi jīvanirdeśaviśeṣarūpāḥ ahaṃ tva-mityādiśabdāḥ paramātmānamevā'cakṣata iti "tattvamasi" iti sāmānādhikaraṇyenopasaṃhṛtam / evañca sati paramātmānaṃ prati jīvasya śarīratayā anvayāt jīvagatā dharmāḥ paramātmānaṃ na spṛśanti, yathā svaśarīragatā bālatvayuvatvādayo dharmāḥ jīvaṃ na spṛśanti / ataḥ "tattvamasi" iti sāmānādhikaraṇye tatpadaṃ jagatkāraṇabhūtaṃ satyasaṅkalpaṃ sarvakalyāṇaguṇākaraṃ nirastasamastaheyagandhaṃ paramātmānamācaṣṭe, tvamiti ca tameva saśarīrajīva-śarīrakamācaṣṭa iti sāmānādhikaraṇyaṃ mukhyavṛttam, prakaraṇāvirodhaḥ, sarvaśrutyavirodhaḥ, brahmaṇi niravadye kalyāṇaikatāne avidyādidoṣagandhābhāvaśca / ato jīvasāmānādhikaraṇyamapi
viśeṣaṇabhūtājjīvādanyatvame-vāpādayatīti vijñānamayājjīvādanya evā''nandabhayaḥ paramātmā //
yaduktam-"tasyaiṣa eva śarīra ātmā" ityānandamayasya śārīratvaśravaṇājjīvādanyatvaṃ na saṃbhavatīti / tadayuktam; asmin prakaraṇe sarvatra "tasyaiṣa eva śārīra ātmā, yaḥ pūrvasya" iti paramātmana eva śārīrātma-tvābhidhānāt // katham // "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ" ityākāśādisṛjyavargasya paramakāraṇa-tvena prajñātajīvavyatirekasya parasya brahmaṇaḥ ātmatvena vyapadeśāt tadvayatiriktākāśādīnāmannamayaparyantānāṃ taccharīratvamavagamyate / "yasya; pṛthivī śarīram... yasyā paśśarīram...yasya tejaśśarīram...yasya vāyuḥ śarīram... yasyākāśaḥ śarīram...yasyākṣaraṃ śarīram...yasya mṛtyuḥ śarīram, eṣa sarvabhūtāntarātmā apahata-pāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" iti suvālaśrutyā sarvatattvānāṃ paramātmaśarīratvaṃ spaṣṭamabhidhīyate / ataḥ "tasmādvā etasmādātmanaḥ" ityatraivānnamayasya paramātmaiva śārīra ātmetyavagataḥ / prāṇamayaṃ prakṛtyāha, "tasyaiṣa eva śārīra ātmā, yaḥ pūrvasya" iti / pūrvasyānnamayasya yaḥ śārīra ātmā śrutyantarasiddhaḥ paramakāraṇabhūtaḥ paramātmā, sa eṣa(va) tasya prāṇamayasyāpi śārīra ātmetyarthaḥ / evaṃ manomayavijñānamayayordraṣṭavyam / āna-ndamaye tu "eṣa eva" iti nirdeśaḥ tasyānanyātmatvaṃ darśayitum // tat katham // vijñānamayasyāpi pūrvoktayā
nītyā paramātmaiva śārīra ātmetyavagataḥ / evaṃ sati vijñānamayasya yaḥ śārīra ātmā sa evānandamayasyāpi śārīra ātmetyukte, ānandamayasyābhyāsāvagataparamātmabhāvasya paramātmanaḥ svayamevātmetyavagamyate / evañca svavyatiriktacetanācetanavastujātaṃ svaśarīramiti sa eva nirupādhikaḥ śārīra ātmā / ata evedaṃ paraṃ brahmā-dhikṛtya pravṛttaṃ śāstraṃ śārīrakamityabhiyuktairabhidhīyate / ato vijñānamayājjīvādanya eva paramātmā ānanda- mayaḥ

p2.14

1.1.14
āha-nāyamānandamayo jīvādanyaḥ, vikāraśabdasya mayūṭapratyayasya śravaṇāt // "mayaḍvatayo..#ḥ" iti prakṛtya, "nityaṃ vṛddhaśarādibhyaḥ" iti vikārārthe mayaṭ smaryate / vṛddhaścāyamānandaśabdaḥ / nanu prācuryepi mayaḍa- sti, "tatprakṛtavacane mayaṭ" iti smṛteḥ / yathā "annamayo yajñaḥ" iti / sa evāyaṃ bhaviṣyati // naivam; anna- maya ityaprakrame vikārārthatvaṃ dṛṣṭam, ata aucityādasyāpi vikārārthatvameva yuktam / kiñca-prācuryārthatve'pi jīvādanyatvaṃ na sidhyati / tathā hi-ānandapracura ityukte duḥkhamiśratvamavarjanīyam / ānandasya hi prācurye duḥkhasyālpatvamavagayamayati / duḥkhamiśratvameva hi jīvatvam / ata aucityaprāptavikārārthatvameva yuktam / kiñca-loke mṛtmayaṃ hiraṇmayaṃ dārumayamityādiṣu, vede ca, "parṇamayī juhūḥ", "śamīmathyaḥ strucaḥ" "darbhamayī raśanā" ityādiṣu mayaṭo vikārārthe prayogabāhulyāt sa eva prathamataraṃ dhiyamādhirohati / jīvasya ca ānanda-vikāratvamastyeva, tasya svata ānandarūpasya sataḥ saṃsāritvāvasthā tadvikāra eveti / ato vikāravācino mayaṭpratyayasya śravaṇāt ānandamayo jīvādanatirikta iti //
tadetadanubhāṣya pariharati-
1.1.14 vikāraśabdānneti cenna prācuryāt // 1-1 14 //
1.1.14
naitadyuktam; kutaḥ? prācuryāt-parasmin brahmaṇyānandaprācuryāt / prācuryārthe ca mayaṭaḥ saṃbhavāt / eta- duktaṃ bhavati-śataguṇatottarakrameṇābhyasyamānasyānandasya jīvāśrayatvāsaṃbhavādvrahmāśrayo'yamānanda iti niścite sati, tasmin brahmaṇi vikārāsaṃbhavāt prācurye'pi mavaḍ#ivadhisaṃbhavāccānandamayaḥ paraṃ brahmeti / auci-tyāt prayogaprauḍhyā ca mayaṭo vikārārthatvamarthavirodhānna saṃbhavati / kiñca aucityaṃ prāṇamaya eva parityaktam; tatra vikārārthatvāsaṃbhavāt / atastatra pañcavṛttervāyo prāṇavṛttimattāmātreṇa prāṇamayatvam; prāṇāpānādiṣu pañcasu vṛttiṣu prāṇavṛtteḥ prācuryādvā / na ca prācurye mayaṭpratyayasya prauḍhirnāsti; annamayo yajña, śakaṭamayī yātrā ityādiṣu darśanāt //
yaduktamānandaprācuryamalpaduḥkhasadbhāvamavagamayatīti-tadasat / tatpracuratvaṃ hi tatprabhūtatvam , tacchetara- sya sattāṃ nāvagamayati; api tu tasyālapatvaṃ nivartayati / itarasadbhāvāsadbhāvau tu pramāṇāntarāvaseyau / iha ca pramāṇāntareṇa tadabhāvo'vagamyate "apahatapāpmā" ityādinā / tatra etāvadeva vaktavyam-brahmānandasya prabhūta- tvam anyānandasyālpatvamapekṣata iti / ucyate ca tat, "sa eko mānuṣa ānandaḥ" ityādinā jīvānandāpe- kṣayā brahmānando niratiśayadaśāpannaḥ prabhūta iti / yaccoktam-jīsyānandavikāratvaṃ saṃbhavatīti-tadapi nopa- padyate / jīvasya jñānānandasvarūpasya kenacidākāreṇa mṛda iva ghaṭādyākāreṇa pariṇāmaḥ sakalaśrutismṛtinyā-yaviruddhaḥ / saṃsāradaśāyāṃ tu karmaṇā jñānānandau saṅkucitāvityupapādayiṣyate /
ataścānandamayo jīvādanyaḥ paraṃ brahma

p2.15

1.1.15
itaśca jīvādanya ānandamayaḥ paraṃ brahma-
1.1.15 taddhetuvyapadeśācca // 1-1-15 //
1.1.15
"ko hyevānyāt kaḥ prāṇyāt, yadeṣa ākāśa ānando na syāt / eṣa hyevānandayāti" iti / eṣa
eva jīvān ānandayatīti jīvānāmānandaheturayaṃ vyapadiṣyate / ataścānandayitavyājjīvādānandayitā'ya- manya ānandamayaḥ paramātmeti vijñāyate / ānandamaya evātra ānandaśabdenocyata iti cānantarameva vakṣyate

p2.16

1.1.16
itaśca jīvādanya ānandamayaḥ-
1.1.16 māntravarṇikameva ca gīyate // 1-1-16 //
1.1.16
"satyaṃ jñānamantaṃ brahma" iti mantravarṇoditaṃ brahmaivānandamaya iti gīyate / tattu jīvasvarūpādanyat paraṃ brahma / tathā hi-"brahmavidāpnoti param" iti jīvasya prāpyatayā brahma nirdiṣṭam // "tadeṣā'bhyuktā" iti / tat-brahma, abhimukhīkṛtya-pratipādyatayā parigṛhya, ṝgeṣā adhyetṛbhiruktā / brāhmaṇoktasyārthasya vaiśadyamanena mantreṇa kriyata ityarthaḥ / jīvasyopāsakasya prāpyaṃ brahma tasmādvilakṣaṇameva / anantarañca, "tasmādvā etasmā-dātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ" ityārabhya uttarottarai brāhmaṇairmantraiśca tadeva viśadīkriyate / ato jīvādanya ānanda- mayaḥ

p2.17

1.1.17
atrāha-yadyapyupāsakāt prāpyasya bhedena bhavitavyam-tathāpi na vastvantaraṃ jīvāt māntravarṇikaṃ brahma, kiṃtu tasyaivopāsakasya nirastasamastāvidyāgandhanirviśeṣacinmātraikarasaṃ śuddhaṃ svarūpam / tadeva "satyaṃ jñānama-nantaṃ brahma" iti mantreṇa viśodhyate / tadeva ca, "yato vāco nivartante / aprāpya manasā saha" iti vāṅgana-sāgocaratayā nirviśeṣamiti gamyate / atastadeva māntravarṇikamiti tasmādanatirikta ānandamaya iti / ata uttaraṃ paṭhati-
1.1.17 netaro'nupapatteḥ // 1-1-17 //
1.1.17
paramātmā itaro jīvaśabdābhilapyo muktāvastho'pi na bhavati māntravarṇikaḥ / kutaḥ? anupapatteḥ / tathāvidhasyātmanaḥ nirupādhikaṃ vipaścittvaṃ nopapadyate / idameva hi nirupādhikaṃ vipaścittvaṃ sokāmayata bahusyāṃ prajāyeya iti satyasaṅkalyatva pradarśanena vivariṣyate vividhaṃ paśyaccitvaṃ hi vipaścittvam / pṛṣodarāditvāt paśya-cchabdāvayavasya yacchabdasya lopaṃ kṛtvā vyutpādito vipaścicchabdaḥ / yadyapi muktasya vipaścittvaṃ saṃbhavati-tathā- pi tasyaivātmanaḥ saṃsāradaśāyāmavipaścittvamapyastīti nirupādhikaṃ vipaścittvaṃ nopapadyate / nirviśeṣacinmātra-tāpannasya muktasya vividhadarśanābhāvāt sutarāṃ vipaścittvaṃ na saṃbhavatīti //
na kenāpi pramāṇena nirviśeṣaṃ vastu pratipādyata iti ca pūrvamevoktam / "yato vāco nivartante iti ca vākyaṃ yadi vāṅyanasayoḥ brahmaṇo nivṛttimabhidadhīta, na tato nirviśeṣatāṃ vastuno'vagamayituṃ śaknuyāt / api tu vāṅmanasayostatrāpramāṇatāṃ vadet / tathā ca sati tasya tucchatvamevāpadyate / "brahmavidāpnoti" ityā- rabhya brahmaṇo vipaścittvaṃ jagatkāraṇatvaṃ jñānānandaikatānatām itarān prati ānandayitṛtvaṃ kāmādeva cida-cidātmakasya kṛtsnasya straṣṭṛtvaṃ sṛjyavargānupraveśakṛtatadātmatvaṃ bhayābhayahetutvaṃ vāyvādityādīnāṃ praśāsi- tṛtvaṃ śataguṇitottarakrameṇa niratiśayānandatvam anyaccānekaṃ pratipādya, vāṅmanasayoḥ brahmaṇi pravṛttyabhāvena niṣpramāṇakaṃ brahmetyucyata iti bhrāntajalpitam / "yato vāco nivartante" iti yacchabdanirdiṣṭamartham "ānandaṃ brahmaṇo vidvān" ityānandaśabdena pratinirdiśya tasya brahmasaṃbandhitvaṃ brahmaṇa iti vyatirekanirdeśena pratipādya, tadeva vāṅmanasāgocaraṃ vidvān iti tadvedanamabhidadhat vākyaṃ jaradgavādivākyavat anarthakaṃ vācyanantargatañca
syāt / ataḥ śataguṇitottarakrameṇa brahmānandasyātiśayeyattāṃ vaktumudyamya tasyeyattāyā abhāvādeva vāṅma-nasayostato nivṛttiḥ,
"yato vāco nivartante" ityucyate / evamiyattārahitaṃ brahmaṇa ānandaṃ vidvān kutaścanana vibheti ityucyate / kiñca asya māntravarṇikasya vipaścitaḥ "so'kāmayata" ityārabhya vakṣyamāṇasvasaṅkalpā-vaklṛptajagajjanmasthitijagadantarātmatvādermuktātmasvarūpādanyatvaṃ suspaṣṭameva

p2.18

1.1.18
itaścobhayāvasthātpratyagātmano'nya ānandamayaḥ-
1.1.18 bhedavyapadeśācca // 1-1-18 //
1.1.18
"tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ" ityārabhya māntravarṇikaṃ brahma vyañjayat vākyamannaprāṇamanobhya iva jīvādapi tasya bhedaṃ vyapadiśati, "tasmādvā etasmādvijñānamayāt anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ" iti / ato jīvādbhedasya vyapadeśāccāyaṃ māntravarṇika ānandamayo'nya eveti jñāyate

p2.19

1.1.19
itaśca jīvādanyaḥ-
1.1.19 kāmācca nānanumānāpekṣā // 1-1-19 //
1.1.19
jīsyāvidyāparavaśasya jagatkāraṇatve hyavarjanīyā ānumānikapradhānādiśabdābhidheyācidvastusaṃsargāpekṣā / tathaiva hi caturmukhādīnāṃ kāraṇatvam / iha ca so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya" ityacitsaṃsargarahitasya svakāmā-deva vicitracidacidvastunaḥ sṛṣṭiḥ, "idaṃ sarvamasṛjata, yadidaṃ kiñca" ityābhnāyate / ato'syānandamayasya jagat sṛjato nānumānikācidvastusargāpekṣā pratīyate

p2.20

1.1.20
itaśca jīvādanya ānandamayaḥ-
asminnasya ca tadyogaṃ śāsti // 1-1-20 //
asmin-ānandamaye asya-jīvasya tadyogam-ānandayogam śāsti śāstram, "raso vai saḥ / rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā''nandī bhavati" iti / rasaśabdābhidheyānandamayalābhādayaṃ jīvaśabdābhilapanīyaḥ ānandī bhava-tītyucyamāne, yallābhāt ya ānandī bhavati, sa sa evetyanunmattaḥ ko bravītītyarthaḥ //
evamānandamayaḥ paraṃ brahmeti niścite sati, "yadeṣa ākāśa ānandaḥ", vijñānamānandaṃ brahma" ityā-diṣvānandaśabdenānandamaya eva parāmṛśyate, yathā vijñānaśabdena vijñānamayaḥ / ata eva "ānandaṃ brahmaṇo vidvān" iti vyatirekanirdeśaḥ / ata eva ca "ānandamayamātmānamupasaṅkāmati" iti phalanirdeśaśca / uttare cānuvāke pūrvānuvākoktānām annamayādīnām "annaṃ brahmeti vyajānāt", "prāṇo brahmeti vyajānāt", "mano brahmeti vyajānāt", "vijñānaṃ brahmeti vyajānāt" iti pratipādanāt "ānando brahma" ityapyānandamaya-syaiva pratipādanamiti vijñāyate / tata eva ca tatrāpi "ānandamayamātmānanupasaṃkamya" ityupasaṃhṛtam /
ataḥ pradhānaśabdābhilapyādarthāntarabhūtasya parasya brahmaṇo jīvaśabdābhilapanīyādapi vastuno'rthānta- ratvaṃ siddham

p2.21

iti ānandamayādhikaraṇam //
1.1.21
yadyapi mandapuṇyānāṃ jīvānāṃ kāmāt jagatsṛṣṭiḥ atiśayitānandayogo bhayābhayahetutvamityādi na saṃbhavati-tathāpi vilakṣaṇapuṇyānāmādityendraprajāpatiprabhṛtīnāṃ saṃbhavatyevetīmāmāśaṅkāṃ nirākaroti-
1.1.21 antastaddharmopadeśāt // 1-1-21 //
1.1.21
imamāmnāyate cāndogye-"ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa ā praṇaravāt sarva eva suvarṇaḥ / tasya kapyāsaṃ puṇḍarīkamevamakṣiṇī / tasyoditi nāma / sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya
uditaḥ / udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyā ya evaṃ veda / tasyarkca sāma ca geṣṇau ityadhidaivatam" , "athādhyā-tmam, / atha ya eṣo'ntarakṣaṇi puruṣo dṛśyate saivark tat sāma tadukthaṃ tadyajustaddradbrahma / tasyaitasya tadeva rūpam, yadamuṣya rūpam /
yāvamuṣya geṣṇau, tau geṣṇau / yannām, tannāma" iti //
tatra saṃdihyate-kimayam akṣyādityamaṇḍāntarvartī puruṣaḥ puṇyopacayanimitaiśvaryaḥ ādityādiśabdā-bhilapyo jīva eva, āhosvit tadatiriktaḥ paramātmeti / kiṃ yuktam / upacitapuṇyo jīva eveti / kutaḥ / saśarīratvaśravaṇāt / śarīrasaṃbandho hi jīvānāmeva saṃbhavati / karmānuguṇapriyāpriyayogāya hi śarīrasaṃbandhaḥ / ata eva hi karmasaṃbandharahitasya mokṣasya prāpyatvamaśarīratvenocyate, "na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayora-pahatirasti / aśarīraṃ vā va santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ" iti / saṃbhavati ca puṇyātiśayāt jñānādhikyaṃ śakatyādhikyañca / ata eva lokakāmeśatvādi tasyaivopapadyate / tata eva copāsyatvaṃ phaladāyitvañca; pāpa-kṣapaṇakaratvena mokṣopayogitvañca / manuṣyeṣvapyupacitapuṇyāḥ kecit jñānāktayādibhiradhikatarā dṛśyante; tataśca siddhagandharvādayaḥ; tataśca devāḥ; tataścendrādayaḥ / ato brahmādiṣvanyatama evaikaikasmin kalpe puṇyaviśe-ṣeṇaivambhūtamaiśvarya prāpto jagatsṛṣṭayādyapi karotīti / jagatkāraṇatvajagadantarātmatvādivākyam asminne-vopacitapuṇyaviśeṣe sarvajñe sarvaśaktau vartate / ato na jīvādatiriktaḥ paramātmā nāma kaścidasti / evañca sati, "asthūlamaṇanaṇvahrasvam" ityādayo jīvātmanaḥ svarūpābhiprāyā bhavanti / mokṣaśāstrāṇyapi tatsvarūpa-tatprāptyupāyopadeśaparāṇi-iti //
evaṃ prāpte'bhidīyate-antastaddharmopadeśāt / antarāditye antarakṣaṇi ca yaḥ puruṣaḥ pratīyate, sa jīvā-danyaḥ paramātmaiva / kutaḥ / taddharmopadeśāt / jīveṣvasaṃbhavan tadatiriktasyaiva paramātmano dharmo'yam apahata-pāpmatvādiḥ, "sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya uditaḥ" ityādinopadiśyate / apahatapāpmatvaṃ hyapahatakarmatvam; karma-vaśyatāgandharahitatvamityarthaḥ / karmādhīnasukhaduḥkhabhāgitvena karmavaśyā hi jīvāḥ / ato'pahatapāpmatvaṃ jīvā-danyasya paramātmana eva dharmaḥ // tatpūrvakaṃ svarūpopādhikaṃ lokakāmeśatvam satyasaṅkalpatvādikam sarvabhūtā-ntarātmatvañca tasyaiva dharmaḥ / yathā''ha, "eṣa ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatsopipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ" iti / tathā, "eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" iti /
"so'kāmayata / bahu syāṃ prajāyeyeti" ityādisatyasaṅkalpatvapūrvakasamastacidacidvastusṛṣṭiyogaḥ niru-pādhikabhayābhayahetutvam vāṅmanasaparimitikṛtaparicchedarahitānavadhikātiśayānandayogaḥ ityādayo'karma-saṃpādyāḥ svābhāvikā dharmāḥ jīvasya na saṃbhavanti //
yattu śarīrasaṃbandhānna jīvātirikta ityuktam-tadasat; na hi saśarīratvaṃ karmavaśyatāṃ sādhayati; satya-saṅkalpasyecchayā'pi śarīrasaṃbandhasaṃbhavāt / athocyeta-śarīraṃ nāma triguṇātmakaprakṛtipariṇāmarūpabhūtasaṃghātaḥ, tatsaṃbandhaścāpahatapāpmanaḥ satyasaṅkalpasya puruṣasyecchayā na saṃbhavati, apuruṣārthatvāt / karmavaśyasya tu sva-rūpānabhijñāsya karmānuguṇaphalopabhogāya anicchato'pi tatsaṃbandho'varjanīya iti // syādetadevam, yadi guṇa-trayamayaḥ prākṛto'sya dehaḥ syāt / sa tu svābhimataḥ svānurūpo'prākṛta eveti sarvamupapannam // etaduktaṃ bhavati-parasyaiva brahmaṇo nikhilaheyapratyanīkānantajñānānandaikasvarūpatayā sakaletaravilakṣaṇasya svābhāvikānavadhi-kātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇagaṇāśca santi / tadvadeva svābhimatānurūpaikarūpācintya divyādbhutanityanira-vadya-niratiśayaujjvalyasaundaryasaugandhyasaukumāyalāvaṇyayauvanādyanantaguṇagaṇanidhidivyarūpamapi svābhāvi-
kamasti / tadevopāsakānugraheṇa tattatpratipattyanurūpasaṃsthānaṃ karoti apārakāruṇyasauśīlyavātsalyaudāryaiśvarya-jalanidhirnirastanikhilaheyagandho'pahatapāpmā paramātmā paraṃ brahma puruṣottamo nārāyaṇa iti //
"yato vā imāni bhūtāni jāyante", "sadeva somyedamagra āsīt", "ātmā vā idameka evāgra ā-sīt", "eko ha vai nārāyaṇa āsīnna brahmā neśānaḥ" ityādiṣu nikhilajagadekakāraṇatayā'vagatasya parasya brahmaṇaḥ, "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma", "vijñānamānandaṃ brahma" ityādiṣvevambhūtaṃ svarūpamityavagamyate / "nirguṇam", "nirañjanam", "apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmassatyasaṅkalpaḥ", "na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate / parā'sya śāktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānavalakriyā ca", "tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramañca daivatam", "sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijanitā na cādhipa", "sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvā'bhivadan yadāste", "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam ādityavarṇa tamasaḥ parastāt", "sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi" ityādiṣu parasya
brahmaṇaḥ prākṛtaheyaguṇān prākṛtaheyadehasaṃbandhaṃ tanmūlakarmavaśyatāsaṃbandhaṃ ca pratiṣidhya kalyāṇaguṇān kalyāṇarūpañca vadanti / tadidaṃ svābhāvikameva rūpamupāsakānugraheṇa tatpratipattyanuguṇākāraṃ devamanuṣyā-disaṃsthānaṃ karoti svecchayaiva paramakāruṇiko bhagavān / tadidamāha śrutiḥ, "ajāyamāno bahudhā vijāyate" iti /
smṛtiśca, "ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san / prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmabhā- yayā / paritrāṇāyā sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām" iti / sādhavo hyapāsakāḥ / tatparitrāṇamevāddeśyama; ā-nuṣaṅgikastu duṣkṛtāṃ vināśaḥ; saṅkalpamātreṇāpi tadupapatteḥ / "prakṛtiṃ svām" iti prakṛtiḥ svabhāvaḥ / svameva svabhāvamāsthāya; na saṃsāriṇāṃ svabhāvamityarthaḥ / ātmamāyayeti, svasaṅkalparūpeṇa jñānenetyarthaḥ / "māyā vayunaṃ jñānam" iti jñānaparyāyamapi māyāśabdaṃ naighaṇḍukā adhīyate / āha ca bhagavān parāśaraḥ, "samastāḥ śaktayaścaitā nṛpa! yatra pratiṣṭhitāḥ / tadviśvarūpavairūpyaṃ rūpamanyaddharermahat // samastaśakti rūpāṇi tat karoti janeśvara! / devatiryaṅganuṣyākhyāceṣṭāvanti svalīlayā / jagatāmupakārāya na sā karmanimittajā" iti / mahā-bhārate cāvatārarūpasyāpyaprākṛtatvamucyate- "na bhūtasaṃghasaṃsthāno deho'sya paramātmanaḥ iti / ataḥ parasyaiva brahmaṇaḥ evaṃrūparūpavattvādayamapi tasyaiva dharmaḥ / ata ādityamaṇḍalākṣyadhikaraṇaḥ ādityādijīvavyatiriktaḥ paramātmaiva

p2.22

1.1.22 medavyapadeśāccānyaḥ // 1-1-22 //
1.1.22
ādityādijīvebhyo bhedo vyapadiśyate'sya paramātmanaḥ, "ya āditye tiṣṭhan ādityādantaro yamā-dityo na veda yasyādityaḥ śarīraṃ ya ādityamantaro yamayati", 2ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīram ya ātmānamantaro yamayati" iti / "yo'kṣaramantare saṃcaran yasyākṣaraṃ śarīram yamakṣaraṃ na veda; yo mṛtyumantare sañcaran yasya mṛtyuśśarīraṃ yaṃ mṛtyurna veda, eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" iti cāsyāpahatapāpmanaḥ paramātmanaḥ sarvān jīvān śarīratvena vyapadiśya teṣāmanta-rātmatvenainaṃ vyapadiśati / ataḥ sarvebhyo hiraṇyagarbhādijīvebhyo'nya eva paramātmeti siddham

p2.23

// iti antaradhikaraṇam //
ākāśādhikaraṇam // 1-1-8 //
1.1.23
"yato vā imāni bhūtāni jāyante" iti jagatkāraṇaṃ brahmetyavagamyate / kiṃ tat jagatkāraṇamityave-(pe)kṣāyām, "sadeva somyedamagra āsīt", "tattejo'sṛjata", "ātmā vā idameka evāgra āsīt", "sa imān lokānasṛjata", "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ" iti sādhāraṇaiḥ śabdairjagatkāraṇe nirdiṣṭe īkṣaṇaviśeṣānandaviśeṣarūpaviśeṣārthasvabhāvāt pradhānakṣetrajña(#ādi)vyatiriktaṃ brahmetyuktam // idānīmākāśā-diviśeṣaśabdairnirdiśya jagatkāraṇatvajagadaiśvaryādivāde'pyākāśādiśabdābhidheyatayā prasiddhacidacidvastuno-'rthāntaramuktalakṣaṇameva brahmeti pratipādyate-ākāśastalliṅgādityādinā pādaśeṣeṇa-
1.1.23 ākāśastalliṅgāt // 1-1-23 //
1.1.23
idamāmnāyate chāndogye, "asya lokasya kā gatiriti / ākāśa iti hovāca, sarvāṇi ha vā imā- ni bhūtānyākāśādeva samutpadyante; ākāśaṃ prati astaṃ yanti / ākāśo hyevaibhyo jyāyān ākāśaḥ parāyaṇam" iti / tatra saṃdehaḥ-kiṃ prasiddhākāśa evāvākāśaśabdenābhidhīyate, utoktalakṣaṇameva brahmeti /
kiṃ prāptam / prasiddhākāśa iti / kutaḥ / śabdaikasamadhigamye vastuni ya evārtho vyutpattisiddhaḥ śabdena pratīyate, sa eva grahītavyaḥ / ataḥ prasiddhākāśa eva carācarabhūtajātasya kṛtsnasya kāraṇam / atastasmādana-tiriktaṃ brahma / nanvīkṣāpūrvakasṛṣṭayādibhiracetanāt jīvācca vyatiriktaṃ brahmetmuktam // satyamuktam; ayuktaṃ tu tat / tathā hi-"yato vā imāni bhūtāni jāyante... tadvrahya" ityukte, kuta imāni bhūtāni jāyanta ityādi-viśeṣāpekṣāyām, "sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante" ityādinā viśeṣapratīterjagajjanmā-dikāraṇamākāśa eveti niścite sati, "sadeva somyedamagra āsīt" ityādiṣvapi sadādiśabdāḥ sādhāraṇā-kārāḥ tameva viśeṣamākāśamabhidadhati / "ātmā vā idameka evāgra āsīt"
ityādiṣvātmaśabdo'pi tatraiva vartate / tasyāpi hi cetanaikāntatvaṃ na saṃbhavati; yathā "mṛdātmako ghaṭaḥ" iti / āpnotītyātmeti vyutpattyā sutarāmākāśe'pyātmaśabdo vartate / ata evamākāśa eva kāraṇaṃ brahmeti niścite sati īkṣaṇādayaḥ tadanuguṇā gauṇā varṇanīyāḥ / yadi hi sādhāraṇaśabdaireva sadādibhiḥ kāraṇamabhyadhāyiṣyata, īkṣaṇādyārthānurodhena cetana-viśeṣa eva kāraṇamiti niraceṣyata / ākāśaśabdena tu viśeṣa eva niścita iti nārthasvābhāvyānnirṇetavyama- sti //
nanu "ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ" iti ākāśasyāpi kāryatvaṃ pratīyate // satyam / sarveṣāmevā kā-śavāyvādīnāṃ sūkṣmāvasthā sthūlāvasthā cetyavasthādvayamasti / tatrākāśasya sūkṣmāvasthā kāraṇam; sthūlāva- sthā tu kāryam / "ātmana ākāśassaṃbhūtaḥ" iti, svasmādeva sūkṣmarūpāt svayaṃ sthūlarūpaḥ saṃbhūta ityarthaḥ / "sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante" iti sarvasya jagataḥ ākāśādeva prabhavāpyayādiśrava- ṇāt tadeva hi kāraṇaṃ brahmeti niścitam / yata evaṃ prasiddhākāśādanatiriktaṃ brahma, ata eva (ca) "yadeṣa ā- kāśa ānando na syāt", "ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā" ityevamādinirdeśo'pyupapannataraḥ / ataḥ prasiddhākāśādanatiriktaṃ brahmeti //
evaṃ prāpte brūmaḥ-ākāśastalliṅgāt / ākāśaśabdābhidheyaḥ prasiddhākāśādacetanādarthāntarabhūto yatho-ktalakṣaṇaḥ paramātmaiva / kutaḥ / talliṅgāt / nikhilajagadekakāraṇatvaṃ sarvasmāt jyāyastvaṃ parāyaṇatvamityā- dīni paramātmaliṅgānyupalabhyante / nikhilakāraṇatvaṃ hyacidvastunaḥ prasiddhākāśaśabdābhidheyasya nopapadyate; cetanavastunastatkāryatvāsaṃbhavāt / parāyaṇatvaṃ ca cetanānāṃ paramaprāpyatvam / tacchācetanasya heyasya sakala-
puruṣārthavirodhino na saṃbhavati / sarvasmājjyāyastvaṃ ca nirupādhikaṃ sarvaiḥ kalyāṇaguṇaiḥ sarvebhyo niratiśayo-tkaṣaḥ / tadpyacito nopapadyate /
yaduktam-jagatkāraṇaviśeṣākāṅkṣāyāmākāśaśabdena viśeṣasamarpaṇādanyat sarva tadunarūpameva varṇa-nīyamiti-tadayuktam; "sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante" iti prasiddhavannirdeśo hi pramā-ṇāntaraprāptimapekṣate / pramāṇāntarāṇi ca, "sadeva somyedamagra āsīt" ityevamādīnyeva vākyāni / tāni ca yathoditaprakāreṇaiva brahma pratipādayantīti tatpratipāditaṃ brahma ākāśaśabdena prasiddhavannirdiśyate / saṃbhavati ca parasya brahmaṇaḥ prakāśakatvādākāśaśabdābhidheyatvam, ākāśate ākāśayati ceti /
kiñca anenākāśaśabdena viśeṣasamarpaṇakṣameṇāpi cetanāṃśaṃ prati asaṃbhāvitakāraṇabhāvamacetanaviśe-ṣamabhidadhānena, "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya, "so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya" ityādivākya(vi)śeṣāvadhā-ritasārvajñyasatyasaṅkalpatvādiviśiṣṭāpūrvārthapratipādanasamarthavākyārthānyathākaraṇaṃ na pramāṇapadavīmadhirohati // evamapūrvānantaviśeṣaṇaviśiṣṭāpūrvārthapratipādanasamarthānekavākyagatisāmānyaṃ ca ekenānuvādasarūpeṇānyathā kartuṃ na śakyate /
yattu-ātmaśabdaścetanaikānto na bhavati; "mṛdātmako ghaṭaḥ" ityādidarśanādityuktam-tatrocyate / yadyapi cetanādanyatrāpi kvacidātmaśabdaḥ prayujyate, tathāpi śarīrapratisaṃbandhini ātmaśabdasya prayogaprācuryāt "ātmā vā idameka evāgra āsīt", "ātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ" ityādiṣu śarīrapratisaṃbandhicetana eva pratī-yate / yathā gośabdasyānekārthavācitve'pi prayogaprācaryāt sāsnādimāneva svataḥ pratīyate; arthāntarapratītistu tattadasādhāraṇanirdeśāpekṣā-tathā svataḥprāptaṃ śarīrapratisaṃbandhicetanābhidhānameva, "sa īkṣata lokānnu sṛjā iti", "so'kāmayata / bahu syāṃ prajāyeya" ityāditattadvākyaviśeṣa eva sthirīkurvanti / evaṃ vākya(vi)śe-ṣāvadhāritānanyasādhāraṇānekāpūrvārthaviśiṣṭaṃ nikhilajagadekakāraṇaṃ "sadeva somya" ityādivākyasiddhaṃ brahmai-vā''kāśaśabdeva prasiddhavat "sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni" ityādivākyena nirdiśyata iti siddham

p2.24

// ityākāśādhikaraṇam //
prāṇādhikaraṇam 1-1-9
1.1.24 ata eva prāṇaḥ // 1-1-24 //
1.1.24
idamāmnāyate chāndogye, "prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā" iti prastutya "katamā sā devateti / prāṇa iti hovāca, sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti, prāṇamabhyujjihate / saiṣā devatā prastāva-manvāyattā / tāṃ cetavidvān prastoṣyaḥ
mūrddhā te vyapatiṣyat" iti //
atra prāṇaśabdo'pyākāśaśabdavat prasiddhaprāṇavyatirikte parasminneva brahmaṇi vartate, tadasādhāraṇa-nikhilajagatpraveśaniṣkramaṇādiliṅgāt prasiddhavannirdiṣṭāt /
adhikāśaṅkā tu kṛtsnasya bhūtajātasya prāṇādhīnasthitipravṛttyādidarśanāt prasiddha eva prāṇo jaga-tkāraṇatayā nirdeśamarhatīti // parihārastu-śilākāṣṭhādiṣu, cetanasvarūpe ca tadabhāvāt, "sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate" iti nopapadyata iti / ataḥ prāṇayati sarvāṇi bhūtānīti kṛtvā paraṃ brahmaiva prāṇaśabdenābhidhīyate / ataḥ prasiddhākāśaprāṇāderanyadeva nikhilajagadekāraṇa-mapahatapāpmatvasārvapyasatyasaṅkalpatvādyanantakalyāṇaguṇagaṇaṃ paraṃ brahmaivākāśaprāṇādiśabdābhidheyamiti
siddham

p2.26

// iti prāṇādhikaraṇam //
jyotiradhikaraṇam 1-1-10
1.1.25
ataḥ paraṃ jagatkāraṇatvavyāptena yena kenāpi niratiśayotkṛṣṭaguṇena juṣṭaṃ jyotirindrādiśabdairarthāntaraprasiddhaira-pyabhidhīyamānaṃ paraṃ brahmaivetyabhidhīyate jyotiścaraṇābhidhānādityādinā-
1.1.25 jyotiścaraṇābhidhānāt // 1-1-25 //
1.1.25
idamāmnāyate chāndogye-"atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate viśvataḥ pṛṣṭeṣu sarvataḥ pṛṣṭevanuttemeṣūptta- meṣu lokeṣu, idaṃ vā va tat yadidamasminntaḥpuruṣo jyotiḥ" iti / tatra saṃśayaḥ, kimayaṃ jyotiśśabdena nirdi- ṣṭo niratiśayadīptiyukto'rthaḥ prasiddhamādityādijyotireva kāraṇabhūta brahma, uta samastacidacidvastujātavi-sajātīyaḥ paramakāraṇabhūto'bhitabhāḥ sarvajñaḥ satyasaṅkalpaḥ puruṣottamaḥ iti / kiṃ yuktam / prasiddhameva jyoti- riti / kutaḥ / prasiddhavaÐnda#eśe'pyākāśaprāṇādivat svavākyopāttaparamātmavyāptaliṅgaviśeṣādarśanāt parama-puruṣapratyabhijñānāsaṃbhavāt / kaukṣeyajyotiṣaikyopadeśācca prasiddhameva jyotiḥ kāraṇatvavyāpta niratiśayadī-ptiyogājjagatkāraṇaṃ brahmeti //
evaṃ prāpne pracakṣmahe-jyotiścaraṇābhidhānāt / dyusaṃbandhitayā nirdiṣṭaṃ niratiśayadīptiyuktaṃ jyotiḥ para-mapuruṣa eva / kutaḥ / "pādo'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi" ityasyaiva dyusaṃbandhinaścaraṇatvena sarvabhūtā-bhidhānāt //
etaduktaṃ bhavati-yadyapi "atha yadataḥ paro divo jyotiḥ" ityasmin vākye paramapuruṣāsādhāraṇaliṅgaṃ nopalabhyate-tathāpi pūvarvākye dyusaṃmandhitayā paramapuruṣasya nirdeśāt idamapi dyusaṃbandhijyotiḥ sa eveti pratya-bhijñāyata iti / kaukṣeyajyotiṣaikyopadeśaśca phalāya tadātmakatvānusandhānavidhiriti na kaściddoṣaḥ / kaukṣe-yajyotiṣaśca tadātmakatvaṃ bhagavatā svayamevoktam, "ahaṃ vaiśvānaro bhūtyā prāṇināṃ dehamāśritaḥ" iti //
1.1.26 chāndobhidhānānneti cenna tathācetorpaṇanigamāt tathā hi darśanam // 1-1-26 //
1.1.26
pūrvasmin vākye, "gāyatrī vā idaṃ sarvam" iti gāyatryākhyaṃ chando'bhidhāya, "tadetadṛcābhyanūktam" ityudāhṛtāyāḥ "tāvānasya mahimā" ityasyā ṝco'pi chandoviṣayatvānnātra paramapuruṣābhidhānamiti cet-tanna; tathācetorpaṇanigamāt / na gāyatrīśabdena chandomātramihābhidhīyate chandomātrasya sarvātmakatvānupapatteḥ / api tu brahmaṇyeva gāyatrīcetorpaṇamiha nigamyate / brahmaṇi gāyatrīsādṛśyānusandhānaṃ phalāyopadiśyata ityarthaḥ / saṃbhavati ca, "pādo'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi" iti catuṣpado brahmaṇaḥ catuṣpadayā(padā) gāyatryā ca sādṛśyam / catuṣpadā ca gāyatrīkvaciddṛśyate / tadyathā "indraśśacīpāteḥ / balena pīḍitaḥ / duścyavano vṛṣā / samitsu sāsahiḥ" iti / tathā hyanyatrāpi sādṛśyāt chandobhidhāyī śabdo'rthāntare prayujyamāno dṛśyate / yathā saṃvargavidyāyām, "te vā ete pañcānye pañcānye daśa saṃpadyante" ityārabhya "saiṣā virāḍannāt" ityucyate

p2.27

1.1.27
itaśca gāyatrīśabdena brahmaivādhidhīyate-
1.1.27 bhūtādipādavyapadeśoṣapatteścaivam // 1-1-27 //
1.1.27
bhūtapṛthivīśarīrahṛdayāni nirdiśya" iti vyapadeśo brahmaṇyeva gāyatrīśabdābhidheye upapadyate

p2.28

1.1.28 upadeśabhedānneti cennobhayasminnapyavirodhāt // 1-1-28 //
1.1.28
pūrvavākye, "tripādasyāmṛtaṃ divi" iti divo'dhikaraṇatvena nirdeśāt iha ca divaḥ para ityavadhitve nirdeśādupadeśasya bhinnarūpatvena pūrvavākyoktaṃ brahma parasminna pratyabhijñāyata iti cet-tanna, ubhayasminnapyu- padeśe arthasvabhāvaikyena pratyabhijñāyā avirodhāt#ḥ, yathā "vṛkṣāgre śyena," "vṛkṣāgrātparataḥ śyenaḥ" iti / tasmāt paramapuruṣa eva niratiśayatejaskaḥ, divaḥ paro jyotirdīpyata iti pratipādyate / "etāvānasya mahimā ato jyāyāṃśca puruṣaḥ / pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi" iti pratipāditasya catuṣpadaḥ parama-puruṣasya, "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam ādityavarṇaṃ tamasastu pāre" ityabhihitāprākṛtarūpasya tejo'pyaprākṛta-miti tadvattayā sa eva jyotiśśabdābhidheya iti niravadyam

p2.29

iti jyotiradhikaraṇam //
indraprāṇādhikaraṇam 1-1-11
1.1.29
niratiśayadīptiyuktaṃ jyotiśśabdābhidheyaṃ pratisaddhavannirdiṣṭaṃ paramapapuruṣa evetyuktam / idānīṃ kāraṇa-tvavyāptāmṛtatvaprāptyupāyatayopāsyatvena śrutaḥ indraprāṇādiśabdābhidheyo'pi paramapuruṣa evetyāha-
1.1.29 prāṇastathā'nugamāt // 1-1-29 //
1.1.29
kauṣītakibrāhmaṇe pratardanavidyāyām, "pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena ca pauruṣeṇa ca" ityārabhya "varaṃ vṛṇīṣva" iti vaktāramindraṃ prati, "tvameva me varaṃ vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hita- tamaṃ manyase" iti pratardanenokte sa hovāca, prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāssva iti śrūyate / tatra saṃśayaḥ-kimayaṃ hitatamopāsanakarmatayā indraprāṇaśabda nirdiṣṭo jīva eva, uta tadatiriktaḥ paramātmeti / kiṃ yuktam? jīva eveti / kutaḥ / indraśabdasya jīvaviśeṣa eva prasiddhaḥ tatsamānādhikaraṇasya prāṇaśabdasyāpi tatraiva vṛtteḥ / ayamindrābhidhāno jīvaḥ pratardanena, "tvameva me varaṃ vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyase" ityuktaḥ, "māmupāssva iti svātmopāsanaṃ hitatamamupadideśa / hitatamaścāmṛtatvaprāptyupāya eva / jagatkā-raṇopāsanasyaivāmṛtatvaprāptihetutā, "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha saṃpatsye" ityavagatā / ataḥ prasiddha jīvabhāva indra eva kāraṇaṃ brahma //
ityāśaṅkāyāmabhidhīyate-prāṇastathānugamāditi / ayamindraprāṇaśabdanirdiṣṭo na jīvamātram, api tu jīvādarthāntarabhūtaṃ paraṃ brahma / "sa eṣa prāṇa eva prajñātmā ānando'jaro'mṛtaḥ" itīndrāprāṇaśabdābhyāṃ prastu-tasyānandājarāmṛtaśabdasāmānādhikaraṇyenānugamo hi tathāsatyevopapadyate

p2.31

1.1.30 na vakturātmopadeśāditi cedadhyātmasaṃbandhabhūmā hyasmin // 1-1-30 //
1.1.30
yaduktam-indraprāṇaśabdanirdiṣṭasya "ānando'jaro'mṛtaḥ" ityanenaikārthyādayaṃ paraṃ brahmeti-tannopapadyate; "māmeva vijānīhi", "prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāssva" iti vaktā hīndraḥ, "triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanam" ityevamādinā tvāṣṭravadhādibhiḥ prajñātajīvabhāvasya svātmana evopāsyatāṃ pratardanāyopadiśati; ata upakrame jīvaviśeṣa ityavagate sati "ānando'jaro'mṛtaḥ" ityādibhirupasaṃhārastadanuguṇa eva varṇanīya iti cet-pariharati-adhyātmasaṃbandhabhūmā hyasmin /
ātmani yaḥ saṃbandhaḥ so'dhyātmasaṃbandhaḥ / tasya bhūmā-bhūyastvam / bahutvamityarthaḥ / ātmanyādheya- tayā saṃbadhyamānānāṃ bahutvena saṃbandhabahutvavam / taccāsmin-vaktari paramātmanyeva hi saṃbhavati / "tadyathā ratha-
syāreṣu nemirarṣitā nābhāvarā arpitāḥ, evamevaitā bhūtamātrāḥ prājñāmātrāsvapirtāḥ, prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ / sa eṣa prāṇa eva prajñātmā''nando'jaro'mṛtaḥ" iti bhūtamātrāśabdenācetanavastujātamabhidhāya prajñāmātrāśabdena tadādhāratayā cetanavargaṃ cābhidhāya tasyāpyādhāratayā prakṛtamindraprāṇaśabdābhidheyaṃ nirdiśya tameva, "ānando-'jaro'mṛtaḥ" ityupadiśati / tadetaccetanācetanātmakakṛtsnavastvādhāratvaṃ jīvādarthāntarabhūte'smin-paramātmanye-vopapadyate ityarthaḥ //
athavā, adhyātmasaṃbandhabhūmā hyasmin-paramātmāsādhāraṇadharmasaṃbandho'dhyātmasaṃbandhaḥ / tasya bhūmā bahutvaṃ hi asmin-prakaraṇe vidyate / tathā hi-prathamam, "tvameva me varaṃ vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manya- se" iti, "māmupāssva" iti ca
paramātmāsādhāraṇamokṣasādhanopāsanakarmatvaṃ prāṇaśabdanirdiṣṭasyendrasya pratī- yate / tathā, "eṣa eva sādhu karma kārayati tam, yamebhyo lokebhya unninīṣati / eṣa evāsādhu kamar kārayati tam, yamadho ninīṣati" iti sarvasya karmaṇaḥ kārayitṛtvaṃ ca paramātmadharmaḥ / tathā "tadyathā rathasyāreṣu nemira- rpitā nābhāvarā arpitāḥ, evamevaitābhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ" iti sarvādhāratvaṃ ca tasyaiva dharmaḥ / tathā "sa eṣa prāṇa eva prajñātmā''nando'jaro'mṛtaḥ" ityete'pi paramātmana eva dharmāḥ / "eṣa lokādhipatireṣa sarveśaḥ" iti ca paramātmanyeva saṃbhavati / tadevamadhyātmasaṃbandhabhūmno'tra vidyamānatvāt paramātmaivātrendraprāṇaśabdanirdiṣṭaḥ / 30 //
1.1.31
kathaṃ tarhi prajñātajīvabhāvasyendrasya svātmana upāsyatvopadeśaḥ saṅgacchate? tatrāha-
1.1.31 śāstradṛṣṭayā tūpadeśo vāmadevavat // 1-1-31 //
1.1.31
prajñātajīvabhāvenendreṇa, "māmeva vijānīhi", "māmupāssva" iti upāsyasya brahmaṇaḥ svātmatve no-padeśo'yaṃ na pramāṇāntaraprāptasvātmāvalokanakṛtaḥ, api tu śāstreṇa svātmadṛṣṭikṛtaḥ / etaduktaṃ bhavati-"anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi", "aitadātmyamidaṃ sarvam", "antaḥ praviṣṭaḥ śastā janānāṃ sarvātmā" "ya ātmani tiṣṭhan ātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati" "eṣa sarvabhūtāntarātmā apahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" ityevamādinā śāstreṇa jīvātmaśarīrakaṃ paramātmānamavagamya, jīvātmavācināmahantvamadiśabdānāmapi paramātmanyeva paryavasānaṃ jñātvā, "māmeva vijānīhi", "māmupāssva" iti svātmaśarīrakaṃ paramātmānamevopāsyatvenopadideśeti / vāmadevavat-yathā vāmadevaḥ parasya brahmaṇaḥ sarvāntarātmatvaṃ sarvasya tacchārīratvaṃ śarīravācināṃ śabdānāṃ ca śarīriṇi payarvasānaṃ paśyan, "aham" iti svātmaśarīrakaṃ paraṃ brahma nirdiśya tatsāmānādhikaraṇyena manusūryādīn vyapadiśati, "taddhai tat paśyan ṝṣirvāmadevaḥ pratipede ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśca" "ahaṃ kakṣīvān ṝṣirasmi vipraḥ" ityādinā / yathā ca prahnādaḥ, "sarvagatvādanantasya sa evāhamavasthitaḥ / mattaḥ sarvamahaṃ sarve mayi sarvaṃ sanātane //" ityādi vadati

p2.2

1.1.32
asmin prakaraṇe jīvavācibhiḥ śabdairacidviśeṣābhidhāyibhiścopāsyabhūtasya parasya brahmaṇo'bhidhāne kāraṇaṃ codyapūrvakamāha-
1.1.32 jīvamukhyaprāṇaliṅgānneti cennopāsātraividhyādāśritatvādiha tadyogāt // 1-1-32 //
1.1.32
"na vācaṃ vijijñāsīta; vaktāraṃ vidyāt", "triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanam; arunmukhān yatīn sālā- vṛkebhyaḥ prāyaccham" ityādijīvaliṅgāt, 2yāvaddhayasmin śarīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ", "atha khalu prāṇa-
eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati" iti mukhyaprāṇaliṅgācca nādhyātmā saṃbandhabhūmeti cet-na; upāsātrai-vidhyāt hetoḥ / upāsanātraividhyamudeṣṭuṃ tattacchabdenābhidhānam-nikhilakāraṇabhūtasya brahmaṇaḥ svarūpeṇā-(svarūpā?)nusandhānam bhoktṛvargaśarīrakatvānusandhānam bhogyabhogopakaraṇaśarīrakatvānusandhānañceti trivi-dhamanusaṃdhānamupadeṣṭumityarthaḥ / tadidaṃ trividhaṃ brahmānusandhānaṃ prakaraṇāntareṣvapyāśritam "satyaṃ jñānamanantaraṃ brahma", "ānando brahma" ityādiṣu svarūpā(piṇā?) nu sandhānam; "tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat / tadanupravi- śya sacca tyaccābhavat, niruktañcāniruktañca nilayanaṃ cānilayanañca, vijñānañcāvijñānañca, satyaṃ cānṛtañca satyamabhavat" ityādiṣu bhoktṛśarīratayā bhogyabhogopakaraṇaśarīratayā cānusandhānam / ihāpi prakaraṇe tat trividhamanusaṃdhānaṃ yujyata evetyarthaḥ / etaduktaṃ bhavati-yatra hiraṇyagarbhādijīvaviśeṣaṇāṃ prakṛtyādyacetanaviśe-ṣaṇāñca paramātmāsādhāraṇadharmayogaḥ, tadabhidhāyināṃ śabdānāṃ paramātmavāciśabdaiḥ sāmānādhikaraṇyaṃ vā dṛś-yate; tatra paramātmanaḥ tattaccidacidviśeṣāntarātmatvānusandhānaṃ pratipipādayiṣitamiti // ato'trendraprāṇa-śabdanirdiṣṭo jīvādarthāntarabhūtaḥ paramātmaiveti siddham // śrīḥ
iti śrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye
prathamasyādhyāsya prathamaḥ pādaḥ // 1-1-1 //
1.2.1
prathame pāde adhītavedaḥ puruṣaḥ karmamīmāṃsāśravaṇādhigatakamaryāthātmyavijñānaḥ kevalakarmaṇāmalpā-sthiraphalatvamavagamya, vedāntavākyeṣu cāpātapratītānantasthiraphalabrahmasvarupatadupāsanasamupajātaparamapuru-ṣārthalakṣaṇamokṣāpekṣo'vadhāritapariniṣpannavastubodhanaśabdaśaktirvedāntavākyānāṃ parasmin brahmaṇi niścita-pramāṇabhāvastaditikarttavyatārūpaśārīrakamīmāṃsāśravaṇamārabhetetyuktaṃ śāstrārambhasiddhaye / anantavicitra-
1.2.1
sthiratrasarūpabhoktṛbhogyabhogopakaraṇabhogasthānalakṣaṇanikhilajagadudayavibhavalayamahānandaikakāraṇaṃ paraṃ brahma "yato vā imāni" ityādivākyaṃ bodhayatīti ca pratyapādi

p2.3

jagadekakāraṇaṃ paraṃ brahma sakaletarapramāṇā-viṣayatayā śāstraikapramāṇakamityabhyadhāma

p2.4

śāstrapramāṇakatvaṃ ca brahmaṇaḥ pravṛttinivṛttyanvayavirahe'pi svarūpeṇaiva paramapuruṣārthabhūte parasmin brahmaṇi vedāntavākyānāṃ samanvayānnirūhyata ityabrūma

p2.5

nikhi-lajagadekakāraṇatayā vedāntavedyaṃ brahma ca īkṣaṇādyanvayādānumānikapradhānādarthāntarabhūtaścetanaviśeṣa evetyupā-pīpadāma

p2.6

sa ca svābhāvikānavadhikātiśayānandavipaścittvanikhilacetanabhayābhayahetutvasatyasaṅkalpa-tvasastacetanācetanāntarātmatvādibhibraddhamuktobhayāvasthājjīvaśabdābhilapanīyāccārthāntarabhūta iti ca samā-rtithāmahi

p2.7

sa cā prākṛtākarmanimittasvāsādhāraṇadivyarūpa ityudairirāma

p2.8

ākāśapramāṇādya-cetanaviśeṣābhidhāyibhirjagatkāraṇatayā prasiddhavannirdiśyamānassakaletaracetanācetanavilakṣaṇasya eveti samagariṣmahi

p2.10

paratattvāsādhāraṇaniratiśayadīptiyuktajyotiśśabdābhidheyo dyusambandhitayā pratyabhi-jñānātsa evetyātiṣṭhāmahi

p2.11

paramakāraṇāsādhāraṇāmṛtatvaprāptihetubhūtaḥ paramapuruṣa eva śāstradṛṣṭayā indrādiśabdairabhidhīyata ityabrūmahi

p2.1

tadevamatipatitasakaletarapramāṇasambhāvanābhūmissārvajñyasatya-
1.2.1
saṅkalpatvādyaparimitodāraguṇasāgaratayā svetarasamastavastuvilakṣaṇaḥ paraṃ brahma puruṣottamo nārāyaṇa eva vedā-ntavedya ityuktam / ataḥ paraṃ dvitīyatṛtīyacaturtheṣu pādeṣu yadyapi vedāntavedyaṃ brahmaiva tathāpi nānicidvedānta-vākyāni pradhānakṣetrajñāntarbhūtavastuviśeṣasvarūpapratipādanaparāṇyevetyāśaṅkaya tannirasanamukhena tattadvākyo-ditakalyāṇaguṇākaratvaṃ brahmaṇaḥ pratipādyate / tatrāspaṣṭajīvādiliṅgakāni vākyāni dvitīye pāde vicāryante, spaṣṭaliṅgakāni tṛtīye, tattatpratipādanacchāyānusārīṇi caturthe //
1.2.1 sarvatra prasiddhopadeśāt

p2.2

1.2.1
idamāmnāyate chāndogye "atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmiṃlloke puruṣo bhavati
1.2.1
tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṃ kurvīta manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ" ityādi //
atra "sa kratuṃ kurvīta" iti pratipāditasyopāsanasyopāsyaḥ "manomayaḥ prāṇaśarīraḥ" iti nirdiśyata iti
1.2.1
pratīyate / tatra saṃśayaḥ-kiṃ manomayatvādiguṇakaḥ kṣetrajñaḥ, uta paramātmā ? iti / kiṃ yuktam ? kṣetrajña iti / kutaḥ ? manaḥ prāṇayoḥ kṣetrajñopakaraṇatvāt, paramātmanastu "aprāṇo hyamanāḥ" iti tatpratiṣedhācca / na ca "sarvaṃ khalvidaṃ brahma" iti pūrvanirdiṣṭaṃ brahmātropāsyatayā sambaddhuṃ śakyate, "śānta upāsīta" ityupāsanopakaraṇaśā-ntinirvṛttyupāyabhūtabrahmātmakatvopadeśāyopāttatvāt / na ca "sa kratuṃ kurvīta" ityupāsanasyopāsyasākāṅkṣa-tvādvākyāntarasthamapi brahma sambadhyata iti yuktaṃ vaktum, svavākyopāttena manomayatvādiguṇakena
nirākā-
1.2.1
ṅkṣatvāt; "manomayaḥ prāṇaśarīraḥ" ityananyārthatayā nirdiṣṭasya vibhaktivipariṇāmamātreṇobhayākāṅkṣānivṛtti- siddheḥ / evaṃ niścite jīvatve "etadbrahma" ityupasaṃhārasthabrahmapadamapi jīva eva pūjārthaṃ prayuktamityadhyavasīyata iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ-sarvatra prasiddhopadeśāt / manomayatvādiguṇakaḥ paramātmā / kutaḥ? sarvatra-vedānteṣu parasmi-nneva brahmaṇi prasiddhasya manomayatvāderupadeśāt / prasiddhaṃ hi manomayatvādi brahmaṇaḥ / yathā "manomayaḥ prāṇa-śarīranetā" "sa eṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ / tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ / amṛto hiraṇyamayaḥ" "hṛdā manīṣā manasābhiklṛpto ya enaṃ viduramṛtāste bhavanti" "na cacukṣā gṛhyate nāpi vācā" "manasā tu viśuddhena" tathā "prā-ṇasya prāṇaḥ" "atha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati" "sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇa-
1.2.1
mevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate" ityādiṣu / manomayatvam-viśuddhena manasā grāhyatvam / prāṇaśarīratvam-prāṇasyāpyādhāratvaṃ niyantṛtvañca / evañca sati "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaya etadbrahma" iti brahmaśabdo'pi mukhya eva bhavati / "aprāṇo hyamānāḥ" iti mana āyattaṃ jñānaṃ prāṇāyattāṃ sthitiñca brahmaṇo niṣedhati //
athavā "sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta" ityatraivopāsanaṃ vidhīyate, sarvātmakaṃ brahma śāntaḥ sannupāsīteti / "sa kratuṃ kurvīta" iti tasyaiva guṇopādānārtho'nuvādaḥ / upādeyāśca guṇāḥ manomayatvādayaḥ, ataḥ
1.2.1
sarvātmakaṃ brahma manomayatvādiguṇakamupāsīteti vākyārthaḥ / tatra sandehaḥ, kimiha brahmaśabdena pratyagātmā nirddiśyate, uta paramātmā ? iti / kiṃ yuktam ? pratyagātmeti / kutaḥ? tasyaiva sarvapadasāmānādhikaraṇyani-rddeśopapatteḥ / sarvaśabdanirddiṣṭaṃ hi brahmādistambaparyantaṃ kṛtsnaṃ jagat / brahmādibhāvaśca pratyagātmano'nādyavidyā-mūlakarmaviśeṣopādhiko vidyata eva; parasya tu brahmaṇaḥ sarvajñasya sarvaśakterapahatapāpmano nirastasamastāvi-dyādidoṣagandhasya samastaheyākarasarvabhāvo nopapadyate / pratyagātmanyapi kvacitkvacidbrahmaśabdaḥ prayujyate, ata eva
1.2.1
paramātmā paraṃ brahmeti parameśvarasya kvacitsaviśeṣaṇo nirdeśaḥ / pratyagātmanaśca nirmuktopādherbṛhattvaṃ ca vidyate / "sa cānantyāya kalpate" iti śruteḥ / avidupastasyaiva karmanimittatvājjagajjanmasthitilayānāṃ tajjalāniti hetunirdeśo'pyupapadyate / tadayamarthaḥ,-ayaṃ jīvātmā svato aparicchinnasvarūpatvena brahmabhūtassannanādyavidyayā devatiryyaṅmanuṣyasthāvarātmanā'vatiṣṭhata iti //
atra pratividhīyate-sarvatra prasiddhopadeśāt / sarvatra- "sarvaṃ khalvidam" iti nirdiṣṭe sarvasmin jagati brahma-śabdena tadātmatayā vidhīyamānaṃ paraṃ brahmaiva na pratyagātmā / kutaḥ? prasiddhopadeśāt- "tajjalān" iti hetutaḥ "sarvaṃ khalvidaṃ brahma" iti prasiddhavadupadeśāt / brahmaṇo jātatvādbrahmaṇi līnatvādbrahmādhīnajīvanatvācca heto-rbrahmātmakaṃ sarvaṃ khalvidaṃ jagadityukte yasmājjagajjanmasthitilayāḥ vedānteṣu prasiddhāḥ tadevātra brahmeti pratīyate /
1.2.1
tacca parameva brahma; tathā hi "yato vā imāni bhūtāni jāyante / yena jātāni jīvanti / yatprayantyabhisaṃviśanti / tadvijijñāsasva / tadbrahma" ityupakramya "ānando brahmeti vyajānāt / ānandādhdyeva khalvimāni bhūtāni jāyante" ityādinā pūrvānuvākapratipāditānavadhikātiśayānandayogino vipaścitaḥ parasmādbrahmaṇa eva jagadutpattisthiti-layā nirddiśyante; tathā "sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ" iti karaṇādhipasya jīvasyādhipaḥ paraṃ brahmaiva kāraṇaṃ
vyapadiśyate, evaṃ sarvatra parasyaiva brahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ pasiddham; ataḥ parabrahmaṇo jātatvāttasmin pralīnatvāt tena prāṇanāt tadātmakatayā tādātmyamupapannam / atassarvaprakāraṃ sarvaśarīraṃ sarvā-tmabhūtaṃ paraṃ brahma śānto bhūtvā upāsīteti śrutireva parasya brahmaṇaḥ sarvātmakatvamupapādya tasyopāsanamupadiśati / paraṃ brahma hi kāraṇāvasthaṃ kāryāvasthaṃ sūkṣmasthūlacidacidvastuśarīratayā sarvadā sarvātmabhūtam / evambhūtatādātmyasya pratipādane parasya brahmaṇassakalaheyapratyanīkakalyāṇaguṇākaratvaṃ na virudhyate, prakārabhūtaśarīragatānāṃ doṣāṇāṃ prakāriṇyātmanyaprasaṅgāt, pratyuta niratiśayaiśvaryāpādanena guṇāyaiva bhavatīti pūrvamevoktam / yaduktaṃ jīvasya sarva-tādātmyamupapadyata iti / tadasat; jīvānāṃ pratiśarīraṃ bhinnānāmanyonyatādātmyāsambhavāt / muktasyāpyanava-cchinnasvarūpasyāpi jagattādātmyaṃ jagajjanmasthitipralayakāraṇatvanimittaṃ na sambhavatīti "jagadyvāpāravarjam"
1.2.2
ityatra vakṣyate / jīvakarmanimittatvājjagajjanmasthitilayānāṃ sa eva kāraṇamityapi na sādhīyaḥ, tatkarmani-mittatve'pīśvarasyaiva jagatkāraṇatvāt / ataḥ paramātmaivātra brahmaśabdābhidheyaḥ / imameva sūtrārthamabhiyuktā bahumanvate / yadāha vṛttikāraḥ "sarvaṃ khalviti sarvātmā brahmeśaḥ" iti //
1.2.2 vivakṣitaguṇopapatteśca

p2.3

1.2.2
vakṣyamāṇāśca guṇāḥ paramātmanyevopapadyante "manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpassatyasaṅkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmassarvagandhaḥ sarvarasassarvamidamabhyātto'vākyanādaraḥ" iti / manomayaḥ-pariśuddhena manasaikena grāhyaḥ, vivekavimokādisādhanasaptakānugṛhītaparamātmopāsananirmalīkṛtena hi manasā gṛhyate / anena heya-pratyanīkakalyāṇaikatānatayā sakaletaravilakṣaṇasvarūpatocyate; malinamanobhirmalinānānāmeva grāhyatvāt / prāṇaśarīraḥ-jagati sarveṣāṃ prāṇānāṃ dhārakaḥ, prāṇoyasya śarīram ādheyaṃ vidheyaṃ śeṣabhūtañca sa prāṇaśarīraḥ /
1.2.2
ādheyatvavidheyatvaśeṣatvāni śarīraśabdapravṛttinimittānītyupapādayiṣyate / bhārūpaḥ-bhāsvararūpaḥ, aprākṛta-svāsādhāraṇaniratiśayakalyāṇadivyarūpatvena niratiśayadīptiyukta ityarthaḥ / satyasaṅkalpaḥ-apratihatasaṅkalpaḥ / ākāśātmā-ākāśavat sūkṣmasvacchasvarūpaḥ, sakaletarakāraṇabhūtasyākāśasyāpyātmabhūta iti vā ākā-śātmā, svayaṃ ca prakāśate anyānapi prakāśayatīti vā ākāśātmā / sarvakarmā-kriyata itikarma, sarvaṃ jaga-dyasya karma asau sarvakarmā; sarvā vā kriyā yasyāsau sarvakarmā / sarvakāmaḥ-kāmyanta iti kāmāḥ, bhogyabho-gopakaraṇādayaḥ, te pariśuddhāḥ sarvavidhāstasya santītyarthaḥ / sarvagandhassarvarasaḥ-"aśabdamasparśam" ityādinā prākṛtagandharasādiniṣedhādaprākṛtāḥ svāsādhāraṇā niravadyāḥ niratiśayāḥ kalyāṇāḥ svabhogyabhūtāḥ sarvavidhāḥ gandharasāstasya santītyarthaḥ / sarvamidamabhyāttaḥ-uktaṃ rasaparyantaṃ sarvamidaṃ kalyāṇaguṇajātaṃ svīkṛtavān / "abhyāttaḥ" iti "bhuktā brāhmaṇāḥ" itivatkarttari ktaḥ pratipattyavyaḥ / avākīvākaḥ uktiḥ, so'sya nāstīti
1.2.3
avākī / kuta ityāha anādara iti / avāptasamastakāmatvenādattarvyābhāvādādararahitaḥ / ata eva avākī-ajalpākaḥ, paripūrṇaiścaryatvādbrahmādistambaparyantaṃ nikhilaṃ jagattṛṇīkṛtya joṣamāsīna ityartaḥ / ta ete viva- kṣitā guṇāḥ paramātmanyevopapadyante //
1.2.3 anupapattestu na śārīraḥ

p2.4

1.2.3
tamimaṃ guṇasāgaraṃ paryālocayatāṃ khadyotakalpasya śarīrasambandhanibandhanāparimitaduḥkhasaṃbandhayogyasya
1.2.4
baddhamuktāvasthasya jīvasya prastutaguṇaleśasambandhagandho'pi nopapadyata iti nāsmin prakaraṇe śārīraparigraha- śaṅkā jāyata ityarthaḥ //
1.2.4 karmmakartṛvyapadeśācca

p2.5

1.2.4
"etamitaḥ pretyabhisambhavitāsmi" iti prāpyatayā paraṃ brahma vyapadiśyate, prāptṛtayā ca jīvaḥ, ataḥ prāptā jīva upāsakaḥ, prāpyaṃ paraṃ brahmopāsyamiti prāpturanyadevedamiti vijñāyate //
1.2.5 śabdaviśeṣāt

p2.6

1.2.5
"eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye" iti śārīraḥ ṣaṣṭhayā nirdiṣṭaḥ, upāsyastu prathamayā / evaṃ samānaprakaraṇe vājināñca
1.2.6
mantarātman puruṣo hiraṇyamayo yathā jyotiradhūmam" iti / atra "antarātman" iti saptamyantena śārīro nirdiśyate; "puruṣo hiraṇyamayaḥ" iti prathamayopāsyaḥ, ataḥ para evopāsyaḥ // itaśca śārīrādanyaḥ -
1.2.6 smṛteśca

p2.7

1.2.6
"sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca" "yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam" "īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati / bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā / tameva śaraṇaṃ gaccha" iti ca śārīrakamupāsakaṃ paramātmānaṃ copāsyaṃ smṛtirdarśayati //
1.2.7 arbhakaukastvāttadyvapadeśācca neti cenna nicāyyatvādevaṃ vyomavacca

p2.8

1.2.7
alpāyatanatvamarbhakaukastvam; tadyvapadeśaḥ-alpatvavyapadeśaḥ / "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye" ityaṇīyasi hṛdayāyatane sthitatvāt "aṇīyān vrīhervā yavādvā" ityādinā'ṇīyastvasya svarūpeṇa vyapadeśācca nāyaṃ paramātmā, api tu jīva eva; "sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ" ityādibhiḥ para-mātmano'paricchinnatvāvagamāt, jīvasya cārāgramātratvavyapadeśāditi cet / naitadevam; paramātmaiva hyaṇī-yānityevaṃ nicāyyatvena vyapadiśyate; evaṃ nicāyyatvena evaṃ draṣṭavyatvena, evamupāsyatveneti yāvat / na punaraṇīyastvamevāsya svarūpamiti; vyomavaccāyaṃ vyapadiśyate, svābhāvikaṃ mahattvaṃ cātraiva vyapadiśyate "jyā-yān pṛthivyā jyāyānantarikṣājjyāyān divo jyāyānebhyo lokebhyaḥ" iti / ata upāsanārthamolpatva vyapadeśaḥ /
1.2.7
tathā hi "sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta" iti sarvotpattipralayakāraṇatvena sarvasyātmatayā'nu-praveśakṛtajīvayitṛtvena ca sarvātmakaṃ brahmopāsītetyupāsanaṃ bidhāya "atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmiṃ-lloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati" iti yathopāsanaṃ prāpyasiddhimabhidhāya "sa kratuṃ kurvīta" iti guṇavidhā-nārthamupāsanamanūdya "manomayaḥ prāṇaśarīro bhāsarūpassatyasaṅkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmassarvagandha-ssarvarasassarvamidamabhyātto'vākyanādaraḥ" iti jagadaiśvaryaviśiṣṭasya svarūpaguṇāṃścopādeyān pratipādya "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye'ṇīyān vrīhervā yavādvā sarṣapādvā śyāmākādvā śyāmākataṇḍulādvā" ityupāsakasya hṛdaye'ṇī-yastvena tadātmatayopāsyasya paramapuruṣasyopāsanārthamavasthānamuktavā "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaye jyāyān pṛthivyā jyāyānantarikṣājjyāyān divo jyāyānebhyo lokebhyaḥ sarvakarmā sarvakāmassarvagandhassarvarasassarvamidamabhyātto-'vākyanādaraḥ" ityantarhṛdaye'vasthitasyopāsyamānasya prāpyākāraṃ nirdiśya "eṣa ma ātmā'ntarhṛdaya etadbrahma" ityevambhūtaṃ paraṃ brahma
paramakāruṇyenāsmaduccicīvayiṣayā'smaddhṛdaye sannihitamitīdamanusandhānaṃ vidhāya "etamitaḥ pretyābhisambhavitā'smi" iti yathopāsanaṃ prāptiniśyānusandhānaṃ ca vidhāya "iti yasya syādaddhā na vicikitsā-'sti" ityevaṃvidhaprāpyaprāptiniścayopetasyopāsakasya prāptau na saṃśayo'stītyupasaṃhṛtam / ata upāsanārthamarbhakau-kastvamaṇīyastvañca //
1.2.8 sambhogaprāptiriti cenna vaiśeṣyāt

p2.9

1.2.8
jīvasyeva parasyāpi brahmaṇaḥ śarīrārnvarttitvamabhyupagatañcet tadvadeva śarīrasambandhaprayuktasukhaduḥkhopabhoga-prāptiriti cet / tanna hetuvaiśeṣyāt / na hi śarīrāntarvarttitvameva sukhaduḥkhopabhogahetuḥ, api tu puṇyapāparūpa-karmaparavaśatvam; tattvapahatapāpmanaḥ paramātmano na sambhavati / tathā ca śrutiḥ "tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyana-śnannanyo abhicākaśīti" iti //
1.2.9
yadi paramātmā na bhoktā, evaṃ tarhi sarvatra bhoktṛtayā pratīyamāno jīva eva syādityāśaṅkayāha -
1.2.9 attā carācaragrahaṇāt

p2.10

1.2.9
kaṭhavallīṣvāmnāyate "yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odanaḥ / mṛtyurpasyopasecanaṃ ka hatthā veda yatra saḥ" iti /atraudanopasecanasūcito'ttā kiṃ jīva eva, uta paramātmā ? iti sandihyate / kiṃ yuktam ?
1.2.9
jīva iti / kutaḥ? bhoktṛtvasya karmanimittatvāt jīvasyaiva tatsambhavāt /
atrocyate-attā carācaragrahaṇāt / attā paramātmaiva / kutaḥ ? carācaragrahaṇāt-carācarasya kṛtsnasya attṛtvaṃ hi tasyaiva sambhavati / na cedaṃ karmanimittaṃ bhoktṛtvam, api tu jagajjanmasthitilayahetubhūtasya parasya brahmaṇo viṣṇossaṃhartṛtvam "so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam" ityatraiva darśanāt, tathā ca "mṛtyuryasyopase-canam" iti vacanāt "brahma ca kṣatrañca" iti kṛtsnaṃ carācaraṃ jagadihādanīyaudanatvena gṛhyate / upasecanaṃ hi nāma
1.2.9
svayamadyamānaṃ sadanyasyādanahetuḥ, ata upasecanatvena mṛtyorapyadyamānatvāttadupasicyamānasya kṛtsnasya brahma-kṣatrapūrvakasya jagataścarācarasyādanamatra vivakṣitamiti gamyate / īdṛśaṃ cādanamupasaṃhāra eva; tasmādīdṛśaṃ jaga-dupasaṃhāritvarūpaṃ bhoktṛtvaṃ paramātmana ṣava //
1.2.10 prakaraṇācca

p2.11

1.2.10
prakaraṇañcedaṃ parasyaiva brahmaṇaḥ "mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati " "nāyamātmā pavacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena / yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām" iti hi prakṛtam / "ka itthā veda yatra saḥ" ityapi hi tatprasādādṛte tasya duravabodhatvameva pūrvaprastutaṃ pratyabhijñāyate //
atha syāt-nāyaṃ brahmakṣetraudanasūcitaḥ puruṣo'pahatapāpmā paramātmā; anantaraṃ "ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhye / chāyātapau brahmavido vadanti pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ" iti karmaphalabhoktureva
1.2.10
sadvitīyasyābhidhānāt / dvitīyaśca prāṇo buddhirvā syāt / ṛtapānaṃ hi karmaphala bhoga eva; sa ca paramātmano na sambhavati;
buddhiprāṇayostu bhokturjīvasyopakaraṇabhūtayoryathākathañcitpāne'nvayassambhavatīti tayoranyatareṇa-
1.2.11
sadvitīyo jīva eva pratipādyate / tadekaprakaraṇatvātpūrvaprastuto'ttāpi sa eva bhavitumarhatīti / tatrocyate
1.2.11 guhāṃ praviṣṭāvātmānauhi taddarśanāt

p2.12

1.2.11
na prāṇajīvau buddhijīvau vā guhāṃ praviṣṭau ṛtaṃ pibantāvityucyate, api tu jīvaparamātmānau hi tathā vyapadiśyete / kutaḥ? taddarśanāt / asmin prakaraṇe jīvaparayoreva guhāpraveśavyapadeśo dṛśyate / paramātmanastā- vat "taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭaṃ purāṇam / adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti" iti / jīvasyāpi "yā prāṇena sambhavatyaditirdevatāmayī / guhāṃ praviśya tiṣṭhantī yā bhūtebhirvya- jāyata" iti / karmaphalānyattatyiditirjjīva ucyate / prāṇena sambhavati-prāṇena saha varttate / devatāmayī-indri-yādhīnabhogā / guhāṃ praviśya tiṣṭhantī-hṛdayapuṇḍarīkodaravarttinī / bhūtebhirvyajāyata-pṛthivyādibhirbhūtaissahitā devādirūpeṇa vividhā jāyate / evañca sati "ṛtaṃ pibantau" iti vyapadeśaḥ chatriṇo gacchantītivatpratipattavyaḥ /
1.2.12
yadvā-prayojyaprayojakarūpeṇa pāne kartṛtvaṃ jīvaparayorupapadyate //
1.2.12 viśeṣaṇācca

p2.13

1.2.12
asmin prakaraṇe jīvaparamātmānāvevopāsyatvopāsakatvaprāpyatvaprāptṛtvaviśiṣṭau sarvatra pratipādyete / "brahma-jajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti" iti / brahmajajño jīvaḥ, brahmaṇo jātatvāt jñatvācca; taṃ devamīḍyaṃ viditvā-jīvātmānamupāsakaṃ brahmātmakatvenāvagamyetyarthaḥ / tathā "yasseturījānānāmakṣaraṃ brahma yatparam / abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketaṃ śakemahi" ityupāsyaḥ paramātmocyate / nāciketam-nāciketasya karmaṇaḥ prāpyamityarthaḥ / "ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca" ityādinā upāsako jīva ucyate / tathā "vijñānasārathiryastu manaḥpragrahavānnaraḥ / so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam" iti prāpyaprāptārāvabhi-dhīyete jīvaparamātmānau / ihāpi chāyātapāvityajñatvasarvajñatvābhyāṃ viśiṣya vyapadiśyete //
1.2.12
atha syāt "yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye'stītyeke nāyamastīti caike" iti jīvasvarūpayāthātmyapraśnopa-kramātsarvamidaṃ prakaraṇaṃ jīvaparamiti pratīyata iti / naitadevam, na hi jīvasya dehātiriktasyāstitvanāsti-tvaśaṅkāyā'yaṃ praśnaḥ, tathā sati pūrvavaradvayavaraṇānupapatteḥ / tathā hi; pituḥ sarvavedasadakṣiṇakratusamāptivelāyāṃ dīyamānadakṣiṇāvaiguṇyena kratuvaiguṇyaṃ manyamānena kumāreṇa naciketasā āstikāgresareṇa svātmadānenāpi pituḥ kratusādguṇyamicchatā "kasmai māṃ dāsyasi" ityasakṛt pitaraṃ pṛṣṭavatā svanibarndharuṣṭipitṛvacanāt mṛtyu- sadanaṃ praviṣṭena svasadanātproṣuṣi yame tadadarśanāttatra tisro rātrīrupoṣuṣā svopavāsabhītatatpratividhānapravṛtta-mṛtyupratte varatraye āstikyātirekātprathamena vareṇa svātmānaṃ prati pituḥ prasādo vṛtaḥ, etañca sarvaṃ dehātiri-ktamātmānamajānato nopapadyate / dvitīyena ca vareṇottīrṇadehātmānubhāvyaphalasādhanabhūtāgnividyā vṛttā, tadapi dehātiriktātmānabhijñasya na sambhavati / atastṛtīyena vareṇa yadidaṃ vriyate "yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye astītyeke nāyamastīti caike / etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ" iti; atra paramapuruṣārtha-rūpabrahmaprāptilakṣaṇamokṣayāthātmyavijñānāya tadupāyabhūtaparamātmopāsanaparātmatattvajijñāsayā'yaṃ praśnaḥ kriyate /
1.2.12
evañca "yeyaṃ prete" iti na śarīraviyogamātrābhiprāyam, api tu sarvabandhavinirmokṣaḥbhiprāyam / yathā "na pretya sañjñā'sti" iti
/ ayamarthaḥ,-mokṣādhikṛte manuṣye prete-sarvabandhavinirmukte tatsvarūpaviṣayā vādivipratipatti-
1.2.12
nimittāstināstyātmikā yeyaṃ vicikitsā tadapanodanāya tatsvarūpayāthātmyaṃ tvayā'nuśiṣṭo'haṃ vidyāṃ jā-nīyāmiti / tathā hi bahudhā vipratipadyante kecidvittimātrasyātmanaḥ svarūpocchittilakṣaṇaṃ mokṣamācakṣate / anye vittimātrasyaiva sato avidyāstamayam / apare pāṣāṇakalpasyātmano jñānādyaśeṣavaiśeṣikaguṇocchedalakṣaṇaṃ kai-valyarūpam / apare tu apahatapāpmānaṃ paramātmānamabhyupagacchantaḥ tasyaivopādhisaṃsarganimittajīvabhāvasyopā-dhyapagamena tadbhāvalakṣaṇaṃ mokṣamātiṣṭhante / trayyantaniṣṇātāstu nikhilajagadekakāraṇasyāśeṣaheyapratyanīkā-nantajñānānandaikasvarupasya svābhāvikānavadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇākarasya sakaletaravilakṣaṇasya
1.2.12
sarvātmabhūtasya parasya brahmaṇaḥ śarīratayā prakārabhūtasyānukūlāparicchinnajñānasvarūpasya paramātmānubhavaikarasasya jīvasyānādikamarrūpāvidyātirohitasvarūpasyāvidyocchedapūrvakasvābhāvikaparamātmānubhavameva mokṣamācakṣate / tatra mokṣasvarūpaṃ tatsādhanaṃ ca tvatprasādādvidyāmiti naciketasā pṛṣṭo mṛtyuḥ tasyārthasya duravabodhatvapradarśanena vividhabhogavitaraṇapralobhanena cainaṃ parīkṣya yogyatāmabhijñāya parāvarātmatattvavijñānaṃ paramātmopāsanaṃ tatpada-prāptilakṣaṇaṃ mokṣañca "taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭam" ityārabhya "so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam" ityantena upadiśya tadapekṣitāṃśca viśeṣānupadideśeti sarvaṃ samañjasam / ataḥ paramātmaivātteti siddham / // iti atradhikaraṇam //
1.2.13 antara upapatteḥ

p2.14

1.2.13
idamāmananticchandogāḥ "ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyate / eṣa ātmeti hovāca etadamṛtametadabhayametadbrahma" iti / tatra sandehaḥ-kimayamakṣyādhāratayā nirdiśyamānaḥ puruṣaḥ pratibimbātmā, uta cakṣurindriyādhiṣṭhātādevatāviśeṣaḥ, uta jīvātmā, atha paramātmā ? iti / kiṃ yuktam ? pratibimbātmeti / kutaḥ? prasiddhavannirdeśāt; "dṛśyate" ityaparokṣābhidhānācca / jīvātmā vā, tasyāpi hi cakṣuṣi viśeṣeṇa sannidhānātprasiddhirupapadyate ? unmīlitaṃ hi cakṣurudvīkṣya jīvātmanaśśarīre sthitigatī niścinvanti / "raśmi-bhireṣo'smin pratiṣṭhitaḥ" iti śrutiprasiddhayā cakṣuḥ pratiṣṭho devatāviśeṣo vā;eṣveva prasiddhavannirdeśopapattere-ṣāmanyatamaḥ-
1.2.14
iti prāpte pracakṣmahe-antara upapatteḥ / akṣyantaraḥ paramātmā / kutaḥ ? "eṣa ātmeti hovācaitadamṛtametadabhaya-medbrahma etaṃ saṃyadvāma ityācakṣate / etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti eṣa u eva vāmaniḥ / eṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati / eṣa u eva bhāmaniḥ / eṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti" ityeṣāṃ guṇānāṃ paramātmanyevopapatteḥ //
1.2.14 sthānādivyapadeśācca

p2.15

1.2.14
cakṣuṣi sthitiniyamādayaḥ paramātmana eva "yaścakṣuṣi tiṣṭhan" ityevamādau vyapadiśyante / ataśca "ya eṣo-'kṣiṇi puruṣaḥ" iti sa eva pratīyate; ataḥ prasiddhavannirdeśaśca paramātmanyupapadyate / tata eva "dṛśyate" iti sākṣātkāravyapadeśo'pi yogibhirdṛśyamānatvādupapadyate //
1.2.15 sukhaviśiṣṭābhidhānādeva ca

p2.16

1.2.15
itaścākṣyādhāraḥ puruṣottamaḥ "kaṃ brahma khaṃ brahma" iti prakṛtasya sukhaviśiṣṭasya brahmaṇaḥ upāsanasthānavidhānārthaṃ
1.2.15
saṃyadvādiguṇavidhānārthaṃ ca "ya eṣo'kṣiṇi puruṣaḥ" ityabhidhānāt / evakāro nairapekṣyaṃ hetordyotayati / nanvagni-vidyāvyavadhānāt "kaṃ brahma" iti prakṛtaṃ brahma neha sannidhatte / tathā hi, agnayaḥ "prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma" iti brahmavidyāmupadiśya "atha hainaṃ gārhapatyo'nuśaśāsa" ityārabhyāgnīnāmupāsanamupadidiśuḥ / na cāgnividyā brahma-vidyāṅgamiti śakyaṃ vaktum; brahmavidyāphalānantargatatadvirodhisarvāyuḥ prāptisantatyavicchedādiphalaśravaṇāt / ucyate; "prāṇo brahma" "etadamṛtametadabhayametadbrahma" ityubhayatra brahmasaṃśabdanāt / "ācāryastu te gatiṃ vaktā" ityagnivacanācca gatyupadeśātpūrvaṃ brahmavidyāyā asamāptestanmadhyagatāgnividyā brahmavidyāṅgamiti niścīyate / "atha hainaṃ gārhapatyo'nuśaśāsa" iti brahmavidyādhikṛtasyaivāgnividyopadeśācca / kiñca "vyādhibhiḥ paripūrṇo'smi" iti
1.2.15
brahmaprāptivyatiriktanānāvidhakāmopahatipūrvakagarbhajanmajarāmaraṇādibhavabhayopataptāyopakosalāya "eṣā somya te asmadvidyātmavidyā ca " iti samuccityopadeśānmokṣaikaphalātmavidyāṅgatvamagnividyāyāḥ pratīyate / evaṃ cā-ṅgatve'vagate sati phalānukīrttanamarthavāda iti gamyate / na cātra mokṣavirodhiphalaṃ kiñcicchaÜyate, "apahate pāpa-kṛtyāṃ lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāparapuruṣāḥ kṣīyante upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'-muṣmiṃśca" ityamīṣāṃ phalānāṃ mokṣādhikṛtasyānuguṇatvāt / apahate pāpakṛtyām-brahmaprāptivirodhi pāpaṃ karmā-pahanti / lokī bhavati-tadvirodhini pāpe niraste brahmalokaṃ prāpnoti / sarvamāyureti-brahmopāsanasamāpteryāvadā-yurapekṣitam, tatsarvameti / jyogjīvati-vyādhyādibhiranupahato yāvadbrahmaprāpti jīvati / nāsyāparapuruṣāḥ kṣīyante asya śiṣyapraśiṣyādayaḥ putrapautrādayopi brahmavida eva bhavanti / "nāsyābrahmavitkule bhavati" iti ca śrutyantare brahmavidyāphalatvena śrūyate / upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca-vayam agnayastamenamupabhuñjāmaḥ yādadbrahmapāpti vighnebhyaḥ paripālayāma iti / ato'gnividyāyāḥ brahmavidyāṅgatvena tatsannidhānāvirodhāt sukha-viśiṣṭaṃ prakṛtameva brahmopāsanasthānavidhānārthaṃ guṇavidhānārthaṃ cocyate / nanu "ācāryastu te gatiṃ vaktā" iti gatimātrapariśeṣaṇādācāryeṇa gatirevopadeśyeti gamyate, tatkathaṃ sthānaguṇavidhyathartocyate / tadabhidhīyate
1.2.16
"ācāryastu te gatiṃ vaktā" ityasyāyamabhiprāyaḥ,- brahmavidyāmanupadiśya proṣuṣi gurau tadalābhādanāśvāsamu-pakosalamujjīvayituṃ svaparicaraṇaprītā gārhapatyādayo gurauragnayastasmai brahmasvarūpamātraṃ tadaṅgabhūtāṃ cāgnividyā-mupadiśya "ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ prāpat" iti śrutyarthamālocya sādhutamatvaprāptyarthamācārya evāsya saṃyadvāmatvādiguṇakaṃ brahma tadupāsanasthānamarcirādikāṃ ca gatimupadiśatviti matvā "ācāryastu te gatiṃ vaktā" ityavocan / gatigrahaṇamupadeśyavidyāśeṣapradarśanārtham / ata evācāryo'pi "ahaṃ tu te tadvakṣyāmi yathā puṣka-rapalāśa āpo na śliṣyante evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate" ityupakramya saṃyadvāmatvādikalyāṇaguṇaviśiṣṭaṃ brahmākṣisthānopāsyamarcirādikāñca gatimupadideśa / ataḥ "kaṃ brahma khaṃ brahma" iti sukhaviśiṣṭasya prakṛtasyaiva brahmaṇo'trābhidhānādayamakṣyādhāraḥ paramātmā /
nanu ca "kaṃ brahma khaṃ brahma" iti paraṃ brahmābhihitamiti kathamavagamyate ? yasyehākṣyādhāratayā'bhidhānaṃ brūṣe / yāvatā "kaṃ brahma khaṃ brahma" iti prasiddhākāśalaukikasukhayoreva brahmadṛṣṭivirdhīyata iti pratibhāti "nāma brahma" "mano brahma" ityādivacanasārūpyāt / tatrāha -
1.2.16 ata eva ca sa brahma

p2.17

1.2.16
yatastatra "yadeva kaṃ tadeva kham" iti sukhaviśiṣṭasyākāśasyābhidhānam; ata eva khaśabdābhidheyassaḥ ākāśaḥ
1.2.16
paraṃ brahma / etaduktaṃ bhavati; agnibhiḥ "prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma" ityukte upakosala uvāca "vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahma kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmi" iti / asyāyamabhiprāyaḥ-na tāvatprāṇādipratīkopāsanamagnibhi-rabhihitam, janmajarāmaraṇādibhavabhayabhītasya mumukṣorbrahmopadeśāya pravṛttatvāt, ato brahmaivopāsyamupadiṣṭam / tatra prasiddhaiḥ prāṇādibhissamānādhikaraṇaṃ brahma nirdiṣṭam, teṣu ca prāṇaviśiṣṭatvaṃ jagadvidharaṇayogena vā prāṇa-śarīratayā prāṇasya niyantṛtvena vā brahmaṇa upapadyata iti "vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahma" ityuktavān / tathā sukhākāśayorapi brahmaṇaḥ śarīratayā tanniyāmyatvena viśeṣaṇatvam; utānyonyavyavacchedakatayā niratiśayā-
1.2.16
nandarūpabrahmasvarūpasamarpaṇaparatvena vā ? tatra pṛthagbhūtayoḥ śarīratayā viśeṣaṇatve vaiṣayikasukhabhūtākāśayo-rniyāmakatvaṃ brahmaṇaḥ syāditi svarūpāvagatirna syāt, anyonyavyavacchedakatve aparicchinnānandaikasvarūpatvaṃ brahmaṇaḥ syādityantaraprakāranirdidhārayiṣayā "kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmi" ityuktavān / upakosalasyemamāśayaṃ jānanto'gnayaḥ "yadvā va kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kam" ityūcire / brahmaṇassukharūpatvamevāparicchinnamityarthaḥ / ataḥ prāṇaśarīratayā prāṇaviśiṣṭaṃ yadbrahma tadevāparicchinnasukharūpaṃ ceti nigamitam, "prāṇañca hāsmai tadākāśaṃ cocuḥ" iti / ataḥ "kaṃ brahma khaṃ brahma" ityatrāparicchinnasukhaṃ brahma pratipāditamiti paraṃ brahmaiva tatra prakṛtam, tadeva cātrākṣyādhāratayā'bhidhīyata ityakṣyādhāraḥ paramātmā /
1.2.17 śrutopaniṣatkagatyabhidhānācca

p2.18

1.2.17
śrutopaniṣatkasya-adhigataparamapuruṣayāthātmyasyānusandheyatayā śrutyantarapratipādyamānā arcirādikā- gatiryā tāmapunarāvṛttilakṣaṇaparamapuruṣaprāptikarīmupakosalāyākṣipuruṣaṃ śrutavate "te'rciṣamevābhisambhavantya-rciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣam" ityārabhya "candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo'mānavassa enān brahma gamayatyeṣa devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvarttaṃ nāvarttante" ityantenopadiśati; ato'pyayamakṣipuruṣaḥ paramātmā //
1.2.18 anavasthiterasambhavācca netaraḥ

p2.19

1.2.18
pratibimbādīnāmakṣiṇi niyamenānavasthānādamṛtatvādīnāṃ ca nirupādhikānāṃ teṣvasambhavānna paramātmana itaraḥ, chāyādirakṣipuruṣo bhavitumarhati / pratibimbasya tāvatpuruṣāntarasannidhānāyattatvānna niyamenāvasthāna-sambhavaḥ / jīvasyāpi sarvendriyavyāpārānuguṇatvāya sarvendriyakandabhūte sthānaviśeṣe vṛttiriti cakṣuṣi nāva-
1.2.18
sthānam / devatāyāśca "raśmibhireṣo'smin pratiṣṭhitaḥ" iti raśmidvāreṇāvasthānavacanāddeśāntarāvasthitasyā-
1.2.18
pīndriyādhiṣṭhānopapatterna cakṣuṣyavasthānam / sarveṣāmevaiṣāṃ nirupādhikāmṛtatvādayo na sambhavantyeva; tasmāda-kṣipuruṣaḥ paramātmā // iti antarādhikaraṇam //
1.2.19
"sthānādivyapadeśācca" ityatra "yaścakṣuṣi tiṣṭhan" ityādinā pratipādyamānaṃ cakṣuṣi sthitiniyamanādikaṃ paramātmana eveti siddhaṃ kṛtvā'kṣipuruṣasya paramātmatvaṃ sādhitam / idānīṃ tadeva samarthayate-
1.2.19 antaryyāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt

p2.20

1.2.19
kāṇvā mādhyandināśca vājasaneyinaḥ samāmananti "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ" iti / evamambvagnyanta-
1.2.19
rikṣavāyvādityadikcandratārakākāśatamastejassu daiveṣu ca sarveṣu bhūteṣu prāṇavākcakṣuḥśrotramanastvagvijñāna-retassvātmātmīyeṣu ca tiṣṭhantaṃ tattadantarabhūtaṃ tattadavedyaṃ tattaccharīrakaṃ tattadyamayantaṃ kañcinnirdiśya "eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ" ityupadiśyate / mādhyandinapāṭhe tu "yassarveṣu lokeṣu tiṣṭhan" "yassarveṣu vedeṣu" "yassa- rveṣu yajñeṣu" iti ca paryāyāḥ, "yo vijñāne tiṣṭhan" ityasya paryāyasya sthāne "ya ātmani tiṣṭhan" iti paryāyaḥ / "sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ" iti ca viśeṣaḥ / tatra saṃśayate-kimayamantaryāmī pratyagātmā; uta paramātmā ? iti / kiṃ yuktam ? pratyagātmeti / kutaḥ? vākyaśeṣe "draṣṭā śrotā" iti karaṇāyattajñānatāśruteḥ / evaṃ draṣṭurevāntaryā-mitvopadeśāt "nānyato'sti draṣṭā" iti draṣṭrantaraniṣedhācceti /
1.2.19
evaṃ prāpte'bhidhīyate-antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt / adhidaivādhilokādipadacihniteṣu vākyeṣu śrūyamāṇo'ntaryāmyapahatapāpmā paramātmā nārāyaṇaḥ / kāṇvapāṭhasiddhebhyo'dhidaivādimadybho vākyebhyo-'dhikānyadhilokādimanti vākyāni mādhyandinapāṭhe santīti jñāpanārthamadhidaivādhilokādiṣvityubhayorupā-dānam / tadevamubhayeṣvapi vākyeṣvantaryāmī paramātmetyarthaḥ / kutaḥ? taddharmavyapadeśāt / paramātmadharmo hyayam; yadeka eva san sarvalokasarvabhūtasarvadaivādīnniyamayatīti / tathā hyuddālakapraśnaḥ "ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāni yo'ntaro yamayati" ityupakramya "tamantaryāmiṇaṃ brūhi" iti tasya cottaram "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan" ityārabhyoktam / tadetatsarvān lokān sarvāṇi ca bhūtāni sarvān devān sarvān vedān sarvāṃśca yajñā-nantaḥpraviśya sarvaprakāraniyamanaṃ sarvaśarīratayā sarvasyātmatvaṃ ca sarvajñātsatyasaṅkalpātpuruṣottamādanyasya na sambhavati / tathā hi "antaḥ praviṣṭhaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā" "tatsṛṣṭvā / tadevānuprāviśat / tadanupraviśya / sacca tyaccābhavat" ityādīnyaupaniṣadāni vākyāni paramātmana eva sarvasya praśāsitṛtvaṃ sarvasyātmatvamityādīni vadanti / tathā subālopaniṣadi "naiveha kiñcanāgra āsītamūlamanādhāramimāḥ prajāḥ prajāyante divyo deva eko
1.2.19
nārāyaṇaḥ / cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca nārāyaṇaḥ / śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca nārāyaṇaḥ" ityārabhya "antaśśarīre nihito guhāyāmaja eko nityaḥ yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantare sañcaran yaṃ pṛthivī na veda yasyāpaśśarīram" ityādi, "yasya mṛtyuḥ śarīraṃ yo mṛtyumantare sañcaran yaṃ mṛtyurna veda eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" iti parasyaiva brahmaṇaḥ sarvātmatvaṃ sarvaśarīratvaṃ sarvasya niyantṛtvaṃ ca pratipādyate / svā-bhāvikaṃ cāmṛtatvaṃ paramātmana eva dharmaḥ / na ca parasyātmanaḥ karaṇāyattaṃ draṣṭṛtvādikam, api tu svabhāvata eva sarvajñatvātsatyasaṅkalpatvācca svata eva / tathā ca śrutiḥ "paśyatyacakṣussa #ṛṇotyakarṇaḥ apāṇipādo javano
1.2.19
grahītā" iti / na ca darśanaśravaṇādiśabdāścakṣurādikaraṇajanmano jñānasya vācakāḥ, api tu rūpādisākṣātkā-rasya / sa ca rūpādisākṣātkāraḥ karmatirohitasvābhāvikajñānasya jīvasya cakṣurādikaraṇajanmā, parasya tu svata eva / "nānyo'to'sti draṣṭā" ityetadapi pūrvavākyoditānniyanturdraṣṭuranyo draṣṭā nāstīti vadati / "yaṃ pṛthivī na
1.2.20
veda" "yamātmā na veda" ityevamādibhirvākyaiḥ pṛthivyātmādiniyāmyairanupalabhyamāna eva niyamayatīti yatpūrva-muktam, tadeva "adṛṣṭo draṣṭā aśrutśś#otā" iti nigamayya "nānyo'to'sti draṣṭā" ityādinā tasya niyantu-
rniyantrantaraṃ niṣidhyate / "eṣa ta ātmā" "sa ta ātmā" iti ca ta iti vyatirekavibhaktinirdiṣṭasya jīva-syātmatayopadiśyamānontaryāmī na pratyagātmā bhavitumarhati /
1.2.20 na ca smārttamataddharmābhilāpācchārīraśca

p2.21

1.2.20
smārttam-pradhānam, śārīraḥ-jīvaḥ, smārttañca śārīraśca nānyaryāmī / ataddharmābhilāpāt-tayorasambhāvita-
1.2.21
dharmābhilāpāt / svabhāvata eva sarvasya draṣṭṛtvam sarvasya niyantṛtvam sarvasyātmatvam svata evāmṛtatvaṃ ca tayorna sambhāvanāgandhamarhati / etaduktambhavati; yathā smārttamacetanaṃ sarvajñatvaniyantṛtvasarvātmatvādikaṃ nārhati tathā jīvopyataddharmatvāditi / amīṣāṃ guṇānāṃ paramātmanyanvayaḥ pratyagātmani vyatirekaśca sūtradvayena darśitaḥ / nira-pekṣaṃ ca hetvantaramāha -
1.2.21 ubhaye'pi hi bhedenainamadhīyate

p2.22

1.2.21
ubhaye-mādhyandināḥ kāṇvāśca, antaryāmiṇo niyāmyatvena vāgādibhiracetanaissamam evam śārīramapi vibhajyādhīyate "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati
1.2.21
sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ" iti mādhyandināḥ, "yo vijñāne tiṣṭhan" iti ca kāṇvāḥ, paramātmaniyāmyatayā tasmādvilakṣaṇatvenainamadhīyata ityarthaḥ / ato'ntaryāmī pratyagātmano vilakṣaṇo'pahatapāpmā paramātmā nārāyaṇa iti siddham // ityantaryāmyadhikaraṇam //
1.2.22 adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ

p2.23

1.2.22
atharvaṇikā adhīyate "atha parāyayā tadakṣaramadhigamyate / yattadadreśyamagrāhyamagotra-mavarṇamacakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam / nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ" iti; tathottaratra "akṣarātparataḥ paraḥ" iti / tatra sandihyate-kimihādṛśyatvādiguṇakamakṣaramakṣarāt parataḥ paraśca
1.2.22
prakṛtipuruṣau, athobhayatra paramātmaiva ? iti / kiṃ tāvatprāptam ? prakṛtipuruṣāviti / kutaḥ ? asyākṣaraya
1.2.22
"adṛṣṭo draṣṭā" ityādāviva na draṣṭṛtvādiścetanadharmaviśeṣa iha śrūyate, "akṣarāt parataḥ paraḥ" iti ca sarvasmādvi-kārātparabhūtādakṣarādasmātparaḥ kṣetrajñaḥ samaṣṭipuruṣaḥ pratipādyate / etaduktambhavati-rūpādimatsthūlarūpācetana-pṛthivyādibhūtāśrayaṃ dṛśyatvādikaṃ pratiṣidhyamānaṃ pṛthivyādisajātīyasūkṣmarūpācetanamevopasthāpayati, tacca pradhānameva / tasmātparatvañca samaṣṭipuruṣasyaiva prasiddham / tadadhiṣṭhitañca pradhānaṃ mahadādiviśeṣaparyantaṃ vikārajātaṃ
1.2.22
prasūta iti tatra dṛṣṭāntā upanyasyante "yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhṇate ca yathā pṛthivyāmoṣadhayassambhavanti / yathā sataḥ puruṣātkeśalomāni tathā akṣarātsambhavatīha viśvam" sati / ato'smin prakaraṇe pradhānapuruṣāveva prati-pādyete- iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ-adṛśyatvādiguṇako dharmoktiḥ / adṛśyatvādiguṇako'kṣarātparataḥ paraśca paramapuruṣa eva / kutaḥ ? taddharmokteḥ "yassarvajñassarvavit" ityādinā sarvajñatvādikāstasyaiva dharmā ucyante; tathā hi "yayā tadakṣaramadhigamyate" ityādinā adṛśyatvādiguṇakamakṣaramabhidhāya "akṣarātsambhavatīha viśvam" iti tasmā-dviśvasambhavañcābhidhāya "yassarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ / tasamādetadbrahma nāmarūpamannañca jāyate" iti
1.2.22
bhūtayonerakṣarasya sarvajñatvādiḥ pratipādyate / paścāt "akṣarātparataḥ paraḥ" iti ca prakṛtamadṛśyatvādiguṇakaṃ bhūta-yonyakṣaraṃ sarvajñameva paratvena vyapadiśyate; ataḥ "akṣarātparataḥ paraḥ" ityakṣaraśabdaḥ pañcamyantaḥ prakṛtamadṛśyatvādi-
1.2.23
guṇakamakṣaraṃ nābhidhatte, tasya sarvajñasya viśvayonessarvasmātparatvena tasmādanyasya paratvāsambhavāt, ato'trā-kṣaraśabdo bhūtasūkṣmamacetanaṃ brūte // itaśca na pradhānapuruṣau -
1.2.23 viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyāñca netarau

p2.24

1.2.23
viśinaṣṭi hi prakaraṇam-pradhānācca puruṣācca bhūtayonyakṣaraṃ vyāvarttayatītyarthaḥ, ekavijñānena sarvavijñāna-pratijñopapādanādibhiḥ / tathā tābhyāmakṣarasya bhedaśca vyapadiśyate "akṣarātparataḥ paraḥ" ityādinā / tathā hi "sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmatharvāya jyeṣṭhaputrāya prāha" iti sarvavidyāpratiṣṭhābhūtā brahmavidyā prakrāntā; paravidyaiva
1.2.23
ca sarvavidyāpratiṣṭhā tāmimāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāṃ vidyāṃ caturmukhātharvādiguruparamparayā'ṅgirasā prāptāṃ jijñāsuḥ "śaunako ha vai mahāśālo'ṅgirasaṃ vidhivadupasannaḥ papraccha kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati" iti / brahmavidyāyāssarvavidyāśrayatvādbrahmavimānena sarvaṃ vijñātaṃ bhavatītikṛtvā brahmasvarūpamanena pṛṣṭam; "tasmai sa hovāca dve vidye veditavye iti ha sma yadbrahmavido vadanti parā caivāparā ca" iti / brahmaprepsunā dve vidye vedi-tavye, brahmaviṣaye parokṣāparokṣarūpe dve vijñāne upādeye ityarthaḥ / tatra parokṣaṃ śāstrajanyaṃ jñānam, aparokṣaṃ yoga-janyam; tayorbrahmaprāptyupāyabhūtamaparokṣaṃ jñānam tacca bhaktirūpāpannam "yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ" ityatraiva viśeṣyamāṇatvāt; tadupāyaścāgamajanyaṃ vivekādisādhanasaptākānugṛhītaṃ jñānam "tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena" iti śruteḥ / āha ca bhagavān parāśaraḥ "tatprāptiheturjñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune / āgamotthaṃ vivekācca dvidhā jñānaṃ tathocyate" iti / "tatrāparā ṛgvedo yajurvedaḥ" ityādinā "dharmaśāstrāṇi" ityantena āgamotthaṃ brahmasākṣātkārahetubhūtaṃ parokṣajñānamuktam / sāṅgasya setihāsapurāṇasya sadhamarśāstrasya samīmāṃsasya vedasya brahmajñānotpakṣihetutvāt "atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate" ityupāsanākhyaṃ
1.2.23
brahmasākṣātkāralakṣaṇabhaktirūpāpannaṃ jñānam "yattadadreśyamagrāhyam" ityādinā parokṣāparokṣarūpajñānadvayaviṣayasya parasya brahmaṇaḥ svarūpamucyate "yarthorṇanābhissṛjate gṛhṇate ca" ityādinā / yathoktasvarūpātparasmādbrahmaṇo'- kṣarāt kṛtsnasya cetanācetanātmakaprapañcasyotpattiruktā, viśvamiti vacanānnācetanamātrasya "tapasā cīyate brahma tato'nnamabhijāyate annātprāṇo manassatyaṃ lokāḥ karmasu cāmṛtam" iti brahmaṇo viśvotpattiprakāra ucyate / tapasā-jñānena, "yasya jñānamayaṃ tapaḥ" iti vakṣyamāṇatvāt; cīyate-upacīyate; "bahu syām" iti saṅkalparūpeṇa jñānena brahma sṛṣṭayunmukhaṃ bhavatītyarthaḥ / tato'nnamabhijāyate-adyata ityannam, viśvasya bhoktṛvargasya bhogyabhūtaṃ bhūtasūkṣmamavyākṛtaṃ parasmādbrahmaṇo jāyata ityarthaḥ / prāṇamanaḥprabhṛti ca svargāpavargarūpaphalasādhanabhūtakarmapayarntaṃ sarvaṃ vikārajātaṃ tasmādeva jāyate / "yassarvajñassarvavit" ityādinā sṛṣṭayupakaraṇabhūtaṃ sārvajñyasatyasaṅkalpatvā-dikamuktam / sarvajñātsatyasaṅkalpātparasmāt brahmaṇo'kṣarādetat kāryakāraṃ brahma nāmarūpavibhaktaṃ bhoktṛbhogyarūpaṃ ca jāyate / "tadetatsatyam" iti parasya brahmaṇo nirupādhikasatyatvamucyate
"mantreṣu karmāṇi kavayo yānyapa-śyaṃstāni tretāyāṃ bahudhā santatāni / tānyācarata niyataṃ satyakāmāḥ" iti sārvajñyasatyasaṅkalpatvādikalyāṇa-guṇākaramakṣaraṃ puruṣaṃ svatassatyaṃ kāmayamānāstatprāptaye phalāntarebhyo viraktā ṛgyajussāmātharvasu kavibhi-rdṛṣṭāni varṇāśramocitāni tretāgniṣu bahudhā santatāni karmāṇyācarateti "eṣa vaḥ panthāḥ" ityārabhya "eṣa vaḥ
1.2.23
puṇyassukṛto brahmalokaḥ" ityantena karmānuṣṭhānaprakāram śrutismṛticoditeṣu karmasvekatarakarmavaidhuryepītareṣā-manuṣṭhitānāmapi niṣphalatvam ayathānuṣṭhitasya cānanuṣṭhitasamatvamabhidhāya "plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭā-daśoktamavaraṃ yeṣu karma / etacchreyo ye'bhinandanti mūḍhā jarāmṛtyū te punarevāpi yanti" ityādinā palābhisa-ndhipūrvakatvena jñānavidhuratayā cāvaraṃ karmācaratāṃ punarāvṛttimuktavā "tapaśśraddhe ye hyupavasanti" ityādinā punarapi phalābhisandhirahitaṃ jñāninā'nuṣṭhitaṃ karma brahmaprāptaye bhavatīti praśasya "parīkṣya lokān" ityādinā kevala-karmaphaleṣu viraktasya yathoditakarmānugṛhītaṃ brahmaprāptyupāyabhūtaṃ jñānaṃ jijñāsamānasya ca ācāryopasadanaṃ vidhāya "tadetatsatyaṃ yathā sudīptāt" ityādinā "so'vidyāgranthiṃ vikiratīha somya" ityantena pūrvoktasyākṣarasya bhūtayoneḥ parasya brahmaṇaḥ paramapuruṣasyānuktaisvarūpaguṇaiḥ saha sarvabhūtāntarātmatayā viśvaśarīratvena viśvarūpatvam
1.2.23
tasmādviśvasṛṣṭiṃ ca vispaṣṭamabhidhāya "āvissannihitam" ityādinā tasyaivākṣarasyāvyākṛtātparato'pi puru-ṣātparabhūtasya parasya brahmaṇaḥ paramavyomni pratiṣṭhitasyānavadhikātiśayānandasvarūpasya hṛdayaguhāyāmupāsana-prakāram upāsanasya ca parabhaktirūpatvamupāsīnasyāvidyāvimokapūrvakaṃ brahmasamaṃ brahmānubhavaphalaṃ copadiśyopa-
1.2.23
saṃhṛtam; ata evaṃ viśeṣaṇādbhedavyapadeśācca nāsmin prakaraṇe pradhānapuruṣau pratipādyete / bhedavyapadeśo'pi hi tābhyāṃ parasya brahmaṇo'tra vidyate / "divyo hyamūrttaḥ puruṣassa bāhyābhyantaro hyajaḥ / aprāṇo hyamanāśśubhro hyakṣarātparataḥ paraḥ" ityādibhiḥ, akṣarādavyākṛtātparo yaḥ samaṣṭipuruṣaḥ tasmādapi parabhūto'dṛśyatvādiguṇa-ko'kṣaraśabdābhihitaḥ paramātmetyarthaḥ / aśnuta iti vā, na kṣaratīti vā akṣaram; tadavyākṛtepi svavikāra-vyāptyā vā mahadādivannāmāntarābhilāpayogyakṣaraṇābhāvādvā'kṣaratvaṃ kathañcidupapadyate //
1.2.24 rūpopanyāsācca

p2.25

1.2.24
"agnirmūrdhā cakṣuṣī candrasūryai diśaśśrotre vāgvivṛtāśca vedāḥ / vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padybhāṃ pṛthivī hyeṣa
1.2.24
sarvabhūtāntarātmā" itīdṛśaṃ rūpaṃ sarvabhūtāntarātmanaḥ paramātmana eva sambhavati; ataśca paramātmā //
1.2.25 vaiśvānarassādhāraṇaśabdaviśeṣāt

p2.26

1.2.25
idamāmananticchandogāḥ "ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi tameva no brūhi" iti prakramya "yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste" iti / tatra sandehaḥ-kimayaṃ vaiśvānaraḥ
1.2.25
ātmā, paramātmeti śakyanirṇayaḥ, uta na ? iti / kiṃ prāptam ? aśakyanirṇaya iti / kutaḥ ?vaiśvānaraśabdasya catuṣvartheṣu prayogadarśanāt jāṭharāgnau tāvat "ayamagnivaiśvānaro yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate tasyaiṣa ghoṣo bhavati yāvadetatkarṇākapidhāya #ṛṇoti sa yadotkramiṣyan bhavati nainaṃ ghoṣaṃ śrṛṇoti" iti; mahābhūtatṛtīye ca "viśvasmā agniṃ bhuvanāya devā vaiśvānaraṃ ketumahnāmakṛṇvan" iti; devatāyāṃ ca "vaiśvānarasya sumatau syāma rājā hi kaṃ bhuvanānāmabhiśrīḥ" iti; paramātmani ca "tadātmanyeva hṛdaye'gnau vaiśvānare prāsyata" iti, "sa eṣa vaiśvānaro viśvarūpaḥ prāṇo'gnirudayate" iti ca / vākyopakramādiṣūpalabhyamānānyapi liṅgāni sarvānuguṇatayā netuṃ śakyānīti /
1.2.25
evaṃ prāpte abhidhīyate-vaiśvānarassādhāraṇaśabdaviśeṣāt / vaiśvānaraḥ-paramātmā / kutaḥ ? sādhāraṇaśabdaviśeṣāt-viśeṣyata iti viśeṣaḥ, sādhāraṇasya vaiśvānaraśabdasya paramātmāsādhāraṇairdharmairviśeṣyamāṇatvādityarthaḥ / tathā hi; aupamanyavādayaḥ pañceme maharṣayaḥ sametya "ko na ātmā kiṃ brahma" iti vicārya "uddālako ha vai bhagavanto'ya-māruṇissampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābhyāgacchāma" ityuddālakasya vaiśvānarātmavijñānamavagamya tamabhyājagmuḥ / sa coddālaka etān vaiśvānarātmajijñāsūnabhilakṣyātmanaśca tatrākṛtsnaveditvaṃ matvā "tān hovāca aśvapatirvai bhagavanto'yaṃ kekayassampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābhyāgacchāma" iti / te coddālaka-ṣaṣṭhāstamaśvapatibhyājagmuḥ / sa ca tān maharṣīn yathāhaṃ pṛthagamyarcya "na me stenaḥ" ityādinā "yakṣyamāṇo ha vai bhagavanto'hamasmi" ityantenātmano vratastathayā pratigrahayogyatāṃ jñāpayanneva brahmavidbhirapi pratiṣiddhapariharaṇīyatāṃ vihitakarmakartavyatāṃ ca prajñāpya "yāvadekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvadbhagavadybho dāsyāmi vasantu bhavantaḥ" ityavocat / te ca mumukṣavo vaiśvānaramātmānaṃ jijñāsamānāstamevātmānamasmākaṃ brūhītyavocan / tadevaṃ "ko na
1.2.26
ātmā kiṃ brahma" iti jīvātmanāmātmabhūtaṃ brahma jijñāsamānaistajjñamanvicchadbhirvaiśvānarātmajñasakāśamāgamya pṛcchyamāno vaiśvānarātmā paramātmeti vijñāyate, ātmabrahmaśabdābhyāmupakramya paścātsarvatrātmavaiśvānaraśabdābhyāṃ vyavahārācca brahmaśabdasthāne nirdiśyamāno vaiśvānaraśabdo brahmaivābhidhatta iti vijñāyate; kiñca "sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti" "tadyatheṣīkatūlamagnau protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante" iti ca vakṣyamāṇaṃ vaiśvānarātmavijñānaphalaṃ vaiśvānarātmānaṃ paraṃ brahmeti jñāpayati // itaśca vaiśvānaraḥ paramātmā -
1.2.26 smaryamāṇamanumānaṃ syāditi

p2.27

1.2.26
dyupramṛti pṛthivyantamavayavavibhāgena vaiśvānarasya rūpamihopadiśyate / tacca śrutismṛtiṣu paramapuruṣarūpatayā prasiddham / tadiha tadevedamiti smaryamāṇam, pratyabhijñāyamānaṃ vaiśvānarasya paramapuruṣatve anumānam, liṅga-mityarthaḥ / itiśabdaḥ prakāravacanaḥ / itthaṃ bhūtaṃ rūpaṃ pratyabhijñāyamānaṃ vaiśvānarasya paramātmatve anumānaṃ syāt / śrutismṛtiṣu hi paramapuruṣasyetthaṃ rūpaṃ prasiddham / yathā ātharvaṇe "agnirmūrdhā cakṣuṣi candrasūryai diśaḥ śrotre
1.2.26
vāgvivṛttāśca vedāḥ / vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padybhāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā" iti / agniriha dyulokaḥ, "asau vai loko'gniḥ" iti śruteḥ / smaranti ca munayaḥ "dyāṃ mūrdhānaṃ yasya viprā vidanti khaṃ vai nābhiṃ candrasūryau ca netre / diśaḥśrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā" iti / "yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhāṃ khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ / sūryaścakṣurddiśaḥ śrotraṃ tasmai lokātmane namaḥ" iti ca / iha ca dyuprabhṛtayo vaiśvānarasya mūrdhādyavayavenocyante / tathā hi, tairaupamanyavaprabhṛtibhirmaharṣibhiḥ "ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampra-tyadhyeṣi tameva no brūhi" iti pṛṣṭaḥ kekayastebhyo vaiśvānarātmānamupadidikṣurviśeṣapraśnānyathānupapattyā vaiśvā-narātmanyetaiḥ kiñcit jñātaṃ kiñcidajñātamiti vijñāya jñātājñātāṃśabubhutsayā tānekaikaṃ papraccha / tatra "aupa-manyava kaṃ tvamātmātmānamupāsse" iti pṛṣṭe "divameva bhagavo rājan" iti tena cokte divi tasya pūrṇavaiśvāna-rātmabudiṃdha nivartayan vaiśvānarasya dyaurmūrdheti copadiśaṃstasyā vaiśvānarāṃśabhūtāyā divassutejā iti guṇanāmadheyaṃ prācikhyapat / evaṃ satyayajñādibhirādityavāyvākāśapṛthivīnāmekaikenaikaikamupāsyamānatayā kathitānāṃ
1.2.26
"viśvarūpaḥ, pṛthagvartmā, bahulo, rayiḥ, patiṣṭhā" ityekaikaguṇanāmadheyāni vaiśvānarātmanaścakṣuḥprāṇasandehava-stipādāvayavatvaṃ copadiṣṭam / sandeho madhyakāya ucyate; ata evambhūtadyurmardhatvādiviśiṣṭaṃ paramapuruṣasyaiva rūpamiti vaiśvānaraḥ paramapuruṣa eva // punarapyanirṇayamevāśaṅkaya pariharati -
1.2.27 śabdādibhyo'ntaḥpratiṣṭhānācca neti cenna tathā dṛṣṭayupadeśādasambhavātpuruṣamapi cainamadhīyate

p2.28

1.2.27
yaduktaṃ vaiśvānaraḥ paramātmeti niścīyata iti / tanna; śabdādibhyo'ntaḥpratiṣṭhānācca jāṭharasyāpyagneriha pratīya-mānatvāt / śabdastāvadvājināṃ vaiśvānaravidyāprakaraṇe "sa eṣo'gnirvaiśvānaraḥ" iti vaiśvānarasamānādhikaraṇa-tā'gniriti śrūyate; asmin prakaraṇe ca "hṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvāhāryapacana āsyamāhavanīyaḥ" iti vaiśyā-narasya hṛdayādisthasyāgnitrayakalpanaṃ kriyate tadyadbhaktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyaṃ sa yāṃ prathamāmāhutiṃ juhuyāttāṃ juhuyāt prāṇāya svāhā" ityādinā prāṇāhutyādhāratvaṃ ca vaiśvānarasyāvagamyate / tathā vaiśvānarasyāsmin puruṣe-'ntaḥpratiṣṭhānaṃ vājasaneyinaḥ samāmananti "sa yo haitamevamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣavidhaṃ puruṣe'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda" iti / ato'gniśabdasāmānādhikaraṇyādagnitretāparikalpanātprāṇāhutyādhāramāvādantaḥpratiṣṭhānācca vaiśvānarasya jāṭha-ratvamapi pratīyata iti naikāntataḥ paramātmatvamiti cet tanna; tathā dṛṣṭayupadeśāt-pūrvoktasya trailokyaśarīrasya
1.2.27
parasya brahmaṇo vaiśvānarasya jāṭharāgniśarīratayā tadviśiṣṭasyopāsanopadeśāt / agniśabdādibhirhi na kevalo jāṭharaḥ pratipādyate, api tu jāṭharāgniviśiṣṭaḥ paramātmā / kathamidamavagamyata iti cet asambhavāt jāṭharasya kevalasya trailokyaśarīratvāsambhavāt / trailokyaśarīratayā pratipannavaiśvānarasamānādhikaraṇo jāṭharaviṣayatayā pratīyamāno'gniśabdo jāṭharaśarīratayā tadviśiṣṭaṃ paramātmānamevābhidadhātītyarthaḥ / yathoktaṃ bhagavatā "ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ / prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham" iti jāṭharānalaśarīrobhūtve-tyarthaḥ / atastadviśiṣṭasyopāsanamatropadiśyate / kiñca puruṣamapi cainamadhīyate vājasaneyinaḥ "sa eṣo'gni-
1.2.28
rvaiśvānaro yatpuruṣaḥ" iti, na jāṭharasya kevalasya puruṣatvam paratmana eva hi nirupādhikaṃ puruṣatvam, yathā "saha-sraśīrṣā puruṣaḥ" "puruṣa evedaṃ sarvam" ityādau //
1.2.28 ata eva na devatā bhūtaṃ ca

p2.29

uktebhya eva hetubhyo devatāyāśca tṛtīyasya mahābhūtasyāpi na vaiśvānaratvaprasaṅgaḥ //
1.2.29 sākṣādapyavirodhaṃ jaiminiḥ

p2.30

1.2.29
vaiśvānarasamānādhikaraṇasyāgniśabdasya jāṭharāgniśarīratayā tadviśiṣṭasya paramātmano vācakatvam, tathaiva para-mātmana upāsyatvaṃ coktam / jaiministvācāryo vaiśvānaraśabdavadagniśabdasyāpi paramātmana eva sākṣāt avya-
1.2.29
vadhānena vācakatvena na kaścidvirodha iti manyate / etaduktaṃ bhavati- yathā vaiśvānaraśabdaḥ sādhāraṇo'pi paramā-tmāsādhāraṇadharmaviśeṣito viśveṣaṃ narāṇāṃ netṛtvādinā guṇena paramātmānamevābhidadhātīti niścīyate; eva-
1.2.29
magniśabdo'pyagranayanādinā yenaiva guṇena yogājjvalane varttate, tasyaiva guṇasya nirupādhikasya kāṣṭhāgatasya paramātmani sambhavādasmin prakaraṇe paramātmāsādhāraṇardhamaviśeṣitaḥ paramātmānamevābhidhatta iti //
1.2.30
"yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānam" ityaparicchinnasya parasya brahmaṇo dyutaprabhṛtipṛthivyantapradeśasambandhinyā mātrayā paricchinnatvaṃ kathamupapadyate ? tatrāha -
1.2.30 abhivyakterityāśmarathyaḥ

p2.31

1.2.30
upāsakābhivyaktayarthaṃ prādeśamātratvaṃ paramātmana ityāśmarathya ācāryo manyate, "dyaurmūrdhā, ādityaścakṣuḥ, vāyuḥ prāṇaḥ, ākāśo madhyakāyaḥ, āpo vastiḥ, pṛthivī pādau" iti dyuprabhṛtipradeśasambandhinyā mātrayā paricchinnatvaṃ kṛtsnamabhivyāptavato vigatamānasya hyabhivyaktereva hetorbhavati //
1.2.31
mūrddhaprabhṛtyavayaviśeṣaiḥ puruṣavidhatvaṃ parasya brahmaṇaḥ kimarthamiti cet tatrāha -
1.2.31 anusmṛterbādariḥ

p2.32

1.2.31
tathopāsanārthamiti bādarirācāryo manyate / "yastvetamevamabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti" iti brahmaprāptaye hyupāsanamupadiśyate / etamevamiti uktaprakāreṇa puruṣākāramityarthaḥ / sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasu vartamānaṃ yadannam-bhogyaṃ, tadatti-sarvatra varttamānaṃ svata evānavadhikātiśayānandaṃ brahmānubhavati / yattu sarvaiḥ kamarvaśyairātmabhiḥ pratyekamananyasādhāraṇamannaṃ bhujyate tanmumukṣubhistyājyatvādiha na gṛhyate //
1.2.32
yadi paramātmā vaiśvānaraḥ, kathaṃ tarhyuraḥprabhṛtīnāṃ vedyāditvopadeśaḥ, yāvatā jāṭharāgniparigraha evaitadupapadyata ityatrāha -
1.2.32 sampatteriti jaiministathā hi darśayati

p2.33

1.2.32
asya paramātmana eva vaiśvānarasya dyuprabhṛtipṛthivyantaśarīrasya samārādhanabhūtāyāḥ upāsakairaharahaḥ kriyamā-ṇāyāḥ prāṇāhuteragnihotratvasampādanāyāyamuraḥprabhṛtīnāṃ veditvādyupadeśa iti jaiminirācāryo manyate / tathā hi paramātmopāsanocitameva phalaṃ prāṇāhutyā agnihotrasampatiṃta ca darśayatīyaṃ śrutiḥ / "sa ya idamavidvānagnihotraṃ
1.2.33
juha #oti yathāṅgārānapohya bhasmani juhāyāttādṛk tatsyāt atha ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti tasya sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasu hutaṃ bhavati tadyatheṣīkatūlamagnau protaṃ pradūyataivaṃ hāsya sarve pāpmanaḥ pradūyante" iti /
1.2.33 āmananti cainamasmin

p2.1

1.2.33
enam paramapuruṣaṃ dyumūrdhatvādiviśiṣṭaṃ vaiśvānaram asmin upāsakaśarīre prāṇāhutyādhāratvāya āmananti ca "tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāḥ" ityādinā / ayamarthaḥ-"yastvetamevaṃ prādeśamātramabhi-vimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste" iti trailokyaśarīrasya paramātmano vaiśvānarasyopāsanaṃ vidhāya "sarveṣu lokeṣu" ityādinā brahmaprāptiṃ ca phalamupadiśya asyaivopāsanasyāṅgabhūtaṃ prāṇāgnihotraṃ "tasya ha vā etasya" ityādino-
1.2.33
padiśati; yaḥ pūrvamupāsyatayopadiṣṭo vaiśvānarastasyāvayavabhūtānagnyādityādīn sutejoviśvarūpādināmadheyā-nupāsakaśarīre mūrdhādipādānteṣu sampādayati / mūrdhaiva sutejāḥ-upāsakasya mūrdhaiva paramātmanamūrdhamūtā dyaurityarthaḥ / cakṣurviśvarūpaḥ āditya ityarthaḥ / prāṇaḥ pṛthagvartmā-vāyurityarthaḥ / sandeho bahulaḥ-upāsakasya madhyakāya eva paramātmamadhyakāyabhūta ākāśa ityarthaḥ / vastireva rayiḥ-asya vastireva tadavayavabhūtā āpa ityarthaḥ / pṛthivyeva pādau-asya pādaviva tatpādabhūtā pṛthivītyarthaḥ / evamupāsakassvaśarīre paramātmānaṃ trailokyaśarīraṃ vaiśvānaraṃ sannihitamanusandhāya svakīyānyurolomahṛdayamana āsyāni prāṇāhutyādhārasya paramātmano vaiśvānarasya vedi-barhirgārhapatyānvāhāryapacanāhavanīyānagnihotropakaraṇabhūtāt parikalpya prāṇāhuteścāgnihotratvaṃ parikalpyaivaṃvidhena prāṇāgnihotreṇa paramātmānaṃ vaiśvānaramārādhayediti "ura eva vedirlomāni barhirhṛdayaṃ gārhapatyaḥ" ityādinopa-diśyate / ataḥ paramātmā puruṣottama eva vaiśvānara iti siddham //
1.3.1 dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt

p2.2

1.3.1
ātharvaṇikā adhīyate "yasmindyauḥ pṛthivī cāntarikṣamotaṃ manassaha prāṇaiśca sarvaiḥ / tamevaikaṃ jānathātmānamanyā vāco vimuñcatha amṛtasyaiṣa setuḥ" iti / tatra saṃśayaḥ-kimayaṃ dyupṛthivyādīnāmā-
1.3.1
yatanatvena śrūyamāṇo jīvaḥ, uta paramātmā ? iti / kiṃ yuktam ? jīva iti / kutaḥ ? "arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍyassa eṣontaścarate bahudhā jāyamānaḥ" iti parasmin śloke pūrvavākyaprastutaṃ dyupṛthivyādyāyatanaṃ "yatra" iti punarapi saptamyantena parāmṛśya tasya nāḍyādhāratvamuktavā, punarapi "sa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ" iti tasya bahudhā jāyamānatvañcocyate; nāḍīsambandho devādirūpeṇa bahudhā jāyamānatvañca jīvasyaiva dharmaḥ / asmi-nnapi śloke "otaṃ manassaha prāṇaiśca sarvaiḥ" iti prāṇapañcakasya manasaścāśrayatvamucyamāmaṃ jīvadharma eva / evaṃ jīvatve niścite sati dyupṛthivyādyāyatanatvādikaṃ yathākathañcitsaṅgamayitavyamiti /
evaṃ prāpte pracakṣmahe-dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt / dyupṛthivyādīnāmāyatanaṃ paraṃ brahma; kutaḥ ? svaśabdāt-para-brahmāsādhāraṇaśabdāt / "amṛtasyaiṣa setuḥ" iti parasya brahmaṇo'sādhāraṇaśśabdaḥ / "tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati / nānyaḥ panthā ayanāya vidyate" iti sarvatropaniṣatsu sa evāmṛtatvaprāptihetuśśrūyate / sinoteśca bandhanārthatvātsetuḥ amṛtasya prāpaka ityarthaḥ / seturiva vā setuḥ-nadyādiṣu seturhi kūlasya pratilambhakaḥ, saṃsārāṇarvapārabhūtasyāmṛta-syaiṣa pratilambhaka ityarthaḥ / ātmaśabdaśca nirupādhikaḥ parasmin brahmaṇi mukhyavṛttaḥ, āpnotīti hyātmā, svetara-samastasya niyantṛtvena vyāptistasyaiva sambhavati; atassopi tasyaiva śabdaḥ / "yassarvajñassarvavit" ityādayaśco-
1.3.2
parinatāḥ parasyaiva brahmaṇaśśabdāḥ / nāḍyādhāratvaṃ tasyāpi sambhavati "santataṃ sirābhistu lambatyā kośasa-nnibham" ityārabhya "tasyāśśikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ" iti śravaṇāt / "bahudhā jāyamānaḥ" ityapi parasmin brahmaṇi saṅgacchate / "ajāyamāno bahudhā vijāyate / tasya dhīrāḥ parijānanti yonim" iti devādīnāṃ samāśrayaṇīyatvāya tattajjātīyarūpasaṃsthānaguṇakarmasamanvitaḥ svakīyaṃ svabhāvamajahadeva svecchayā bahudhā vijāyate paraḥ puruṣa ityabhidhānāt / smṛtirapi "ajopi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san / prakṛtiṃ svā-madhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā" iti / manaḥprabhṛtijīvopakaraṇādhāratvaṃ ca sarvādhārasya parasyaivopapadyate /
itaśca paramapuruṣaḥ-
1.3.2 muktopasṛpyavyapadeśācca

p2.3

1.3.2
ayaṃ dyupṛthivyādyāyatanabhūtaḥ puruṣaḥ saṃsārabandhānmuktairapi prāpyatayā vyapadiśyate / "yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim / tathā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti" "yathā nadyassyandamānāssamudre astaṃ gacchanti nāmarūpe vihāya / tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam" iti / saṃsārabandhanādvimuktā eva hi vidhūtapuṇyapāpā nirañjanā nāmarūpābhyāṃ vinirmuktāśca / puṇya-pāpanibandhanācitsaṃsargaprayuktanāmarūpabhāktavameva hi saṃsāraḥ / ato vidhūtapuṇyapāpairnirañjanaiḥ prakṛtisaṃsarga- rahitaiḥ pareṇa brahmaṇā paramaṃ sāmyamāpannaiḥ prāpyatayā nirdiṣṭo dyupṛthivyādyāyatanabhūtaḥ puruṣaḥ paraṃ brahmaiva /
parabrahmāhyāsādhāraṇaśabdādibhiḥ parameva bahmeti pasādhya pratyagātmāsādhāraṇaśabdābhāvāccāyaṃ para evetyāha-
1.3.3 #ānumānamatacchabdātprāṇabhṛcca

p2.4

1.3.3
yathā'smin prakaraṇe pratipādakaśabdābhāvātpradhānaṃ na pratipādyam; evaṃ prāṇabhṛdapītyarthaḥ / anumīyata itya-numānaṃ paroktaṃ pradhānamucyate, anumānapramitatvādānumānamiti vā / atacchabdāt tadvāciśabdābhāvādityarthaḥ / "arthābhāve yadavyayam" ityavyayībhāvaḥ //
1.3.4
itaścāyaṃ na pratyagātmā-
1.3.4 bhedavyapadeśāt

p2.5

1.3.4
"samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'nīśayā śocati muhyamānaḥ / juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya mahimānamiti vītaśokaḥ" ityādibhirjīvādvilakṣaṇatvenāyaṃ vyapadiśyate / anīśayā-bhogyabhūtayā prakṛtyā muhyamānaśśocati
1.3.5
jīvaḥ, ayaṃ yadā svasmādanyaṃ sarvasyeśaṃ priyamāṇam, asya-īśvarasya mahimānaṃ ca nikhilajaganniyamanarūpaṃ paśyati; tadā vītaśoko bhavati //
1.3.5 prakaraṇāt

p2.6

1.3.5
prakaraṇañcedaṃ parasya brahmaṇa iti "adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ" ityatraiva pradarśitam / nāḍīsambandhabahu-dhājāyamānatvamanaḥprāṇādhāratvaiśca prakaraṇavicchedāśaṅkāmātramatra paryahāṣmar //
1.3.6 sthityadanābhyāṃ ca

p2.7

1.3.6
"dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte / tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicā-
1.3.6
kaśīti" ityekasya karmaphalādanam anyasya ca karmaphalamanaśnata eva dīpyamānatayā śarīrāntasthitimātraṃ prati-pādyate / tatra karmaphalamanaśnandīpyamāna eva sarvajño'mṛtasetussarvātmā dyubhvādyāyatanaṃ bhavitumarhati, na punaḥ karmaphalamadan śocanpratyagātmā; ato dyubhvādyāyatanaṃ paramātmeti siddham // // iti dyubhvādyadhikaraṇam //
1.3.7 bhūmā samprasādādadhyupadeśāt

p2.8

1.3.7
idamāmananti cchandogāḥ "yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā / atha yatrānyatpaśyatyanyacchṛṇotyanyadvijānāti tadalpam" iti / atrāyaṃ bhūmaśabdo bhāvapratyayānto vyutpādyate / tathā hi; pṛthvādiṣu bahuśabdaḥ paṭhyate, tataḥ "pṛthvādibhya imanijvā" iti imanicpratyaye kṛte
1.3.7
"bahorlopo bhū ca bahoḥ" iti prakṛtipratyayayorvikāre bhūmeti bhavati / bhūmā-bahutvamityarthaḥ / atra cāyaṃ bahuśabdo vaipulyavācī, na saṅkhayāvācī; "yatrānyatpaśyati tadalpam" ityalpapratiyogitvaśravaṇāt / anyaśabdanirddiṣṭa-dharmipratiyogipratipādanaparatvādeva dharmiparaśca niścīyate; na dharmamātraparaḥ / tadevaṃ bhūmeti vipula ityarthaḥ / vaipulya-viśeṣyaścehātmetyavagataḥ "tarati śokamātmavit" iti prakramya bhūmavijñānamupadiśya "ātmaivedaṃ sarvam" iti
tasyaivopasaṃhārāt / atra saṃśayyate, kimayaṃ bhūmaguṇa viśiṣṭaḥ pratyagātmā, uta paramātmā ? iti / kiṃ yuktam ?
1.3.7
pratyagātmeti / kutaḥ ? "śrutaṃ hyevamevaṃ bhagavaddṛśebhyastarati śokamātmavit" ityātmajijñāsayopaseduṣe nāradāya nāmādiprāṇaparyanteṣu upāsyatayopadiṣṭeṣu "asti bhagavo nāmano bhūyaḥ" "asti bhagavo vāco bhūyaḥ" ityādayaḥ praśnāḥ, "vāgvā va nāmno bhūyasī" "mano vāva vāco bhūyaḥ" ityādīni ca prativacanāni prāṇāt prācīneṣu dṛśyante; prāṇo tu na paśyāmaḥ, ataḥ prāṇaparyanta evāyamātmopadeśa iti pratīyate, teneha prāṇaśabdanirddiṣṭaḥ prāṇa-sahacārī pratyagātmaiva, na vāyuviśeṣamātram / "prāṇo ha pitā prāṇo ha mātā" ityādayaśca prāṇasya cetanatā-mavagamayanti "pitṛhā mātṛhā" ityādinā saprāṇeṣu nitṛprabhṛtiṣūpamarddakāriṇi hiṃsakatvanimittopakrośavaca-nātteṣveva vigataprāṇeṣvatyantopamardakāriṇyapyupakrośābhāvavacanācca hiṃsāyogyaścetana eva prāṇaśabdanirddiṣṭaḥ / aprāṇeṣu sthāvareṣvapi cetaneṣūpamarddabhāvābhāvayorhiṃsātadabhāvadarśanādayaṃ hiṃsāyogyatayā nirddiṣṭaḥ prāṇaḥ pratya-
1.3.7
gātmaiveti niścīyate, ata eva ca aranābhidṛṣṭāntādyupanyāsena prāṇaśabdanirddiṣṭaḥ para iti na bhramitavyam / parasya hiṃsāprasaṅgābhāvāt, jīvāditarasya tadbhogyabhogopakaraṇabhūtasya kṛtsnasyācidvastuno jīvāyattasthititvena pratya-gātmanyevāranābhidṛṣṭāntopapatteśca / ayameva ca prāṇaśabdanirddiṣṭo bhūmā, "asti bhagavaḥ prāṇādbhūyaḥ" iti praśnasya "ado vāva prāṇādbhūyaḥ" iti prativacanasya cābhāvādbhūmasaṃśabdanātprākprāṇaprakaraṇasyāvicchedāt / kiñca prāṇa-vedino'tivāditvamuktavā tameva "eṣa tu vā ativadati" iti pratyabhijñāpya "yassatyenātivadati" iti tasya satyavadanaṃ prāṇopāsanāṅgatayopadiśya upādeyasya satyavadanasya śeṣitayā pūrvanirdiṣṭaprāṇayāthātmyavijñānaṃ "yadā vai vijānātyatha satyaṃ vadati" ityupadiśya tatsidhdyarthaṃ ca mananaśraddhāniṣṭhāprayatnānupadiśya tadārambhāya ca prāpya-bhūtaprāṇaśabdanirdiṣṭapratyagātmasvarūpasya sukharūpatājñānamupadiśya tasya ca sukhasya vipulatā "bhūmā tveva vijijñāsitavyaḥ" ityupadiśyate / tadevaṃ pratyagātmana evāvidyāviyuktaṃ rūpaṃ vipulasukhamityupadiṣṭamiti "tarati śokamātmavit" ityupakramāvirodhaśca; ato bhūmaguṇaviśiṣṭaḥ pratyagātmā yata evaṃ bhūmaguṇaviśiṣṭaḥ pratyagātmā ata evāhamarthe pratyagātmani "ahamevādhastādahamupariṣṭāt" ityārabhya "ahamevedaṃ sarvam" iti pratyagātmano vaibha-vamupadiśati / evaṃ pratyagātmatve niścite sati tadanuguṇatayā vākyaśeṣo netavya iti /
1.3.7
evaṃ prāpte'bhidhīyate- bhūmā samprasādādadhyupadeśāt / bhūmaguṇaviśiṣṭo na pratyagātmā, api tu paramātmā / kutaḥ ? samprasādādadhyupadeśāt- samprasādaḥ pratyagātmā, "eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyoti-rupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate" ityupaniṣatprasiddheḥ / saṃprasādāt-pratyagātmano'dhikatayā bhūmaviśiṣṭasya satyaśabdābhidheyasyopadeśādityarthaḥ / satyaśabdābhidheyaṃ ca paraṃ bahma / etaduktaṃ bhavati, yathā nāmādiṣu prāṇa-paryanteṣu pūrvapūrvādhikatayottarottarābhidhānārtpevebhya uttareṣāmarthāntaratvam; evaṃ prāṇaśabdanirdiṣṭātpratyagātmano-'dhikatayā nirddiṣṭassatyaśabdābhidheyastasmādarthāntarabhūta eva; satyaśabdanirddiṣṭa eva bhūmeti satyākhyaṃ paraṃ brahmaiva bhūmetyupadiśyata iti / tadāha vṛttikāraḥ "bhūmā tveveti bhūmā brahma nāmādiparamparayā ātmana ūrdhvamasyopadeśāt" iti / prāṇaśabdanirddiṣṭādadhikatayā satyasyopadeśaḥ kathamavagamyata iti cet "sa vā eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna
1.3.7
evaṃ vijānannativādī bhavati" iti prāṇavido'tivāditvamuktavā "eṣa tu vā ativadati yassatyenātivadati" iti satyaveditvenātivādinaṃ tuśabdena pūrvasmādativādino vyāvataryati / ata eva "eṣa tu vā ativadati" ityatra prāṇātivādino na pratyabhijñā, ato'syātivāditvanimittaṃ satyaṃ pūrvātivāditvanimittātprāṇādadhikamiti vijñāyate / nanu ca prāṇavedina eva
satyavadanamaṅgatvenopadiṣṭam; ataḥ prāṇaprakaraṇāviccheda ityuktam / naitadyuktam; tuśabdena hyativādyevānyaḥ pratīyate, na tu tasyaivātivādinaḥ satyavadanāṅgaviśiṣṭatāmātram / "eṣa tu vā agnihotrī yassatyaṃ vadati" ityādiṣvagnihotryantarāpratīteḥ pratītasyaivāgnihotriṇassatyavadanāṅgavidhānamiti kliṣṭā gati-
1.3.7
rāśrīyate, atra tvativādyantaratvanimittaṃ satyaśabdābhidheyaṃ paraṃ brahma pratīyate / satyaśabdaśca "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" ityādiṣu parasmin brahmaṇi prayuktaḥ, atastanniṣṭhasyātivādinaḥ pūrvasmādadhikatvaṃ sambhavatīti vākya-svarasasiddhamanyatvaṃ na bādhitavyam / ativāditvaṃ hi vastvantarātpuruṣārthatayā atikrāntasvopāsyavastuvādi-tvam; nāmādyāśāparyantopāsyavastvatikrāntasvopāsyaprāṇaśabdanirddiṣṭapratyagātmavāditvātprāṇavido'tibā-ditvam; tasyāpi sātiśayapuruṣārthatvānniratiśayapuruṣārthatayopāsyaparabrahmavādina eva sākṣādativāditvamiti "eṣa tu vā ativadati yassatyenātivadati" ityuktam / satyenetītthambhūtalakṣaṇo tṛtīyā; satyena-pareṇa brahma-ṇopāsyenopalakṣito yo'tivadatītyarthaḥ / ata evaivaṃ śiṣyaḥ prārthayate "so'haṃ bhagavassatyenātivadāni" iti / ācāryaśca "satyaṃ tveva vijijñāsitavyam" ityāha / "ātmanaḥ prāṇaḥ" iti ca prāṇaśabdanirddiṣṭasyātmana
1.3.7

utpattirucyate; ataḥ "tarati śokamātmavit" iti prakrānta ātmā prāṇaśabdanirddiṣṭādanya iti gamyate / "yattū-ktam" "asti bhagavaḥ prāṇādbhūyaḥ" iti praśnasya "ado vāva prāṇādbhūyaḥ" iti prativacanasya cādarśanātprakrānta ātmopadeśaḥ prāṇopadeśaparyavasāno gamyata iti / tadayuktam, na hi praśnaprativacanābhyāmevārthāntaratvaṃ gamyate; pramāṇāntareṇāpi tatsambhavāt / uktaṃ ca pramāṇāntaram / "asti bhagavaḥ prāṇādbhūyaḥ" ityapṛcchato'yamabhiprāyaḥ nāmādiṣvāśāparyanteṣvacetaneṣu puruṣārthabhūyastayā pūrvapūrvamatikrānteṣvapyuttarottareṣūpadiṣṭeṣu tattadvedina ācā-ryeṇātivāditvaṃ noktam, prāṇaśabdanirdiṣṭapratyagātmayāthātmyavedinastu puruṣārthabhūyastvātiśayaṃ manvānena "sa vā eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna evaṃ vijānannativādī bhavati" ityatikrāntavastuvāditvamuktam; ato'traivātmo-padeśassamāpta iti matvā śiṣyo bhūyo na papraccha / ācāryastvidamapi sātiśayaṃ matvā niratiśayapuruṣārthabhūtaṃ satyaśabdābhidheyaṃ paraṃ brahma "eṣa tu vā ativadati yassatyenāti vadati" iti svayamevopacikṣepa / śiṣyo'pi
1.3.7
paramapuruṣārtharūpe parasmin brahmaṇyupakṣipte tatsvarūpatadupāsanayāthātmyabubhutsayā "so'haṃ bhagavassattyenāti-vadāni" iti prārthayāmāsa / tato brahmasākṣātkāranimittātivāditvasiddhaye brahmasākṣātkāropāyabhūtaṃ brahmopā-sanam "satyaṃ tveva vijijñāsitavyam" ityupadiśya tadupāyabhūtaṃ brahmamananaṃ "matistveva vijijñāsitavyā" ityu-padiśya śravaṇapratiṣṭhārthatvānmananasya mananopadeśena śravaṇamarthasiddhaṃ matvā śravaṇopāyabhūtāṃ brahmaṇi śraddhāṃ "śraddhā tveva vijijñāsitavyā" ityupadiśya tadupāyabhūtāṃ ca tanniṣṭhāṃ "niṣṭhā tveva vijijñāsitavyā" ityupadiśya tadu-pāyabhūtāṃ tadudyogaprayatnarūpāṃ kṛtimapi "kṛtistveva vijijñāsitavyā" ityupadiśya śravaṇādyupakramarūpakṛtisiddhaye
1.3.7
prāpyabhūtasya satyaśabdābhihitasya brahmaṇaḥ sukharūpatā jñātavyeti" "sukhaṃ tveva vijijñāsitavyam" ityupadiśya niratiśayavipulameva sukhaṃ paramapuruṣārtharūpaṃ bhavatīti tasyaiva brahmaṇaḥ sukharūpasya niratiśayavipulatā jñātavyeti "bhūmā tveva vijijñāsitavyaḥ" ityupadiśya niratiśayavipulasukharūpasya brahmaṇo lakṣaṇamidamucyate "yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā" iti / ayamarthaḥ, anavadhikātiśayasukharūpe brahma-ṇyanabhūyamāne tato'nyatkimapi na paśyatvanubhavitā, brahmasvarūpatadvibhūtyantargatatvācca kṛtsnasya vastujā-
1.3.7
tasya; ata aiśvaryāparaparyāyavibhūtiguṇaviśiṣṭaṃ niratiśayasukharūpaṃ brahmānubhavastadyvatiriktasya vastuno'bhā- vādeva kimapyanyanna paśyati, anubhāvyasya sarvasya sukharūpatvādeva duḥkhaṃ ca na paśyati; tadeva hi sukham yada-nubhūyamānaṃ puruṣānukūlaṃ bhavati / nanu cedameva jagadbrahmaṇo'nyatayā anubhūyamānaṃ duḥkharūpaṃ parimitasukharūpaṃ ca bhavatkathamiva brahmavibhūtitvena tadātmakatayā anubhūyamānaṃ sukharūpameva bhavet ? ucyate; karmavaśyānāṃ kṣetrajñānāṃ brahmaṇo'nyatvenānubhūyamānaṃ kṛtsnaṃ jagattattatkarmānurūpaṃ duḥkhaṃ ca parimitasukhaṃ ca bhavati ato brahmaṇo'nyatayā parimitasukhatvena duḥkhatvena ca jagadanubhavasya karmanimittatvātkarmarūpāvidyāvimuktasya tadeva jagadvibhūtiguṇa-
1.3.8
viśiṣṭabrahmānubhavāntargataṃ sukhameva bhavati / yathā pittopahatena pīyamānaṃ payaḥ pittatāratamyenālpasukhaṃ viparītaṃ ca bhavati, tadeva payaḥ pittānupahatasya sukhāyaiva bhavati; yathaiva rājaputrasya piturlīlopakaraṇamatathātvenānu-sandhīyamānaṃ priyatvamanupagataṃ tathātvānusandhāne priyatamaṃ bhavati; tathā niratiśayānandasvarūpasya brahmaṇo'na-vadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇākarasya līlopakaraṇaṃ tadātmakaṃ cānusandhīyamānaṃ jaganniratiśayaprītaye bhavatyeva; ato jagadaiśvaryaviśiṣṭamanavadhikātiśayasukharūpaṃ brahmānubhavaṃstatonyatkimapi na paśyati, duḥkhaṃ ca na paśyati / etadevopapādayati vākyaśeṣaḥ "sa vā eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna evaṃ vijānannātmaratirātmakrīḍa ātmamithuna ātmānandaḥ sa svarāḍbhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati atha ye'nyathā'to viduranya-rājānaste kṣayyalokā bhavanti teṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati" iti / svarāṭ-akarmavaśyaḥ / anyarājānaḥ-karmavaśyāḥ / tathā "na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām / sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ" iti ca / niratiśayasukharūpatvaṃ ca brahmaṇaḥ "ānandamayo'bhyāsāt" ityatra prapañcitam / ataḥ prāṇaśabdanirddi-ṣṭātpratyagātmano'rthāntarabhūtasya satyaśabdābhidheyasya brahmaṇo bhūmetyupadeśādbhūmā paraṃ brahma /
1.3.8 dharmopapatteśca

p2.9

1.3.8
asya bhūmno ye dharmā āmnāyante te'pi parasminnevopapadyante / "etadamṛtam" iti svābhāvikamamṛtatvam, "sve mahimni" ityananyādhāratvam, "sa evādhastāt" ityādi "sa evedaṃ sarvam" iti sarvātmakatvam, "ātmanaḥ prāṇaḥ" ityādiprāṇaprabhṛtisarvasyotpādakatvamityādayo hi dharmāḥ paramātmana eva / yattu "ahamevādhastāt" ityādinā
1.3.8
sarvātmakatvamupadiṣṭam, tadbhūmaviśiṣṭasya brahmaṇo'haṃgraheṇopāsanamupadiśyate "athā'to'haṅkārādeśaḥ" ityahaṃ-grahopadeśopakramāt / ahamarthasya pratyagātmano'pi hyātmā paramātmetyantaryāmibrāhmaṇādiṣūkram; ataḥ pratya-garthasya paramātmapayarvasānādahaṃśabdo'pi paramātmaparyavasāyīti pratyagātmaśarīrakatvena paramātmānusandhānā-rtho'yamahaṃgrahopadeśaḥ / paramātmanaḥ sarvaśarīratayā sarvātmatvāt pratyagātmano'pyātmā paramātmā / tadeva "athāta ātmādeśaḥ" ityādinā "ātmaivedaṃ sarvam" ityantenocyate / etadevopapādayituṃ pratyagātmano'pyātmabhūtāt paramātmanassarvasyotpattirucyate "tasya ha vā etasyaivaṃ paśyata evaṃ manvānasyaivaṃ vijānata ātmanaḥ prāṇa ātmata ākāśaḥ" ityādinā / upāsakasyāntaryāmitayā avasthitātparamātmanaḥ sarvasyotpattirityarthaḥ / ataḥ para-mātmanaḥ pratyagātmaśarīrakatvajñānapratiṣṭhārthamahaṃgrahopāsanaṃ karttavyam / tasmādbhūmaviśiṣṭaḥ paramātmeti siddham //
1.3.9 akṣaramambarāntadhṛteḥ

p2.10

1.3.9
vājasaneyino gārgipraśne samāmananti "sahovācaitadvaitadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadanti
1.3.9
asthūlamanaṇvahrasvamadīrdhamalohitamasnehamacchāyam" ityādi / tatra saṃśayaḥ, kimetadakṣaraṃ pradhānam, jīvo vā; uta paramātmā ? iti / kiṃ yuktam ? pradhānamiti / kutaḥ "akṣarātparataḥ paraḥ" ityādiṣvakṣaraśabdasya pradhāne prayogadarśanādasthūlatvādīnāṃ ca tatra samanvayāt / "yathā tadakṣaramadhigamyate" ityādiṣu parasminnapyakṣaraśabdo dṛśyata iti cet na, pramāṇāntaraprasiddhaśrutiprasiddhayoḥ pramāṇāntaraprasiddhasya prathamapratīteḥ, pratītaparigrahe viro-dhābhāvāt / kiñca "yadūrdhvaṃ gārgi divo yadarvāk pṛthivyāḥ" ityārabhya sarvasya kālatritayavarttinaḥ kāraṇabhūtā-kāśādhāratve pratipādite "kasminnu khalvākāśa otaśca protaśca" ityākāśasyāpi kāraṇaṃ tadādhārabhūtaṃ kimiti pṛṣṭe pratyucyamānamakṣaraṃ sarvavikārakāraṇatayā tadādhārabhūtaṃ pramāṇāntaraprasiddhaṃ pradhānamiti pratīyate, ato'kṣaraṃ pradhānam /
iti prāpta ucyate-akṣaramambarāntadhṛteḥ / akṣaram paraṃ brahma / kutaḥ ? ambarāntadhṛteḥ, ambarasya-ākāśasya
1.3.9
antaḥ pārabhūtam avyākṛtamambarāntaḥ, tasya dhṛteḥ tadādhāratayā'syākṣarasyopadeśāditi yāvat / ayamarthaḥ "kasminnu khalvākāśa otaśca protaśca" ityatrākāśaśabdanirdiṣṭaṃ na vāyumadambaram, api tu tatpārabhūtamavyā-kṛtam, atastasyāvyākṛtasyāpyādhāratvenocyamānamakṣaraṃ nāvyākṛtaṃ bhavitumarhatīti / nanvākāśaśabdanirddiṣṭo na vāyumānāti kathamavagamyate ? ucyate "yadūrdhvaṃ gārgi divo yadarvāk pṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime
1.3.10
evaṃ tarhyakṣaraśabdanirdiṣṭo jīvo'stu, tasya bhūtasūkṣmaparyantasya kṛtsnasyācidvastuna ādhāratvopapatteḥ, a-sthūlatvādyucyamānaviśeṣaṇopapatteśca / "avyaktamakṣare līyate" "yasyāvyaktaṃ śarīraṃ yasyākṣaraṃ śarīram" "kṣarassa-rvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate" ityādiṣu pratyagātmanyapyakṣaraśabdaprayogadarśanādityatrottaram -
1.3.10 sā ca praśāsanāt

p2.11

1.3.10
sā cāmbarāntadhṛtirasyākṣarasya praśāsanādeva bhavatītyupadiśyate "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ, etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ, etasya vā akṣarasya praśāsane gāgir nimeṣā muhūrtā ahorātrāṇyarddhamāsā māsā ṛ#ṛtavassamvatsarā iti vidhṛtāstiṣṭhanti" ityādinā / praśāsanam-prakṛṣṭhaṃ śāsanam / na cedṛśaṃ svaśāsanādhīnasarvavastuvidharaṇaṃ baddhamuktobhayāvasthasyāpi
1.3.11
pratyagātmanaḥ sambhavati, ataḥ puruṣottama eva praśāsitrakṣaram //
1.3.11 anyabhāvavyāvṛtteśca

p2.12

1.3.11
anyabhāvaḥ-anyatvam, pradhānādibhāvaḥ / asyākṣarasya paramapuruṣādanyatvaṃ vākyaśeṣe vyāvartyate "tadvā eta-dakṣaraṃ gārgyadṛṣṭaṃ draṣṭraśrutaṃ śrotramataṃ mantravijñātaṃ vijñātṛ nānyadato'sti draṣṭṛ nānyadato'sti śrotṛ nānyadato'sti mantṛ nānyadato'sti vijñātṛ etasminnu khalvakṣare gārgyākāśa otaśca protaśca" iti / atra draṣṭṛtvaśrotṛtvādyu-
1.3.11
padeśādasyākṣarasyācetanabhūtapradhānabhāvo vyāvatrtyate; sarvairadṛṣṭasyaiva satassarvasya draṣṭṛtvādyupadeśācca pratyagātma-bhāvo vyāvartyate, ata iyamanyabhāvavyāvṛttirasyākṣarasya paramapuruṣatāṃ draḍhayati / evaṃ vā'nyabhāvavyāvṛttiḥ,-anyasya sadbhāvavyāvṛttiranyabhāvavyāvṛttiḥ, yathaitadakṣaramanyairadṛṣṭaṃ sadanyeṣāṃ draṣṭṛ ca sat svavyatiriktasya sama-
1.3.11
stasyādhārabhūtam, evamanenādṛṣṭametasya draṣṭṛ ca sadetasyādhārabhūtamanyannāstīti vadan "nānyadato'sti draṣṭṛ"
1.3.11
ityādivākyaśeṣo'tyasya sadbhāvaṃ vyāvartayannasyākṣarasya pradhānabhāvaṃ pratyagātmabhāvaṃ ca pratiṣedhati / kiñca "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dadato manuṣyāḥ praśaṃsanti yajamānaṃ devā darvīpitaro'nvāyattāḥ" iti śrautaṃ smārtañca yāgadānahomādikaṃ sarvaṃ karma yasyājñayā pravartate, tadakṣaraṃ parabrahmabhūtaḥ puruṣottama eveti vijñāyate / api ca "yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvā'smiṃlloke juhoti yajate tapastapyate bahūni varṣasahasrāṇyantavadevāsya tadbha-vati yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvāsmāllokātpraiti sa kṛpaṇaḥ atha ya etadakṣaraṃ gārgi viditvā'smāllokātpraiti sa brāhmaṇaḥ" iti yadajñānātsaṃsāraprāptiḥ yajjñānāccāmṛtatvaprāptistadakṣaraṃ paraṃ brahmaiveti siddham //
1.3.12 īkṣatikarmavyapadeśātsaḥ

p2.13

1.3.12
ātharvaṇikāssatyakāmapraśne'dhīyate "yaḥ punaretaṃ trimātreṇomityanenaivākṣareṇa paraṃ puru-ṣamabhidhyāyīta sa tejasi sūrye sampannaḥ / yathā pādodarastvacā vinirmucyate evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ sasāmabhirunnīyate brahmalokaṃ sa etasmājjīvaghanātparātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate" iti / atra dhyāyatīkṣatiśabdā-vekaviṣayau, dhyānaphalatvādīkṣaṇasya; "yathā kraturasmiṃlloke puruṣaḥ" iti nyāyena dhyānaviṣayasyaiva prāpyatvāt "paraṃ puruṣam" ityubhayatra karmabhūtasyārthasya pratyabhijñānācca / tatra saṃśayyate; kimiha "paraṃ puruṣam" iti nirddiṣṭo
1.3.12
jīvasamaṣṭirūpo'ṇḍādhipatiścaturmukhaḥ, uta sarveśvaraḥ puruṣottamaḥ ? iti / kiṃ yuktam ? samaṣṭikṣetrajña iti / kutaḥ ? "sa yo ha vaitadbhagavanmanuṣyeṣu prāyaṇāntamoṅkāramabhidhyāyāta kataṃ vāva sa tena lokaṃ jayati" iti prakramyaikamātraṃ praṇavamupāsīnasya manuṣyalokaprāptimabhidhāya, dvimātramupāsīnasyāntarikṣalokaprāptimabhidhāya, trimātramupā-sīnasya prāpyatayā abhidhīyamāno brahmaloko'ntarikṣātparo jīvasamaṣṭirūpasya catarmukhasya loka iti vijñāyate; tadgatena cekṣyamāṇastallokādhipatiścaturmukha eva / "etasmājjīvaghanātparātparam" iti ca dehendriyādibhyaḥ parā-ddehendriyāsibhissaha ghanībhūtājjīyavyaṣṭipuruṣādbrahmalokavāsinaḥ samaṣṭipuruṣasya caturmukhasya paratvenopapadyate / ato'tra nirddiśyamānaḥ paraḥ puruṣaḥ samaṣṭipuruṣaścaturmukha eva / evaṃ caturmukhatve niścite ajaratvādayo yathā katha-ñcinnetavyāḥ /
iti prāpte pracakṣmahe īkṣatikamarvyapadeśātsaḥ / īkṣatikarma saḥ-paramātmā / kutaḥ ? vyapadeśāt, vyapadiśyate hīkṣatikarma paramātmatvena / tathā hi; īkṣatikarmaviṣayatayodāhṛte śloke "tamoṅkāreṇaivāyatanenānveti vidvān yattacchāntamajaramamṛtamabhayaṃ paraṃ ca" iti / paraṃ śāntamajaramabhayamamṛtamiti hi paramātmana evaitadrūpam "etada-
1.3.12
mṛtametadabhayametadbrahma" ityevamādiśrutibhyaḥ / "etasmājjīvaghanātparātparam" iti ca paramātmana eva vyapadeśaḥ, na caturmukhasya, tasyāpi jīvaghanaśabdagṛhītatvāt / yasya hi kamarnimittaṃ dehitvaṃ sa jīvaghana ityucyate, catu-rmukhasyāpi tacchaÜyate "yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvam" ityādau / yatpunaruktamantarikṣalokasyoparinirdiśyamāno brahmalokaścaturmukhaloka iti pratīyate, atastatrasthaścaturmukha iti / tadayuktam; "yattacchāntamajaramamṛtamabhayam" ityādinekṣatikarmaṇaḥ paramātmatve niścite sati īkṣituḥ sthānatayā nirdiṣṭo brahmaloko na kṣayiṣṇuścaturmukhaloko bhavitumarhati / kiñca "yathā pādodarastvacā vinirmucyate evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ prāpyatayocyamānaṃ na caturmukhasthānam;ata eva codāharaṇaśloke iyameva brahmalokamadhikṛtya śrūyate "yattatkavayo vedayante" iti / kavayaḥ
1.3.12
sūrayaḥ / sūribhirdṛśyaṃ ca vaiṣṇavaṃ padameva, "tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ" ityevamādibhyaḥ / na cānta-rikṣātparaścaturmukhalokaḥ, madhye svargalokādīnāṃ bahūnāṃ sadbhāvāt, ataḥ "etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkārastasmādvidvānetenaivāyanenaikataramanveti" iti prativacane yadaparaṃ kāryaṃ brahma nirddiṣṭaṃ tadaihikāmuṣmikatvena dvidhā vibhajyaikamātraṃ praṇavamupāsīnānāmaihikaṃ manuṣyalokāvāptirūpaṃ phalamabhidhāya dvimātramupāsīnānāmamu-ṣmikamantarikṣaśabdopalakṣitaṃ phalaṃ cābhidhāya trimātreṇa parabrahmavācinā praṇavena paraṃ puruṣaṃ dhyāyatāṃ parameva brahma
1.3.13
prāpyatayopadiśatīti sarvaṃ samañjasam / ataḥ īkṣatikarma paramātmā // iti īkṣatikarmādhikaraṇam //
1.3.13 dahara uttarebhyaḥ

p2.14

1.3.13
idamāmananticchabdogāḥ "atha yadidamasmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantara
1.3.13
ākāśastasmin yadantastadanveṣṭavyaṃ tadvā va vijijñāsitavyam" iti / tatra sandehaḥ, kimasau hṛdayapuṇḍarīka-madhyavartī daharākāśo mahābhūtaviśeṣaḥ, uta pratyagātmā, atha paramātmā ? iti / kiṃ tāvadyuktam ? mahābhūta
1.3.13
viśeṣa iti / kutaḥ ? ākāśaśabdasya bhūtākāśe prasiddhiprakarṣāt, "tasmin yadantastadanveṣṭavyam" ityanveṣṭa-vyāntarasyādhāratayā pratīteśca //
ityevaṃ prāpte'bhidhīyate-dahara uttarebhyaḥ / daharākāśaḥ paraṃ brahma / kutaḥ ? uttarebhyo vākyagatebhyo hetubhyaḥ / "eṣa ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyuvirśokovijighatso'pipāsassatyakāmassatyasaṅkalpaḥ" iti nirupā-dhikātmatvamapahatapāpmatvādikaṃ satyakāmatvaṃ satyasaṅkalpatvaṃ ceti daharākāśe śrūyamāṇā guṇā daharākāśaṃ
1.3.13
paraṃ brahmeti jñāpayanti / "atha ya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyānkāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati" ityādinā "yaṃ kāmaṃ kāmayate so'sya saṅkalpādeva samuttiṣṭhati tena sampanne mahīyate" ityantena daharā-kāśavedinaḥ satyasaṅkalpatvaprāptiścocyamānā daharākāśaṃ paraṃ brahmetyavagamayati / "yāvānvā ayamākāśastā-vāneṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ" ityupamānopameya bhāvaśca daharākāśasya bhūtākāśatvenopapadyate / hṛdayāvacchedani-bandhana upamānopameyabhāva iti cet; tathā sati hṛdayāvacchinnasya dyāvāpṛthivyādisarvāśrayatvaṃ nopapadyate / nanu ca daharākāśasya paramātmatve'pi bāhyākāśopameyatvaṃ na sambhavati "jyāyān pṛthivyā jyāyānantarikṣāt" ityādau sarvasmājjyāyastvaśravaṇāt-naivam; daharākāśasya hṛdayapuṇḍarīkamadhyavarttitvaprāptālpatvanivṛttipara- tvādasya vākyasya; yathā adhikajave'pi savitari "iṣuvadgacchati savitā"iti vacanaṃ gatimāndyanivṛttiparam / atha syāt "eṣa ātmā'pahatapāpmā" ityādinā daharākāśo na nirddiśyate "daharo'sminnantara ākāśastasmin
1.3.13
yadantastadanveṣṭavyam" iti daharākāśāntarvartinastato'nyasyānveṣṭavyatvena prakṛtatvādiha "eṣa ātmā'pahata-pāpmā" iti tasyaivānveṣṭavyasya nirdeṣṭuṃ yuktatvāt; syādetadevam, yadi śrutireva daharākāśaṃ tadantarvartinaṃ ca vyabhāṅkṣyat vyabhāṃkṣīttu sā, tathā hi "atha yadidamasmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantara ākāśastasmin yadantastadanveṣṭavyam" iti brahmapuraśabdenopāsyatayā sannihitaparabrahmaṇaḥ puratvenopāsakaśarīraṃ-nirdiśya tanmadhyavarti ca tadavayavabhūtaṃ puṇḍarīkākāramalpaparimāṇaṃ hṛdayaṃ parasya brahmaṇo veśmatayā abhidhāya sarvajñaṃ sarvaśaktimāśritavātsalyaikajaladhimupāsakānugrahāya tasminveśmani sannihitaṃ sūkṣmatayā dhyeyaṃ daharā-
1.3.13
kāśaśabdena nirddiśya tadantarvarti cāpahatapāpmatvādisvabhāvato nirastanikhilaheyatvasatyakāmatvādisvābhā-vikānavadhikātiśayakalyāṇaguṇajātaṃ ca dhyeyaṃ "tadanveṣṭavyam" ityupadiśyate / atra "tadanveṣṭavyam" iti tacchabdena daharākāśam, tadantavaÐrtaguṇajātaṃ ca parāmṛśya tadubhayamanveṣṭavyamityupadiśyate; "yadidamasmin
1.3.13
brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma" ityanūdya tasmin daharapuṇḍarīkaveśmani yo daharākāśaḥ yacca tadantarvarti guṇajātaṃ
1.3.13
tadubhayamanveṣṭavyamiti vidhīyata ityarthaḥ / daharākāśaśabdanirddiṣṭasya parabrahmatvaṃ "tadasmin yadantaḥ" iti nirddiṣṭasya ca tadguṇatvam tacchabdenobhayaṃ parāmṛśyobhayasyāpyanveṣṭavyatayā vidhānaṃ ca kathamavagamyata iti cet, tadavahitamanāḥ #ṛṇu "yāvānmā ayamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ" iti daharākāśasyātimahattāmabhidhāya "ubhe asmin dyāvāpṛthivī antareva samāhite / ubhāvagniśca vāyuśca sūryācandramasāvubhau / vidyunnakṣatrāṇi" iti prakṛtameva daha- rākāśamasminniti nirddiśya tasya savarjagadādhāratvamabhidhāya "yaccāsyehāsti yacca nāsti sarvaṃ tadasmintsamā-
1.3.13
hitam" iti punarapyasminniti tameva daharākāśaṃ parāmṛśya tasminnasyopāsakasyeha loke yadbhogyajātamasti yacca manorathamātragocaramiha nāsti sarvaṃ tadbhogyajātamasmin daharākāśe samāhitamiti niratiśayabhogyatvaṃ daharākāśasyābhidhāya tasya daharākāśasya dehāvayavabhūtahṛdayāntarvarttitve'pi dehasya jarāpradhvaṃsādau satyapi
1.3.13
paramakāraṇatayā atisūkṣmatvena nirvikāratvamuktavā "tata evaitatsatyaṃ brahmapuram" iti tameva daharākāśaṃ satyabhūtaṃ
1.3.13
brahmākhyaṃ puraṃ nikhilajagadāvāsabhūtamityupapādya "asminkāmāssamāhitāḥ" iti daharākāśamasminniti nirdiśya kāmyabhūtāṃśca guṇān kāmā iti nirdiśya teṣāṃ daharākāśāntarvartitvamuktavā tadeva daharākāśasya kāmyabhūta-
1.3.13
kalyāṇaguṇaviśiṣṭatvaṃ tasyātmatvaṃ ca "eṣa ātmāñapahatapāpmā" ityādinā "satyasaṅkalpaḥ" ityantena sphuṭī-kṛtya "yathā hyeveha prajā anvāviśanti" ityārabhya "teṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati" ityantena tadidaṃ guṇāṣṭakaṃ tadviśiṣṭaṃ daharākāśaśabdanirdiṣṭamātmānaṃ cāviduṣāmetadyvatiriktabhogyasiddhaye ca karma kurvatāmanta-vatphalāvāptimasatyasaṅkalpatvaṃ cābhidhāya" atha ya ihātmānamanuvidya brajantyetāṃśca satyān kāmāṃsteṣāṃ saveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati" ityādinā daharākāśaśabdanirdiṣṭamātmānaṃ tadantarvartinaśca kāmyabhūtānapahatapāpma-
1.3.14
tvādikān guṇān vijānatāmudāraṇasāgarasya tasya paramapuruṣasya prasādādeva sarvakāmāvāptissatyasaṅkalpatā cocyate; ato daharākāśaḥ paraṃ brahma, tadantarvarti cāpahatapāpmatvādi kāmyaguṇajātam tadubhayamanyeṣṭavyaṃ viji-jñāsitavyamiti cocyata iti niścīyate / tadetadvākyakāro'pi spaṣṭayati "tasminyadantariti kāmavyapadeśaḥ" ityādinā / ata etebhyo hetubhyo daharākāśaḥ parameva brahma //
1.3.14 gatiśabdābhyāṃ tathāhi dṛṣṭaṃ liṅgaṃ ca

p2.15

1.3.14
itaśca daharākāśaḥ paraṃ brahma "tadyathā hiraṇyanidhiṃ nihitasakṣetrajñā uparyupari sañcaranto na vindeyurevamevemāḥ sarvāḥ prajā aharahargacchantya etaṃ brahmalokaṃ na vindantyanṛtena hi pratyūḍhāḥ" iti / etamiti prakṛtaṃ daharākāśaṃ nirdiśya tatrāharahassarveṣāṃ kṣetrajñānāṃ gamanam, gantavyasya tasya daharākāśasya brahmalokaśabdanirdeśaśca daharā-kāśasya parabrahmatāṃ gamayataḥ / kathamanayorasya parabrahmatvasādhakatvamityata āha - tathā hi dṛṣṭamiti / parasmin
1.3.14
brahmaṇi sarveṣāṃ kṣetrajñānāmaharahassuṣuptikāle gamanamanyatrābhidhīyamānaṃ dṛṣṭam "evameva khalu somyemāssarvāḥ prajāssati sampadya na vidussati sampatsyāmaha iti" iti "sata āgamya na vidussata āgacchāmaha iti" iti ca / tathā brahmalokaśabdaśca parasmin brahmaṇi dṛṣṭaḥ "eṣa brahmalokassamrāḍiti hovāca" iti / mābhūdanyatra brahmaṇi gamanadarśanam; etadeva tu daharākāśe sarveṣāṃ kṣetrajñānāṃ pralayakāla iva nirastanikhiladuḥkhānāṃ suṣuptikāle'va-sthānaṃ śrūyamāṇamasya parabrahmatve paryāptaṃ liṅgam, tathā brahmalokaśabdaśca samānādhikaraṇavṛttyā asmin daharākāśe prayujyamāno'sya brahmatve prayogāntaranirapekṣaṃ paryāptaṃ liṅgamityāha -liṅgaṃ ceti / niṣādasthapatinyāyācca ṣaṣṭhī
1.3.15
samāsātsamānādhikaraṇasamāsau nyāyaḥ / athavā "aharahargacchantyaḥ" iti na suṣuptiviṣayaṃ gamanamucyate; api tvantarātmatvena sarvadā vartamānasya daharākāśasya paramapuruṣārthabhūtasyoparyuparyaharahargacchantyaḥ sarvasmin kāle vartamānāḥ tamajānantyastaṃ na vindanti-na labhante; yathā hiraṇyanidhiṃ nihitaṃ tatsthānamajānānāstadupari sarvadā vartamānā api na labhante tadvadityarthaḥ / seyamevamantarātmatvena sthitasya daharākāśasyopari tanniyamitānāṃ sarvāsāṃ prajānāmajānatīnāṃ sarvadā gatirasya daharākāśasya parabrahmatāṃ gamayati / tathā hyanyatra parasya brahmaṇo-'ntarātmatayā avasthitasya svaniyāmyābhiḥ svasmin vartamānābhiḥ prajābhiravedanaṃ dṛṣṭam / yathā antaryāmi-brāhmaṇe "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati" iti, "adṛṣṭo draṣṭā aśrutaḥ śrotā" iti ca / mābhūdanyatra darśanam; svayameva tviyaṃ nidhidṛṣṭāntāvagataparamapuruṣārtha-bhāvasyāsya hṛdayasthasyopari tadādhāratayā'harahassarvadā sarvāsāṃ prajānāmajānatīnāṃ gatirasya parabrahmatve paryāptaṃ liṅgam // itaśca daharākāśaḥ paraṃ brahma -
1.3.15 dhṛteśca mahimno'syāsminnupalabdheḥ

p2.16

1.3.15
"atha ya ātmā" iti prakṛtaṃ daharākāśaṃ nirdiśya "sa seturvidhṛtireṣāṃ lokānāmasambhedāya" ityasmin jagadvidharaṇaṃ śrūyamāṇaṃ daharākāśasya parabrahmatāṃ gamayati; jagadvidharaṇaṃ hi parasya brahmaṇo mahimā, "eṣa sarveśvara eṣa sarvabhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasambhedāya" iti, "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ" ityādibhyaḥ / sa cāyaṃ tasya parasya brahmaṇo dhṛtyākhyo mahimā'smin daharākāśa upalabhyate; ato daharākāśaḥ paraṃ brahma //
1.3.16 prasiddheśca

p2.17

1.3.16
ākāśaśabdaśca parasmin brahmaṇi prasiddhaḥ "ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt / yadeṣa ākāśa ānando na syāt" "sarvāṇi/ ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante" ityādiṣu; apahatapāpmatvādiguṇasanāthā prasiddhi-rbhūtākāśaprasiddherbalīyasītyabhiprāyaḥ /
1.3.17
evaṃ tāvaddraharākāśasya bhūtākāśatvaṃ pratikṣiptam / athedānīṃ daharākāśasya pratyagātmatvamāśaṅkaya nirākartu-mupakramate -
1.3.17 itaraparāmarśāt sa iti cennāsambhavāt

p2.18

1.3.17
yaduktaṃ vokyaśeṣavaśāddaharākāśaḥ paraṃ brahmeti / tadayuktam; vākyaśeṣe parasmāditarasya jīvasyaiva sākṣātpa-rāmarśāt "atha ya eṣa samprasādo'smāccharīrāt samutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyadante eṣa ātmeti hovāca etadamṛtamabhayametadbrahma" iti / yadyapi "daharo'sminnantara ākāśaḥ" iti hṛdayapuṇḍarīka-madhyavartitayopadiṣṭasyākāśasyopamānopameyabhāvādyasambhavādbhūtākāśatvaṃ na sambhavati, tathāpi vākyaśeṣa- vaśāt pratyagātmatvaṃ yuktamāśrayitum / ākāśaśabdo'pi prakāśādiyogājjīva eva vartiṣyata iti cet atro-ttaram-nāsambhavāditi / nāyaṃ jīvaḥ, na hyapahatapāpmatvādayo guṇā jīve sambhavanti /
1.3.18 uttarāccedāvirbhūtasvarūpastu

p2.19

1.3.18
uttarāt-prajāpativākyāt jīvasyaivāpahatapāpmatvādiguṇayogo niścīyata iti cet, etaduktaṃ bhavati; prajā-pativākyaṃ jīvaparameva / tathāhi "ya ātmā'pahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsassatya-kāmassatyasaṅkalpasso'nveṣṭavyasya vijijñāsitavyaḥ sa sarvāṃśca kāmān yastamātmānamanuvidya vijānāti" iti prajāpativacanamaitihyarūpeṇopaśrutyānveṣṭavyātmasvarūpajijñāsayā prajāpatimupaseduṣe maghavate prajāpatirjāgarita-svapnasuṣuptyavasthaṃ jīvātmānaṃ saśarīraṃ krameṇa śuśrūṣuyogyatāparicikṣiṣayopadiśya tatra tatra bhogyamapaśyate pari-śuddhātmasvarūpopadeśayogyāya tasmai maghavate "maghavan martyaṃ vā idaṃ śarīramāttaṃ mṛtyunā tadasyāmṛtasyāśarīrasyā-
1.3.18
tmanoñadhiṣṭhāntam" iti śarīrasyādhiṣṭhānatāmātmanaścādhiṣṭhātṛtāmaśarīrasya ca tasyāmṛtatvasvarūpatāṃ coktavā "na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirasti / aśarīraṃ vā va santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ" iti karmā-rabdhaśarīrayoginastadanuguṇasukhaduḥkhabhāgitvarūpanārthaṃ tadvimokṣe ca tadabhāvamabhidhāya "eṣamevaiṣa samprasādo-'smāccharīrātmasamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate" iti jīvātmanaḥ svarūpameva śarīra-
1.3.18
viyuktamupadideśa / "sa uttamaḥ puruṣaḥ sa tatra paryeti jakṣan krīḍan ramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvā nopajanaṃ
1.3.18
smarannidaṃ śarīram" iti prāpyasya parasya jyotiṣaḥ puruṣottamatvam nivṛttatirodhānasya paraṃ jyotirupasampannasya pratyagātmano brahmaloke yatheṣṭabhogāvāptiṃ priyāpriyāviyuktakamarnimittaśarīrādyapuruṣārthānanusaṃdhānaṃ cābhidhāya "atha yatraitadākāśamanuviṣaṇṇaṃ cakṣuḥ sa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya cakṣuratha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇamatha yo vededamabhivyāharaṇīti sa ātmā'bhivyāhārāya vāgatha yo vededaṃ #ṛṇavānīti sa ātmā śravaṇāya śrotramatha yo vededaṃ manvānīti sa ātmā mano'sya deva cakṣuḥ" iti cakṣurādīnāṃ karaṇatvaṃ rūpādīnāṃ jñeyatvamasya
1.3.18
ca jñātṛtvaṃ pradarśya tata eva śarīrendriyebhyo'sya vyatirekamupapādya "sa vā eṣa etena divyena cakṣuṣā manasaitān kāmān paśyan ramate ya ete brahmaloke" iti tasyaiva vidhūtakamarnimittaśarīrendriyasya manaśśabdābhihitena divyena svābhāvikena jñānena sarvakāmānubhavamuktavā "taṃ vā etaṃ devā ātmānamupāsate tasmātteṣāṃ sarve ca lokā āptāḥ sarve ca kāmāḥ" ityevaṃsavadhamātmānaṃ jñānino jānantītyabhidhāya "sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān yastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prajāpatiruvāca" ityevaṃvidhamātmānaṃ viduṣassarvalokasarvakāmāvāptyu-palakṣitaṃ brahmānubhavaṃ phalamabhidhāyopasaṃhṛtam; atastatrāpahatapāpmatvādiguṇako jñātavyatayā prakrānto jīva evetyavagatam; ato jīvasyāpahatapāpmatvādayasyambhavanti; ato daharavākyaśeṣe śrūyamāṇasya jīvasyāpahata-pāpmatvādiguṇasambhavātsa eva daharākāśa iti niścīyata iti cet-iti /
tatrāha - āvirbhūtasvarūpastviti / pūrvamanṛtatirohitāpahatapāpmatvādiguṇakaḥ svasvarūpaḥ paścādvimukta-karmabandhaḥ śarīrātsamutthitaḥ paraṃ jyotirupasampannaḥ āvirbhūtasvarūpassannapahatapāpmatvādiguṇaviśiṣṭastatra prajāpativākye'bhidhīyate; daharavākye tvatirohitasvabhāvāpahatapāpmatvādiviśiṣṭa eva daharākāśaḥ pratīyate / āvirbhūtasvarūpasyāpi jīvasyāsambhāvanīyāssetutvasarvalokavidharaṇatvādayassatyaśabdanirvacanāvagataṃ cetanā-cetanayorniyantṛtvaṃ daharākāśasya parabrahmatāṃ sādhayanti / setutvasarvalokavidharaṇatvādaya āvirbhūtasvarūpasyāpi na sambhavantīti "jagadyvāpārarvajam" ityatropapādayiṣyāmaḥ /
yadyevaṃ daharavākye "atha ya eṣa sampradāyaḥ" ityādinā jīvaprastāvaḥ kimartha iti cettatrāha -
1.3.19 anyārthaśca parāmarśaḥ

p2.20

1.3.19
daharākāśasyaivāpahatapāpmatvajagadvidharaṇatvodivanmuktasya tadupasampattyā'pahatapāpmatvādikalyāṇaguṇa-viśiṣṭasvābhāvikarūpaprāptikathanena taddhetutvarūpaṃ paramapuruṣāsādhāraṇaṃ guṇamupadeṣṭuṃ prajāpativākyoktasya jīva-syātra parāmarśaḥ / prajāpativākye ca muktātmasvarūpayāthātmyavijñānaṃ daharavidyopayogitayoktam; brahma pre- psorhi jīvātmanaḥ svasvarūpaṃ ca jñātavyameva svayamapi kalyāṇaguṇa eva sannanavadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyā-ṇaguṇagaṇaṃ paraṃ brahmānubhaviṣyatīti brahmopāsanaphalāntargatatvātsvasvarūpayāthātmyavijñānasya / "sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān" "sa tatra paryeti jakṣan krīḍan" ityādikaṃ prajāpativākye kīrtyamānaṃ phalamapi daharavidyāphalameva //
1.3.20 alpaśruteriti cettaduktam

p2.21

1.3.20
"daharo'smin" ityalpapariṇāmaśrutirārāgropamitasya jīvasyaivopapadyate, na tu sarvasmājjyāyaso brahmaṇa
1.3.21e anukṛtestasya ca

p2.22

1.3.21e
tasya-daharākāśasya parasya brahmaṇaḥ, anukārāt-ayamapahatapāpmatvādiguṇako vimuktabandhaḥ pratyagātmā na daharākāśaḥ / tadanukāraḥ-tatsāmyam / tathā hi pratyagātmano vimuktasya parabrahmānukāraḥ śrūyate "yadā paśyaḥ paśyate
1.3.22
rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim / tadāvidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramasāmyamupaiti" iti / ato'nukartā prajāpativākyanirddiṣṭaḥ / anukāryaṃ brahma daharākāśaḥ //
1.3.22 api smaryate

p2.23

1.3.22
saṃsāriṇo'pi muktāvasthāyāṃ paramasāmyāpattilakṣaṇaḥ parabrahmānukārasmaryate "idaṃ jñānamupāśritya mama sādha-rmyamāgatāḥ / sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca" iti / kecit "anukṛtestasya ca" "api smaryate" iti sūtradvayamadhikaraṇāntaraṃ "tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti" ityasyāśśruteḥ paraṃ brahmaparatvanirṇayāya pravṛttaṃ vadanti / tattu "adṛśyatvādhikaraṇadvayena tasya prakaraṇasya parabrahmaviṣayatvapratipādanāt "jyotiścaraṇābhidhānāt" ityādiṣu parasya brahmaṇo bhārūpatvāvagateśca pūrvapakṣānutthānādayuktam; sūtrākṣarakṣaravai-rūpyaṃ ca //
1.3.23 śabdādeva pramitaḥ

p2.24

1.3.23
kaṭhavallīṣu śrūyate-"aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati / īśāno bhūtabhavyasya na tato vijugupsate / etadvai tat" "aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ / īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u śvaḥ / etadvai tat" "aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ / taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādivaiṣīkāṃ dhairyyeṇa / taṃ vidyācchukramamṛtam" iti / tatra sandihyate; kimayamaṅguṣṭhamātrapramitaḥ pratyagātmā, uta paramātmā ? iti / kiṃ yuktam ? pratyagātmeti / kutaḥ ? jīvasyānyatrāṅguṣṭhamātratvaśruteḥ / "prāṇādhipaḥ sañcarati svakarmabhiḥ /
1.3.23
aṅguṣṭhamātro ravitulyarūpaḥ saṅkalpāhaṅkārasamanvito yaḥ" iti / na cānyatropāsanārthatayāpi paramātmano'ṅguṣṭha-mātratvaṃ śrūyate / evaṃ niścite jīvatve īśānatvaṃ śarīrendriyabhogyabhogopakaraṇāpekṣayāpi bhaviṣyati /
iti prāpte brūmaḥ śabdādeva pramitaḥ / aṅguṣṭhapramitaḥ paramātmā / kutaḥ ? "īśāno bhūtabhavyasya" iti śabdādeva;
1.3.24
na ca bhūtabhavyasya sarvasyeśitṛtvaṃ karmaparavaśasya jīvasyopapadyate / kathaṃ tarhi paramātmano'ṅguṣṭhamātratvamityatrāha -
1.3.24 hṛdyapekṣayā tu manuṣyādhikāratvam

p2.25

1.3.24
paramātmana upāsanārthamupāsakahṛdaye vartamānatvādupāsakahṛdayasyāṅguṣṭhapramāṇatvāttadapekṣayedamaṅguṣṭhapramitatva-mupapadyate, jīvasyāpyaṅguṣṭhapramitatvaṃ hṛdayāntarvartitvāttadapekṣameva tasyārāgramātratvaśruteḥ / manuṣyamāṇāmevopā-sakatvasambhāvanāyā śāstrasya manuṣyādhikāratvānmanuṣyahṛdayasya ca tattadaṅguṣṭhapramitatvātkharaturagabhujagādīnā-manaṅguṣṭhapramitatve'pi na kaściddoṣaḥ, sthitaṃ tāvaduttaratra samāpayiṣyate /
1.3.25 taduparyapi bādarāyaṇassambhavāt

p2.26

1.3.25
parasya brahmaṇo'ṅguṣṭhapramitatvopapattaye manuṣyādhikāraṃ brahmopāsanaśāstramityuktam / tatprasaṅgenedānīṃ brahmavidyāyāṃ devādīnāmapyadhikāro'sti, nāstīti vicāryate / kintāvadyuktam ? nāsti devā-dīnāmadhikāra iti / kutaḥ ? sāmarthyābhāvāt, na hyaśarīrāṇāṃ devādīnāṃ vi#ekavimokādisādhanasaptakānugṛhīta-brahmopāsanopasaṃhārasāmarthyamasti / na ca devādīnāṃ saśarīratve pramāṇamupalabhāmahe / yadyapi pariniṣpanne'pi vastuni vyutpattisambhāvanāyā vedāntavākyāni pare brahmaṇi pramāṇabhāvamanubhavanti; tathāpi devādīnāṃ vigraha-vattvapratipādanaparaṃ na kiñcidapi vākyamupalabhyate / mantrātharvādāstu karmavidhiśeṣatayā'nyaparatvānna devādi- vigrahasādhane prabhavanti / karmavidhayaśca svāpekṣitoddeśyakārakatvātirekidevatāgataṃ kimapi na sādhayanti / ata
1.3.25
eva tāsāmarthitvamapi na sambhavati / atassāmarthyārthitvayorabhāvāddevādīnāmanadhikāra iti /
evaṃ prāpte pracakṣmahe taduparyapi bādarāyaṇassambhavāt / taduparyapi-tat-brahmopāsanam, upari-devādiṣvapi, sambhavatīti bhagavānbādarāyaṇo manyate, teṣāmarthitvasāmarthyayossambhavāt / arthitvaṃ tāvadādhyātmikādi-durviṣahaduḥkhābhitāpātparasmin brahmaṇi ca nirastanikhiladoṣagandhe anavadhikātiśayāsaṅghayeyakalyāṇagu- ṇagaṇe niratiśayabhogyatvādijñānācca sambhavati / sāmarthyamapi paṭutaradehendriyādimattayā sambhavati / dehe-ndriyādimattvaṃ ca brahmādīnāṃ sakalopaniṣatsu sṛṣṭiprakaraṇeṣūpāsanaprakaraṇeṣu ca śrūyate / tathā hi "sadeva somye-damagra āsīt" "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo'sṛjata" ityārabhya sarvamacetanaṃ tejo'bannapramukhāvasthā-viśeṣavadyvākṛtya "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" iti saṅkalpya brahmādisthāvarāntaṃ caturvidhaṃ bhūtajātaṃ tattatkarmocitaśarīraṃ taducitanāmabhāk cāyamakarodityuktam / evaṃ sarvatra sṛṣṭivākyeṣu devatiryaṅmanuṣyasthāvarātmanā caturvidhā sṛṣṭirāmnāyate / devādibhedaśca tattatkarmānuguṇabrahmalokaprabhṛticaturdaśa-lokasthaphalabhogayogyadehendriyādiyogāyattaḥ, ātmanāṃ svato devāditvābhāvāt / tathā "taddhobhayo devāsurā anububudhire te hocuḥ indro ha vai devānāmabhipravavrāja virocano'surāṇāṃ tau hāsaṃvidānāveva samitpāṇī prajāpatisakāśamājagmatuḥ" "tau ha dvātiṃraśataṃ varṣāṇi brahmacaryamūṣatuḥ tau ha prajāpatiruvāca" ityādinā spa- ṣṭameva śarīrendriyavattvaṃ devādīnāṃ pratīyate / karmavidhiśeṣabhūtamantrārthavādeṣvapi "vajrahastaḥ purandaraḥ" "tenendro
1.3.25
vajramudayacchat" ityādibhiḥ pratīyamānaṃ vigrahādimattvaṃ pramāṇāntarāviruddhaṃ tatprameyameva / na cānuṣṭheyārthapra-kāśanastutiparatvābhyāṃ pratīyamānārthāntarāvivakṣā śakyate vaktum, stutyādyupayogitvāttena vinā stutyā-dyanupapatteśca / guṇakathanena hi stutitvam / guṇānāmasadbhāve stutitvameva hīyeta / na cāsatā guṇena kathi- tena prarocanā jāyate; ataḥ karma prarocayanto guṇasadbhāvaṃ bodhayanta evārthavādāḥ / mantrāśca karmasu viniyu-
1.3.25
ktāstatra tatra kiñcitkaratvāyānuṣṭheyamarthaṃ prakāśayanto devatādigatavigrahādiguṇaviśeṣamabhidadhata eva tatra kiñcitkurvanti, anyathedrādismṛtyanupapatteḥ / na ca nirviśeṣā devatā dhiyamadhirohati / tatra pramāṇāntarā- prāptān guṇān svayameva bodhayitvā taiḥ karma prarocayanti; guṇaviśiṣṭaṃ vā prakāśayanti; prāptāṃścānūdya taiḥ prarocanaprakāśane kurvanti; viruddhatve tu tadvācibhiśśabdairaviruddhān guṇān lakṣayitvā kuvaÐnta / karmavidheśca
1.3.25
devatāyā aiśvaryamapekṣitameva, kāminaḥ karttavyatayā karma vidhīyamānaṃ svayaṃ kṣaṇapradhvaṃsi kālāntarabhāvinaḥ phalasya svargādessādhakamapekṣate / mantrārthavādayośca "vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā vāyumeva svena bhāgadheyenopadhāvati sa evainaṃ bhūtiṃ gamayati" "yadanena haviṣā''śāste tadaśyāttadṛdhyāttadasmai devā rādhantām" ityādiṣu devatāyāḥ karmaṇā''rādhitāyāḥ phaladāyitvaṃ tadanuguṇañcaiśvaryaṃ pratīyamānamapekṣitatvena vākyārtho samanvīyate / devapū-
1.3.25
jābhidhāyino yajidhātośca yāgākhyaṃ karma svārādhyadevatāpradhānaṃ pratīyate / tadevaṃ kṛtsnavākyaparyālocanayā vākyādeva vidhyapekṣitaṃ sarvamavagatamiti nāpūrvādikaṃ vyutpattisamayānavagataṃ karmavidhiṣvabhidheyatayā kalpya- tayā vā''śrayitavyam / tathā saṅkīrṇabrāhmaṇamantrārthavādamūleṣu dharmaśāstretihāsapurāṇeṣu brahmādīnāṃ devāsura-
1.3.25
prabhṛtīnāṃ dehendriyādayassvabhāvabhedāḥ sthānāni bhogāḥ kṛtyāni cetyevamādayassuvyaktāḥ pratipādyante; ato vigrahādimattvāddevādīnāmapyadhikāro'styeva //
1.3.26 virodhaḥ karmaṇīti cennānekapratipatterdarśanāt

p2.27

1.3.26
devādīnāṃ vigrahādimattvābhyupagame karmaṇi virodhaḥ prasajyate, bahuṣu yāgeṣu yugapadekasyendrasya vigrahavattve "agnimagna āvaha" "indra āgaccha hariva āgaccha" ityādinā āhūtasya tasya sannidhānānupapatteḥ / darśayati cāgnyādīnāṃ tatra tatrāgamanaṃ "kasya vāha devā yajñamāgacchanti kasya vā na bahūnāṃ yājamānānāṃ yo vai devatāḥ pūrvaḥ parigṛhṇāti sa enāśśvo bhūte yajate" iti / ato vigrahādimattve karmaṇi virodhaḥ prasajyata iti cet tanna anekapratipatterdarśanāt-dṛśyate hi saubhariprabhṛtīnāṃ śaktimatāṃ yugapadanekaśarīrapratipattiḥ //
1.3.27 śabda iti cennātaḥ prabhavāt pratyakṣānumānābhyām

p2.28

1.3.27
virodha iti varttate / mābhūtkarmaṇi virodho'nekaśarīrapratipatteḥ / śabde tu vaidike virodhaḥ prasajyate, ani-tyātharsaṃyogāt / vigrahavattve hi sāvayavatvenendrāderarthasyānityatvamanivāryam; tato devadattādiśabdavadindrā- dyarthajanmanaḥ prāgvināśādūdrdhvaṃ cendrādiśabdānāṃ vaidikānāmarthaśūnyatvamanityatvaṃ vā vedasya syāditi cet tanna;
1.3.27
ataḥ prabhavāt-asmādindrādiśabdādeva punaḥ punarindrādyarthasya prabhavāt / etaduktambhavati- na hi devadattādi-śabdavadindrādiśabdāḥ vaidikāḥ vyaktiviśeṣamātre saṅketapūrvakāḥ pravṛttāḥ, api tu svabhāvata eva gavādiśabda- vadākṛtiviśeṣavācitvena / tataścaikasyāmindravyaktau vinaṣṭāyāmata eva vaidikādindraśabdānmanasi viparivartta-
1.3.27
mānādavagatatadvācyabhūtendrādyarthākāro ghātā tadākāramevāparamindraṃ sṛjāti; yathā kulālo ghaṭaśabdānmanasi viparivarttamānāttadākārameva ghaṭamiti / kathamidamavagamyate ? pratyakṣānumānābhyām-śrutismṛtibhyāmityarthaḥ / śrutistāvat "vedena rūpe vyākarot satāsatī prajāpatiḥ" iti, tathā "sa bhūriti vyāharat sa bhūmisasṛjata sa bhuva iti vyāharat so'ntarikṣamasṛjata" ityādi / vācakaśabdapūrvakaṃ tattadarthasaṃsthānaṃ smaran tattatsaṃsthānaviśiṣṭaṃ
1.3.28
taṃ tamarthaṃ sṛṣṭavānityarthaḥ / smṛtirapi "anādinidhanā hyeṣā vāgutsṛṣṭā svayambhuvā / ādau vedamayī divyā yatassarvāḥ prasūtayaḥ" iti; "sarveṣāntu sa nāmāni karmāṇi ca pṛthak pṛthak / vedaśabdebhya evādau pṛthak saṃ- sthāśca nirmame" iti / saṃsthāḥ-saṃsthānāni, rūpāṇīti yāvat; tathā "nāmarūpañca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapa- ñcanam / vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ" iti / ato devādīnāṃ vigrahavattve'pi na vaidikaśabdānā-mānarthakyaṃ vedasyādimattvaṃ ca na prasajyate //
1.3.28 ata eva ca nityatvam

p2.29

1.3.28
yata evendravasiṣṭhādiśabdānāṃ sevarṣivācināṃ tattadākāravācitvam, tattacchabdena tattadarthasmṛtipūrvīkā ca tattadarthasṛṣṭiḥ, tata eva "mantrakṛto vṛṇīte" "nama ṛṣibhyo mantrakṛdybhaḥ" "ayaṃ so agniriti viśvāmitrasya
1.3.28
sūktaṃ bhavati" ityādibhirvasiṣṭhādīnāṃ mantrakṛtvakāṇḍakṛttvaṛṣitvādau pratīyamāne'pi vedasya nityatvamupapadyate / ebhireva "mantrakṛto vṛṇīte" ityādibhirvedaśabdaistattatkāṇḍasūktamantrakṛtāmṛṣīṇāmākṛtiśaktayādikaṃ parāmṛśya tattadākārān tattacchakriyuktāṃśca sṛṣṭvā prajāpatistāneva tattanmantrādikaraṇe niyuṅkt#e / tepi prajāpatinā āhita-śaktayastattadanuguṇaṃ tapastaptvā nityasiddhān pūrvapūrvavasiṣṭhādidṛṣṭān tāneva mantrādīnanadhītyaiva svarato varṇa-taścāskhalitān paśayanti; ataśca vedānāṃ nityatvameṣāñca mantrakṛttvamupapadyate //
1.3.29
atha syāt-naimittikapralayādiṣvindrādyutpattau vedaśabdebhyaḥ pūrvapūrvendrādismaraṇena prajāpatinā devādisṛ-ṣṭirupapadyatāṃ nāma; prākṛtapralaye tu sraṣṭuḥ prajāpateḥ bhūtādyahaṅkārapariṇāmaśabdasya ca vinaṣṭatvātkathaṃ prajāpateḥ śabdapūrvikā sṛṣṭirupapadyate; kathantarāṃ vinaṣṭasya vedasya nityatvam ? ato vedanityatvavādinā devādīnāṃ vigra-havattvābhyupagame'pi lokavyavahārasya pravāhānāditā āśrayaṇīyeti / atrottaraṃ paṭhati -
1.3.29 samānanāmarūpatvāccāvṛttāvapyavirodho darśanātsmṛteśca

p2.30

1.3.29
kṛtsnopasaṃhāre jagadutpattyāvṛttāvapi pūrvoktātsamānanāmarūpatvādeva na kaścidvirodhaḥ / tathāhi, sa bhagavān
1.3.29
puruṣottamaḥ pralayāvasānasamaye pūrvasaṃsthānaṃ jagatsmaran "bahu syām" iti saṅkalpya bhogyabhoktṛjātaṃ svasmin śaktimātrāvaśeṣaṃ pralīnaṃ vibhajya mahadādibrahmāṇḍaṃ hiraṇyagarbhaparyantaṃ yathāpūrvaṃ sṛṣṭvā vedāṃśca pūrvānupūrvīviśe-ṣasaṃsthitānāviṣkṛtya hiraṇyagarbhāyopadiśya pūrvavadeva devādyākārajagatsarge taṃ niyujya svayamapi tadantarātma-tayā'vatasthe, ato yathoktaṃ sarvamupapannam / etadeva ca vedasyāpauruṣeyatvaṃ nityatvañca, yatpūrvapūrvoccāraṇakrama- janitasaṃskāreṇa tameva kramaviśeṣaṃ smṛtvā tenaiva krameṇoccāryatvam; tadasmāsu sarveśvare'pi samānam / iyāṃstu
1.3.29
viśeṣaḥ, saṃskārānapekṣameva svayamevānusandhatte puruṣottamaḥ / kuta idaṃ yathoktamavagamyata iti cettatrāha- darśanāt smṛteśca / darśanaṃ tāvat "yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai" iti / smṛtirapi mānavī
1.3.29
"āsīdidaṃ tamobhūtam" ityārabhya "so'bhidhyāya śarīrātkhātsisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ / apa eva sasarjādau tāsu vīryamapāsṛjat / tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham / tasmin jajñe svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ" iti / tathā paurāṇikī "tatra suptasya devasya nābhau padmamajāyata / tasmin padme mahābhāga vedavedāṅgapāragaḥ / brahmotpannassa tenoktaḥ prajāḥ sṛja mahāmate" / tathā "paro nārāyaṇo devastasmājjātaścaturmukhaḥ" iti / tathā "ādisargamahaṃ bakṣye"
1.3.29
ityārabhyocyate "sṛṣṭvā nāraṃ toyamantassthito'haṃ yena syānme nāma nārāyaṇeti / kalpe kalpe tatra śayāmi bhūyaḥ suptasya me nābhijaṃ syādyathā'bjam / evambhūtasya me devi nābhipadme caturmukhaḥ / utpannassa bayā coktaḥ prajāssṛja
1.3.30e madhvādiṣvasambhavādanadhikāraṃ jaiminiḥ

p2.31

1.3.30e
brahmavidyāyāṃ devādīnāmapyadhikāro'stītyuktam; idamidānīṃ cintyate, yeṣūpāsaneṣu yā
1.3.30e
devatā evopāsyāsteṣu tāsāmadhikarosti, na ? iti; kiṃ prāptam ? nāstyadhikārasteṣu madhvādiṣviti
1.3.30e
jaiminirmanyate; kutaḥ ? asambhavāt-nahyādityavasvādibhirupāsyā ādityavasvādayo'nye sambhavanti / na ca vasvādīnāṃ satāṃ vasvāditvaṃ prāpyaṃ bhavati, prāptatvāt; madhuvidyāyāmṛgvedādipratipādyakarmaniṣpādyasya raśmi-dvāreṇa prāptasya rasasyāśrayatayā labdhamadhuvyapadeśasyādityasyāṃśānāṃ vasvādibhirbhujyamānānāmupāsyatvaṃ vasvā-ditvañca prāpyaṃ śrūyate "asau vā ādityo devamadhu" ityupakramya "tadyatprathamamamṛtaṃ tadvasava upajīvanti" ityuktavā "sa ya etadevamamṛtaṃ veda vasūnāmevaiko bhūtvā agninaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati" ityādinā /
1.3.31 jyotiṣi bhāvācca

p2.31

1.3.31
"taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛtam" iti jyotiṣi parasmin brahmaṇi upāsanaṃ devānāṃ śrūyate / devamanuṣyobhayasādhāraṇe parabrahmopāsane devānāmupāsakatvakathanā devānāmitaropāsananivṛtiṃta dyotayati / ata eṣu vasvādīnāmanadhikāraḥ

p2.33

iti prāpte'bhidhīyate -
1.3.32 bhāvaṃ tu bādarāyaṇaḥ; asti hi // 1 / 3 / 32//
1.3.32
ādityavasvādīnāmapi teṣvadhikārabhāvaṃ bhagavān bādarāyaṇo manyate / asti hyādityavasvādīnāmapi svāvasthabrahmopāsanena vasvāditvaprāptipūrvakabrahmaprepsāsaṃbhavaḥ / idānīṃ vasvādīnāmapi satāṃ kalapāntare'pi vasvāditvaprāptiścāpekṣitā bhavati / atra hi kāryakāraṇobhayāvasthabrahmopāsanaṃ vidhīyate, "asau vā ādityo devamadhu" ityārabhya, "ata tata ūdhvar udetya" ityataḥ prāk ādityavasvādikāryaviśeṣāvasthaṃ brahma upāsyamupa-diśyate; "atha tata ūrdhva udetya" ityādinā ādityāntarātmatayā'vasthitaṃ kāraṇāvasthameva brahma upāsyamu-padiśyate / tadevaṃ kāryakāraṇobhayāvasthaṃ brahmopāsīnaḥ kalpāntare vasvāditvaṃ prāpya tadante kāraṇaṃ paraṃ brahmaivā-pnoti / "na ha vā asmā udeti na nimrocati; sakṛddivā haivāsmai bhavati, ya etāmevaṃ brahmopaniṣadaṃ veda" iti kṛtsnāyāḥ madhuvidhāyāḥ brahmopaniṣattvaśravaṇāt brahmaprāptiparyantavasvāditvaphalasya śravaṇācca vasvādibhogya-bhūtādityāṃśasya saṃbhavati / evañca brahmaṇa evopāsyatvāt, "taṃ devā jyotiṣāṃ jyotiḥ" ityādi upapadyate / tadāha vṛttikāraḥ, "asti hi madhvādiṣu saṃbhavaḥ; brahmaṇa eva sarvatra nicāyyatvāt" iti // // iti madhvadhikaraṇam //
1.3.33 śugasya tadanādaraśravaṇāt tadādravaṇāt sūcyate hi

p2.34

1.3.33
brahmavidyāyāṃ śūdrasyāpyadhiko'sti, na veti vicāryate / kiṃ yuktam ? astīti / kutaḥ ? ārthitvasāma-rthyaprayuktatvādadhikārasya, śūdrasyāpi tatsaṃbhavāt / 0yadyapyagnividyāsādhyeṣu karmasu anagnividyatvāt śūdrasyā-nadhikāraḥ-tathāpi manovṛttimātratvādbrahmopāsanasya, tatrādhikāro'styeva / śāstrīyakriyāpekṣatve'pyupāsanasya, tattadvarṇāśramocitakriyāyā evāpekṣitatvāt śūdrasyāpi svavarṇocitapūrvavarṇaśuśrūṣaiva kriyā bhaviṣyati / "tasmā-
1.3.33
cchūdro yajñe'navakaptaḥ" ityapi, agnividyāsādhyayajñādikarmānadhikāra eva nyāyasiddho'nūdyate /
nanu anadhītavedasyāśrutavedāntasya brahmasvarūpadupāsanaprakārānabhijñasya kathaṃ brahmopāsanaṃ saṃbhavati / ucyate-anadītavedasyāśrutavedāntavākyasyāpi itihāsapurāṇaśravaṇenāpi brahmasvarūpatadupāsanajñānaṃ saṃbhavati / asti ca śūdrasyāpi itihāsapurāṇaśravaṇānujñā, "śrāvayet caturo varṇān kṛtvā brahmaṇamagrataḥ" ityādau / dṛśyante ceti-hāsapurāṇeṣu vidurādayo brahmaniṣṭhāḥ / tathopaniṣatsvapi saṃvargavidyāyāṃ śūdrasyāpi brahmavidyādhikāraḥ pratīyate-śuśrūṣuṃ hi jānaśrutimācāryo raikvaḥ śūdretyāmantrya tasmai brahmavidyāmupadiśati, "ājahāremāḥ śūdra! anenaiva mukhe-nālāpayiṣyathāḥ" ityādinā / ataḥ śūdrasyāpyadhikāraḥ saṃbhavati-
1.3.33
iti prāpte ucyate-na śūdrasyādhikāraḥ saṃbhavati, sāmarthyābhāvāt / na hi brahmasvarūpatadupāsanaprakāramajānataḥ tadaṅgabhūtavedānuvacanayajñādiṣvanadhikṛtasya upāsanopasaṃhārasāmarthyasaṃbhavaḥ / asamarthasya cārthitvasadbhāve'pyadhi-kāro na saṃbhavati / asāmarthyaṃ ca vedādhyayanābhāvāt / yathaiva hi traivarṇikaviṣayādhyayanavidhisiddhasvādhyāyasaṃpā-dyajñānalābhena karmavidhayo jñānatadupāyādīn aparān na svīkurvanti, tathā brahmopāsanavidhayo'pi / ato'dhya-yanavidhisiddhasvādhyāyādhigatajñānasyaiva brahmopāsanopāyatvāt śūdrasya brahmopāsanasāmarthyāsaṃbhavaḥ /
1.3.33
itihāsapurāṇe api vedopabṛṃhaṇaṃ kurvatī evopāyabhāvamanubhavataḥ; na svātantr#eṇa / śūdrasyetihāsapurāṇa-śravaṇānujñānaṃ pāpakṣayādiphalārtham, nopāsanārtham / vidurādayastu bhavāntarādhigatajñānāpramoṣāt jñānavantaḥ prārabdhakarmavaśāccedṛśajanmayogina iti teṣāṃ brahmaniṣṭhatvam /
yattu-saṃvargavidyāyāṃ śuśrūṣoḥ śūdreti saṃbodhanaṃ śūdrasyādhikāraṃ sūcayatīti-tennetyāha-śugasya tadanādaraśravaṇāt tadādravaṇāt sūcyate hi / śuśrūṣorjānaśruteḥ pautrāyaṇasya brahmajñānavaikalyena haṃsoktānādaravākyaśravaṇāt tadaiva brahmavido raikvasya sakāśaṃ prati ādravaṇāt śuk asya sañjāteti sūcyate; ataḥ sa śūdretyāmantryate; na caturtha-varṇatvena / śocatīti hi śūdraḥ; "śucerdaśca" iti rak(ra)pratyaye dhātośca dīrdhe cakārasya ca dakāre śūdra iti bhavati / ataḥ śocitṛtvamevāsya śūdraśabdaprayogeṇa sūcyate; na jātiyogaḥ /
1.3.33
jānaśrutiḥ kila pautrāyaṇo bahudravyaprado bahvannapradaśca babhūva / tasya dhārmikāgresarasya dharmeṇa prītayoḥ kayo-ścinmahātmanoḥ, asya brahmajijñāsāmutipapādayiṣatoḥ haṃsarūpeṇa niśāyāmasyāvidūre gacchatoranyatara itaramu-vāca-"bho bho ayi bhallākṣa ! bhallākṣa ! jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotirātatam / tanmā prasāṅkṣīḥ / tat tvā mā pradhākṣīt" iti / evaṃ jānaśrutipraśaṃsārūpaṃ vākyamupaśrutya paro haṃsaḥ pratyuvāca-"kamvare enametatsantaṃ sayugvānamiva raikvamāttha" iti / kaṃ santamenaṃ jānaśrutiṃ sayugvānaṃ raikvaṃ brahmajñamiva guṇaśreṣṭhametadāttha; sa brahmajño raikva eva loke guṇavattaraḥ; mahatā dharmeṇa saṃyuktasyāpyasya jānaśruterabrahmajñasya ko guṇaḥ; yadguṇajanitaṃ tejo raikvateja iva māṃ dahedityarthaḥ / evamuktena pareṇa, ko'sau raikva iti pṛṣṭaḥ, "loke yat kiṃcit sādhvanuṣṭhitaṃ karma, yacca sarvacetanagataṃ vijñānam, tadubhayaṃ yadīyajñānakarmāntarbhūtam, sa raikvaḥ" ityāha / tadetat haṃsavākyaṃ brahmajñānavidhuratayā ātmanindāgarbhaṃ tadvattayā ca raikvapraśaṃsārūpaṃ jānaśrutirupaśrutya, tatkṣaṇādeva kṣattāraṃ raikvānveṣaṇāya preṣayan, tasmin viditvā āgate, svayamapi, raikvamupasadya gavāṃ ṣaṭchataṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ ca raikvāyopahṛtya raikvaṃ prārthayāmāsa, "anu me etāṃ bhagavo devatāṃ śādhi, yāṃ devatāmupāsse" iti / tvadupāsyāṃ parāṃ devatāṃ mamā(māma)nuśādhītyarthaḥ / sa ca raikvaḥ svayogamahimaviditalokatrayo jānaśruterbrahmajñānavidhuratānimittānādaragarbhahaṃsavākyaśravaṇena śokāviṣṭatāṃ
1.3.34e kṣatriyatvagateśca // 1 / 3 / 34 //
1.3.34e
"bahudāyī" iti dānapatitvena, "bahupākyaḥ" ityādinā "sarvata eva me annamatsyanti" ityantena bahutarapakvā-nnapradāyitvapratīteḥ, "sa ha saṃjihāna eva kṣattāramuvāca" iti kṣattṛpreṣaṇāt, bahugrāmapradānāvagatajanapadādhipatyā-ccāsya jānaśruteḥ kṣatriyatvapratīteśca na caturthavarṇatvam

p2.35

1.3.35
tadevamupakramagatākhyāyikāyāṃ kṣatriyatvapratītiruktā; upasaṃhāragatākhyāyikāyāmapi kṣatriyatvamasya pratīyata ityāha-
1.3.35 uttaratra caitrarathena liṅgāt //1 /3 / 35 //
1.3.35
asya jānaśruterupadiśyamānāyāmasyāmeva saṃvargavidyāyāmuttaratra kīrtyamānena abhipratārināmnā caitrarathena kṣatriyeṇa asya kṣatriyatvaṃ gamyate / katham "atha ha śaunakaṃ ca kāpeyam abhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe" ityādinā, "brahmacārinnedamupāsmahe" ityantena kāpeyābhipratāriṇoḥ, bhikṣamāṇasya brahmacā-riṇaśca saṃvargavidyāsaṃbandhitvaṃ pratīyate / teṣu cābhipratārī kṣatriyaḥ, itarau brāhmaṇau / ato'syāṃ vidyāyāṃ brāhma-ṇasya, taditareṣu ca kṣatriyayasyaivānvayo dṛśyate; na śūdrasya / ato'syāṃ vidyāyāmanvitāt raikvād brāhmaṇādanyasya
1.3.36
jānaśruterapi kṣatriyatvameva yuktam; na caturthavarṇatvam / nanvasmin prakaraṇe abhipratāriṇaścaitrarathatvaṃ kṣatriyatvaṃ ca na śrutam; tat kathamasyābhipratāriṇaścaitrarathatvam, kathaṃ vā kṣatriyatvam ? tatrāha liṅgāt iti / "atha ha śaunakaṃ ca kāpeyamabhipratāriṇañca kākṣasenim" ityabhipratāriṇaḥ kāpeyasāhacaryālliṃṅgāt asyābhipratāriṇaḥ kāpeyasaṃbandhaḥ pratīyate; anyatra ca, "etena vai ci(cai)trarathaṃ kāpeyā ayājayan" iti kāpeyasaṃbandhinaḥ ci(cai)trarathatvaṃ śrūyate; tathā caitrarathasya kṣatriyatvam, "tasmāccaitrarathīnāmekaḥ (rathonāmaikaḥ) kṣatrapatirajāyata" iti / ato'bhipratāriṇa-ścaitrarathatvaṃ kṣatriyatvaṃ ca gamyate

p2.36

tadevaṃ nyāyavirodhini śūdrasyādhikāre liṅgaṃ nopalabhyata ityuktam; idānīṃ nyāyasiddhaḥ śūdrasyānadhikāraḥ śrutismṛtibhiranugṛhyata ityāha-
1.3.36 saṃskāraparāmarśāt tadabhāvābhilāpācca // 1 3 36 //
1.3.36
brahmavidyopadeśapradeśeṣūpanasaṃskāraḥ parāmṛśyate, "upa tvā neṣye", "taṃ hopaninye" ityādiṣu / śūdrasya copanayanā-disaṃskārābhāvo'bhilapyate, "na śūdre pātakaṃ kiñcinna ca saṃskāramarhati" "caturtho varṇa ekajātirna ca saṃskāra-marhati" ityādiṣu

p2.37

1.3.37 tadabhāvanirdhāraṇe ca pravṛtteḥ // 1 / 3 / 37 //
1.3.37
"naitadabrāhmaṇo vivaktumarhati / samidhaṃ somyāhara" iti śuśruṣorjābālasya śūdratvābhāvanirdhāraṇe satyeva vidyopadeśapravṛtteśca na śūdrasyādhikāraḥ

p2.38

1.3.38 śravaṇādhyayanārthapratiṣedhāt // 1 / 3 / 38 //
1.3.38
śūdrasya vedaśravaṇa-tadadhyayana-tadarthānuṣṭhānamiti pratiṣidhyante, "padyu ha vā etacchamaśānam, yacchūdraḥ / tasmā-cchūdrasamīpe nādhyetavyam", "tasmācchūdro bahupaśurayajñīyaḥ" iti / bahupaśuḥ-paśusadṛśa ityarthaḥ / anupṛṇvato'dhya-yana-tadarthajñāna-tadarthānuṣṭhānāni na saṃbhavanti / ataḥ tānyapi pratiṣiddhānyeva

p2.39

1.3.39 smṛteśca // 1 / 3 / 39 //
1.3.39
smaryate ca śravaṇādiniṣedhaḥ, "atha hāsya vedamupṛṇvataḥ trapujatubhyāṃ śrotrapratipūraṇamudāharaṇe jihvācchedo dhāraṇe śarīrabhedaḥ" iti, "na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vratamādiśet" iti ca / ataḥ śūdrasyādhikāra iti siddham

p2.39

ye tu-nirviśeṣacinmātraṃ brahmaiva paramārthaḥ; anyat sarvaṃ mithyābhūtam; bandhaścāpāramārthikā; sa ca vākyajanya-vastuyāthātmyajñānamātranivartyaḥ; tannivṛttireva mokṣaḥ-iti vadanti-tairbrahmajñāne śūdrāderanadhikāro vaktuṃ na śakyate; anupanītasya anadhītavedasyāśrutavedāntavākyasyāpi yasmāt kasmādapi, "nirviśeṣacinmātraṃ brahmaiva paramārthaḥ; anyat sarvaṃ tasmin parikalpitaṃ mithyābhūtam" iti vākyāt vastuyāthātmyajñānotpatteḥ; tāvataiva bandhanivṛtteśca /
1.3.39
na ca tattvamasyādivākyenaiva jñānotpattiḥ kāryā, na vākyāntareṇeti niyantuṃ śakyam; jñānasyāpuruṣatantratvāt; satyāṃ samāgyrāmanicchato'pi jñānotpatteḥ / na ca vedavākyādeva vastuyāthātmyajñāne sati bandhanivṛttirbhavatīti śakyaṃ vaktum; yena kenāpi vastuyāthātmyajñāne sati bhrāntinivṛtteḥ / pauruṣeyādapi, nirviśeṣacinmātraṃ brahma paramārthaḥ; anyat sarvaṃ mithyābhūtamiti vākyāt jñānotpatteḥ, tāvataiva bhramanivṛtteśca / yathā pauruṣeyādapyāptavā-kyāt śuktikārajatādi bhrāntirbrāhmaṇasya śūdrāderapi nivartate-tadvadeva śūdrasyāpi vedavitsaṃpradāyāgatavākyāt vastuyāthātmyajñānena bhagadbhramanivṛttirapi bhaviṣyati / "na cāsyopadiśeddharmam" ityādinā, vedavidaḥ śūdrādibhyo na vadantīti ca na śakyaṃ vaktum; tattvamasyādivākyāvagatabrahmātmabhāvānāṃ vedaśirasi vatarmānatayā dagdhākhi-lādhikāratvena niṣedhaśāstrakiṅkaratvābhāvāt / atikrāntaniṣedhairvā kaiściduktāt vākyāt śūdrādeḥ jñānamutpadyata eva / naca vācyam-śukitakādau rajatādibramanivṛttivat pauruṣeyavākyajanyatattvajñānasamanantaraṃ śūdratya jagadbhramo na nivartata iti; tattvamasyādivākyaśravaṇasamanantaraṃ brāhmaṇasyāpi jagadbhramānivṛtteḥ / nididhyāsanena dvaitavā-sanāyāṃ nirastāyāmeva tattvamasyādivākyaṃ nivartakajñānamutpādayatīti cet-pauruṣeyamapi vākyaṃ śūdrādestathaiveti
1.3.39
na kaścidviśeṣaḥ / "nididhyāsanaṃ hi nāma brahmātmabhāvābhidhāyi vākyaṃ yadarthapratipādanayogyam, tadarthabhāvanā / saiva viparītavāsanāṃ nivartayati iti dṛṣṭārthatvaṃ nididhyādanavidherbūṣe / vedānuvacanādīnyapi vividiṣotpattā-vevopayujyante iti śūdrasyāpi vividiṣāyāṃ jātāyāṃ pauruṣeyavākyāt nididhyāsanādibhirviparītavāsanāyāṃ nirastāyāṃ jñānamutpatsyate; tenaivāpāramārthiko bandho nivartiṣyate /
athavā tarkānugṛhītatvāt pratyakṣādanumānācca nirviśeṣatvaprakāśacinmātrapratyagvastuni ajñānasākṣitvaṃ tatkṛtavividhavicitrajñātṛjñeyavikalparūpaṃ kṛtsnaṃ jagaccādhyastamiti niścitya, evambhūtapariśuddhapratyagvastuni anavaratabhāvanayā viparītavāsanāṃ nirasya tadeva pratyagvastu sākṣātkṛtya śūdrādayo'pi vimokṣyanta iti mithyā-bhūtavicitraiśvaryavicitrasṛṣṭayādyalaukikānantaviśeṣāvalambinā vedāntavākyena na kiñcitprayojanamiha dṛśyata iti śūdrādīnāmeva brahmavidyāyāmadhikāraḥ suśobhanaḥ / anenaiva nyāyena brāhmaṇādīnāmapi brahmavedanasiddherupaniṣañca tapasvini dattajalāñjalissyāt /
na ca vācyam-naisagirkalokavyavahāre bhrāmyato'sya kenacit, ayaṃ laukikavyavahāro bhramaḥ, paramārthastvevamiti samarpite satyeva pratyakṣānumānavṛttabubhutsā jāyata iti tatsamarpikā śrutirapyāstheveti; yato bhavabhayabhītānāṃ sāṅkhayādaya eva pratyakṣānumānābhyāṃ vastunirūpaṇaṃ kurvantaḥ pratyakṣānumānavṛttabubhutsāṃ janayanti; bubhutsāyāṃ ca jātāyāṃ pratyakṣānumānābhyāmeva viviktasvabhāvābhyām, "nityaśuddhasvaprakāśādvitīyakūṭasthacaitanyameva sat; anyat sarvaṃ tasmin adhyastam" iti suvivecam / evambhūte svaprakāśe vastuni śrutisamadhigamyaṃ viśeṣāntaraṃ ca nābhyupagamyate; adhyastātadrūpanivartinī hi śrutirapi tvanmate / na ca sata ātmanaḥ ānandarūpatājñānāyopani-dāstheyā, vidrūpatāyā eva sakaletarātadrūpavyāvṛttāyā ānandarūpatvāt /
1.3.39
yasya tu-mokṣasādhanatayā vaidāntavākyairvihitaṃ jñānamupāsanarūpam; tacca parabrahmabhūtaparamapuruṣaprīṇanam; tacca śastraikasamadhigamyam; upāsanaśāstraṃ copanayanādisaṃskṛtādhītasvādhyāyajanitaṃ jñānaṃ vivekavimokādisādha-nānugṛhītameva svopāyatayā svīkaroti; evaṃrūpopāsanaprītaḥ puruṣottamaḥ upāsakaṃ svābhāvikātmayāthātmya-jñānadānena karmajanitājñānaṃ nāśayan bandhānmocayati-iti pakṣaḥ, tasya yathoktayā nītyā śūdrāderadhikāra upa-padyate

p2.9

// iti apaśūdrādhikaraṇam

p2.42

pramitādhikaraṇa 6. śeṣaḥ
tadevaṃ prasaktānuprasaktādhikārakathāṃ parisamāpya prakṛtasyāṅguṣṭhipramitasya bhūtabhavyeśitṛtvāvagataparabrahmabhāvo-ttambhanaṃ hetvantaramāha-
1.3.40 kampanāt / 1 / 3 / 40 /
1.3.40
"aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati", aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā" ityanayorvākyayormadhye, "yadidaṃ kiñca jagat sarvaṃ prāṇa ejati nissṛtam / mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti / bhayādasyāgnistapati bhayāt tapati sūryaḥ / bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ" iti kṛtsnasya jagato'gnisūryādīnāṃ cāsmin aṅguṣṭhamātre puruṣe prāṇaśabdanirdiṣṭe sthitānāṃ sarveṣāṃ tato nissṛtānāṃ tasmāt sañjātamahābhayanimittam ejanaṃ
1.3.40
kampanaṃ śrūyate / tacchāsanātivṛttau kiṃ bhaviṣyatīti mahato bhayāt, vajrādivodyatāt, kṛtsnaṃ jagat kampata ityarthaḥ / "bhayādasyāgnistapati" ityanenaikārthyāt "bhahadbhayaṃ vajramudyatam" iti pañcamyarthaṃ prathamā / ayañca parasya
1.3.41
brahmaṇaḥ svabhāvaḥ; etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ" "bhīṣā'smādvātaḥ pavate bhīṣedeti sūryaḥ / bhīṣā'smādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ" iti parasya brahmaṇaḥ puruṣottamasyaivaṃvidhaiśvaryāvagateḥ /
itaścāṅguṣṭhapramitaḥ puruṣottamaḥ -
1.3.41 jyotirdarśanāt 1 / 3 / 41 //
1.3.41
tayorevāṅguṣṭhapramitaviṣayayorvākyayormadhye parabrahmāsādhāraṇaṃ sarvatejasāṃ chādakaṃ sarvatejasāṃ kāraṇabhūtamanugrāhakaṃ ca aṅguṣṭhapramitasya jyotirdṛśyate-"na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ / tameva
1.3.41
bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti" iti / ayameva śloka ātharvaṇe paraṃ brahmādhikṛtya śrūyate / parajyotiṣṭvaṃ ca sarvatra parasya brahmaṇaḥ śrūyate; yathā-"paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate", "taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛtam", "atha yadataḥ tadataḥ paro divī jyotirdīpyate" ityādiṣu / ataḥ aṅgu-ṣṭhapramitaḥ paraṃ brahma // 4/ // // iti pramitādhikaraṇaśeṣaḥ //
1.3.42 ākāśo'rthāntaratvādivyapadeśāt 1 / 3 / 42 //
1.3.42
chāndogye śrūyate, "ākāśo vai nāma nāmarūpayornivarhitā, te yadantarā / tadbrahma tadamṛtaṃ sa ātmā" iti / tatra saṃśayaḥ-kimayamākāśaśabdanirdiṣṭo muktātmā, uta paramātmā-iti / kiṃ yuktam ? muktātmeti / kutaḥ ?
1.3.42
"aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhormukhāt pramucya / dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisaṃ-bhavāmi" iti muktasyānantaraprakṛtatvāt; "te yadantarā" iti ca nāmarūpavinirmuktasya tasyābhidhānāt / "nāma-rūpayornirvahitā" iti ca sa eva pūrvāvastayopalilakṣayiṣitaḥ / sa eva hi devādirūpāṇi nāmāni ca pūrvama-bibhaḥ(bhūta) / tasyaiva nāmarūpavinirmuktā sāmpratikī avasthā, "tadbrahma tadamṛtam" ityucyate / ākāśaśabdaśca tasminnapi asaṅkucitaprakāśayogādupapadyate / nanu daharavākyaśeṣatvādasya sa eva daharākāśo'yamiti pratīyate; tasya ca paratamātmatvaṃ nirṇītam / maivam-prajāpativākyavyavadhānāt / prajāpativākye ca pratyagātmano muktaya-vasthāntaṃ rūpamabhihitam; anantaraṃ ca, "vidhūya pāpam" iti sa eva muktāvasthaḥ prastutaḥ / ato'trākāśo muktātmā-
1.3.42
iti prāpte ucyate-ākāśo'rthāntaratvādivyapadeśāt-iti / ākāśaḥ paraṃ brahma; kutaḥ ? arthāntaratvādi-vyapadeśāt / arthāntaratvavyapadeśastāvat-"ākāśo ha vai nāmarūpayornirvahitā" iti / nāmarūpayornirvoḍhṛtvaṃ baddhamuktobhayāvasthāt pratyagātmano'rthāntaratvamākāśasyopapādayati / baddhāvasthaḥ svayaṃ karmavaśāt nāmarūpe bhajamāno na nāmarūpe nirvoḍhuṃ śakyuyāt;muktāvasthasya jagadvayāpārāsaṃbhavāt netarāṃ nāmarūpanirvoḍhṛtvam; īśva-rasya tu sakalajagannirmāṇadhurandharasya nāmarūpayornirvoḍhṛtvaṃ śrutyaiva pratipannam, "anena jīvenā''tmanā'nupra-viśya nāmarūpe vyākaravāṇi", "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit yasya jñānamayaṃ tapaḥ / tasmādetad brahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate", "sarvāṇi rūpāṇi vicityadhīro nāmāni kṛtvā'bhivadan yadāste" ityādiṣu / ato nirvāhyanāma-rūpāt pratyagātmano nāmarūpayornirvoḍhā'yamākāśo'rthāntarabhūtaḥ parameva brahma / tadevopapādayati, "te yadantarā"
1.3.42
iti / yasmādayamākāśo nāmarūpe antarā-tābhyāmaspṛṣṭo'rthāntarabhūtaḥ-tasmāt tayoḥ nirvoḍhā(nirvahitā?)-apahatapāpmatvāt satyasaṅkalpatvācca nirvahite (nirvoḍha?)tyartaḥ / ādiśabdena brahmatvātmatvāmṛtvāni gṛhyante / nirupādhikabṛhattvādayo hi paramātmana eva saṃbhavanti; tenātrā''kāśaḥ parameva brahma / yat punaruktam, "dhūtvā śarīram" iti mukto'nantaraprakṛtaḥ iti-tanna; "brahmalokamabhisaṃbhavāmi" iti parasyaiva brahmaṇo'nantaraprakṛtatvāt / yadyapi abhisaṃbhaviturmuktasyābhisaṃbhāvyatayā paraṃ brahma nirdiṣṭam, tathāpi abhisaṃbhaviturmuktasya nāmarūpanirvoḍhṛ-tvādyasaṃbhavādabhisaṃbhāvyaṃ parameva brahma tatra pratyetavyam /
kiñca ākāśaśabdena prakṛtasya daharākāśasyātra pratyabhijñānāt, prajāpativākyasyāpyupāsakasvarūpakathanā-rthatvāt upāsya eva daharākāśaḥ prāpyatayehopasaṃhriyata iti yuktam / ākāśaśabdaśca pratyagātmani na kvacit dṛṣṭa-caraḥ / ato'trākāśaḥ paraṃ brahma

p2.43

atha syāt-pratyagātmano'rthāntarabhūtamātmāntarameva nāsti; aikyopadeśāt, dvaitapratiṣedhācca / śuddhāvastha eva hi pratyagātmā, paramātmā paraṃ brahma parameśvara iti ca vyapadiśyate; ataḥ prakṛtāt muktātmano'bhisaṃbhavitu rnārthā-
1.3.43
ntaramabhisaṃbhāvyo brahmalokaḥ / ato nāmarūpayoḥ nirvahitā ākāśo'pi sa eva bhavitumarhati-iti / ata uttara paṭhati-
1.3.43 suṣuptyutkrāntyorbhedena 1 / 3 / 43 //
1.3.43
vyapadeśāditi vartate / suṣuptyutkrāntyoḥ pratyagātmano'rthāntaratvena paramātmano vyapadeśāt pratyagātmano-'rthāntarabhūtaḥ paramātmā'styeva / tathā hi vājasaneyake, "katama ātmeti / yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu" iti prakṛtasya pratyagātmanaḥ suṣuptyavasthāyām akiñcijjñasya sarvajñena paramātmanā pariṣvaṅga āmnāyate-"prājñenā-''tmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda, nāntaram" iti / tathotkrāntāvapi, "prājñenā''tmanā''nvārūḍha utsarjan yāti" iti / na ca svapataḥ utkrāmato vā'kiñcijjñāsya tadānīmeva svenaiva sarvajñena satā pariṣva-ṅgānvārohau saṃbhavataḥ / na ca kṣetrajñāntareṇa; tasyāpi sarvajñatvāsaṃbhavāt

p2.43

1.3.44
itaśca pratyagātmano'rthāntarabhūtaḥ paramātmetyāha-
1.3.44 patyādiśabdebhyaḥ 1 / 3 / 44 //
1.3.44
ayaṃ pariṣvañjakaḥ paramātmā uttaratra patyādiśabdairvyapadiśyate, "sarvasyādhipatiḥ", "sarvasya vaśī sarvasye-śānaḥ", "sa na sādhunā karmaṇā bhūyān no evāsādhunā kanīyān / eṣa sarveśvara eṣa bhutādhipatireṣa bhūtapālaḥ eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasaṃbhedāya / tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti...etameva viditvā munirbha-vati / etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti", "sa,vā eṣa mahān aja ātmā'nnādo vasudānaḥ", "aja-
1.3.44
ro'mṛto'bhayo brahma" iti / ete ca patitvajagadvidharaṇatvasarveśvaratvādayaḥ pratyagātmani muktāvasthe'pi na katha-ñcit saṃbhavanti / ato muktātmano'rthāntarabhūto nāmarūpayornivarhitā''kāśaḥ / aikyopadeśastu sarvasya cida-cidātmakasya brahmakāryatvena tadātmakatvāyatta iti, "sarve khalvidaṃ brahma tajjalān" ityādibhirvākyaiḥ pratipādyata iti pūrvameva samathirtam / dvaitapratiṣedhaśca tata evetyanavadyam

p2.1

iti arthāntaratvādivyapadeśādhikaraṇam //
1.4.1 ānumānikamapyekāṣāmiti cenna śarīrarūpakavinyastagṛhītedarśayati ca

p2.2

1.4.1
uktaṃ paramapuruṣārthalakṣaṇamokṣasādhanatayā jijñāsyaṃ jagajjanmādikāraṇaṃ brahma acidvastunaḥ pradhānādeścetanācca baddhamuktobhayāvasthādvilakṣaṇaṃ nirastasamastaheyagandhaṃ sarvajñaṃ sarvaśakti satya-saṅkalpaṃ samastakalyāṇaguṇātmakaṃ sarvāntarātmabhūtaṃ niraṅkuśaiścaryyamiti / idānīṃ kāpilatantrasiddhābrahmāt-makapradhānapuruṣādipratipādanamukhena pradhānakāraṇatvapratipādanacchāyānusārīṇyapi kanicidvākyāni kāsucic-
1.4.1
chākhāsu santītyāśaṅkaya brahmaikakāraṇatvasthemne tannirākriyate / kaṭhavallīṣvāmnāyate "indriyebhyaḥ parā hyarthā arthe-bhyaśca paraṃ manaḥ / manasastu parā buddhirbuddherātmā mahān paraḥ / mahataḥ paramavyakramavyaktātpuruṣaḥ paraḥ / puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ " iti / tatra sandehaḥ - kiṃ kāpilatantrasiddhamabrahmātmakaṃ pradhānamiha avyakta-śabdenocyate, uta na? iti / kiṃ yuktam? pradhānamiti / kutaḥ? "mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ" iti tantrasiddhatatvaprakriyāpratyabhijñānena tasyaiva pratīteḥ, "puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ"" iti pañcaviṃ-śakapuruṣātiriktatattvaniṣedhācca; ato'vyaktaṃ kāraṇamiti prāptam / tadidamuktam ānumānikamapyekeṣāmiti cediti / ekeṣāṃ śākhināṃ śākhāsvānumānikaṃ pradhānamapi kāraṇamāmnāyata iti cet atrottaraṃ-neti / nāvyakta-
1.4.1
bdenābrahmātmakaṃ pradhānamihābhidhīyate / kutaḥ? śarīrarūpakavinyastagṛhīteḥ śarīrākhyarūpakavinyastasya avya-ktaśabdena gṛhīteḥ / ātmaśarīrabuddhimanaindriyaviṣayeṣu rathirathādibhāvena rūpiteṣu ratharūpaṇena vinyastasya śarīrasya atra avyakta śabdena grahaṇādityarthaḥ / etaduktambhavati-pūrvatra hi-"ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca / budiṃdha tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca / indriyāṇi hayānāhuḥ viṣayāṃsteṣu gocarān " ityādinā "so'-dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam " ityantena saṃsārādhvanaḥ pāraṃ vaiṣṇaṃ padaṃ prepsantamupāsakaṃ rathitvena taccharīrādīni ca ratharathāṅgatvena rūpayitvā yasyaite rathādayo vaśe tiṣṭhanti , sa evādhvanaḥ pāraṃ vaiṣṇavaṃ padamā-
1.4.1
pnotītyuktavā teṣu rathādirūpitaśarīrādiṣu yāni yebhyo vaśīkāryatāyāṃ pradhānāni tānyucyante "indriyebhyaḥ parāḥ " - ityādinā / tatra hayatvena rūpitebhya indriyebhyo gocaratvena rūpitā viṣayāḥ vaśīkāryatve parāḥ , vaśyendriya-syāpi viṣayasannidhāvindriyāṇāṃ durnigrahatvāt tebhyopi paraṃ pragraharūpitaṃ manaḥ , manasi viṣayapravaṇe viṣayā-sannidhānasyā-pyakiñcitkaratvāt / tasmādapi sārathitvarūpitā buddhiḥ parā , adhyavasāyābhāve manaso'pyaki-
1.4.1
ñcitkaratvāt / tasyā api rathitvarūpita ātmā kartṛtvena prādhānyaparaḥ , sarvasya cāsyātmecchāyattatvādatmaiva mahāniti ca viśeṣyate / tasmādapi ratharūpitaṃ śarīraṃ param , tadāyattatvājjīvātmanassakalapuruṣārthasādhanapravṛttī-nām / tasmādapi parassarvāntarātmabhūto'ntaryāmyadhvanaḥ pārabhūtaḥ paramapuruṣaḥ , yathokrasyātmaparyantasya samastasya tatsaṅkalpāyattapravṛttitvāt / sa khalvantaryāmitayopāsanasyāpi nirvartakaḥ / "parāttu tacchaØteḥ " iti hi jīvātmanaḥ kartṛtvaṃ paramapuruṣāyattamiti vakṣyate / vaśīkāryopāsananirvṛttyupāyakāṣṭhābhūtaḥ paramaprāpyaśca sa eva / tadidamucyate
1.4.1
" puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ " iti / tathā cāntaryāmibrāhmaṇe " ya ātmani tiṣṭhan " ityā-dibhissarvaṃ
sākṣātkurvan sarvaṃ niyamayatītyukt#ā " nānyo'to'sti draṣṭā " iti niyantrantaraṃ niṣidhyate / bhaga-vadgītāsu ca " adhiṣṭhānaṃ tathā- karttā karaṇaṃ ca pṛthagvidham / vividhā ca pṛthak ceṣṭādaivaṃ caivātra pañcamam " iti / daivamatra puruṣottama eva , " sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtijñānamapohanañca " iti vacanāt / tasya ca vaśīkaraṇaṃ taccharaṇāgatireva / yathāha "īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjjuna tiṣṭati / bhrāyaman sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyamā / tameva śaraṇaṃ gaccha " iti / tadevam " ātmānaṃ rathinaṃ viddhi " ityādinā rathyādirūpakavinyastā indri-yādayaḥ "indriyebhayaḥ parā hyarthāḥ ityatra svaśabdaireva pratyabhijñāyante, na ratharūpitaṃ śarīramiti pariśeṣāttadavyakta-śabdenocyata iti niścīyate; ataḥ kāpilatantrasiddhasya pradhānasya prasaṅga eva nāsti / na cātra tattantrasddhiprakri-yāpratyabhijñā "indriyebhyaḥ parā hyarthāḥ" itīndriyebhyo'rthānāṃ śabdādīnāṃ paratvakīrttanāt / na hi śabdādaya indri-yāṇāṃ kāraṇabhūtāstaddarśane / "arthebhyaśca paraṃ manaḥ " ityapi na tattantrasaṅgatam , akāraṇatvādeva ; tathā "buddherā-
1.4.1
tmā mahān paraḥ " ityapyasaṅgatam , buddhiśabdena mahattattvasyābhidhānābhyupagamāt / na hi mahato mahān paras-sambhavati / mahata ātmaśabdena viśeṣaṇaṃ ca na saṅgacchate , ato rūpakavinyastānāmeva grahaṇam / darśayati ca tadeva "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhātmā na prakāśate / dṛśyate tvagrayayā buddhayā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ " "yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchet jñāna ātmani / jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani " iti / ajitabāhyābhya-ntarakaraṇairasya paramapuruṣasya durdarśatvamabhidhāya hayādirūpitānāmindriyādīnāṃ vaśīkāraprakāro'yamucyate /"yacche-dvāṅmanasī " vācaṃ manasi niyacchet - vākpūrvakāṇi karmendriyāṇi jñānendriyāṇi ca manasi niyacchedityarthaḥ /
1.4.1
vākchabde dvitīyāyāḥ " supāṃ suluk " iti luk / manasī iti saptamyāśchāndaso dīrghaḥ / " tadyacchet jñāna āt-mani "tanmano buddhau niyacchet / jñānaśabdenātra pūrvoktā buddhirabhidhīyate / "jñāna ātmani " iti vyadhikaraṇe
1.4.1
saptamyau / ātmani varttamāne jñāne niyacchedityarthaḥ / "jñānamātmani mahati niyacchet " budiṃdha karttari mahatyātmani niyacchet / "tadyacchecchānta ātmani " taṃ karttāraṃ parasmin brahmaṇi sarvāntarayāmiṇi niyacchet / vyatyanena ta-diti napuṃsakaliṅgatā / evambhūtena rathinā vaiṣṇavaṃ padaṃ gantavyamityarthaḥ / 1.4.1
1.4.2
avyaktaśabdena kathaṃ vyaktasya śarīrasyābhidhānam ? tatrāha -
1.4.2 sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt

p2.3

1.4.2
bhūtasūkṣmavyākṛtaṃ hyavasthāviśeṣamāpannaṃ śarīraṃ bhavati ; tadavyākṛtamiha śarīrāvasthaṃ avyaktaśabdenocyate / tadarhatvāt - tasyāvyākṛtasya acidvastuna eva vikārāpannasya rathavat puruṣārthasādhanapravṛttyarhatvāt /
1.4.3
yadi bhūtasūkṣmamavyākṛtamabhyupagamyate ; kāpilatantrasiddhopādāne kaḥ pradveṣaḥ ? tatrāpi hi bhūtakāraṇamevāvyaktamityucyate ; tatrāha
1.4.3 tadadhīnatvādarthavat

p2.4

1.4.3
paramakāraṇabhūtaparamapuruṣādhīnatvātprayojanavadbhūta sūkṣmam / etaduktambhavati na vanamavvaktaṃ tatpariṇāmaviśeṣāṃśca svarūpeṇa
nābhyupagacchāmaḥ, api tu paramapuruṣaśarīratayā tadātmakatvaviraheṇa / tadātmakatvenaiva hi prakṛtyādayaḥ svaprayojanaṃ sādhayanti ; anyathā svarūpasthitipravṛttibhedāḥ teṣāṃ na syuḥ, tathā'nabhyupagamādeva tantrasiddhaprakriyā
1.4.3
nirasanamiti / śrutismṛtyorhi jagadutpattipralayavādeṣu paramapuruṣamahimavādeṣu ca prakṛtivikṛtipuruṣāstadā-tmakāssaṅkītyarnte , yathā " pṛthivyapsu līyate " ityārabhya "tanmātrāṇi bhūtādau līyante / bhūtādirmahati līyate / mahānavyakte līyate / avyaktamakṣare līyate / akṣaraṃ tamasi līyate / tamaḥ pare deva ekībhavatī " tathā " yasya pṛthivī śarīraṃ yasyāpaśśarīraṃ yasya tejaśārīraṃ yasya vāyuśśarīraṃ yasyākāśaḥ śarīraṃ yasyāhaṅkāraḥ śarīraṃ yasya buddhiśārīraṃ yasyāvyaktaṃ śarīraṃ yasyākṣaraṃ śarīraṃ yasya mṛtyuḥ śarīram eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ " tathā "bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano baddhireva ca / ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā / apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām / jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryyate jagat / etadyonīni bhūtāni
1.4.3
sarvāṇītyupadhāraya / ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā / mattaḥ parataraṃ nānyat kiñcidasti dhanañjaya / mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva " iti / " vyaktaṃ viṣṇustathā'vyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca " iti , "prakṛtiyaryā mayā''khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī / puruṣaścāpyubhāvetau līyate paramātmani / paramātmā ca sarveṣāmādhāraḥ parameśvaraḥ / viṣṇunāmā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate " iti ca /1.4.3
1.4.4 jñeyatvāvacanācca

p2.4

1.4.4
yadi tantrasiddhamihāvyaktamavivakṣiṣyat, tadāsya jñeyatvamavivakṣiṣyata; vyaktāvyaktajñavijñānānmokṣaṃ vadadbhi-tāntrakaiteṣāṃ sarveṣāṃ jñeyatvābhyapagamāt , na cāsya jñeyatmucyate ; ato na tantrasiddhasyeha grahaṇam

p2.5

1.4.5 vadatīti cenna prajño hi prakaraṇāt

p2.5

1.4.5
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'tasaṃ nityamagandhavacca yat / anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya taṃ mṛtyumukhātpramucyate " ityavyaktasya jñeyatvamantarameva vadatīṃ śrutiriti cet-tanna , prājñaḥ paramapuruṣa eva hyatra śloke nivā-yyatvena pratipādyate "vijñānasārathiyaryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ / so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam / "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate / dṛśyate tvagrayayā budhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ " iti prājñasyaiva prakṛtatvāt ; ata eva "puruṣānna paraṃ kiñcit " iti na pañcaviṃśakapuruṣātiriktattvaniṣedhaḥ / tasya ca paramapuruṣasya
aśabdatvādayo dharmāḥ " yattadadreśyamagrāhyam " ityādiśrutiprasiddhāḥ / " mahataḥ param " ityapi "buddherātmā mahān
1.4.5
paraḥ " iti pūrvaprakṛtājjīvātmanaḥ paratvamevocyate

p2.6

1.4.6 trayāṇāmeva caivamupanyāsaḥ praśnaśca

p2.6

1.4.6
asmin prakaraṇe hyupāyopeyopetṛ#ṛ#ṛṇāṃ trayāṇāmeva caivamupanyāsaḥ -jñeyatvenopanyāsastaviṣayaśca praśno dṛśyate, nānyasyāvyaktādaḥ / tathāhi ; naciketā mumukṣussan mṛtyupradatte varatraye prathamena vareṇātmanaḥ puruṣārthayogyatā-pādinīmātmani pitussumanaskatāṃ pratilabhya dvitīyena vareṇa mokṣopāyabhūtāṃ nāciketāgnividyāṃ vavre , " sa tvamagniṃ svargyamadhyepi mṛtyo prabrūhi taṃ śraddadhānāya mahyam / svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta etaddvitīyena vṛṇe vareṇa " iti / svargaśabdena atra paramapuruṣārthalakṣaṇomokṣaḥ abhidhīyate, " amṛtatvaṃ bhajante " iti tatrasthasya jananamaraṇā-
1.4.6
bhāvaśravaṇāduttaratra, kṣayiphalakarmanindādarśanācca; "triṇāciketastribhiretya sandhiṃ trikarmakṛttarati janmamṛtyū " iti ca prativacanāt / tṛtīyena vareṇa mokṣasvarūpapraśnadvāreṇopeyasvarūpamupetṛsvarūpamupayābhūta karmmānugṛhītopāsana-svarūpañca pṛṣṭham, "yeyaṃ prate vicikitsā manuṣye astītyeke nāyamastīti caike / etadvidyāmanuśiṣṭastvayā'haṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ " iti / evaṃ mokṣe pṛṣṭe tadupadeśayogyatāṃ parīkṣyopadideśa, "tuṃ dudarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam / adhyātmayogādhigamena devaṃ matvādhīro harṣaśokau jahāti " iti, tadevaṃ sāmānyenopadiṣṭe naci-ketāḥ prītaḥ san devaṃ matvā" ityupāsyatayā nirdiṣṭhasya prāptabhūtasya devasya "adhyātmayogādhigamena " iti vedita-vyatayā nirdiṣṭasya praptuḥ pratyagātmanaśca "matvā dhīro harṣaśokau jahāti " iti nirdiṣṭasya brahmopāsanasya ca svarū-pavirodhanāya punaḥ papraccha "anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmātkṛtākṛtāt / anyatra bhūtādbhavyācca yattatpaśyasi
1.4.6
tadvada " iti / evaṃ sakaletarātītānāgatavarttamānasādhyasādhanasādhakavilakṣaṇe traye pṛṣṭe / prathamaṃ praṇavaṃ praśasya tadvācyaṃ prāpyasvarūpaṃ , tadantargatañca praptṛsvarūpaṃ, vācakarūpaṃ copāyaṃ punarapi sāmānyena khyāpayan praṇavaṃ tāvadupadideśa "sarve vedā yatpadamāmananti tapāsi sarvāṇi ca yadvadanti / yadicchanto brahmacaryyaṃ caranti tatte
1.4.6
padaṃ saṅgraheṇa bravīmyomityetat " iti / evamupadiśya punarapi praṇavaṃ praśasya prathamaṃ tāvat prāptuḥ pratyagātmanaḥ svarūpamāha "na jāyate mriyate vā vipaścit " ityādinā / prāpyasya parasya brahmaṇo viṣṇoḥ svarūpam " aṇo-raṇīyān " ityādinā "ka itthā veda yatra saḥ" ityantenopadiśanmadhye "nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena " ityādinopāyabhūtasyopāsanasya bhaktirūpatāmapyāha / "ṛtaṃ pibantau " iti copāsyasyopāsakena sahāvasthānātsūpāsatāmuktavā "ātmānaṃ rathinaṃ viddhi " ityādinā "durgaṃ pathastatkavayo vadanti " ityantenopā-sanaprakāramupāsīnasya ca vaiṣṇavaparamapadaprāptimabhidhāya "aśabdamasparśam " ityādinopasaṃhṛtam ; atastrayāṇāmeva
1.4.6
atra jñeyatvenopanyāsaḥ praśnaśca , tasmānneha tāntrikasyāvyaktasya grahaṇam

p2.7

1.4.7 mahadvacca

p2.8

1.4.7
yathā "buddherātmā mahān paraḥ" ityatrātmaśabdasāmānādhikaraṇyānna tantrasiddhaṃ mahattattvaṃ gṛhyate ; evamavyakra-mapyātmanaḥ paratvenābhidhānānna kāpilatantrasiddhaṃ gṛhyata iti sthitam //
1.4.8 camasavadaviśeṣāt

p2.8

1.4.8
atrāpi tantrasiddhaprakriyā nirasyate, na brahmātmakānāṃ prakṛtimahadahaṅkārādīnāṃ srūpam, śrutismṛtībhyāṃ brahmātmakānāṃ teṣāṃ pratipādanāt / yathā ātharvaṇikā adhīyate-"vikārajananīmajñāmaṣṭharūpāmajāṃ dhruvām / dhyāyate'dhyāsitā tena tanyate preryate punaḥ / sūyate puruṣārthaṃ ca tenaivādhiṣṭhitā jagat / gauranādyantavatī sā janitrī bhūtabhāvinī / sitasitā ca raktā ca sarvakāmadughā vibhoḥ / pibantyenāmaviṣamāmavijñātāḥ kumārakāḥ /
1.4.8
ekastu pibate devassvacchando'travaśānugām / dhyānakriyābhyāṃ bhagavān bhuṅkt#e'sau prasabhaṃ vibhuḥ / sarvasādhāraṇīṃ
dogdhrīṃ pīḍyamānāntu yajvabhiḥ" / caturviṃśatisaṅkhayākamavyaktaṃ vyaktamucyate " iti / atra prakṛtyādīnāṃ svarūpa-mabhihitam / yadātmakāścaite prakṛtyādayaḥ, sa paramapuruṣo'pi "taṃ ṣaḍ#ivaṃśakamityāhuḥ / saptaviṃśamathāpare / puruṣaṃ nirguṇaṃ sāṅkhayamatharvaśiraso vidu"riti pratipādyate, apare cātharvaṇikāḥ "aṣṭau prakṛtayaḥ ṣoḍaśa vikārā" itya-dhīyate; śvetāśvatarāścaivaṃ prakṛtipuruṣeśvarasvarūpamāmananti "saṃyuktametat kṣaramakṣaraṃ ca vyaktāvyaktaṃ bharate viśvamīśaḥ/ anīśaścā'nyo vadhyate bhoktṛbhāvāt / jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ" jñājñau dvāvajāvīśanīśāvajā hyekā bhoktṛ-bhogārthayuktā / anantaścātmā viśvarūpo hyakarttā / trayaṃ yadā vindate brahma caitat " "kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarā-tmānāvīśate deva ekaḥ / tasyābhidhyānādyojanāttatprabhāvādbhūyaścānte viśvamāyānivṛtti"riti / tathā "chandāṃsi pajñāḥ ṛtavo vratāni / bhūtaṃ bhavyaṃ yacca devā vadanti" "asmānmāyī sṛjate viśvametattasmiṃścānyo māyayā sanni-ruddhaḥ "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinantu maheśvaram / tasyāvayava bhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat" iti tathottaratrā'pi
"pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ saṃsāramokṣasthitibandhaheturi"ti / smatirapi "prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva vidhdyānādi ubhāvapi /
1.4.8
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān / kāryyakāraṇakarttṛtve hetuḥ prakṛtirucyate / puruṣassukhaduḥkhānāmbho-ktṛtvaṃ heturucyate / puruṣaḥ prakṛtistho'pi bhuṅkate prakṛtijānguṇān / kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu / sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ / nibadhnanti mahābāho / dehe dehinamavyayam / tathā "sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām / kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham / prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛ-jāmi punaḥ punaḥ / bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt / mayā'dhyakṣeṇa prakṛtissūyate sacarācaram / hetunā'nena kaunteya ! jagaddhiparivarttane " iti / tasmādabrahmāmātvakatvena kāpilatantrasiddhāḥ prakṛtyādayo nirasyante, śvetā-śvataropaniṣadi śrūyate "ajāmekāṃ lohitaśulkakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ / ajo hyeko juṣamāṇo-'nuśete jahātyenābhbhuktabhogāmajo'nyaḥ" iti, tatra sandehaḥ kimāsminmantre kevalātantrasiddhā prakṛtirabhidhīyate? uta brahmātmikā ? iti / kiṃ yuktaṃ ? kevaleti, kutaḥ ajāmekāmityasyāḥ prakṛterakāryyatavaśravaṇāt "bahvīḥ prajāḥ
1.4.8
sṛjamānaṃ sarūpāḥ" iti svātantr#eṇa sarūpāṇāṃ bahvīnāṃ prajānāṃ straṣṭṭatvaśravaṇācceti - evamprapte'bhidhīyate - chamasavadaviśeṣāt / na jāyata ityajetyajātvamātrapratipādanāt tantrasiddhābrahmātmakājāgrahaṇe viśeṣāpratīteḥ camasavat yathā "arvāgbilaścamasa ūdrdhvabudhna " ityasminmantre camasasya bhakṣaṇasādhanatvamātraṃ camasaśabdena pratīyata iti na tāvanmātreṇa camasaviśeṣapratītiḥ yaugikaśabdānāmarthaprakaraṇādibhirvinā'rthaviśeṣaniścayā-yogāt ; tatra "yathedantacchira eṣa hyarvāgbilaśramasa ūdrdhvabudhna " ityādinā vākyaśeṣeṇa śirasaścamasatva-
niścayaḥ, tathā atrā'pyarthaprakaraṇādibhirevājā nirṇetavvā; na cā'tra tantrasiddhājāgrahaṇahetavo'rthaprakaraṇādayo
1.4.8
dṛśyante, nacāsyāḥ svātantr#eṇa sraṣṭṛtvaṃ ratīyate, "bahvīḥ prajāḥ sṛjamānām" iti sraṣṭatvamātrapratītiḥ, ato'nena mantreṇa nābrahmātmikājā'bhidhīyate

p2.9

brahmātmakājāgrahaṇa eva viśeṣato heturastītyāha -
1.4.9 jyotirupakramā tu tathā hyadhīyata eke

p2.10

1.4.9
tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ, jyotirupakramaivaiṣā'jā, jyotibarrahma "tandevājyodiṣāṃjyotiḥ" "atha yadataḥ parā divo jyotirdīpyate" ityādiśrutiprasiddheḥ / jyotirupakramā brahmakāraṇiketyarthaḥ, tathā'hyadhīyata ekehīti hetau, yasmādasyā ajāyā brahmakāraṇakatvamekeśākhinastaittirīyā adhīyate - " aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ" iti hṛdayaguhāyāmupāsyatvena sannihitaṃ bahmābhidhāya "sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt" ityādinā sarveṣāṃ lokānāṃ brahmādīnāñca tata utpattimabhidhāya sarvakāraṇībhūtā'jā tata utpannābhi-dhīyate" "ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām / ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete
1.4.9
jahātyenāmbhuktabhogāmajyo'nya" iti / sarvasya tadyvatiriktasya vastujātasya tata utpattyā tadātmakatvopadeśe prakriyamāṇe'bhidhīyamānatvātprāṇasamudraparvatādivadeṣā'pyajā bahvīnāṃ sarūpaṇāṃ prajānāṃ sraṣṭrī karmavaśyenā''-tmanā bhujyamānā'nyena viduṣā''tmanā tyajyamānā ca brahmaṇa utpannā brahmātmikā'vagantavyetyarthaḥ / ato vākyaśeṣāccamasaviśeṣavacchākhāntarīyādetatsarūpātpratyabhijñāyamānārthādvākyānniyamitā'jā brahmātmiketi niścīyate / ihā'pi prakaraṇopakrame "kiṃ kāraṇaṃ brahme"tyārambha "te dhyānayogānugatā apaśyandevātmaśakiṃta svaguṇairnigūḍhām " iti parabrahmaśaktirūpāyā ajāyā avagateḥ, uyariṣṭācca "asmānmāyī sṛjate viśvametatta-smiṃścānyo māyayo sanniruddhaḥ" "māyāntu prakṛtiṃ vidyānmāyinantu maheśvaram" "yo yoniryonimadhitiṣṭhatyeka"
1.4.10
iti ca tasyā eva pratīternāsminmantre tantrasiddhasvatantraprakṛtipratipattigandhaḥ // kathaṃ tarhi jyotirupakramāyā lohitaśuklakṛṣṇarūpāyā asyāḥ prakṛterajātvam ? ājāyā vā kathaṃ jyotirupakramātvam ? ityatrāha -
1.4.10 kalpanopadeśācca madhvādivadavirodhaḥ

p2.11

1.4.10
prasaktāśaṅkānivṛttyarthaścaśabdaḥ, asyāḥ prakṛterajātvaṃ jyotirupakramātvañca na virudhyate / kutaḥ ? kalpanopadeśāt, kalpanaṃ klṛptiḥ sṛṣṭiḥ, jagatsṛṣṭayupadeśādityarthaḥ / yathā "sūryyācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat" iti kalpanaṃ sṛṣṭiḥ, atrāpi "asmanmāyī sṛjate viśvameta"diti jagatsṛṣṭirupadiśyate / svenāvi bhaktadasmātsūkṣmāvasthātkā-raṇānmāyī sarveśvaraḥ sarvaṃ jagatsṛjatītyarthaḥ / anena kalpanopadeśenāsyāḥ prakṛteḥ kāryakāraṇarūpeṇāvasthādvayā-nvayo'vagamyate, sā hi pralayavelāyāṃ brahmatāpannā avibhaktanāmarūpā sūkṣmarūpeṇā'vatiṣṭhate / sṛṣṭivelāyāṃ
1.4.10
tūdbhūtasattvādiguṇā vibhaktanāmarūpāvyaktādiśabdavācyā tejobannādirūpeṇa ca pariṇatā lohitaśuklakṛṣṇākārā cāvatiṣṭhate / ataḥ kāraṇāvasthā'jā, kāryyāvasthā ca jyotirupakrameti na virodhaḥ / madhvādivat yatheśvareṇā-dityasya kāraṇāvasthāyāmekasyaivāvasthitasya kāryyāvasthāyām ṛgyajussāmāthavarpratipādyakarmaniṣpādyarasā-śrayatayā vasvādidevatābhogyatvāya madhutvakalpanamudayāstamayakalpanañacca na virudhyate / taduktaṃ madhuvidyāyām "asau vā ādityo devamadhu " ityārabhya atha "tata ūrdhva udetya naivodetā nāstametyekala eva madhye sthāte "-tyantena ekalaḥ ekasvabhāvaḥ, ato'nena māntreṇa brahmātmikā'jaivā'bhidhīyate, na kāpilatantrasiddheti siddham / anye tvasminmantre tejobannalakṣaṇā'jaikābhidhīyata iti bruvate, te praṣṭavyāḥ - kiṃ tejobannānyeva tejobannā-tmikājaikā ? uta tejobannarūpaṃ brahmaiva ? kiṃ vā- tejobannākāraṇabhūtā kāciditi / prathame kalpe tejobannānā-manekatvādajāmekāmiti virudhyate, na ca vācyantejobannānāmanekatve'pi trivṛtkaraṇenaikatāpattiriti /
1.4.10
trivṛtkaraṇe'pi bahutānapagamāt, "imāstisro devatāḥ " "tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamaikaikāṅkaravāṇī"ti pratyekaṃ trivṛ-tkaraṇopadeśāt / dvitīyaḥ kalpo vikalpyaḥ,- kintejobannarūpeṇa vikṛtaṃ brahmaivājaikā ? kiṃ vā svarūpeṇā-vasthitamavikṛtamiti / prathamaḥ kalpo bahutvānapāyādeva nirastaḥ / dvitīye'pi lohitaśuklakṛṣṇāmiti virudhyate / svarūpeṇāvasthitaṃ brahma tejobannalakṣaṇamiti vaktumapi na śakyate, tṛtīye kalpe'pyajāśabdena tejobannāni nirdiśya taistatkāraṇāvasthopasthāpanīyetyāstheyam / tato varamajāśabdena / tejobannakāraṇāvasthāyāḥ śrutiprasi-ddhāyā evābhidhānam ,yatpunarasyāḥ prakṛterajāśabdena chāgatvaparikalpanamupadiśyata iti tadapyasaṅgatam , niṣprayo-
1.4.10
janatvāt yathā "ātmānaṃ rathinaṃ viddhī"tyādiṣu brahmaprāptyupāyatākhyāpanāya śarīrādiṣu rathādirūpaṇaṃ kriyate, yathā cāditye vasvādīnābhbhogyatvakhyāpanāya madhutvakalpanaṃ kriyate, tadgadasyāmprakṛtau cchāgatvaparikalpanaṃ kvopayujyate, na kevalamupayogābhāva eva virodhaśca / kṛtsnajagatkāraṇabhūtāyāssvasminnanādikālasambaddhānāṃ sarveṣāmeva cetanānāṃ nikhilasukhaduḥkhopabhogāpavargasādhanabhūtāyāḥ acetanāyāḥ atyalpaprajāsagrakarāgantuka-saṅgamacetanaviśeṣaikarūpatyalpa prayojanasādhanasvaparityāgāhetu bhūtasvasambandhiparityāgasamatharcetanaviśeṣa-rūpacchāgasvabhāvakhyāpanāya tadrūpatvakalpanaṃ viruddhameva / "ajāmekām " "ajo hyekaḥ " "ajo'nya " itya-trājāśabdasya virūpārthakalpanañca na śobhanam / sarvatra cchāgatvaṃ parikalpyata iti cet "jahātyenāmbhuktabho-gāmajo'nya " iti viduṣa ātyantikaprakṛtiparityāgarṅkuvato'nena vā'nyena vāpunarapi sambandhayogayacchā-gatvaparikalpanamatyantaviruddham // camasādhikaraṇaṃ samāptam //
1.4.11 na saṃkhyopasaṅgrahādapi nānābhāvādatirekācca

p2.11

1.4.11
vājasaneyinassamāmananti "yasmin pañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ / tame-vanmanya ātmānaṃ vidvān brahmāmṛto'mṛtam " iti / kimayaṃ mantraḥ kāpilatantrasiddhatattvapratipādanaparaḥ ? uta neti sandihyate / kiṃ yuktama? tantrasiddhatattvapratipādanapara iti / kutaḥ ? pañcaśabdaviśeṣitātpañcajanaśabdā
1.4.11
tpañcaviṃśatitattvapratīteḥ / etaduktambhavati pañcajanā iti samāsaḥ samāhāraviṣayaḥ / pañcajanāḥ-pañcānāṃ janānāṃ samūhāḥ pañcajanāḥ, pañcapūlya itivat /pañcajanā iti liṅgavyatyayaśchāndasaḥ / te ca samūhāḥ katītyapekṣāyāṃ
1.4.11
pañcajanaśabdaviśeṣaṇena prathamena pañcaśabdena samūhāḥ pañceti pratīyante yathā pañca pañcapūlya iti / ataḥ "pañca pañcajanāḥ" iti pañcaviṃśatipadārthāvagatau te katama ityapekṣāyām mokṣādhikārānmumukṣubhirjñātavyatayā smṛti-prasiddhāḥ prakṛtyādaya eva jñāyante / "mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta / ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ" iti hi kāpilānāṃ prasiddhiḥ, atastantrasiddhatattvapratipādanaparaḥ /iti prāpte pracakṣmahe, nasaṅkhayopasaṅgrahādapī"ti / "pañca pañcajanā" iti pañcaviṃśatitatvasaṅkhayopasaṅgrahādapi na tantrasiddhatattvapratītiḥ kutaḥ? nānābhāvāt- eṣāṃ pañcasaṅkhayaviśeṣitānāṃ pañcajanānāṃ tantrasiddhebhyastattvebhyaḥ pṛthagbhāvāt / "yasmi-npañcapañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhita " ityeteṣāṃ yacchabdanirdiṣṭabrahmāśrayatayā brahmātvakatvaṃ hi pratīyate; " tamevaṃ
1.4.11
manya ātmānaṃ vidvānbrahmāmṛto'mṛta "mityatra tamiti parāmarśena yacchabdanirdiṣṭaṃ brahmetyavagamyate / atastebhyaḥ pṛthagbhūtāḥ "pañca pañcajanā" iti na tantrasiddhā ete / atirekāñca, tantrasiddhebhyastattvebhyo'tra tattvāreko'pi bhavati yacchabdanirdiṣṭa ātmā ākāśaśca'trātiricyete / ataḥ "taṃ ṣaḍ#ivaṃśakamityāhuḥ saptaviṃśamathāpara " iti śrutiprasiddhasarvatattvāśrayabhūtaḥ sarveśvareśvaraḥ paramapuruṣo'trābhidhīyate / na saṅkhayopasaṅgrahādapītyapiśabdasya "pañca pañcajanā" ityatra pañcaviṃśatitatvapratipattireva na sambhavatītyabhiprāyaḥ / kathaṃ pañcabhirārabdhasamūhapañcakāsambhavāt; nahi tantrasiddhatatveṣu pañcasu pañcasvanugatantattatasaṅkhayāniveśanimittaṃ jātyādyasti, na ca vācyaṃ pañca karmendri-yāṇi pañca jñānendriyāṇi pañca mahābhūtāni pañca tanmātrāṇyavaśiṣṭāni pañca -ityavāntarasaṅkhayāniveśanimitta-mastyeveti, ākāśasya pṛthaṅ#inardeśena pañcabhirārabdhamahābhūtasamūhāsiddheḥ, ataḥ pañcajā ityayaṃ samāso na samāhāraviṣayaḥ, ayantu "diksaṅkhaye saṃjñāyā"miti saṃjñāviśeṣaviṣayaḥ, anyathā pañcajanā iti liṅgavyatyayaśca / pañcajanā nāma kecitsanti te ca pañcasaṅkhayayā viśeṣyante - pañca pañcajanā iti, sapta saptarṣaya itivat

p2.12

1.4.12
na syāditi bhāvaḥ; ke punastu pañca pañcajanā ityatrāha -
1.4.12 prāṇādayo vākyaśeṣāt

p2.12

1.4.12
"prāṇasya prāṇamuta cakṣuśracakṣuḥ śrotrasya śrotramamnasyānnamanaso mano ye viduḥ " iti vākyaśeṣāt brahmāśrayāḥ
1.4.13
prāṇādaya eva pañca pañcajanā iti vijñāyante

p2.13

atha syātkāṇvānāṃ mādhyandinānāñca "yasminpañca pañca-janā" ityayaṃ mantraḥ samānaḥ, "prāṇasya prāṇa "mityādivākyaśeṣe kāṇvānāmannasya pāṭho na vidyate, teṣāṃ pañca pañcajanāḥ prāṇādaya iti na śakyaṃ vaktumiti, atrottaram -
1.4.13 jyotiṣaikeṣāmasatyanne

p2.14

1.4.13
ekeṣāṃ kāṇvānāṃ pāṭhe asatyanne jyotiṣā pañcajanā indriyāṇīti vijñāyante; teṣāṃ vākyaśeṣaḥ pradarśanārthaḥ /
1.4.13
etaduktambhavati "yasmin pañca pañcajanā " ityasmāt pūrvasminmantre "taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate -'mṛtam " iti / jyotiṣāṃ jyotiṣṭvena brahmaṇyabhidhīyamāne brahmādhīnasvakāryāṇi kānicijjyotīpi pratipannāni; tāni ca viṣayāṇāṃ prakāśakānīndriyāṇīti "yasminpañca pañcajanā " ityanirddhāritaviśeṣanirdeśenāvagamyanta iti / prāṇasyeti prāṇaśabdena sparśendriyaṅgṛhdate / vāyusambandhitvātsparśendriyasya mukhyaprāṇasya jyotiśśabdena pradarśanāyogāt / cakṣuṣa iti cakṣurindriyam , śrotrasyeti śrotrendriyam , annasyeti ghrāṇarasanayoḥ tantreṇopādānam
1.4.13
annaśabdoditapṛthivīsambandhitvāt ghrāṇendriyamanena gṛhyate / adyate'nenetyannamiti rasanendriyamapi gṛhyate , manasa iti manaḥ, ghrāṇarasanayostantreṇopādanamiti pañcatvamapyaviruddham prakāśakāni manaḥ paryyantānīndriyāṇi pañcajanaśabdanirdiṣṭāni, tadavirodhāya ghrāṇarasanayostanatreṇopādānam / tadevaṃ "yasminpañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhita " iti pañcajanaśabdanirdiṣṭānīndriyāṇi ākāśaśabdapradarśitāni mahābhūtāni ca brahmaṇi pratiṣṭhitānīti
1.4.13
sarvatatvānāṃ brahmāśrayatvapratipādanānna tantrasiddhapañcaviṃśatitatvaprasaṅgaḥ / ataḥ sarvatra vedānte saṅkhayopasaṅgrahe tadabhāve vā na kāpilatantrasiddhatatvapratītirastīti sthitam / // saṅkhayopasaṅgrahādhikaraṇaṃ samāptam //
1.4.14 kāraṇatvena cākāśādiṣu yathā vyapadiṣṭokteḥ

p2.15

1.4.14
punaḥ pradhānakāraṇavādī pratyavatiṣṭhate na vedānteṣvekasmātsṛṣṭirāmnāyata iti jagato
1.4.14
brahmaikakāraṇatvaṃ na yujyate / tathāhi "sadeva somyedamagra āsī"diti satpūrvikā sṛṣṭirāmnāyate / "asadvā idamagra āsīt " ityasatpūrvikā ca / anyatra "asadevedamagra āsīttatsadāsīttatsamabhavat " iti ca / ato vedānteṣu sṛṣṭuravyasasthiterjjagato brahmaikakāraṇatvaṃ na niścetuṃ śakyam ;pratyuta pradhānakāraṇatvameva niścetuṃ śakyate "taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt " ityavyākṛte pradhāne jagataḥ pralayamabhidhāya "tannāmarūpābhyāṃ vyākriyate " ityavyākṛtādeva jagataḥ sṛṣṭiścābhidhīyate / avyākṛtaṃ hyavyaktam , nāmarūpābhyāṃ na vyākriyate na vyajyata ityarthaḥ, avyaktaṃ pradhā-nameva / asya ca svarūpaniyatvena pariṇāmāśrayatvena ca jagatkāraṇavādivākyagatau sadasacchabdau brahmaṇīvāsminna virotsyete / evamavyākṛtakāraṇatve niścite sati īkṣaṇādayaḥ kāraṇagatāḥ sṛṣṭayaunmukhyābhiprāyeṇa yojayitavyāḥ/ brahmātmaśabdāvapi bṛhattvavyāpitvābhyāṃ pradhāna eva varttete, ataḥ smṛtinyāyaprasiddhaṃ pradhānameva jagatkāraṇaṃ
1.4.14
vedāntavākyaiḥ pratipādyate - iti prāpte pracakṣmahe- kāraṇatvena cākādiṣu yathāvyapadiṣṭokteḥ / caśabdastu śabdārthe; savarjñāta sarveśvarātsatyasaṅkalapānnirastanikhiladoṣagandhāt parasmādbrahmaṇa eva jagadutpadyata iti niścetuṃ śakyate / kutaḥ ? ākāśādiṣu kāraṇatvena yathāvyapadiṣṭasyokteḥ - sarvajñatvādiviśiṣṭatvena "janmāddasya yata "ityevamādiṣu
1.4.14
pratipāditaṃ brahma yathāvyapadiṣṭamityucyate, tasyaikasyaiva ākāśādiṣu kāraṇatvenokteḥ / "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ " "tattejo'sṛcata " ityādiṣu sarvajñaṃ brahmaiva kāraṇatvenocyate / tathā hi "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma " "so'śnute sarvākāmānsaha brahmaṇā vipaścitā " iti prakṛtaṃ vipaścideva brahma, "tasmādvā etasmā "diti parāmṛśyate / tathā "tadaikṣata bahu syām " itinirdiṣṭaṃ sarvajñaṃ bahmaiva "tattejo'sṛjata " iti parāmṛśyate / evaṃ sarvatra sṛṣṭivākyeṣu draṣṭavyam , ato brahmaikakāraṇaṃ jagaditi niścīyate / nanu "asadvā sadamagra āsīt " ityasadeva
1.4.15
kāraṇatvena vyapadiśyate, tatkathamiva sarvajñasya satyasaṅkalpasya brahmaṇa eva kāraṇatvaṃ niścīyata ityata āha -
1.4.15 samākarṣāt

p2.16

1.4.15
"asadvā idamagra āsīt " ityatrāpi vipaścitānandamayaṃ satyasaṅkalpaṃ brahmaiva samākṛṣyate, kathaṃ "tasmādvā eta-smādvijñānamayādanyā'ntara ātmānandamayaḥ" so'kāmayata "bahu syāṃ prajāyeye"ti / "idaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ " kiñca tatsṛṣṭvā tadevāpranuviśat tadanupraviśya sacca tyaccā'bhavat " ityādinā brāhmaṇenānandamayaṃ brahma satyasaṅkalpaṃ sarvasya sraṣṭṭa sarvānupraveśena sarvātmabhutamabhidhāya "tadapyeṣa śloko bhavatī "tyuktasvārthasya sarvasya sākṣitvenodā-hṛto'yaṃ ślokaḥ, "asadvā idamagra āsīt " iti / tathottaratra "bhīṣāsmādvātaḥ pavate" ityādinā tadeva brahma samākṛṣya sarvasya praśāsitṛtvaniratiśayānandatvādayo'bhidhīyante, ato'yammantrastadviṣaya eva / tadānīṃ nāmarūpavibhāgābhāvena tatsambandhitayastitvābhāvādbrahmaivāsacchabdenocyate "asadevedamagra āsīt " ityatrāpya-
1.4.15
yameva nirvāhaḥ / yaduktaṃ "taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt " iti pradhānameva jagatkāraṇatvenā'bhidhīyata iti;netyucyate, tatrāpyavyākṛtaśabdenāvyākṛtaśarīraṃ brahmaivābhidhīyate, "sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ paśyaṃścakṣuḥśrṛṇvan śrotraṃ manvāno mana ātmetyevopāsīta " ityatra "sa eṣaḥ " iti tacchabdenāvyākṛtaśabdanirdiṣṭasyāntaḥ praviśya praśā-sitṛtvenānukarṣāt "tatsṛṣṭvā tadevānupraviśat " "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi " iti sraṣṭuḥ sarvajñasya parasya brahmaṇaḥ kāryānupraveśanāmarūpavyākaraṇaprasiddheśca / "antaḥpraviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā" iti niyamanārthatvādanupraveśasya pradhānasyācetanasyaivaṃrūpo'nupraveśo na sambhavati; ataḥ avyākṛtam avyākṛ-taśarīraṃ brahma "tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata " iti tadevāvibhaktanāmarūpaṃ brahma sarvajñaṃ satyasaṅkalpaṃ svenaiva vibha-ktanāmarūpaṃ svayameva vyākriyata ityucyate / evañca satīkṣaṇādayo mukhyā eva bhavanti / brahmātmaśabdāvapi
1.4.15
niratiśayabṛhattvaniyamanārthavyāpitvābhāvena pradhāne na kathañcidupapadyate , ato brahmaikakāraṇaṃ jagaditi sthitam / kāraṇatvādhikaraṇaṃ samāptam //
1.4.16 jagadvācitvāt

p2.16

1.4.16
punarapi sāṅkhayaḥ pratyavatiṣṭhate - yadyapi vedāntavākyāni cetanaṃ jagatkāraṇatvena prati-pādayanti, tathāpi tantrasiddhapradhānapuruṣātiriktaṃ vastu jagatkāraṇaṃ vedyatayā na tebhyaḥ pratīyate / tathā hi bhoktā-rameva puruṣaṃ kāraṇaṃ vedyatayā'dhīyate kauṣītakinobālākyajātaśatrusaṃvāde "brahma te bruvāṇī " ityupakramya "yo vai
1.4.16
yaḥ kāraṇabhūtaḥ, etatkāraṇabhāvahetubhūtaṃ puṇyāpuṇyalakṣaṇaṃ ca karma yasya sa vai veditavyaḥ tatsvarūpaṃ prakṛterviviktaṃ veditavyamiti / tathottaratra "tau ha suptaṃ puruṣamājagmatuḥ taṃ yaṣṭinā cikṣepa" iti suptapuruṣāgamanayaṣṭighātotthāpa-nādīni ca bhoktṛpratipādana eva liṅgāni / tathopariṣṭādapi bhoktaiva pratipādyate "tadyathā śreṣṭhī sverbhuṅkate yathā vā svāḥ śreṣṭhinaṃ bhujantyevamevaiṣa prajñātmaitairātmabhirbhuṅkate evamevaita ātmana enaṃ bhu#uñjanti " iti / tathā kvaiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa kva vā etadabhūtkuta etadāgāta " iti pṛṣṭamarthamajānate tasmai svayamevājātaśatruruvāca "hitā nāma nāḍyastāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāk sarvairnā-mabhiḥ sahāpyeti manassarvairdhyānaissahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathā'gnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipra-tiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ" iti suṣuptyādhāratayā svapnasuṣuptijāgaritāvasthāsu varttamānaṃ vāgādikaraṇāpyayodgamasthānamenameva jīvātmānam "athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati" ityuktavān / asmin -jīvātmani / prāṇabhṛttvanibandhano'yaṃ prāṇaśabdaḥ "sa yadā pratibudhyate"
1.4.16
iti prāṇaśabdanirdiṣṭasya prabodhaśravaṇāt mukhyapramāṇasyeśvarasya ca suṣuptiprabodhayorasambhavāt / athavā "asmin prāṇe " iti vyadhikaraṇe saptamyau; asminnātmani varttamāne prāṇa evaikadhā bhavati vāgādikaraṇagrāma iti prāṇa-śabdasya mukhyaprāṇaparatve'pi jīva evāsmin prakaraṇe pratipādyate, svataḥ prāṇasya jīvopakaraṇatvāt; ato vaktavyatayopakrāntaṃ brahma puruṣa eveti tadyvatirikteśvarāsiddhiḥ / kāraṇagatāścekṣaṇādayaścetanadharmmā asminnevopa-padyanta ityetadadhiṣṭhitaṃ pradhānameva jagatkāraṇam // iti prāpte pracakṣmahe -jagadvācitvāt / atra puṇyāpaṇyaparavaśaḥ
1.4.16
kṣudraḥ kṣetrajñaḥ svasmin prakṛtidharmādhyāsena tatpariṇāmahetubhūtaḥ puruṣo nābhidhīyate, api tu nirastasamastā-vidyādidoṣagandho'navadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇagaṇanidhiḥ nikhilajagadekakāraṇabhūtaḥ puruṣottamo'-bhidhīyate / kutaḥ ? "yasya vaitatkarma" ityatraitacchabdānvitasya karmaśabdasya paramapuruṣakāyarbhūtajagadvācitvāt / etacchabdo hyarthaprakaraṇādibhirasaṅkucitavṛttiviśeṣeṇa pratyakṣādipramāṇopasthāpitanikhilacidacinmiśrajagadviṣayaḥ/ na ca puṇyāpuṇyalakṣaṇaṃ karmātra karmaśabdābhidheyaṃ "brahma te bruvāṇi " ityupakramya brahmatvena bālākinā nirdiṣṭā
1.4.16
nāmādityamaṇḍalādyadhikaraṇānāṃ puruṣāṇāmabrahmatvena "mṛṣā vai khalu mā saṃvādayiṣṭāḥ" iti tamabrahmavādinamapodya tenāviditabrahmajñāpanāyājātaśatruṇedaṃ vākyamavatāritaṃ "yo vai bālāke" ityādi / puṇyāpuṇyalakṣaṇakarmasamba-ndhina ādityādyadhikaraṇāstatsajātīyāśca puruṣāstenaiva viditā iti tadaviditapuruṣaviśeṣajñāpanaparo'yaṃ karma-śabdo na puṇyāpuṇyamātravācī, kriyāmātravācī vā; api tu kṛtsnasya jagataḥ kāryatvavācī / evameva khalva-vidito'rtha upadiṣṭo bhavati / puruṣasya karmasambandhopalakṣitasvābhāvikasvarūpasyājñātasya veditavyatvopadeśe ca lakṣaṇā, karmasambandhamātrasyaiva veditavyasvarūpalakṣaṇatvādyasya karma sa veditavya ityetāvataiva tatsiddheḥ, "yasya vaitatkarma" ityetacchabdavaiyarthyaṃ ca / "ya eteṣāṃ kartā yasya vaitatkarma" iti pṛthaṅ#inardeśasya cāyamasabhaprāyaḥ, ye tvayā
1.4.16
brahmatvena nirddiṣṭāḥ puruṣāḥ teṣāṃ yaḥ kartā te yatkāryabhūtāḥ kiṃ viśiṣyābhidhīyate kṛtsnaṃ jagadyasya kāryam, utkṛṣṭā apakṛṣṭāścetanā acetanāśca sarve padārthā yatkāryatve tulyāḥ sa paramakāraṇabhūtaḥ puruṣottamo veditavya iti / jaga-dutpatterjīvakarmanibandhanatve'pi na jīvaḥ svabhogyabhogopakaraṇādessvayamutpādakaḥ, api tu svakarmānuguṇyene-śvarasṛṣṭaṃ sarvaṃ bhuṅkt#e; ato na tasya puruṣānprati karttṛtvamupapadyate / ataḥ sarvavedānteṣu paramakāraṇatayā prasiddhaṃ paraṃ brahmaivātra veditavyatayopadiśyate

p2.17

1.4.17 jīvamukhyaprāṇaliṅgānneti cettadyvākhyātam

p2.17

1.4.17
atha yaduktama - jīvaliṅgānmukhyaprāṇasaṅkīrttanācca liṅgādbhoktaivāsmin prakaraṇe pratipādyate, na paramātmeti ;
1.4.17
tadyvākhyātam -tasya nirvāhaḥ pratardanavidyāyāmabhihitaḥ / etaduktaṃ bhavati; yatropakramopasaṃhāraparyālocanayā brahmaparaṃ vākyamiti niścitaṃ tatrānyaliṅgāni tadanurodhena varṇanīyāniti tatra pratipāditam / atrāpyupakrame "brahma te bruvāṇi" iti brahmopakṣiptam ; madhye ca "yasya vaitatkarma" iti nirdiṣṭaṃ na puruṣamātram , api tu nikhilajagadeka-kāraṇaṃ brahmaivetyuktam / upasaṃhāre ca "sarvān pāpmano'pahatya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhayaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda" iti brahmopāsanaikāntaṃ sarvapāpāpahatipūrvakaṃ svārājyaṃ ca phalaṃ śrutam;ato'sya vākyasya brahmaparatvaniścayena jīvamukhyaprāṇaliṅgānyapi tatparatayā varṇanīyānīti / prātarddane hyupāsātraividyena jīvamukhya
1.4.18
prāṇaliṅgānāṃ brahmaparatvamuktam; atrāpi "athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati" iti sāmānādhikaraṇyasambhave vaiyadhikaraṇyasamāśrayaṇāyogāt brahmaṇyeva prāṇaśabdaprayoganiścayena ca prāṇaśarīrakabrahmopāsanārthaṃ prāṇasaṅkīrttanaṃ liṅgaṃ yujyate

p2.18

jīvaliṅgānāṃ punaḥ kathaṃ brahmaparatvamityatrāha -
1.4.18 anyārthaṃ tu jaiminiḥ praśnavyākhyānābhyāmapi caivameke

p2.19

1.4.18
tuśabdo jīvasaṅkīrttanena vākyasya tatparatvasambhāvanāvyāvṛttyarthaḥ / anyārtham - jīvasaṅkīrttanaṃ jīvātirikta-brahmasvarūpapratibodhanārthamiti jaimitirācāryyo manyate / kutaḥ ? praśnavyākhyānābhyām - praśnastāvat " tau ha suptaṃ puruṣamājagmatuḥ" ityādinā suptasya prabuddhaprāṇasyaiva prāṇanāmabhirāmantraṇāśravaṇayaṣṭighātotthāpanābhyāṃ prāṇātivyatiriktaṃ jīvaṃ pratibodhya punarjīvavyatiriktabrahmapratibodhanaparo dṛśyate "kvaiṣa etādbalāke puruṣo'śayiṣṭa
1.4.18
kva vā etadabhūt kuta etadāgāt" iti / vyākhyānamapi "yadā suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyatyathāsmin prāṇa evai-kadhā bhavati etasmādātmanaḥ prāṇāḥ yathā''yadanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ" iti jīvādarthā-ntarabhūtaparamātmaparameva / suṣuptasya hi jīvasya yatropitasya jāgaritasvapnadaśāsambandhivicitrasukhaduḥkhānubhava-kāluṣyaviraheṇa samprasannasya svasthatāpattiḥ, punarapyasya yasmādbhogāya niṣkramaṇaṃ so'yaṃ paramātmā / tathāhi "satā somya tadā sampanno bhavati prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhmaṃ kiñcana veda nāntaram " iti suṣupyādhāra
1.4.18
tayā prasiddho jīvādarthāntarabhūtaḥ prājñaḥ paramātmā / ataḥ praśnaprativacanābhyāṃ jīvasaṅkīrtanaṃ jīvādarthāntarabhūta-paramātmapratipādanārthamiti niścīyate / yaduktaṃ praśnavyākhyāne jīvapare suṣuptisthānaṃ ca nāḍya eva, karaṇagrāmaśca prāṇaśabdanirdiṣṭe jīva evaikadhā bhavatīti / tadayuktam nāḍīnāṃ svapnasthānatvāt uktarītyā brahmaṇa eva suṣupti
1.4.18
sthānatvācca, prāṇaśabdanirdiṣṭe brahmaṇyeva jīvasya tadupakaraṇabhūtavāgādikaraṇagrāmasya caikatāpattivibhāgavaca-nācca / api caivameke vājasaneyino'sminneva bālākyajātaśatrusaṃvāde suṣuptādvijñānamayādbhedena tadāśrayabhūtaṃ paramātmānamāmananti "ya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadābhūta kuta etadāgāt yatraiṣa etat suptobhūdya eṣa
1.4.18
vijñānamayaḥ puruṣastadaiteṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya ya eṣo'ntahahṛdaya ākāśastasmicchete" iti / ākāśaśabdaśca paramātmani prasiddhaḥ "dahāro'sminnantara ākāśaḥ" iti / ato'tra jīvasaṅkīrttanaṃ tasmādarthā-ntarabhūtasya prājñasya parasya brahmaṇaḥ pratibodhanārthamityavagamyate / tasmādasmin vākye puruṣādarthāntarabhūtasya nikhilajagatkāraṇasya parasyaiva brahmaṇo veditavyatayā'bhidhānānna tantrasiddhasya puruṣasya tadadhiṣṭhitasya vā pradhānasya kāraṇatvaṃ kvacidapi vedānte pratīyata iti siddham // //
1.4.19 vākyānvayāt

p2.20

1.4.19
atrāpi kāpilatantrasiddhapuruṣatattvāvedanaparaṃ vākyaṃ kvaciddṛśyata iti tadatirikta īśvaro nāma na kaścitsambhavatītyāśaṅkaya nirākaroti / bṛhadāraṇyake maitreyībrāhmaṇe śrūyate "na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati" ityārabhya "na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ
1.4.19
bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo maṃtavyo nididhyāsitavyaḥ maitreyyātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃ sarvaṃ viditam" iti / tatra saṃśayaḥ- kimasmin vākye draṣṭavyatayopadiśyamānaḥ tantrasiddhapuruṣa eva ? athavā sarvajñaḥ satyasaṅkalpaḥ sarveśvara iti / kiṃ yuktam ? puruṣa iti / kutaḥ ? ādimadhyā-vasāneṣu puruṣasyaiva pratīteḥ, upakrame tāvatpatijāyāputravittapaśvādipriyatvayojjīvātmaiva pratīyate, madhye'pi "vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyassamutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñā'sti" ityutpattivināśayogātsa evāvagamyate / tathānte ca "vijñātāramare kena vijānīyāt" iti sa eva jñātā kṣetrajña eva pratīyate, ne śvaraḥ, atastantrasiddhapuruṣapratipādanaparamidaṃ vākyamiti niścīyate / nanu "amṛtatvasya tu nāśā'sti vittena" ityu-pakramāt amṛtatvaprāptyupāyopadeśaparamidaṃ vākyamityavagamyate, tatkathaṃ puruṣapratipādanaparatvamasya vākyasya /
1.4.19
taducyate, ata eva hyatra puruṣapratipādanam , tantre hyaciddharmādhyāsaviyuktapuruṣasvarupayāthātmyavijñānamevāmṛta-tvahetutvenocyate, ato jīvātmanaḥ prakṛtiviyuktaṃ svarūpamihāmṛtatvāya "ātmā vā are draṣṭavyaḥ" ityādi-nopadiśyate / sarveṣāmātmanāṃ prakṛtiviyuktaṃ svarūpamekarūpamiti prakṛtiviyuktasvātmayāthātmyavijñānena sarva evātmāno viditā bhavantītyātmavijñānena sarvavijñānamupapannam / devādisthāvarānteṣu sarveṣu bhūteṣvātmasvarū-pasya jñānaikaprakāratvāt "idaṃ sarvaṃ yadayamātmā" ityaikātmyopadeśaḥ, devādyākārāṇāmātmākāratvāt "sarvaṃ taṃ paradāt" ityādinā'nyatvaniṣedhaśca / "yatra hi dvaitamiva bhavati" iti ca nānātvaniṣedhenaikasvarūpe hyātmani devādiprakṛtipariṇāmabhedena nānātvaṃ mithyetyucyate / "tasya ha vā etasya mahato bhūtasya niśvasitarametadyadṛgvedaḥ" ityādyapi prakṛteradhiṣṭhātṛtvena puruṣanimittatvājjagadutpatterupapadyate / evamasmin vākye puruṣapare niścite sati tadaikārthyāt sarve vedāntāstantrasiddhaṃ puruṣamevābhidadhatīti tadadhiṣṭhitā prakṛtireva jagadupādānam , neśvaraḥ-iti /
1.4.19
evaṃ prāpte pracakṣmahe - vākyānvayāditi / sarveśvara evāsminvākye pratīyate / kutaḥ ? evameva hi vākyākya-vānāmanyonyānvayaḥ samañjaso bhavati / "amṛtatvasya tu nāśā'sti vittena" iti yājñavalkyenābhihite "yenā'haṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tena kuryyāṃ yadeva bhagavān veda tadeva me brūhi" ityamṛtatvānupāyatayā vittādyanādarāṇāmṛ-tatvaprāptyupāyameva prārthayamānāyai maitraiyyai tadupāyatayā draṣṭavyatayopadiṣṭo'yamātmā paramātmaiva, "tamevaṃ viditvā-'timṛtyumeti" tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥ panthāḥ" ityādibhiramṛtatvasya paramapuruṣavedanaikopāyatayā pratipādanāt / paramapuruṣavibhūtibhūtasya prāpturātmanaḥ svarūpayāthātmyavijñānamapavargasādhanaparamapuruṣavedano-payogitayā'vagantavyam , na svata evopāyatvena; ato'tra paramātmaivāmṛtatvopāyatayā draṣṭavyaḥ" ityādino-padiśyate / tathā "tasya ha vā etasya mahato bhūtasya niśvasitametadyadṛgvedaḥ" ityādinā kṛtsnasya jagataḥ kāra-ṇatvamucyamānaṃ paramapuruṣādanyasya karmaparavaśasya muktasya nirvyāpārasya ca puruṣamātrasya na sambhavati / tathā "ātmano vā are darśanena " ityādinā ekavijñānena sarvavijñānamabhidhīyamānaṃ sarvātmabhūte paramātmanyevāva-kalpate / yattvetadekarūpatvādātmanāmekātmavijñānena sarvātmavijñānamucyata iti, tadayuktam ; acetanaprapañca-jñānābhāvena sarvavijñānābhāvāt / pratijñopapādanāya ca "idaṃ brahmedaṃ kṣatram " ityupakramya" idaṃ sarvaṃ yadayamātmā"
1.4.19
iti pratyakṣādisiddhaṃ cidacinmiśraṃ prapañcamidamiti nirddiśyaitadayamātmetyaikātmyopadeśaśca paramātmana evopapadyate na hīdaṃśabdavācyaṃ cidacinmiśraṃ jagatpuruṣeṇācitsaṃsṛṣṭena tadviyuktena svarūpeṇa vā'vasthitena caikmamupagacchati; ata eva "sarvaṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda" iti vyatiriktatvena savarvedananindāñca; tathā prathame ca maitreyī-brāhmaṇe "mahadbhūtamanantamapāram " iti śrutā mahattvādayo guṇāḥ paramātmana eva sambhavanti; atasya evātra prati-pādyate / yattūktaṃ patijāyāputravittapaśvādipriyānvayino jīvātmana upakrame tvanveṣṭavyatayā pratipādanāttadviṣayame-vedaṃ vākyamiti; tadayuktam , ātmanastu kāmāya" ityātmaśabdena jīvātmasaṃśabdena tasya "ātmā vā are draṣṭavyaḥ" ityanenānanvayaprasaṅgāt / "ātmā vā are draṣṭavyaḥ" ityātmano draṣṭavyatvopayogitayā "ātmanastu kāmāya " ityupadiṣṭamiti pratīyate / ātmanastu kāmāya - ātmanaḥ kāmasaṃpattaye; kāmyanta iti kāmāḥ, ā-tmana iṣṭasampattaya iti yāvat / na ca jīvātmana iṣṭasampattaye patyādayaḥ priyā bhavantītyukte sati tasya jīvasya
1.4.19
svarūpamanveṣṭavyaṃ bhavati / priyameva hyanveṣṭavyam , na tu priyaṃ prati śeṣiṇaḥ priyaviyuktaṃ svarūpam; yasmādātmana iṣṭasampattaye patyādayaḥ priyā bhavanti tasmātpatyādipriyaṃ parityajya tadviyuktamātmasvarūpamanveṣṭavyamityasaṅgataṃ bhavati / pratyuta na patyādiśeṣatayā patyādīnāṃ priyatvam , api tvātmanaḥ śeṣatayā patyādīnāṃ priyatvamityukte svaśeṣatayā ta evopādeyāḥ syuḥ / "ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati" ityasya pareṇānanvaye vākyabhedaḥ prasajyate, abhyupagamyamāne'pi vākyabhede pūrvavākyasya na kiñcitprayojanaṃ dṛśyate; ataḥ patyādi sarvaṃ priyaṃ parityajyātmana evānveṣṭavyatvaṃ yathā pratīyate tathā vākyārtho varṇanīyaḥ, so'yamucyate "amṛtatvasya tu nāśā-'sti vittena" iti vittādīnāṃ nityanirdoṣaniratiśayānandarūpāmṛtatvaprāptyanupāyatāmuktavā vittaputrapatijā-yādīnāṃ sātiśayaduḥkhamiśrakādācitkapriyatvamanubhūyamānaṃ na patyādisrūpaprayuktam , api tu niratiśayānanda-svabhāvaparamātmaprayuktam ; ato ya eva svayaṃ niratiśayānandassannanyeṣāmapi priyatvaleśāspadatvamāpādayati sa paramātmaiva draṣṭavya ityupadiśyate / tadayamarthaḥ, na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavati - na hi patijāyāputra-vittādayo matprayojanāyāhamasya priyaḥ syāmiti svasaṅkalpātpi#rayā bhavanti, api tvātmanaḥ kāmāya, paramātmanaḥ svārāghakapi#rayapratilambhanarūpeṣṭanirvṛttaya ityarthaḥ/ paramātmā hi karmabhirārādhitastattattkarmānuguṇaṃ pratiniyatadeśa-kālasvarūpaparimāṇamārādhakānāṃ tattadvastugataṃ priyatvamāpādayati "eṣa hyevānandayāti" iti śruteḥ / na tu
1.4.19
tmana evābhidhānāt "ātmanastu kāmāya" "ātmā vā are draṣṭavyaḥ" iti pūrvoktaprakriyayobhayatrātmaśabdāveka-viṣayau//matāntareṇāpi jīvaśabdena paramātmābhidhānopapādanāyāha -
1.4.20 pratijñāsiddherliṅgamāśmarathyaḥ

p2.21

1.4.20
ekavijñānena sarvavijñānapratijñāsiddhe#i#īdaṃ liṅgam , yajjīvātmavāciśabdaiḥ paramātmano'bhidhānamityāśmarathya ācāryyo manyate sma / yadyayaṃ jīvaḥ paramātmakāryyatayā paramātmaiva na bhavettadā tadyvatiriktatayā paramātmavi-jñānādetadvijñānaṃ na setsyati / "ātmā vā idameka evāgra āsīt" iti prāksṛṣṭerekatvāvadhāraṇāt , "yathā sudīptātpāvakādvisphuliṅgāssahasraśaḥ prabhante sarūpāḥ/ tathā'kṣarādvividhāḥ somya bhāvāḥ prajāyante tatra caivā-piyanti" ityādibhirbrahmaṇo jīvānāmutmattiśravaṇāttasminneva layaśravaṇācca jīvānāṃ brahmakāryyatvena brahmaṇai-kyamavagamyate, ato jīvaśabdena paramātmābhidhānamiti //
1.4.21 utkramiṣyata evambhāvādityauḍulomiḥ

p2.22

1.4.21
yaduktaṃ jīvasya brahmakāryyatayā brahmaṇaikyenaikavijñānena sarvavijñānapratijñopapādanārthaṃ brahmaṇo jīvaśabdena pratipā-danamiti, tadayuktam; "na jāyate mriyate vā vipaścit" ityādinā'jatvaśruterjīvātmanāṃ prācīnakarmaphalabhogāya jagatsṛṣṭayabhyupagamācca, anyathā viṣamasṛṣṭayanupapatteśca brahmakāryasya jīvasya brahmatāpattilakṣaṇo mokṣa ākāśā-divadavajarnīya iti tadupāyavidhānānuṣṭhānānarthakyācca; ghaṭādivatkāraṇaprāptervināśarūpatvena mokṣasyāpuruṣārthatā ca
1.4.21
jīvātmana utpattipralayavādopapattiruttaratra prapañcayiṣyate; ataḥ "eṣa samprasādo'smāccharīrārātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇaṇā'bhiniṣpadyate" yathā nadyaḥ syandamānāssamudre'staṃ jacchanti nāmarūpe vihāya / tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātparaṃ puruṣamupaiti divyam" ityutkramiṣyataḥ paramātmabhāvājjīvaśabdena paratma-no'bhidhānamityauḍulomirācāryo manyate //
1.4.22 avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ

p2.23

1.4.22
yaduktamutkramiṣyato jīvasya brahmabhāvādbrahmaṇastacchabdenābhidhānamiti, tadapyayuktam; vikalpāsahatvāt / asya jīvātmana utkrānteḥ pūrvamanevambhāvaḥ kiṃ svābhāvikaḥ, uttaupādikaḥ ? tatrāpi pāramārthikaḥ, apāramārthiko veti / svābhāvikatve brahmabhāvo nopapadyate, bhedasya svarūpaprayuktatvena svarūpe vidyamāne tadanapāyāt / atha bhedena saha svarūpamapyapaitīti, tathā sati vinaṣṭatvādeva tasya na brahma iti bhāvaḥ, apuruṣārthatvādidoṣaprasaṅgaśca / pāramā-rthikaupādhikatve prāgapi brahmaiveti "utkramiṣyata evambhāvāt " iti viśeṣo na yujyate vaktum / asmin pakṣe hyupādhibrahmavyatirekeṇa vastvantarābhāvānniravayavasya brahmaṇa upādhinā chedādyasambhavāccopādhigata eva bheda ityu-tkrānteḥ prāgapi brahmaiva / aupādhikasya bhedasyāpāramārthikatve kasyāyamutkrāntau brahmabhāva iti vaktavyam ; brahmaṇa evāvidyopādhitirohitasvasvarūpasyeti cenna, nityamuktasvaprakāśajñānasvarūpasyāvidyopādhitiroghānāsambha-vāt / tirodhānaṃ nāma vastusvarūpe vidyamāne tatprakāśanivṛttiḥ/ prakāśa eva vastusvarūpāmityaṅgīkāre tiro-dhānābhāvaḥ svarūpanāśo vā syāt ; ato nityāvirbhūtasvasvarūpatvāttasyotkrāntau brahmābhāve na kaścidviśeṣa
1.4.22
iti "utkramiṣyataḥ" iti viśeṣaṇaṃ vyarthameva /"asmāccharīrātsamutthāya" iti pūrvamanevaṃrūpasya na tadānīṃ brahma-tāmattimāha, api tu pūrvasiddhasvarūpasyāvirbhāvam , tathāhi vakṣyate "sampadyāvirbhāvassvena śabdāt" ityādibhiḥ/ ataḥ "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" iti "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati sa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ" "yo'kṣaramantare sañcaran yasyākṣaraṃ śarīraṃ yamakṣaraṃ na veda eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā" iti svaśarīrabhūte jīvātmanyātmatayā'vasthiterjīvaśabdena brahmapratipādanamiti kāśakṛtsna ācāryyo manyate sma / jīvaśabdaśca jīvasya paramātmaparyantasyaiva vācako na jīvamātrasyeti pūrvamevoktaṃ "nāmarūpe vyākara-
1.4.22
vāṇi" ityatra / evamātmaśarīrabhāvena tādātmyopapādena parasya brahmaṇo'prahatapāpmatvasarvajñatvādigocarāḥ jīva-syāviduṣaḥ śocato brahmopāsanānmokṣavādinyo jagatsṛṣṭipralayābhidhāyinyo jagato brahmatādātmyopadeśaparāśca sarvāḥ śrutayaḥ samyagupapādinā bhavantīti kāśakṛtsnīyameva mataṃ sūtrakāraḥ svīkṛtavān / ayamatra vākyārthaḥ,-
1.4.22
amṛtatvopāye maitreyyā pṛṣṭe yājñavalkyaḥ "ātmā vā are draṣṭavyaḥ" ityādinā paramātmopāsanamamṛtatvopāyamuktavā "ātmani svalvare dṛ#eṣṭe" ityādinā upāsyalakṣaṇaṃ dundubhyādidṛṣṭāntaiścopāsanopa karaṇabhūtamanaḥ prabhṛtikaraṇaniya-
1.4.22
sāmānyenābhidhāya "sa yathā''rdraidhāgneḥ" ityādinā "sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanam " ityādinā copāsyabhūtasya parasya brahmaṇo nikhilajagadekakāraṇatvaṃ sakalaviṣayapravṛttimūlakaraṇagrāmaniyamanañca vistīrṇa
1.4.22
mupadiśya "sa yathā saindhavaghanaḥ" ityādinā'mṛtatvopāyapravṛttiprotsāhanāya jīvātmasvarūpeṇāvasthitasya para-mātmano'paricchinnajñānaikākāratāmupapādya tasyaivāparicchinnajñānaikākārasya saṃsāradaśāyāṃ bhūtapariṇāmānuvaatiṃta "vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinasyati" ityabhidhāya "na pretya saṃjñāsti" iti mokṣadaśāyāṃ svābhāvikāparicchinnajñānasaṅkocābhāvena bhūtasaṅghātainaikīkṛtyātmani devādirūpajñānābhāvamuktavā punarapi "yatra
1.4.22
hi dvaitamiva bhavati" ityādinā abrahmātmakatvena nānābhūtavastudarśanamajñānakṛtamiti nirastanikhilājñānasya brahmātmakaṃ kṛtsnaṃ jagadanubhavato brahmavyatiriktavastvantarābhāvena bhedadaśarnaṃ nirasya "yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt " iti ca jīvātmā svātmatayā'vasthitena yena paramātmanā āhitajñānassan idaṃ sarvaṃ vijānāti ayaṃ taṃ kena vijānīyāt , na kenāpīti paramātmano duravagamatvamupapādya "sa eṣa neti neti" ityādinā ayaṃ
1.4.22
sarveśvaraḥ svetarasamastacidacidvastuvilakṣakṣarūpa eva sarvaśarīrassarvātmatayā'vasthita iti svaśarīrabhūtacidacidva-stugatairdoṣainar saṃspṛśtaya ityabhidhāya "vijñādāramare kena vijānīyādityuktānuśāsanāsi maitreyyetāvadare khalvamṛ-tatvam" iti samastavastuvisajātīyaṃ nirastanikhilajagadekakāraṇabhūtaṃ sarvasya vijñātāraṃ puruṣottamamuktaprakārā-dupāsanādṛte kena vijānīyāditīdamevopāsanamamṛtatvopāyaḥ, brahmaprāptireva cāmṛtatvamabhidhīyate ityuktatvān /
1.4.22
ataḥ paraṃ brahmaivāsmin vākye pratipadyata iti parameva brahma jagatkāraṇam , na puruṣaḥ tadadhiṣṭhitā ca prakṛtiriti sthitam // //vākyānvayādhikaraṇaṃ samāptam //
1.4.23 prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt

p2.24

1.4.23
evaṃ nirīśvarasāṅkhaye niraste sati seśvarasāṅkhayaḥ pratyavatiṣṭhata #e- yadyapi īkṣaṇādiguṇayo-
1.4.23
gātsarvajñamīśvaraṃ jagatkāraṇatvena vedāntāḥ pratipādayanti; tathāpi vedāntaireva jagadupādānatayā pradhānameva prati-pādyata iti pratīyate / nahi vedāntāḥ sarvajñasyāpariṇāmino'dhiṣṭhāturīśvarasyādhiṣṭheyenācetanena pariṇāminā pradhānena vinā jagataḥ kāraṇatvamavagamayanti / tathā hyapariṇāminamevainaṃ prakṛtiṃ caitadadhiṣṭhitāṃ pariṇāminī-madhīyate " niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam" "sa vā eṣa mahānaja ātmā'jaro'maraḥ" vikārajana-nīmajñāmaṣṭarūpāmajāṃ dhruvām" dhyāyate'dhyāsitā tena tanyate preryyate punaḥ/ sūyate puruṣārthaṃ ca tenaivādhiṣṭhitā jagat" "gauranādyantavatī sā janitrī bhūtabhāvinī" iti / tathā prakṛtimupādāna bhūtāmadhiṣṭhāyaiveśvaro viśvaṃ jagatsṛjatīti
śrūyate "asmānmāyī sṛjate viśvametat" "māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram" iti / smṛtirapi "mayā'-dhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram" iti / evamaśrute'pi pradhānopādānatve brahmaṇo jagatkāraṇatvaśrutyanyathānu-papattyaiva pradhānasvarūpaṃ tasyeśvarādhiṣṭhitasya jagadupādānatvaṃ ca sidhyati / evameva hi loke nimittopādānayo-ratyantabhedo dṛśyate / mṛtsuvarṇāderacetanasya ghaṭakaṭakādyupādānatvaṃ cetanasya kulālasuvarṇakārādernimittatvaṃ ca
1.4.23
niyatamupalabhyate / kāryaniṣpattiśca niyamena anekakārakasavyapekṣā dṛṣṭā / evaṃ nimittopādānayoḥ rbhedaniyamaṃ kāryaniṣpatteḥ anekakārakasavyapekṣatvaniyamañcātikramya ekameva brahmopādānaṃ nimittañca pratipādayituṃ na prabhavanti vedāntavākyāni / ataḥ brahma nimittakāraṇameva, nopādānam / upādānaṃ tu tadadhiṣṭhitaṃ pradhānameveti / evaṃ prāpte abhidhīyate - prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāditi / prakṛtiśca - upādānañca / na nimittakāraṇamātraṃ brahma, upādānakāraṇañca brahmaivetyarthaḥ/ kutaḥ ? pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt / evameva hi pratijñādṛṣṭāntau noparudhyete / pratijñā tāvat "stavdho'syuta tamādeśamaprākṣyaḥ yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati amataṃ mataṃ, avijñānaṃ vijñātam" ityekavijñānena sarvavijñānaviṣayā / dṛṣṭāntaśca "yathā somyaikena lohamaṇinā" "yathā saumyaikena nakhakṛntanena" iti kāraṇa
vijñānāt kāryavijñānaviṣayaḥ / yadi nimittakāraṇameva jagato brahma, tadā tadvijñānānna samastaṃ jagadvijñātaṃ
syāt / na hi kulālādi-vijñānena ghaṭādirvijñāyate; ataḥ pratijñādṛṣṭāntayorbādha eva / brahmaṇa evopādānatve
1.4.23
upādānabhūtamṛtpiṇḍalohamaṇinakhanikṛntanavijñānena ghaṭamaṇikakaṭakamukuṭavāsīparaśvadhādivatkāryavijñāna-vannikhilajagadupādānabhūte brahmaṇi vijñāte tatkāryaṃ nikhilaṃ jagadvijñātaṃ syāt / kāraṇamevāvasthāntarāpannaṃ kāryaṃ, na dravyāntaramiti kāryakāraṇarūperāvasthitamṛttadvikārādinidarśanena pratijñāsamarthanāt brahmaiva jagadu- pādānaṃ ceti niścīyate / yattu nimittopādānayorbhedaḥ śrutyaiva pratīyata iti tadasat; nimittopādānayoraikya- pratīteḥ "uta tamādeśamaprākṣyaḥ yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati" iti / ādiśyate praśiṣyate'nenetyādeśaḥ, "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi" ityādiśruteḥ / sādhakatamatvena karttā vivakṣitaḥ / tamādeṣṭāramaprākṣyaḥ, yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati yenādeṣṭrā adhiṣṭhātrā śrutenā'śrutamapi śrutaṃ bhavatīti nimittopādānayoraikyaṃ pratīyate, "sadeva somye- damagra āsīdekameva" iti prāk sṛṣṭerekatvāvadhāraṇādadvitīyapadenādhiṣṭhātrantaranivāraṇācca / nanvevaṃ sati "vikārajananīm" gauranādyantavatī" ityādibhiḥ prakṛteyādyantaviraheṇa nityatvaṃ jagadupādānatvaṃ ca śrūyamāṇaṃ
1.4.24 abhidhyopadeśācca

p2.25

1.4.24
itaścobhayaṃ brahmaiva "so'kāmayata bahusyāṃ prajāyeyeti " "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya" iti sraṣṭurbrahmaṇaḥ svasyaiva bahu-bhavanasaṅkalpopadeśāt / vicitracidacidrūpeṇāhameva bahu syāṃ tathā prajāyeyeti saṅkalpapūrvikā hi sṛṣṭirupadiśyate //
1.4.25 sākṣāccobhayāmnānāt

p2.26

1.4.25
na kevalaṃ pratijñādṛṣṭāntābhidhyopadeśādibhirayamartho niścīyate, brahmaṇa eva nimittatvamupādānatvañca sākṣādāmnāyate "kiṃsvidvanaṃ ka u sa vṛkṣa āsīdyatodyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ / manīṣiṇo manasā pṛcchatedutadyadadhyatiṣṭhadbhuvanāni dhārayan / brahma vanaṃ brahma sa vṛkṣa āsīdyato dyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ / manīṣiṇo manasā vibravīmi vo brahmādhya
1.4.26 ātmakṛteḥ

p2.26

1.4.26
"so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya" iti sisṛkṣutvena prakṛtasya brahmaṇaḥ "tadātmānaṃ svayamakuruta" iti sṛṣṭeḥ karmatvaṃ kartṛtvañca pratīyata ityātmana eva bahutvakaraṇāttasyaiva nimittatvamupādānatvañca pratīyate / avibhaktanāmarūpa ātmā karttā, sa eva vibhaktanāmarūpaḥ kāryamiti kartṛtvakarmatvayorna virodhaḥ / svayamevātmānaṃ tathā'kuruteti nimittamupādāna'ñca

p2.27

"satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" "ānando brahma" "apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ" "niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam" " sa vā eṣa mahānaja ātmā'jaro'maraḥ" iti svabhāvato nirasta-samastacetanācetanavattirdoṣagandhasyaniratiśayajñānānandaikatānasya parasya brahmaṇo vicitrānantāpuruṣārthāspada -
1.4.27 pariṇāmāt

p2.27

1.4.27
pariṇāmasvābhāvyāt; nātropadiśyamānasya pariṇāmasya parasmin brahmaṇi dopāvahatvaṃ svabhāvaḥ, pratyutanira-ṅkuśaiśvaryāvahatvamevetyabhiprāyaḥ / evameva hi pariṇāma upadiśyate; aśeṣaheyapratyanīkakalyāṇaikatānaṃ svetarasa-mastavastuvilakṣaṇaṃ sarvajñaṃ satsaṅkalpamavāptasamastakakāmamanavadhikātiśayānandaṃ svalīlopakaraṇabhūtasamasta-cidacidvastujātaśarīratayā tadātmabhūtaṃ paraṃ brahma svaśarīrabhūte prapañce tanmātrāhaṅkārādikāraṇaparamparayā tamaś-śabdavācyātisūkṣmācidvastvekaśeṣe sati, tamasi ca svaśarīratayāpi pṛthaṅ#inardeśānarhātisūkṣmadaśāpattyā svasminnekatāmāpanne sati tathābhūtatamaśśarīraṃ brahma pūrvavadvibhaktanāmarūpacidacinmiśraprapañcaśarīraṃ syāmiti saṅkalpyāpyayakrameṇa jagaccharīratayā ātmānaṃ pariṇamayatīti sarveṣu vedānteṣu pariṇāmopadeśaḥ / tathaiva bṛhadāraṇyake kṛtsnasya jagato brahmaśarīratvaṃ brahmaṇastadātmatvaṃ cāmnāyate "yaḥpṛthivyāṃ tiṣṭhanpṛthivyā antaro
1.4.27
yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayatyeṣa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ" ityārabhya "yasyā-paśśarīram" "yasyāgniśśarīram" "yasyāntarikṣaṃ śarīram" "yasya vāyuḥ śarīram" "yasya dyauḥ śarīram" "yasyā-dityaḥ śarīram" "yasya diśaḥ śarīram" "yasya candratārakaṃ śarīram" "yasyākāśaḥ śarīram" "yasya tamaḥ śarīram" "yasya tejaḥ śarīram" "yasya sarvāṇi bhūtāni śarīram" "yasya prāṇaḥ śarīram" "yasya vāk śarīram" "yasya cakṣuḥ śarīram" "yasya śrotraṃ śarīram" "yasya manaḥ śarīram" "yasya tvak śarīram" "yasya vijñānaṃ śarīram" "yasya retaḥ śarīram" ityevamantena kāṇvapāṭhe; mādhyadine tu pāṭhe vijñānasya sthāne "yasyātmā śarīram" iti viśeṣaḥ / lokayajñavedānāṃ paramātmaśarīratvamadhikam / subālopaniṣadi ca pṛthivyādānāṃ tattvānāṃ paramātmaśarīratvamabhi-dhāya vājasaneyake'nuktānāmapi tattvānāṃ śarīratyaṃ brahmaṇa ātmatvañca śrūyate "yasya buddhiḥ śarīram" "yasyāha-ṅkāraḥ śarīram" "yasya citta śarīram" "yasyāvyaktaṃ śarīram" "yasyākṣaraṃ śarīram" "yo mṛtyumantare sañcaran yasya mṛtyuḥ śarīraṃ yaṃ mṛtyurna veda eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" iti / atra mṛtyuśabdena paramasūkṣmamacidvastutamaśśabdavācyamabhidhīyate, "avyaktamakṣare līyate akṣaraṃ tamasi līyate" iti tasyāmevopa-niṣadi kramapratyabhijñānāt / sarveṣāmātmanāṃ jñānāvaraṇānarthamūlatvena tadeva hi tamo mṛtyuśabdavyapadeśyam / subālopaniṣadyeva brahmaśarīratayā tadātmakānāṃ tattvānāṃ brahmaṇyeva pralaya āmnāyate "pṛthivyapsu pralīyate āpa-stejasi līyante tejo vāyau līyate vāyurākāśe līyate ākāśamindriyeṣvindriyāṇi tanmātreṣu tanmātrāṇi
1.4.27
bhūtādau līyante bhūtādirmahati līyate mahānavyakte līyate avyaktamakṣare līyate akṣaraṃ tamasi līyate tamaḥ pare deva ekībhavati" iti / avibhāgāpattidaśāyāmapi cidacidvastvatisūkṣmaṃ sakamarsaṃskāraṃ tiṣṭhatīttyuttaratra vakṣyate "na karmāvibhāgāditi cennānāditvādupapadyate cāpyupalabhyate ca" iti / evaṃ svasmādvibhāgavyapadeśānarhatayā paramā-tmanaikībhūtātyantasūkṣmacidacidvastuśarīrādekasmādevādvitīyānniratiśayānandātsarvajñātsatyaṅkalpādbrahmaṇo nāma-rūpavibhāgārhasthūlacidacidvastuśarīratayā bahubhavanasaṅkalpapūrvako jagadākāreṇa pariṇāmaḥ śrūyate / "satyaṃ jñānama-nantaṃ brahma" "tasmādvā etasmādvijñānamayāt / anyo'ntarātmā''nandamayaḥ" "eṣa hyevānandayāti" "so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti sa tapo'tapyata sa tapastaptvā idaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiñca tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat tadanu-praviśya sacca tyaccābhavat niruktaṃ cāniruktaṃ ca nilayanaṃ cānilayanaṃ ca vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat" iti / atra tapaśśabdena prācīnajagadākāraparyālocanarūpaṃ jñānamabhidhīyate "yasya jñānamayaṃ tapaḥ" ityādiśruteḥ / prāksṛṣṭaṃ jagatsaṃsthānamālocyedīnāmapi tatsaṃsthānaṃ jagadasṛjadityarthaḥ / tathaiva hi brahma sarveṣu
1.4.27
kalpeṣvekarūpameva jagatsṛjati "sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho suvaḥ" "yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye / dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu" iti śrutismṛtibhyaḥ / tadayamarthaḥ - svayamaparicchinnajñānānandasvabhāvo'tyantasūkṣmatayā'satkalpasvalīlopakaraṇacidacidvastuśarīratayā tanmayaḥ paramātmā vicitrānantakrīḍanakopāditsayā svaśarīrabhūtaprakṛtipuruṣasamaṣṭiparaṃparayā mahābhūtaparyantamā-tmānaṃ tattaccharīrakaṃ pariṇamayya tanmayaḥ punassattyacchabdavācyavicitracidacinmiśradevādisthāvarāntajagadrūpo-'bhavat iti / "tadevānuprāviśat tadanupraviśya" iti kāraṇāvasthāyāmātmatayāvasthitaḥ paramātmaiva kāyarrūpeṇa vikriyamāṇadravyasyāpyātmatayā'vasthāya tattadabhavadityucyate / evaṃ paramātmacidacitsaṅghātarūpajagadākāra-pariṇāme paramātmaśarīrabhūtacidaṃśagatāssarva evāpuruṣārthaḥ, tathābhūtācidaṃśagatāśca sarve vikārāḥ, paramātmani
1.4.27
kāryatvam ; tadavasthayostayorniyantṛtayātmabhūtastadgatāpuruṣārthairvikāraiśca na spṛśyate; aparicchinnajñānānandamaya-ssarvadaikarūpa eva jagatparivartanalīlayā'vatiṣṭhate / tadetadāha "satyaṃ cānṛtañca satyamabhavat" iti / vicitracida-cidrūpeṇa vikriyamāṇamapi brahma satyamevābhavat , nirastanikhiladoṣagandhamapacchinnajñānānandamekarūpamevābhava-dityarthaḥ / sarvāṇi cidacidvastūni sūkṣmadaśāpannāni sthūladaśāpannāni ca parasya brahmaṇo līlopakaraṇāni, sṛṣṭayādayaśca līleti bhagavadvaipāyanaparāśarādibhiruktam "avyaktādiviśeṣānta pariṇāmarddhisaṃyutam / krīḍā hareridaṃ sarvaṃ kṣaramityupadhāryatām" krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya" "bālaḥ krīḍanakahariva" ityādibhiḥ / vakṣyati ca "lokavattu līlākaivalyam" iti / "asmānmāyī sṛjate viśvametattasmiṃścānyo māyayā sanniruddhaḥ" iti brahmāṇi jagadrūpatayā vikriyamāṇe'pi tatprakārabhūtācidaṃśagatāssarve vikārāstatprakārabhūtakṣetrajñagatāścāpuruṣārthā iti vivektū#u#ṃ prakṛtipuruṣayorbrahmaśarīrabhūtayostadānīṃ tathā nirdeśānarhātisūkṣmadaśāpattyā brahmaṇaikībhūtayorapi bhedena vyapadeśaḥ, "tadātmānaṃ svayamakuruta" ityādibhiraikārthyāt / tathā ca mānavaṃ vacaḥ "so'bhidhyāya śarīrātsvātsi-
1.4.27
sṛkṣurvividhāḥ prajāḥ / apa eva sasarjjādau tāsu vīryamapāsṛjat" iti ata eva brahmaṇo nirdoṣatvanirvikāratvaśru-tayaścopapannāḥ, ato brahmaiva jagato nimittamupādānañca

p2.28

1.4.28 yoniśca hi gīyate

p2.28

1.4.28
itaśca jagato nimittamupādānañca brahma yasmādyonitvenāpyabhidhīyate "kattāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim" iti; "yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ" iti ca / yoniśabdaścopādānavācaka iti "yathorṇanābhiḥ sṛjate gṛhyate ca" iti vākyaśeṣādavagamyate

1.4.29
etena-pādacatuṣṭayoktanyāyakalāpena / sarvavedānteṣu jagatkāraṇapratipādanaparāḥ sarve vākyaviśeṣāścetanācetanavilakṣaṇasarvajñasarvaśaktibrahmapratipādanaparā vyākhyātāḥ /
1.4.29
bhavat brāhmaṇo manuṣyeṣu" iti nirdeśena brāhmaṇavarṇasyāgnisambandhapratipatteśceti / tadet trayamanupapannam sadeva somyaidamagra āsī"dityādivākyasārūpyabhaṅgāyogātkāraṇatvasya paramātmāsādhāraṇyasya samarthitatvācca / kiñca upakramasthabrahma-śabdamukhyārthahāniprasaṅgaḥ, varṇamātrasya agnisaṃjñadevatāyāstadadhiṣṭhitavarṇasya ca indravaruṇasomādisamastadevatāsraṣṭṛtvā-yogaśca / "brāhmaṇo'sya mukhamāsīt padybhāṃ śūdraḥ "mukhādindraśracāgniśce"ti brāhmaṇasyendroderagneśca paramapuruṣasṛṣṭatvaśrava-ṇena indradīnāmagnisṛṣṭatvāyogaśca / asyāḥ śrutergatyantarasambhavena kalpabhedena sṛṣṭibhedaparatvakalpanañcānupapannam "tada-gninaiva deveṣu brahmābhavat brāhmaṇo manuṣye"ṣviti tacchabdaparāmṛṣṭaprakṛtabrahmaṇo'gnibrāhmaṇānyatvaṃ ca pratīyate, "tasmāda-gnāveva deveṣu lokamicchando brāhmaṇo manuṣyeṣvetābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhavadityagnibrāhmaṇayorvaiyadhikaraṇyena brahmarū-patvanirdeśena tābhyāṃ rūpiṇo brahmaṇo vilakṣaṇatvaṃ ca pratītam; evamindrādisraṣṭṛtvāt pṛthagvyapadeśācca brahmaśabdasya agnyavasthabrahmaparatvañca vyudastam / nahyagnirūpādbrahmaṇa indrādyutpattiḥ, ato'gniviśiṣṭatvopasthāpanakalpanavaiyarthyam / aśābdatvañca, na hi kevalabrahmaśabdo'gnvasthaparamātmavācī / prathamabrahmaśabdo'gnyavasthabrahmaparaścet "tadagninaive"tiprakṛta-parāmarśinastacchabdasya vaiyadhikaraṇyamanupapannam / agnyavasthasya brahmaṇo'gninā viśiṣṭatvaṃ cāyuktam, ekasyaivāgnervi-śeṣaṇatvānupapatteḥ, agnyantarakalpane ca tasyā'gnyantaraṃ prati rūpatvānupapatteśca / nanvindrādisṛṣṭiravivakṣitā, tadviva-kṣāyāṃ hyagnibrāhmaṇaparatvānupapattiḥ, kintu taddevatādhiṣṭheyakṣatrādisṛṣṭireva vivakṣitā "tadagninaiva deveṣu brahmābhavat brāhmaṇo manuṣyeṣu etābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhava"diti ca vākyadvayaṃ brāhmavarṇasyaiva devamanuṣyavibhāgena dvaividhyaparamiti / ucyate; na tāvadindradisṛṣṭayavivakṣā vācyā "tadetadbrahma kṣatraṃ viṭchūdra" iti cāturvarṇyanigamane, kathaṃ cāturvarṇyam ? kṣatrādivarṇatrayasṛṣṭirhyuktetyapekṣāyāṃ "tadagninaiva deveṣu catussaṅkhayāpūraṇāt agniśca mṛtyusañjñasūkṣmāciccharīrakaparamā-tmasṛṣṭatayā prāguktaḥ, "tasya śrāntasya taptasya tejo raso niravarttatāgni"riti / śrāntaśabdaḥ kāraṇalakṣaṇayā yatnaparaḥ, kṛtasaṅkalpasyetyarthaḥ / taptasya- "tapa ālocane" sṛjyavargaparyālocanavata ityarthaḥ / evaṃ tatrāgnireva sṛṣṭatayā śrutaḥ, na tu tadadhiṣṭhito brāhmaṇavarṇaḥ / ihāpi tena catussaṅkhayāpūraṇādagrayaprāyanyāyena kṣatrādivibhāgavattadabhimānīndradisṛṣṭirvi-vakṣitetyavagamyate, na tu tadadhiṣṭhitavarṇamātrasṛṣṭhiḥ / "tadagninaiva deveṣu brahmābhavat brāhmaṇo manuṣyeṣu" ityuktiḥ pūrvaṃ brāhma-ṇavarṇasya brahmaśabdānuktatāṃ jñāpayati, pūrvoktānāmindrakṣatriyādīnāmanayā vacanavyaktayā punaranuktatvāt / na hi kṣatravarṇo deveṣvindreṇa kṣatramabhavat manuṣyeṣu kṣatriyeṇeti vākyaṃ śrūyate, ata evāgnerapi brahmaśabdānuktatvaṃ siddham / na hīndro deve-ṣvindrarūpeṇa kṣatramabhavanmanuṣyeṣu kṣatriyeṇeti vākyamasti / nanu "kṣatriyeṇa kṣatriyo vaiśyena vaiśyaḥ śūdreṇa śūdraḥ" iti śrūyata iti cet, tataḥ kim? varṇāntareṣvapi dvaividhyaṃ pratīyata iti cenna, tadagninaivetyādivākyavairūpyāt / na hi kṣatravarṇo deveṣvindrādirūpeṇa kṣatriyo'bhūt manuṣyeṣu kṣatriyeṇeti śrutam, tathāpi varṇāntaradvaividhyaparatve'dhyāhārabāhu-lyaprasaṅgaḥ, tarhi asyāḥ śruteḥ ko'rthaḥ? ucyate; brāhmaṇābhimānyagnisṛṣṭeḥ pūrvamuktatvāt kṣatrādyabhimānīndrādisṛṣṭi-mihoktavā agnisṛṣṭiḥ smāritā tadagninaiveti vākyena; agninetītthambhāve tṛtīyā / agninā viśiṣṭaṃ tatparaṃ brahma deveṣu brahmābhavat, agnidvārā brāhmaṇābhimānyabhavadityarthaḥ / anena indrādidvārā parabrahmaṇa eva kṣatrādyabhimānitvamityartha-siddham, varṇābhimānidevatānāñca tapoviśeṣāt brāhmaṇyādivibhāgo'stīti vā brāhmakṣatrādivyavahāraḥ "brahmā bṛha-spatiḥ kṣatramindraḥ maruto vai devānāṃ viśaḥ" ityādiśruteḥ / tadānīmagnyādidvārā parabrahmaṇa eva brāhmaṇatvādivibhāgaḥ uktaḥ syāt, "bahu syā"miti sarvavidhabahutvaṃ hi tattaddvārā brahmagatam, evaṃ varṇābhimānidevatāsṛṣṭiruktā / athābhi-mānaviṣayabhūtabrāhmaṇādisṛṣṭiṃ "brāhmaṇo'sya mukhamāsīt bāhūrājanyaḥ kṛtaḥ" ityādiśrutiprasiddhāmupajīvya taddvārā tatphalabhūtamānuṣavarṇavibhāgagāktavaṃ paramātmana ucyate brāhmaṇo manuṣyeṣviti / tatparaṃ brahma manuṣyeṣu brāhmaṇarūpabhāk-
taddvārā brahmābhavat, kṣatriyeṇa viśiṣṭaṃ sattadbrahma taddvārā kṣatriyatvavadabhūt, yathā bhūmidvārā kāṭhinyavadabhūttadvadityarthaḥ / śrutapadānuṣaṅgeṇa nirvāhe sambhavati vākyādhyāhāreṇa yojanānupapatteḥ, madhye'gnirbrāhmaṇayoḥ praśaṃsā "tasmādagnāveva deveṣu lokamicchando brāhmaṇo manuṣye"ṣviti / tatprāśastyahetumāha- etābhyāṃ hi rūpābhyāṃ brahmābhavaditi / agnibrāhmaṇarū-pābhyāṃ paraṃ brahma viśiṣṭamabhavadityarthaḥ / indrakṣatrādīnāṃ ca paramātmarūpatvāviśeṣe'pi agnirbrāhmaṇayostadrūpatvakathanaṃ tatpraśaṃsāyā vivakṣitatvāt, etābhyāṃ hītyādivākyasya varṇadvaividhyaparatvaṃ prayojanābhāvādayuktam / na hi varṇadvaividhya-mātrakathanamutkarṣāya bhavati, idañca vākyamutkarṣopapādakamiti hiśabdena jñāyate, brahmaśabdārthavairūpyaṃ tu "tapasā cīyate brahma" "tasmādetadbrahma" iti muṇḍopaniṣadīva ghaṭate / mukhyārthāsambhave lākṣaṇikārthasvīkārasya tatsambhavepyamukhyārtha-svīkārahetutvābhāvāt; vakṣyate hi "syāccaikasya brahmaśabdavaditi / pūrvapakṣaheteṣu kṣatraviṭchūdrasṛṣṭayukteranyathāsiddhiruktā, kiñca kṣatrādivarṇatrayasṛṣṭiśravaṇena "brahma vā ida"mitivākyasya kāraṇavākyasārūpyanibandhanaṃ paramātmaparatvaṃ bhaṅktavā brahmaśabdasya prathamavarṇatadabhimānidevatāviṣayatvāśrayaṇamayuktam, "sadeve"tyādivākye'pi tejo'bannasṛṣṭervakṣyamāṇatvena sacchabdasyā'pi vāyutadabhimānidevatāviṣayatvaprasaṅgāt / "sa viśamasṛjate"ti pulliṅganirdeśastvātmaśabdābhiprāyaḥ,
1.4.29

etadbrāhmaṇopakrame hi "ātmaivedamagra āsī"diti śrūyate; atassa iti nirdeśo na kṣatrapraśaṃsārthaḥ prastutabrāhmaṇaśabdā-bhiprāyaḥ, vyavahitaśabdānuguṇaliṅgabhāktavaṃ sarvanāmapadasya śrutiṣu dṛśyate, yathā muṇḍopaniṣadi "yassarvajñassarvavit yasyaiṣa mavimā bhuvi / divye brahmapure hyeṣa vyomanyātmā pratiṣṭhitaḥ / manonmayaḥ prāṇaśarīranetā pratiṣṭhito'ntaharhṛdayaṃ sannidhāya / tadvijñānena paripaśyanti dhīrāḥ ānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti" iti / atrātmaśabde sannihito'pi brahma, tallakṣaṇamucyata iti vyavahitabrahmaśabdābhiprāyeṇāmṛtaṃ yattaditi nirdiśyate, na tu "sa ta ātmā'ntaryābhyamṛtaḥ" iti-vatpullibhgatvena / nanvasminneva brāhmaṇe "tadāhuryadbrahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante kimu tadbrahmāvait yasmāt sarvamabhava"diti pṛṣṭvā tadātmānamevāvaidahaṃ brahmāsmīti tasmāttatsarvamabhavattadyo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tadabhavattatha-rṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇā"miti brahmaśabdavācyasya avidyātirohitasya ahaṃ brahmāsmītijñānenasarvātmabhāvāpattiśravaṇāt parabrahmaṇo'vidyātirodhanāsambhavāt brāhmaṇādiṣu tatsambhavādupakramasthabrahmaśabdo brāhmaṇavarṇapara ityatrāpi tadanurodhena brāhmaṇavaṇarparatvaṃ brahmaśabdasyopapannamiti naivam; upakrame'pi brahmaśabdasya paramātmaparatvāttatra ca nāvidyātirodhānaṃ śrūyate, tadvācakaśabdābhāvāt; tathā hi, brahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyantaḥ, savarśabdavācyaparamātmaparyantāvirbhāvakāmāḥ, manuṣyā manyante kimu tadbrahmāvait yasmāttatsarvamabhavaditi, tadbrahma kiṃ vedyaṃ vastvantaramavait yasmādvedanāt tatsarvamabha-vaditi brahmaṇo'pi paraṃ tadupāsyaṃ vastvasti na veti bubhutsotthāpitā / upāsyāntaraśūnyamityuttaramāha-tadātmānamevā-vaidahaṃ brahmāsmīti tasmāttatsarvamabhavaditi / ātmānamevāvait-na tvanyadupāsyam, tasmāttatsarvamabhavadityarthaḥ / anya-vedanasyopāyatāniṣedhe tātparyam, na tu svavedanasyopāyatvavidhāne / yathā "sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā nacādhipaḥ" iti kāraṇāntaraniṣedhena paramakāraṇatvasiddhiḥ, evamupāsyāntaraniṣedhena brahmaṇaḥ paramopāsya-tvamiha vivakṣitam / kāraṇāntarābhāvaphalamupāsyāntarābhāvaḥ, kāraṇasyaiva hi dhyeyatvam, evamupāsyāntaraśūnyaṃ brahma jānataḥ phalamāha "tadyoya" iti / ataḥ upakramaikārthyaṃ ca paramātmaparatvasādhakam; tasmāt "brahma vā idamagra āsīdeka-meve"tyādivākyasya paramapuruṣasya paratvaṃ siddham / tathā bṛhadāraṇyaka eva "ātmaivedamagra āsītpuruṣavidhaḥ so'nvīkṣa-nnanyadātmano'paśyat" ityādi śrūyate, ihātmaśabdādīkṣaṇācca cetanasya pratipādyatve'pi na sa paramātmā, sa hi nirati-śayānandaḥ, iha ca so'bhibhettasmādekākī ha bibheti sa sahāyamīkṣāñcakre iti bhayānvayo'vagataḥ, paramātmā hi na bhayāśrayaḥ "bhīṣāsmādvātaḥ pavate" ityādi śruteriti / ucyate; ayaṃ paramātmā, kāraṇavākyasārūpyādasya vākyasya, agra āsīditi kāraṇavākyatvaṃ hi pratīyate / asyātmanaḥ puruṣavidhatvaṃ cānandamayatvaṃ jñāpayati "ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ" ityupakramya "anyo'ntara ātmānandamayaḥ" ityuktavā tasya puruṣavidhatvapratipādanāt "sa yatpūrvo'smātsarva-smātsarvān pāpmana oṣat tasmātpuruṣaḥ" iti sarvapāpmapradāhakatvapuruṣaśabdavācyatvāvagamācca para eva bhayānvayastu na paramātmanaḥ, kintu tatkāryabhūtapuruṣasya, "so'hamasmītyagre vyāharattaro'haṃ nāmābhava"diti tatraiva hyuktam / ahamiti hiraṇyagarbhanāma ahamabhimānāśrayavyaṣṭipuruṣāṇāṃ prathamatvāddhiraṇyagarbhasya, tathā mokṣadharme ca caturmukhāsyāhaṅkārasañjña-tvamavagamyate "mayā sṛṣṭaḥ purā brahmā yadyajñamayajatsvayam / tatastasmai varān prīto dadāvahamanuttamān / matputratvaṃ ca kalpādau lokādhyakṣatvameva ca / ahaṅkārakṛtaṃ caiva tathā paryāyavācakam" iti / tatraiva bhṛgubharadvājasaṃvāde "tasmātpa-dmātsamabhavadbrahmā vedamayo vidhiḥ / ahaṅkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt / brahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ" ityuktatvāt; tasmādayamarthaḥ, ahamasmi-ahaṃ syāṃ caturmukhaḥ syām, iti saṅkalpavākyaṃ vyāharattatopahaṃnāmā caturmukho-'bhavadityarthaḥ / ataścaturmukharūpasya paramātmanaḥ prakṛtatvāttasya sarvapāpmapradāhakatvaṃ sākṣādviśeṣaṇamuktam, tadrūpabhūta-ścaturmukhaḥ so'vibhediti bhayāśrayatayocyata iti, ataḥ ātmā paramātmeti sthitam / tathātraiva bṛhadāraṇyake śrūyate

"naiveha kiñcanāgra āsīnmṛtyunaivedamāmṛmāsīdaśanāyā hi mṛtyuḥ tanmano'kurutā"tyādi / atra mṛtyusañjño na paramā-tmā, tadasādhāraṇadharmāśravaṇāttasyāśanāyāviśiṣṭatvācca, "avijighatso'pipāsaḥ" iti hi paraḥ śrūyate, so'rcanna-caraditi tasyārcanādikarmakartṛtvaṃ śrūyate, paraścākarmavaśyaḥ, " sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya uditaḥ apahatapāpme"tiśravaṇāt; ata eva aptattvasṛṣṭayā nārāyaṇa iti ca na śaṅkayam "apahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇa" iti tasyāpahatapāpma-tvāt; ataḥ prasiddhamṛtyuriha vivakṣitaḥ, sūryo vā ? tadarkasyārkatvamityuktatvāt / ucyate;agra iti kāraṇāvastha-tvādayaṃ mṛtyusañjño'ciccharīrakaḥ paramātmā "yasya mṛtyuśarīraṃ sa divyo deva eko nārāyaṇa" iti śruteḥ, aśanāyā nāma jagatsañjihīrṣā; tadvattayā aśanāyāśabdastasmin prayuktaḥ, tanmano'kuruteti manaskāraśca paratvasādhakaḥ, arca-nniti padasyāyamarthaḥ, arcanam prīṇanam karmakārakaṃ ca svayameva, aśrutādhyāhārādapi prakṛtasyaiva karmatvopapatteḥ "lakṣa-ṇahetvoḥkriyāyā" iti śatrantatayā jagadyvāpāralīlayā svātmānaṃ prīṇayitumacaradityarthaḥ / apāṃ sṛṣṭiśca sraṣṭurnārā-yaṇatve liṅgam, "eko ha vai nārāyaṇa āsī "dityupakramya "tā imā āpaḥ" iti śruteḥ / arkaśabdaśca parasmin prīṇa-naguṇayogādvartate, ata eva hi bhagavannāmasahasre paṭhyate "arko vājasanaḥ #ṛṅgī " iti / apāṃ rapaḥ-sārāṃśaḥ / "tatsamahanyata sā pṛthivyabhava"diti brahmāṇḍasṛṣṭirucyate / "tā imā āpaḥ taddhiraṇmayamaṇḍamabhava"diti mahopani#eṣadai-kārthyāt atomṛtyuśarīro nārāyaṇa iha pratipādyaḥ / subālopaniṣadi "tadāhuḥ kiṃ tadāsīttasmai sa hovāca na sannāsanna sadasaditi tasmāttamaḥ sañjāyata" iti śrūyate / atrekṣaṇādikaṃ nāvagamyate dharmivāciśabdaśca sadbrahmādirna prayuktaḥ, atassadasadanirvacanīyaṃ kāraṇaṃ pratīyate, uttaratra pratipādyamāno nārāyaṇa eva na paramakāraṇam, tamaḥ prabhṛtisṛṣṭimuktavā "tadaṇḍaṃ samabhava"diti aṇḍotpattimabhidhāya "madhye puruṣo divyaḥ sahasraśīrṣā puruṣaḥ" iti tasya kāryāntarvartitvaprati-pādanāt "mṛtyurvai pare deva ekībhavati parastānna sannāsanna sadasaditi sadasadubhayavilakṣaṇasya devāt paratvaṃ cāvagamyate / naivam, ucyate; kāraṇatvādeva nārāyaṇaparatvaṃ siddham / asyāmupaniṣadi nārāyaṇasyaiva bhūyo bhūyaḥ pratipādanaṃ ca tātparyaliṅgam "yo'yaṃ vijñānaghana utkrāman sa kena kataradvā sthānamutsṛjyotkrāmati tasmai sa hovāce"tyupakramya "apunarbhavāya kośaṃ bhinattī "tyārabhya "akṣaraṃ bhittvā mṛtyuṃ bhinatti mṛtyurvai pare deva ekībhavati parastānna sannāsanna sadasat" iti mṛtyoḥ pare deve ekībhāvaḥ śrūyate; mṛtyuśca tamaḥ, sthānapramāṇāttaddhi akṣarātparaṃ śrutam, atastamassaṃjña-mṛtyoḥ kāraṇaṃ sadasadubhayavilakṣaṇatayoktaṃ vastu paro deva iti pratīyate, vibhāgāpādānasyaiva avibhāgasthānatvāt, paro devaśca nārāyaṇaḥ "divyo deva eko nārāyaṇaḥ" ityuktatvāt / na ca devātparaṃ sadasadubhayavilakṣaṇam; kintu deva eva, mṛtyusraṃjñātamopādānāvibhāgasthānayorekatvāt, atastamo'pādānatvāvibhāgasthānatvābhyāṃ devatvāvagamāddevasya nārā-yaṇatvānmuktaprāpyatvācca nārāyaṇa eva sadasadubhayavilakṣaṇaḥ / kevalāccetanādacetanānānmiśritatadubhayarūpavyaṣṭibhyaśca vilakṣaṇatayā nārāyaṇo na sannāsanna sadasadityucyate, "madhye puruṣo divyaḥ" iti vākyaṃ tasyāṇḍamadhye svasṛṣṭacatu-rmukharūpeṇāvasthānaṃ darśayati, kevalapuruṣaśabdaścaturmukhaparaḥ, taccharīrakaḥ paramātmā "sahasraśīrṣā puruṣa" ityucyate / "so'gre bhūtānāṃ mṛtyumasṛja"diti triśiraskamṛtyusṛṣṭiścaturmukharūpadharaparamātmakartṛkā; ata eva hi tasya brahmābhibhīta ityanantaramucyate, ato na sannāsanna sadadityuktaṃ jagatkāraṇaṃ nārāyaṇa iti sthitam / "asāvādityo brahmeti brahmaiva
1.4.29
vyākhyātā itipadābhyāso'dhyāyaparisamāptidyotanārthaḥ // itiśrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhā-ṣye prathamasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ // samāptaścādhyāyaḥ //

Original text: śrībhāṣyam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc