શ્રીભાષ્યમ્ · અધ્યાય p2

શ્રીભાષ્યમ્
1.1.1
અખિલભુવનજન્મસ્થેમભઙ્ગાદિલીલે વિનતવિવિધભૂતવ્રાતરક્ષૈકદીક્ષે ।
શ્રુતિશિરસિ વિદીપ્તે બ્રહ્મણિ શ્રીનિવાસે ભવતુ મમ પરસ્મિન્ શેમુષી ભક્તિરૂપા

પારાશર્યવચસ્સુધામુપનિષદ્દુગ્ધાબ્ધિમધ્યોદ્ધૃતામ્ ।
સંસારાગ્નિવિદીપનવ્યપગતપ્રાણાત્મસઞ્જીવિનીમ્ ॥
પૂર્વાચાર્યસુરક્ષિતાં બહુમતિવ્યાઘાતદૂરસ્થિતા-
માનીતાન્તુ નિજાક્ષરૈસ્સુમનસો ભૌમાઃપિબન્ત્વન્વહમ્ ॥
ભગવદ્વોધાયનકૃતાં વિસ્તીર્ણાં બ્રહ્મસૂત્રવૃત્તિં પૂર્વાચાર્યાસ્સંચિક્ષિષુસ્તન્મતાનુસારેણ સૂત્રાક્ષરાણિ વ્યાખ્યાસ્યન્તે ।
1.1.1 અથાઽતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા

1.1.1
અતશ્શબ્દો વૃત્તસ્ય હેતુભાવે । અધીતસાઙ્ગસશિરસ્કવેદસ્યાધિગતાલ્પાસ્થિરફલકેવલકર્મજ્ઞાનતયા સઞ્જાતમોક્ષા-ભિલાષસ્યાઽનન્તાસ્થિરફલબ્રહ્મજિજ્ઞાસા હ્યનન્તરભાવિની । બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસા - બ્રહ્મજિજ્ઞાસા, બ્રહ્મણ ઇતિ કર્માણિ ષષ્ઠી "કર્ત્તૃકર્મણોઃ કૃતી"તિ વિશેષવિધાનાત્ । યદ્યપિ સમ્બન્ધસામાન્યપરિગ્રહેપિ જિજ્ઞાસાયાઃ કર્માપેક્ષતવેન કર્માર્થત્વસિદ્ધિઃ, તથાપ્યાક્ષેપતઃ પ્રાપ્તાદાભિધાનિકસ્યૈવ ગ્રાહ્યત્વાત્કર્મણિ ષષ્ઠી ગૃહ્યતે । ન ચ "પ્રતિપદવિધાના ષષ્ઠી ન સમસ્યત" ઇતિ કર્મણિ ષષ્ઠયાઃ સમાસનિષેધઃ શઙ્કનીયાઃ "કૃદ્યોગા ચ ષષ્ઠી સમસ્યત" ઇતિ પ્રતિપ્રસવ-સદ્ભાવાત્ । બ્રહ્મશબ્દેન ચ સ્વભાવતો નિરસ્તનિખિલદોષોઽનવધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યાણ-ગુણગણઃ પુરુષો-ત્તમોઽભિધીયતે । સર્વત્ર બૃહત્ત્વગુણયોગેન હિ બ્રહ્મશબ્દઃ, બૃહત્ત્વં ચ સ્વરૂપેણ ગુણૈશ્ચ યત્રાન-વધિકાતિશયં સોસ્ય મુખ્યોર્થઃ । સ ચ સર્વેશ્વર એવ, અતો બ્રહ્મશબ્દસ્તત્રૈવ મુખ્યવૃત્તઃ । તસ્માદન્યત્ર તદ્ગુણ-લેશયોગાદૌપચારિકઃ, અનેકાર્થકલ્પનાયોગાત્, ભગવચ્છબ્દવત્ । તાપત્રયાતુરૈરમૃતત્વાય સ એવ જિજ્ઞાસ્યઃ । અતસ્સર્વેશ્વર એવ જિજ્ઞા-સાકર્મભૂતં બ્રહ્મ । જ્ઞાતુમિચ્છા - જિજ્ઞાસા ઇચ્છાયા ઇષ્યમાણપ્રધાનત્વાદિષ્યમાણં જ્ઞાનમિહ વિધીયતે । મીમાંસા-પૂર્વભાગજ્ઞાતસ્ય કર્મણોઽલ્પાસ્થિરફલત્વાદુપરિતનભાગાવસેયસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાન-સ્યાનન્તાક્ષયફલત્વાચ્ચ, પૂર્વવૃત્તા-ત્કર્મજ્ઞાનાદનન્તરં તત એવ હેતોર્બ્રહ્મ જ્ઞાતવ્યમિત્યુક્તંભવતિ । તદાહ વૃત્તિકારઃ- "વૃત્તાત્કર્માધિગમાદનન્તરં બ્રહ્મવિવિદિષા" ઇતિ । વક્ષ્યતિ ચ કર્મબ્રહ્મમીમાંસયોરૈકશાસ્ત્ર્યં "સંહિતમેતચ્છારીરકં જૈમિનીયેન ષોડશલક્ષ-ણેનેતિ શાસ્ત્રૈકત્વસિદ્ધિઃ"રિતિ, અતઃ પ્રતિપિપાદયિષિતાર્થભેદેન ષટ્કભેદવદધ્યાયભેદવચ્ચ પૂર્વોત્તરમીમાંસયોર્ભેદઃ।
મીમાંસાશાસ્ત્રમ્ - "અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા" ઇત્યારભ્ય "અનાવૃત્તિશ્શબ્દાદનાવૃત્તિશ્શબ્દાત્" ઇત્યેવમન્તં સઙ્ગતિ-વિશેષેણ વિશિષ્ટક્રમમ્ । તથાહિ- પ્રથમં તાવત્ "સ્વાધ્યાયોઽધ્યેતવ્ય" ઇત્યધ્યયનેનૈવ સ્વાધ્યાય તચ્ચાધ્યયનં કિં રૂપં ? કથં ચ કર્ત્તવ્યમ્ ? ઇત્યપેક્ષાયામ્ "અષ્ટવર્ષં બ્રાહ્મણમુપનીયત તમધ્યાપયેત્" ઇત્યનેન
"શ્રાવણ્યાં પ્રૌષ્ઠપદ્યાં વા ઉપાકૃત્ય યથાવિધિ । યુક્તશ્છન્દાંસ્યધીયીત માસાન્વિપ્રોર્દ્ધપઞ્ચમાન્ ॥"
ઇત્યાદિવ્રતનિયમવિશેષોપદેશૈશ્ચપેક્ષિતાનિ વિધીયન્તે । એવં સત્સન્તાનપ્રસૂતસદાચારનિષ્ઠાત્મગુણોપેતવેદ-વિદાચાર્યોપનીતસ્ય વ્રતનિયમવિશેષયુક્તસ્યાચાર્યોચ્ચારણાનૂચ્ચારણરૂપમક્ષરરાશિગ્રહણફલમધ્યયનમિત્યવગમ્તે । અધ્યયનઞ્ચ સ્વાધ્યાયસંસ્કારઃ "સ્વાધ્યાયોઽધ્યેતવ્ય" ઇતિ સ્વાધ્યાયસ્ય કમર્ત્વાવગમાત્ । સંસ્કારો હિ નામ કાર્યાન્તરયોગ્યતાકરણમ્ ।
સંસ્કાર્યત્વઞ્ચ સ્વાધ્યાયસ્ય યુક્તમ્, ધર્માર્થકામમોક્ષરૂપપુરુષાર્થચતુષ્ટયતત્સાધનાવબોધિત્વાત્ । જાપાદિના સ્વરૂપેણાપિ તત્સાધનત્વાચ્ચ । એવમધ્યયનવિધિર્મન્ત્રવન્નિયમવદક્ષરરાશિગ્રહણમાત્રે પર્યવસ્યતિ । અધ્યયનગૃહીતસ્ય સ્વાધ્યાયસ્ય સ્વભાવત એવ પ્રયોજનવદર્થાવબોધિત્વદર્શનાત્ । ગૃહીતાત્સ્વાધ્યાયાદવગમ્ય-માનાત્ પ્રયોજનવતોઽર્થાનાપાતતો દૃષ્ટ્વા તત્સ્વરૂપપ્રકારવિશેષનિર્ણયફલવેદવાક્યવિચારરૂપમીમાંસાશ્રવણે-ઽધીતવેદઃ પુરુષઃ સ્વયમેવ પ્રવર્ત્તતે । તત્ર કર્મવિધિસ્વરૂપે નિરૂપિતે કર્મણામલ્પાસ્થિરઘલત્વં દૃષ્ટ્વા અધ્યયન-ગૃહીતસ્વાધ્યાયોપનિષદ્વાક્યેષુ ચામૃતત્વરૂપાનન્તસ્થિરફલાપાતપ્રતીતેસ્તન્નિર્ણયફલવેદાન્તવિચારરૂપશા-રીરકમીમાંસાયામધિકરોતિ । તથા ચ વેદાન્તવાક્યાનિ કેવલકમર્ફલસ્ય ક્ષયિત્વં બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય ચાક્ષયફલત્વં દર્શયન્તિ "તદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયતે, એવમેવાત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતે" "અન્તવદેવાસ્ય તદ્ભવતિ" "નહ્યધ્રુવૈઃ પ્રાપ્યતે" "પ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપાઃ" "પરીક્ષ્ય લોકાન્ કર્મચિતાન્ બ્રાહ્મણો નિર્વેદમાયાત્ નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમેવાભિગચ્છેત્ સમિત્પાણિશ્શ્રોત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠં તસ્મૈ સ
વિદ્વાનુપસન્નાય સમ્યક્ પ્રશાંતચિતાય શમાન્વિતાય યેનાક્ષરં પુરુષં વેદ સત્યં પ્રોવાચ તાં તત્ત્વતો બ્રહ્મવિદ્યા"મિતિ । પ્રોવાચ-પ્રબ્રૂયાદિત્યર્થઃ । "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" "ન પુનમૃત્યવે તદેકં પશ્યતિ" "ન પશ્યો મૃત્યું પશ્યતિ" "સ સ્વરાડ્ ભવતિ" "તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ નાન્યઃપન્થાઅયનાયવિદ્યતે" "પૃથગાત્માનં પ્રરિતારં ચ મત્વા જુષ્ટ-સ્તતસ્તેનામૃતત્વમેતિ" ઇત્યાદીનિ । નનુ ચ સાઙ્ગવેદાધ્યયનાદેવ કમર્ણાં સ્વર્ગાદિ ફલત્વમ્, સ્વર્ગાદીનાં ચ ક્ષયિત્વં બ્રહ્મોપાસનસ્યામૃતત્વફલત્વઞ્ચ જ્ઞાયત એવ । અનન્તરં મુમુક્ષુર્બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયામેવ પ્રવર્ત્તતામ્; કિમર્થા ધર્મવિચારાપેક્ષા ? એવં તર્હિ શારીરકમામાંસાયામપિ ન પ્રવર્ત્તતામ્ સાઙ્ગાધ્યયનાદેવ કૃત્સ્નસ્ય જ્ઞાતત્વાત્ । સત્યમ્ આપાતપ્રતીતિર્વિદ્યત એવ, તથાપિ ન્યાયાનુગૃહીતસ્ય વાક્યસ્યાર્થનિશ્ચાયકતાદાપાતપ્રતીતોપ્યર્થઃ સંશયવિપર્યયૌ નાતિવર્ત્તતે; અતસ્તન્નિર્ણયાય વેદાન્તવાક્યવિચારઃ કર્ત્તવ્ય ઇતિ ચેત્; તથૈવ ધર્મવિચારોપિ કર્ત્તવ્ય ઇતિ પશ્યતુ ભવાન્ ।
નનુ ચ બ્રહ્મજિજ્ઞાસા યદેવ નિયમેનાપેક્ષતે, તદેવ પૂર્વવૃત્તં વક્તવ્યમ્ । ન ધર્મવિચારાપેક્ષા બ્રહ્મજિ-જ્ઞાસાયાઃ, અધીતવેદાન્તસ્યાનધિગતકર્મણોપિ વેદાન્તવાક્યાર્થવિચારોપપત્તેઃ । કર્માઙ્ગાશ્રયાણ્યુદ્ગીથાદ્યુપા-સનાન્યત્રૈવ ચિન્ત્યન્તે, તદનધિગતકર્મણો ન શક્યં કર્ત્તુમિતિ ચેત્, અનભિજ્ઞો ભવાન્ શારીરકશાસ્ત્રવિજ્ઞાનસ્ય । અસ્મિન્ શાસ્ત્રે અનાદ્યવિદ્યાકૃતવિવિધભેદદર્શનનિમિત્તજન્મજરામરણાદિસાંસારિકદુઃખસાગરનિમગ્નસ્ય નિખિલદુઃખમૂલમિથ્યાજ્ઞાનનિર્વહણાયાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં પ્રતિપિપાદયિષિતમ્ । અસ્ય હિ ભેદાવલમ્બિકર્મજ્ઞાનં ક્વોપયુજ્યતે ? પ્રત્યુત વિરુદ્ધમેવ । ઉદ્ગીથાદિવિચારસ્તુ કર્મશેષભૂત એવ જ્ઞાનરૂપત્વાવિશેષાદિહૈવ ક્રિયતે, સ તુ ન સાક્ષાત્સઙ્ગતઃ, અતો યત્પ્રધાનં શાસ્ત્રં તદપેક્ષિતમેવ પૂર્વવૃત્તં કિમપિ વક્તવ્યમ્ । બાઢમ્; તદપેક્ષિતં ચ કર્મવિ-જ્ઞાનમેવ, કમર્સમુચ્ચિતાજ્જ્ઞાનાદપવર્ગશ્રુતેઃ । વક્ષ્યતિ ચ "સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વત્" ઇતિ । અપેક્ષિતે ચ કર્મણ્યજ્ઞાતે કેન સમુચ્ચયઃ કેન નેતિ વિભાગો ન શક્યતે જ્ઞાતુમ્, અતસ્તદેવ પૂર્વવૃત્તમ્ । નૈતદ્યુક્તમ્, સકલ-
વિશેષપ્રત્યનીકચિન્માત્રબ્રહ્મવિજ્ઞાનાદેવાવિદ્યાનિવૃત્તેઃ; અવિદ્યાનિવૃત્તિરેવ હિ મોક્ષઃ । વર્ણાશ્રમવિશેષસાધ્ય-સાધનેતિકર્ત્તવ્યતાદ્યનન્તવિકલ્પાસ્પદં કર્મ સકલભેદદર્શનનિવૃત્તિરૂપાજ્ઞાનનિવૃત્તેઃ કથમિવ સાધનં ભવેત્ ? શ્રુતયશ્ચ કર્મણામનિત્યફલત્વેન મોક્ષવિરોધિત્વં, જ્ઞાનસ્યૈવ મોક્ષસાધનત્વં ચ દર્શયન્તિ "અન્તવ દેવાસ્ય તદ્ભવતિ" "તદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયતે । એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતે" "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" "તમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ" ઇત્યાદ્યાઃ ।
યદપિ ચેદમુક્તમ્,-યજ્ઞાદિકર્માપેક્ષા વિદ્યેતિ, તદ્વસ્તુવિરોધાચ્છøત્યક્ષરપર્યાલોચનયા ચાન્તઃ કરણ-નૈર્મલ્યદ્વારેણ વિવિદિષોત્પત્તાવુપયુજ્યતે; ન ફલોત્પત્તૌ, "વિવિદિષન્તીતિ શ્રવણાત્ વિવિદિષાયાં જાતાયાં જ્ઞાનોત્પત્તૌ શમાદીનામેવાન્તરઙ્ગોપાયતાં શ્રુતિરેવાહ । "શાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ સમાહિતો ભૂત્વાત્મન્યે-વાત્માનં પશ્યેત્" ઇતિ ।

તદેવં જન્માન્તરશતાનુષ્ઠિતાનભિસંહિતફલવિશેષ કર્મમૃદિતકષાયસ્ય વિવિદિષોત્પત્તૌ સત્યામ્ "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ એકમેવાદ્વિતીયમ્" "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્" "અયમાત્મા બ્રહ્મ" "તત્ત્વમસિ" ઇત્યાદિવાક્યજ્ન્યજ્ઞાનાદવિદ્યા નિવર્ત્તતે । વાક્યાર્થજ્ઞાનોપયોગીનિ ચ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનિ । શ્રવણં નામ-વેદાન્તવાક્યાનિ આત્મૈકત્વવિદ્યાપ્રતિપાદકનીતિ તત્ત્વદર્શિન આચાર્યાન્ન્યાયયુક્તાથર્ગ્રહણમ્ । એવ-માચાર્યોપદિષ્ટસ્યાર્થસ્ય સ્વાત્મન્યેવમેવ યુક્તમિતિ હેતુતઃ પ્રતિષ્ઠાપનં મનનમ્ । એતદ્વિરોધ્યનાદિ ભેદવાસનાનિર-સનાયાસ્યૈવાર્થસ્યાનવરતભાવના નિદિધ્યાસનમ્ । શ્રવણાદિભિર્નિરસ્તસમસ્તભેદવાસનસ્ય વાક્યાર્થજ્ઞાનમવિદ્યાં નિવર્ત્તયતીત્યેવં રૂપસ્ય શ્રવણસ્યાવશ્યાપેક્ષિતમેવ પૂવર્વૃત્તં વક્તવ્યમ્ । તચ્ચ નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ, શમદમા-દિસાધનસમ્પત્, ઇહામુત્ર ફલભોગવિરાગઃ, મુમુક્ષત્વં ચેત્યેતત્સાધનચતુષ્ટયમ્ । અનેન વિના જિજ્ઞાસાનુપપત્તેઃ, અથર્સ્વભાવાદેવેદમેવ પૂર્વવૃત્તમિતિ જ્ઞાયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ-બ્રહ્મસ્વરૂપાચ્છાદિકાવિદ્યામૂલમપારમાર્થિકં ભેદદર્શનમેવ બન્ધમૂલમ્ । બન્ધશ્ચાપાર-માર્થિકઃ સ ચ સમૂલોઽપારમાર્થિકત્વાદેવ જ્ઞાનેનૈવ નિવત્ર્ત્યતે । નિવર્ત્તકં ચ જ્ઞાનં તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યમ્ । તસ્યૈતસ્ય વાક્યજન્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપોત્પત્તૌ કાર્યે વા કર્મણો નોપયોગઃ, વિવિદિષાયાબેવ તુ કર્મણામુ-પયોગઃ । સ ચ પાપમૂલરજસ્તમોનિબર્હણદ્વારેણ સત્ત્વવિવૃદ્ધયા ભવતીતીમુપયોગમભિપ્રેત્ય "બ્રાહ્મણા વિવિદિ-ષન્તિ" ઇત્યુક્તમિતિ । અતઃ કર્મજ્ઞાનસ્યાનુપયોગાદુક્તમેવ સાધનચતુષ્ટયં પૂર્વવૃત્તમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
લઘુસિદ્ધાન્તઃ - અત્રોચ્યતે-યદુક્તમવિદ્યાનિવૃત્તિરેવ મોક્ષઃ, સા ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદેવ ભવતિ, ઇતિ । તદભ્યુપગમ્યતે । અવિદ્યાનિવૃત્તયે વેદાન્તવાક્યૈર્વિધિત્સિતં જ્ઞાનં કિંરૂપમિતિ વિવેચનીયમ્-કિં વાક્યાદ્વા-ક્યાર્થજ્ઞાનમાત્રમ્, ઉત
તન્મૂલમુપાસનાત્મકં જ્ઞાનમ્ ? ઇતિ । ન તાવદ્વાક્યજન્યં જ્ઞાનમ્, તસ્ય વિધાનમન્ત-રેણાપિ વાક્યાદેવ સિદ્ધેઃ, તાવન્માત્રેણાવિદ્યાનિવૃત્ત્યનુપલબ્ધેશ્ચ । ન ચ વાચ્યમ્-ભેદવાસનાયામનિરસ્તાયાં વાક્યમવિદ્યાનિવર્ત્તકં જ્ઞાનં ન જનયતિ, જાતેપિ સર્વસ્ય સહસૈવ ભેદજ્ઞાનાનિવૃત્તિર્ન દોષાય; ચન્દ્રૈકત્વે જ્ઞાતેપિ દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનાનિવૃત્તિવત્ । અનિવૃત્તમપિ છિન્નમૂલત્વેન ન બન્ધાય ભવતિ, ઇતિ । સત્યાં સામગ્રયાં જ્ઞાનાનુત્પત્ત્ય-નુપપત્તેઃ, સત્યામપિ વિપરીતવાસનાયામાપ્તોપદેશલિઙ્ગાદિભિર્બાધકજ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાત્ । સત્યપિ વાક્યાર્થજ્ઞાને અનાદિવાસનયા માત્રયા ભેદજ્ઞાનમનુવર્ત્તત ઇતિ ભવતા ન શક્યતે વક્તુમ્; ભેદજ્ઞાનસામગ્રયા અપિ વાસનાયા મિથ્યારૂપત્વેન જ્ઞાનોત્પત્ત્યૈવ નિવૃત્તત્વાત્, જ્ઞાનોત્પત્તાવપિ મિથ્યારૂપાયાસ્તસ્યા અનિવૃત્તૌ નિવર્ત્તકાન્ત-રાભાવાત્ કદાચિદપિ નાસ્યાવાસનાયા નિવૃત્તિઃ । વાસનાકાર્યં ભેદજ્ઞાનં છિન્નમૂલમથ ચાનુવર્ત્તત ઇતિ બાલિશ-
ભાષિતમ્ । દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનાદૌ તુ બાધકસન્નિધાવપિ મિથ્યાજ્ઞાનહેતોઃ પરમાર્થતિમિરાદિદોષસ્ય જ્ઞાનબાધ્યત્વા-ભાવેનાવિનષ્ટત્વાત્ મિથ્યાજ્ઞાનાનિવૃત્તિરવિરુદ્ધા । પ્રબલપ્રમાણબાધિતત્વેન ભયાદિકાર્યં તુ નિવર્ત્તતે । અપિ ચ ભેદવાસનાનિરસનદ્વારેણ જ્ઞાનોત્પત્તિમભ્યુપગચ્છતાં કદાચિદપિ જ્ઞાનોત્પત્તિર્ન સેત્સ્યતિ; ભેદવાસનાયા અના-દિકાલોપચિતત્વેનાપરિમિતત્વાત્, તદ્વિરોધિભાવનાયાશ્ચાલ્પત્વાદનયા તન્નિરાસાનુપપત્તેઃ । અતો વાક્યાર્થ-જ્ઞાનદન્યદેવ ધ્યાનોપાસનાદિશબ્દવાચ્યં જ્ઞાનં વેદાન્તવાક્યૈર્વિધિત્સિતમ્ । તથા ચ શ્રુતયઃ "વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત" "અનુવિદ્ય વિજાનાતિ" "ઓમિત્યેવાત્માનં ધ્યાયથ" "નિચાય્ય તં મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતે" "આત્માનમેવ લોક-મુપાસીત" "આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ" "સોઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ" ઇત્યેવમાદ્યાઃ । અત્ર નિદિધ્યાસિતવ્યઃ ઇત્યાદિનૈકાર્થ્યાત્ "અનુવિદ્ય વિજાનાતિ" "વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત" ઇત્યેવ-માદિભિર્વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય ધ્યાનોપકારકત્વાત્ "અનુવિદ્ય" "વિજ્ઞાય" ઇત્યનૂદ્ય "પ્રજ્ઞાંકુર્વીત" "વિજાનાતી"તિ ધ્યાનં વિધીયતે । શ્રોતવ્ય ઇતિ ચાનુવાદઃ- સ્વાધ્યાયસ્યાર્થપરત્વેનાધીતવેદઃ પુરુષઃ પ્રયોજનવદર્થાવબોધિત્વ-દર્શનાત્તન્નિર્ણયાય સ્વયમેવ શ્રવણે પ્રવર્ત્તેતે-ઇતિ શ્રવણસ્ય પ્રાપ્તત્વાત્ । શ્રવણપ્રતિષ્ઠાર્થત્વાન્મનનસ્ય "મન્તવ્ય" ઇતિ ચાનુવાદઃ, તસ્માદ્ધયનમેવ વિધીયતે । વક્ષ્યતિ ચ "આવૃત્તિરસકૃદુપદેશાત્" ઇતિ । તદિદમપવર્ગોપાયતયા વિધિત્સિતં વેદનમુપાસનમિત્યવગમ્યતે, વિદ્યુપાસ્યોર્વ્યતિકરેણોપક્રમોપસંહારદર્શનાત્ "મનો બ્રહ્મેત્યુપાસીત" ઇત્યત્ર "ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચ્ચસેન ય એવં વેદ" "ન સ વેદ અકૃત્સ્નો હ્યેષ આત્મેત્યેવોપાસીત" "યસ્તદ્વેદ યત્સ વેદ સ મયૈતદુક્તઃ" ઇત્યત્ર-"અનુ મ એતાં ભગવો દેવતાં શાધિ યાં દેવતામુપાસ્સે" ઇતિ । ધ્યાનં ચ તૈલધારાવદવિચ્છિન્નસ્મૃતિસન્તાનરૂપમ્ । "ધ્રુવાસ્મૃતિઃ । સ્મૃતિલમ્ભે સર્વગ્રન્થીનાં વિપ્રમોક્ષઃ" ઇતિ ધ્રુવાયાઃ સ્મૃતેરવપવર્ગોપાયત્વશ્રવણાત્ । સા ચ સ્મૃતિદર્શનસમાનાકારા "ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ । ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે" ઇત્યનેનૈકાર્થ્યાત્ । એવં ચ સતિ "આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યનેન નિદિધ્યાસનસ્ય દર્શનસમાનાકારતા વિધીયતે । ભવતિ ચ સ્મૃતેર્ભાવનાપ્રકર્ષાદ્દશર્નરૂપતા । વાક્યકારેણૈતત્સર્વં પ્રપઞ્ચિતમ્ । "વેદનમુપાસનં સ્યાત્ તદ્વિષયે શ્રવણાત્" ઇતિ । સર્વાસૂપનિષત્સુ મોક્ષસાધનતયા વિહિતં વેદનમુપા-સનમિત્યુક્તમ્ "સકૃપ્રત્યયં કુર્યાચ્છબ્દાર્થસ્ય કૃતત્વાત્પ્રયાજાદિવત્" ઇતિ પૂર્વકક્ષં કૃત્વા "સિદ્ધન્તૂપાસનશબ્દાત્" ઇતિ વેદનમસકૃદાવૃત્તં મોક્ષસાધનમિતિ નિર્ણીતમ્ । "ઉપાસનં સ્યાદ્ ધ્રુવાનુસ્મૃતિર્દર્શનાન્નિર્વચનાચ્ચ" ઇતિ તસ્યૈવ વેદસ્યોપાસનરૂપસ્યાસકૃદાવૃત્તસ્ય ધ્રુવાનુસ્મૃતિત્વમુપવર્ણિતમ્ ।
સેયં સ્મૃતિર્દર્શનરૂપા પ્રતિપાદિતા, દશનરૂપતા ચ પ્રત્યક્ષતાપત્તિઃ । એવં પ્રત્યક્ષતાપન્નામપવર્ગસાધનભૂતાં સ્મૃતિં વિશિનષ્ટિ- "નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન । યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂં સ્વામ્" ઇતિ । અનેન કેવલ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનામાત્મપ્રાપ્ત્યનુપાયત્વમુક્તવા યમેવૈષ આત્મા વૃણુતે તેનૈવ લભ્ય" ઇત્યુક્તમ્ । પ્રિયતમ એવ હિ વરણીયો ભવતિ યસ્યાયં નિરતિશયપ્રિયઃ સ એવાસ્ય પ્રિયતમો ભવતિ; યથાયં પ્રિયતમ આત્માનં પ્રાપ્નોતિ તથા સ્વયમેવ ભગવાન્ પ્રયતત ઇતિ ભગવતૈવોક્તમ્ "તેષાં સતતયુક્તનાં ભજતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ । દદામિ બુદ્ધિયોગં તં યેન મામુપયાન્તિ તે" ઇતિ "પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનોઽર્ત્યમર્થમહં સ ચ મમ પ્રિયઃ" ઇતિ ચ । અતઃ સાક્ષાત્કારરૂપા સ્મૃતિઃ સ્મર્યમાણાત્યર્થપ્રિયત્વેન સ્વયમપ્યત્યર્થપ્રિયા યસ્ય સ એવ પરણાત્મના વરણીયો ભવતીતિ તેનૈવ લભ્યતે પર આત્મેત્યુક્તં ભવતિ એવંરૂપા ધ્રુવાનુસ્મૃતિરેવ ભક્તિશબ્દે-નાભિધીયતે,-ઉપાસનપર્યાયત્વાદ્ભક્તિશબ્દસ્ય । અતએવ શ્રુતિસ્મૃતિભિરેવમભિધીયતે "તમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુ-મેતિ" તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે" "નાહં વેદૈર્ન તપસા ન દાનેન ચ ચેજ્યયા ।

શક્ય એવં વિધો દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાનસિ માં યથા । ભક્તયા ત્વનન્યયા શક્ય અહમેવંવિધોર્જુન । જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરન્તપ । "પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્તયા લભ્યસ્ત્વનન્યયા" ઇતિ । એવંરૂપાયા ધ્રુવાનુસ્મૃતેઃ સાધનાનિ યજ્ઞાદીનિ
કર્માણીતિ-"યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવ"દિત્યભિધાસ્યતે । યદ્યપિ વિવિદિષન્તીતિ યજ્ઞાદયો વિવિદિષોત્પત્તૌ વિનિયુજ્યન્તે તથાપિ તસ્યૈવ વેદનસ્ય ધ્યાનરૂપસ્યાહરહરનુષ્ઠીયમાનસ્યાભ્યાસાધેયાતિશયસ્યાપ્રયાણાદનુવર્ત્તમાનસ્ય બ્રહ્મપ્રા-પ્તિસાધનત્વાત્તદુત્પત્તયે સર્વાણ્યાશ્રમકર્માણિ યાવજ્જીવમનુષ્ઠેયાનિ । વક્ષ્યતિ ચ "આપ્રયાણાત્તત્રાપિ હિ દૃષ્ટમ્" અગ્નિહોત્રાદિ તુ તત્કાર્યાયૈવ તદ્દર્શનાત્" "સહકારિત્વેન ચ" ઇત્યાદિષુ વાક્યકારશ્ચ ધ્રુવાનુસ્મૃતેર્વિવેકાદિભ્ય એવ નિષ્પત્તિમાહ । "તલ્લબ્ધિર્વિવેકવિમોકાભ્યાસક્રિયાકલ્યાણનવસાદાનુદ્ધર્ષેભ્યઃ સંભવાન્નિર્વચનાચ્ચ" ઇતિ । વિવે-કાદીનાં સ્વરૂપં ચાહ "જાત્યાશ્રયનિમિત્તાદુષ્ટાદન્નાત્કાયશુદ્ધિર્વિવેક" ઇતિ । અત્ર નિર્વચનમ્-"આહારશુદ્ધૌ સત્ત્વશુદ્ધિઃ સત્ત્વશુદ્ધૌ ધ્રુવાસ્મૃતિ"રિતિ । "વિમોકઃ કામાનભિષ્વઙ્ગઃ" ઇતિ । "શાન્ત ઉપાસીતે"તિ નિર્વચનમ્ । "આરમ્ભણસંશીલનં પુનઃ પુનરભ્યાસઃ" ઇતિ । નિર્વચનઞ્ચ સ્માર્ત્તમુદાહૃતં ભાષ્યકારેણ, "સદા તદ્ભાવભાવિતઃ" ઇતિ "પઞ્ચમહાયજ્ઞાદ્યનુષ્ઠાનં શક્તિતઃ ક્રિયા" ઇતિ । નિર્વચનં "ક્રિયાવાનેષ બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠઃ" "તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાઽનાશકેને"તિ ચ । "સત્યાર્જવદયાદાનાહિંસાનભિધ્યાઃ કલ્યાણાનિ" ઇતિ । નિર્વચનમ્ "સત્યેન લભ્યઃ" "તેષામેવૈષ વિરજો બ્રહ્મલોકઃ" ઇત્યાદિ । "દેશકાલવૈગુણ્યાચ્છોકવસ્ત્વાદ્ય-નુસ્મૃતેશ્ચ તજ્જં દૈન્યમભાસ્વરત્વં મનસોઽવસાદઃ" ઇતિ । તદ્વિપર્યયોઽનવસાદઃ । નિર્વચનમ્ "નાયમાત્મા બલહીનેન લભ્યઃ" ઇતિ । "તદ્વિપર્યયજા તુષ્ટિરુદ્ધર્ષઃ" ઇતિ । તદ્વિપર્યયોઽનુદ્ધર્ષઃ, અતિસન્તોષશ્ચ વિરોધીત્યર્થઃ । નિર્વચનમપિ "શાન્તો દાન્ત" ઇતિ । એવં નિયમયુક્તસ્યાશ્રમવિહિતકર્માનુષ્ઠાનેનૈવ વિદ્યાનિષ્પત્તિરિત્યુક્તં ભવતિ । તથાચ શ્રુત્યન્તરમ્ "વિદ્#આ#ં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ । અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયાઽમૃતમશ્નુતે" ઇતિ । અત્રાવિ-દ્યાશબ્દાભિહિતં વર્ણાશ્રમ વિહિતં કર્મ । અવિદ્યયા-કર્મણા મૃત્યું-જ્ઞાનોપ્પત્તિવિરોધિ પ્રાચીનં કર્મ । તીર્ત્વા-અપોહ્ય । વિદ્યયા-જ્ઞાનેન । અમૃતં બ્રહ્મ । અશ્નુતે-પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ । મૃત્યુતરણોપાયતયા પ્રતીતા અવિદ્યા વિદ્યેત-રાદ્વિહિતં કર્મૈવ, યથોક્તમ્-"ઇયાજ સોઽપિ સુવહૂન્ યજ્ઞાન્ જ્ઞાનવ્યપાશ્રયઃ । બ્રહ્મવિદ્યામધિષ્ઠાય તર્ત્તું મૃત્યુમ-વિદ્યયા" ઇતિ । જ્ઞાનવિરોધિ ચ કર્મ પુણ્યપાપરૂપમ્ । બ્રહ્મજ્ઞાનોત્પત્તિવિરોધિત્વેનાનિષ્ટફલતયોભયોરપિ પાપ-શબ્દાભિદેયત્વમ્ । અસ્ય ચ જ્ઞાનવિરોધિત્વં જ્ઞાનોત્પત્તિહેતુભૂતશુદ્ધસત્ત્વવિરોધિરજસ્તમોવિવૃદ્ધિદ્વારેણ । પાપસ્ય ચ જ્ઞાનોદયવિરોધિત્વમ્- "એષ એવાસાધુ કર્મ કારયતિ । તં યમધો નિનીષતિ" ઇતિ શ્રુત્યાઽવગમ્યતે । રજસ્તમ-સોર્યથાર્થજ્ઞાનાવરણત્વં સત્ત્વસ્ય ચ યથાર્થજ્ઞાનહેતુત્વં ભગવતૈવ પ્રતિપાદિતં "સત્ત્વાત્સઞ્જાયતે જ્ઞાનમ્" ઇત્યાદિના । અતશ્ચ જ્ઞાનોત્પત્તયે પાપં કર્મ નિરસનીયમ્ । તન્નિરસનઞ્ચ અનભિસંહિતફલેનાનુષ્ઠિતેન ધર્મેણ । તથા ચ શ્રુતિઃ "ધર્મેણ પાપમપનુવદતિ" ઇતિ । તદેવં બ્રહ્મબ્રાપ્તિસાધનં જ્ઞાનં સર્વાશ્રમકર્માપેક્ષમ્; અતોઽપેક્ષિતકર્મસ્વરૂપજ્ઞાનં કેવલકર્મણામલ્પાસ્થિરફલત્વજ્ઞાનઞ્ચ કર્મમીમાંસાવસેયમિતિ; સૈવાપેક્ષિતા બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ પૂર્વવૃત્તા વક્તવ્યા । અપિ ચ નિત્યાનિત્યવસ્તુનિવેકાદયશ્ચ મીમાંસાશ્રવણમન્તરેણ ન સમ્પત્સ્યન્તે, ફલકરણેતિકર્તવ્યતાધિકારિ-વિશેષનિશ્ચયાદૃતે કર્મસ્વરૂપતત્ફલતત્સ્થિરત્વાસ્થિરત્વાત્મનિત્યત્વાદીનાં દુરવબોધત્વાત્ । એષાં સાધનત્વં ચ વિનિયોગાવસેયમ્ । વિનિયોગશ્ચ શ્રુતિલિઙ્ગાદિભ્યઃ । સ ચ તાર્તીયઃ । ઉદ્ગીથાદ્યુપાસનાનિ કર્મસમૃદ્ધયર્થાન્યપિ બ્રહ્મદૃષ્ટિરૂપાણિ, બ્રહ્મજ્ઞાનાપેક્ષાણીતિ ઇહૈવ ચિન્તનીયાનિ । તાન્યપિ કર્માણ્યનભિસંહિતફલાનિ બ્રહ્મવિદ્યો-ત્પાદકાનીતિ તત્સાદ્ગુણ્યાપાદનાન્યેતાનિ સુતરામિહૈવ સઙ્ગતાનિ । તેષાં ચ કર્મસ્વરૂપાધિગમાપેક્ષા સર્વસમ્મતા ।
મહાપૂર્વપક્ષઃ । યદપ્યાહુઃ-અશેષવિશેષપ્રત્યનીકચિન્માત્રં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થઃ, તદતિરેકિનાનાવિધજ્ઞાતૃ-
જ્ઞેયતત્કૃતજ્ઞાનભેદાદિ સર્વં તસ્મિન્નેવ પરિકલ્પિતં મિથ્યાભૂતં "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્" અથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે-યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રમવર્ણમચક્ષુઃ શ્રોત્રં તદપાણિપાદં નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં તદવ્યયં યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃ" "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" "નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્" યસ્યાઽમતં તસ્ય મતં મતં યસ્ય ન વેદ સઃ । અવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતમવિજાનતામ્" ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ-ન મતેર્મન્તારં મન્વીથાઃ" "આનન્દો બ્રહ્મ" "ઇદં સર્વં યદયમાત્મા" નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન । મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ" યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્ તત્કેન કં પશ્યેત્તત્કેન કં વિજાનીયાત્" "વાચારમ્ભણં વિકારો નાદેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્" "યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદર-મન્તરં કુરુતે અથ તસ્ય ભયં ભવતિ" "ન સ્થાનતોપિ પરસ્યોભયલિઙ્ગં સર્વત્ર હિ" "માયામાત્રં તુ કાર્ત્સ્ન્#એનાન-ભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્" પ્રત્યસ્તમિતભેદં યત્ સત્તામાત્રમગોચરમ્ । વચસામાત્મસંવેદ્યં તજ્જ્ઞાનં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ । જ્ઞાનસ્વરૂપમત્યન્તનિર્મલં પરમાર્થતઃ । તમેવાર્થસ્વરૂપેણ ભ્રાન્તિદર્શનતઃ સ્થિતમ્ । "પરમાર્થસ્ત્વમેવૈકો નાન્યોસ્તિ જગતઃ પતે" યદેતદ્દૃશ્યતે મૂર્તમેતજ્જ્ઞાનાત્મનસ્તવ । ભ્રાન્તિજ્ઞાનેન પશ્યન્તિ જગદ્રૂપમયોગિનઃ । જ્ઞાનસ્વરૂપમખિલં જગદેતદબુદ્ધયઃ । અર્થસ્વરૂપં પશ્યન્તો ભ્રામ્યન્તો મોહસંપ્લવે । યે તુ જ્ઞાનવિદઃ શુદ્ધચેતસ-સ્તેઽખિલં જગત્ । જ્ઞાનાત્મકં

પ્રપશ્યન્તિ ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર । તસ્યાત્મપરદેહેષુ સતોઽપ્યેકમયં હિ યત્ । વિજ્ઞાનં પરમાર્થો હિ દ્વૈતિનોઽતથ્યદર્શિનઃ । યદ્યન્યોસ્તિ પરઃ કોપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ । તદૈષોહમયં ચાન્યો વક્તુમેવ મપીષ્યતે । "વેણુરન્ધ્રવિભેદેન ભેદઃ ષડ્જાદિસંજ્ઞિતઃ । અભેદવ્યાપિનો વાયોસ્તથાસૌ પરમાત્મનઃ । સોઽહં સ ચ ત્વં સ ચ સર્વમેતદાત્મસ્વરૂપં ત્યજ ભેદમોહમ્ । ઇતીરિતસ્તેન સ રાજવર્યસ્તત્યાજ ભેદં પરમાર્થદૃષ્ટિઃ । વિભેદજનકે-ઽજ્ઞાને નાશમાત્યન્તિકં ગતે । આત્મનો બ્રહ્મણોભેદમસન્તં કઃ કરિષ્યતિ । "અહમાત્મા ગુડાકેશસર્વભૂતાશ-યસ્થિતઃ" "ક્ષેત્રયં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત" "ન તદસ્તિ વિના યત્સ્યાન્મયા ભૂતં ચરાચરમ્" ઇત્યાદિ-ભિર્વસ્તુસ્વરૂપોપદેશપરૈઃ શાસ્ત્રૈઃ-નિર્વિશેષચિન્માત્રં બ્રહ્મૈવ સત્યમન્યત્સર્વં મિથ્યા-ઇત્યભિધાનાત્ । મિથ્યાત્વં નામ-પ્રતીયમાનત્વપૂર્વકયથાવસ્થિતવસ્તુજ્ઞાનનિવત્ત્યર્ત્વમ્, યથા-રજ્જ્વાદ્યધિષ્ઠાન સર્પાદેઃ । દોષવશાદ્ધિ તત્ર તત્કલ્પનમ્ । એવં ચિન્માત્રવપુષિ પરે બ્રહ્માણિ દોષપરિકલ્પિતમિદં દેવતિર્યઙ્મનુષ્યસ્તાવરાદિભેદં સર્વં જગદ્યથા-વસ્થિતબ્રહ્મસ્વરૂપાવવોધબાધ્યં મિથ્યારૂપમ્ । દોષશ્ચ સ્વરૂપતિરોધાનવિવિધવિચિત્રવિક્ષેપકરી સદસદનિર્વ-ચનીયા અનાદ્યવિદ્યા । "અનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢાઃ" "તેષાં સત્યાનાં સતામનૃતમપિઘાનમ્" "નાસદાસીન્નો સદાસી-ત્તદાનીં તમ આસીત્તમસા ગૂઢમગ્રે પ્રકેતમ્" "માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્" "ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે" "મમ માયા દુરત્યયા" "અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુદ્ધયતે" ઇત્યાદિભિર્નિવિર્શેષચિન્માત્રં બ્રહ્મૈવા-નાદ્યવિદ્યયા સદસદનિર્વાચ્યયા તિરોહિતસ્વરૂપં સ્વગતનાનાત્વં પશ્યતીત્યવગમ્યતે । યથોક્તમ્-"જ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાન્ યતોઽસાવશેષમૂર્તિર્ન તુ વસ્તુભૂતઃ । તતો હિ શૈલાબ્ધિધરાદિભેદાન્ જાનીહિ વિજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતાનિ । યદા તુ શુદ્ધં નિજરૂપિ સર્વકર્મક્ષયે જ્ઞાનમપાસ્તદોષમ્ । તદા હિ સઙ્કલ્પતરોઃ ફલાનિ ભવન્તિ નો વસ્તુષુ વસ્તુભેદાઃ । "તસ્માન્ન વિજ્ઞાનમૃતેઽસ્તિ કિઞ્ચિત્ કદાચિદ્દ્વિજ વસ્તુજાતમ્ । વિજ્ઞાનમેકં નિજકર્મભેદવિભિન્ન-ચિત્તૈર્બહુધાઽભ્યુપેતમ્ । જ્ઞાનં વિશુદ્ધં વિમલં વિશોકમશેષલોભાદિનિરસ્તસઙ્ગમ્ । એકં સદૈકં પરમઃ પરેશઃ સ વાસુદેવો ન યતોઽન્યદસ્તિ । સદ્ભાવ એવં ભવતો મયોક્તો જ્ઞાનં યથા સત્યમસત્યમન્યત્ । એતત્તુ યત્ સંવ્યવ-હારભૂતં તત્રાપિ ચોક્તં ભુવનાશ્રિતં તે" ઇતિ । અસ્યાશ્ચાવિદ્યાયા નિર્વિશેષચિન્માત્રબ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનેન નિવૃતિંત વદન્તિ "ન પુનર્મૃત્યવે તદેકં પશ્યતિ ન પશ્યો મૃત્યું પશ્યતિ" યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિ-
લયનેઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે અથ સોઽભયઙ્ગતો ભવતિ" "ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ । ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે" । "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ મવતિ" તમેવં વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થાઃ" ઇત્યાદ્યાયાઃ શ્રુતયઃ । અત્ર મૃત્યુશબ્દેનાવિદ્યાઽભિધીયતે । યથા સનત્સુજાતવચનમ્ -"પ્રમાદં વૈ મૃત્યુમહં બ્રવીમિ સદાઽપ્ર-માદમમૃતત્વં બ્રવીમિ" ઇતિ । "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" "વિમાનમાનન્દં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિશોધકવાક્યાવસેયનિ-ર્વિશેષસ્વરૂપબ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનઞ્ચ "અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તે ઽન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્તીતિ ન સ વેદ" "અકૃત્સ્નો હ્યેષ આત્મેત્યેવોપાસીત" તત્ત્વમસિ-"ત્વં વા અહમસ્મિ ભગવો દેવતે અહં વૈ ત્વમસિ ભગવો દેવતે તદ્યોઽહં સોઽસૌ યોઽસૌ સોઽહમસ્મિ" ઇત્યાદિવાક્યસિદ્ધમ્ । વક્ષ્યતિ ચૈતદેવ-"આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ" ઇતિ । તથા ચ વાક્યકારઃ "આત્મેત્યેવ તુ ગૃહ્ણીયાત્ સર્વસ્ય તન્નિષ્પત્તેઃ" ઇતિ । અનેન ચ બ્રહ્માત્મૈકત્વવિ-જ્ઞાનેન મિથ્યારૂપસ્ય સકારણસ્ય બન્ધસ્ય નિવૃત્તિર્યુક્તા । નનુ ચ સકલભેદવિવૃત્તિઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધા કથમિવ શાસ્ત્રજન્યવિજ્ઞાનેન ક્રિયતે? કથં વા "રજ્જુરેષા ન સર્પ" ઇતિ જ્ઞાનેન પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધા સર્પનિવૃત્તિઃ ક્રિયતે ? તત્ર દ્વયોઃ પ્રત્યક્ષયોર્વિરોધઃ, ઇહ તુ પ્રત્યક્ષમૂલસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય ચેતિ ચેત્; તુલ્યયોર્વિરોધે વા કથં બાધ્યબાધકભાવઃ ? પૂર્વોત્તરયોર્દુષ્ટકારણજન્યત્વતદભાવાભ્યામિતિ ચેત્; શાસ્ત્રપ્રત્યક્ષયોરપિ સમાનમેતત્ । એતદુક્તં ભવતિ-બાધ્ય-બાધકભાવે તુલ્યત્વસાપેક્ષત્વનિરપેક્ષત્વાદિ ન કારણમ્, જ્વાલાભેદાનુમાનેન પ્રત્યક્ષોપમર્દ્દાયોગાત્ । તત્ર હિ જ્વાલૈક્યં પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યતે । એવઞ્ચ-સતિ દ્વયોઃ પ્રમાણયોર્વિરોધે યત્સમ્ભાવ્યમાનાન્યથાસિદ્ધિ, તદ્વાધ્યમ્; અનન્યતાસિદ્ધમનવકાશમિતરદ્બાધકમિતિ સર્વત્ર બાધ્યબાધકભાવનિર્ણય ઇતિ । તસ્માદનાદિનિધનાવિચ્છિ-ન્નસંપ્રદાયાસમ્ભાવ્યમાનદોષગન્ધાનવકાશશાસ્ત્રજન્યનિર્વિશેષનિત્યશુદ્ધમુક્તબુદ્ધસ્વપ્રકાશચિન્માત્રબ્રહ્માત્મ-ભાવાવબોધેન સમ્ભાવ્યમાનદોષસાવકાશપ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધવિવિધ વિકલ્પરૂપબન્ધનિવૃત્તિર્યુક્તૈવ । સમ્ભાવ્યતે ચ વિવિધવિકલ્પભેદપ્રપઞ્ચગ્રાહિપ્રત્યક્ષસ્યાનાદિભેદવાસનાદિરૂપાવિદ્યાખ્યો દોષઃ । નનુ અનાદિનિધનાવિચ્છિન્ન-સમ્પ્રદાયતયા નિર્દોષસ્યાપિ શાસ્ત્રસ્ય "જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેત" ઇત્યેવમાદેર્ભેદાવલમ્બિનો બાધ્યત્વં પ્રસજ્યેત । સત્યમ્;-પૂર્વાપરાપચ્છેદે પૂર્વશાસ્ત્રવન્મોક્ષશાસ્ત્રસ્ય નિરવકાશત્વાત્તેન બાધ્યત એવ । વેદાન્તવાક્યેષ્વપિ સગુણબ્રહ્મોપાસનપરાણાં શાસ્ત્રાણામયમેવ ન્યાયઃ, નિર્ગુણત્વાત્પરસ્ય બ્રહ્મણઃ । નનુ ચ "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્" "પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ" "સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇત્યાદિબ્રહ્મસ્વરૂપ-પ્રતિપાદનપરાણાં શાસ્ત્રાણાં કથં બાધ્યત્વમ્ ? નિગુર્ણવાક્યસામર્થ્યાદિતિ
બ્રૂમઃ । એતદુક્તં ભવતિ "અસ્થૂલ-મનણ્વહ્વસ્વમદીર્ઘમ્" સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ "નિર્ગુણં નિરઞ્જનમ્" ઇત્યાદિવાક્યાનિ નિરસ્તસમસ્તવિશેષકૂટ-સ્થનિત્યચૈતન્યં બ્રહ્મેતિ પ્રતિપાદયન્તિ; ઇતરાણિ ચ સગુણમ્ । ઉભયવિધવાક્યાનાં વિરોધે તેનૈવાપચ્છેદન્યાયેન નિર્ગુણવાક્યાનાં ગુણાપેક્ષત્વેન પરત્વાદ્બલીયસ્ત્વમિતિ ન કિઞ્ચિદપહીનમ્ । નનુ ચ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મે" ત્યત્ર સત્યમાનાદયો ગુણાઃ પ્રતીયન્તે । નેત્યુચ્યતે, સામાનાધિકરણ્યેનૈકાર્થત્વપ્રતીતેઃ । અનેકગુણવિશિષ્ટાભિધાને-ઽપ્યેકાર્થત્વમવિરુદ્ધમ્-ઇતિ ચેત્; અનભિધાનજ્ઞો દેવાનાં પ્રિયઃ । એકાથર્ત્વં નામ-સર્વપદાનામર્થૈક્યમ્; વિશિ-ષ્ટપદાર્થાભિધાને વિશેષણભેદેન પદાનામર્થભેદોઽવર્જ્જનીયઃ; તતશ્ચૈકાર્થત્વં ન સિદ્ધયતિ । એવં તર્હિ સર્વપદાનાં પર્યાયતા સ્યાત્, અવિશિષ્ટાર્થાભિધાયિત્વાત્ । એકાર્થમભિધાયિત્વેઽપિ અપર્યાયત્વમવહિતમનાઃ #ઋણુ; એક-
ત્વતાત્પર્યનિશ્ચયાદેકસ્યૈવાર્થસ્ય તત્તત્પદાર્થવિરોધિપ્રત્યનીકત્વપરત્વેન સર્વપદાનામર્થવત્ત્વમેકાર્થત્વમપર્યાયતા ચ । એતદુક્તં ભવતિ-લક્ષણતઃ પ્રતિપત્તવ્યં બ્રહ્મ સકલેતરપદાર્થવિરોધિરૂપમ્ । તદ્વિરોધિરૂપં સર્વમનેન પદત્રયેણ ફલતો વ્યુદસ્યતે । તત્ર સત્યપદં વિકારાસ્પદત્વેનામેકસ્યૈવ વસ્તુનઃ સકલેતરવિરોધ્યાકારતામવગમયદર્થવત્તર-
1.1.1

તસ્માદેકમેવ બ્રહ્મ સ્વયંજ્યોતિર્નિર્ધૂતનિખિલવિશેષમિત્યુક્તં ભવતિ । એવં વાક્યાર્થપ્રતિપાદને સત્યેવ "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્" ઇત્યાદિભિરૈકાર્થ્યમ્ । "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે" "સદેવ સોમ્યે-દમગ્ર આસીત્" "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્" ઇત્યાદિભિર્જ્જગત્કારણતયોપલક્ષિતસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપ-મિદમુચ્યતે - સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેતિ#એ ॥ તત્ર સર્વશાખાપ્રત્યયન્યાયેન કારણવાક્યેષુ સર્વેષુ સજાતીયવિજા-તીયવ્યાવૃત્તમદ્વિતીયં બ્રહ્માવગતમ્, જગત્કારણતયોપલક્ષિતસ્ય બ્રહ્મણોઽદ્વિતીયસ્ય પ્રતિપિપાદયિષિતં સ્વરૂપં તદવિરોધેન વક્તવ્યમ્ । અદ્વિતીયત્વશ્રુતિર્ગુણતોઽપિ સદ્વિતીયતાં ન સહતે । અન્યથા "નિરઞ્જનમ્ "નિર્ગુણ"મિ-ત્યાદિભિશ્ચ વિરોધઃ, અતશ્ચૈતલ્લક્ષણવાક્યમખણ્ડૈકરસમેવ પ્રતિપાદયતિ ॥
નનુ ચ-સત્યજ્ઞાનાદિપદાનાં સ્વાર્થપ્રહાણેન સ્વાર્થવિરોધિવ્યાવૃત્તવસ્તુસ્વરૂપોપસ્થાપનપરત્વે લક્ષણા સ્યાત્ । નૈષ દોષઃ, અભિધાનવૃત્તેરપિ તાત્પર્યવૃત્તેબલીયસ્ત્વાત્ । સામાનાધિકરણ્યસ્ય હ્યૈક્ય એવ તાત્પયર્મિતિ સર્વસમ્મતમ્ ॥ નનુ ચ સર્વપદાનાં લક્ષણા ન દૃષ્ટચરી ॥ તતઃ કિમ્? વાક્યતાત્પર્યાવિરોધે સત્યેકસ્યાપિ ન દૃષ્ટા । સમભિવ્યાહૃતપદસમુદાયસ્યૈતત્તાત્પર્યમિતિ નિશ્ચિતે સતિ, દ્વયોસ્ત્રયાણાં સર્વેષાં વા તદવિરોધાય એક- સ્યેવ લક્ષણા ન દોષાય । તથા ચ શાસ્ત્રસ્થૈરભ્યપગમ્યતે । કાયર્વાક્યાર્થવાદિભિર્લૌકિકવાક્યેષુ સર્વેષાં પદાનાં લક્ષણા સમાશ્રીયતે । અપૂર્વકાર્ય એવ લિઙ્ગદેર્મુખ્યવૃત્તત્વાત્ લિઙાદિભિઃ ક્રિયાકાર્યં લક્ષણયા પ્રતિપાદ્યતે । કાર્યાન્વિતસ્વાર્થાભિધાયિનાઞ્ચેતરેષાં પદાનામપૂર્વકાર્યાન્વિત એવ મુખ્યાર્થ ઇતિ ક્રિયાકાયાðન્દતપ્રતિપાદનં લાક્ષણિકમેવ ॥
અતો વાક્યતાત્પર્યાવિરોધાય સર્વપદાનાં લક્ષણાપિ ન દોષઃ ।
અત ઇદમેવાર્થજાતં પ્રતિપાદયન્તો વેદાન્તાઃ પ્રમાણમ્ ॥
પ્રત્યક્ષાદિવિરોધે ચ શાસ્ત્રસ્ય બલીયસ્ત્વમુક્તમ્ । સતિ ચ વિરોધે બલીયસ્ત્વં વક્તવ્યમ્; વિરોધ એવ ન દૃશ્યતે; નિર્વિશેષસન્માત્રબ્રહ્મગ્રાહિત્વાત્પ્રત્યક્ષસ્ય । નનુ ચ ઘટોઽસ્તિ પટોઽસ્તીતિ નાનાકારવસ્તુવિષયં પ્રત્યક્ષં કથમિવ સન્માત્રગ્રાહીત્યુચ્યતે । વિલક્ષણગ્રહણાભાવે સતિ સર્વેષાં જ્ઞાનાનામેકવિષયત્વેન ધારાવાહિ-કવિજ્ઞાનવદેકવ્યવહારહેતુતૈવ સ્યાત્ । સત્યમ્; તથૈવાત્ર વિવિચ્યતે ॥
કથમ્? ॥ ઘટોઽસ્તીત્યત્રાસ્તિત્વં તદ્ભેદશ્ચ વ્યવહ્રિયતે । ન ચ દ્વયોરપિ વ્યવહારયોઃ પ્રત્યક્ષમૂલત્વં સમ્ભવતિ, તયોર્ભિન્નકાલજ્ઞાનફલત્વાત્; પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય ચૈકક્ષણવર્ત્તિત્વાત્ । તત્ર સ્વરૂપં વા ભેદો વા પ્રત્ય- ક્ષસ્ય વિષય ઇતિ વિવેચનીયમ્ । ભેદગ્રહણસ્ય સ્વરૂપગ્રહણતત્પ્રતિયોગિસ્મરણસવ્યપેક્ષત્વાદેવ સ્વરૂપવિષય-ત્વમવશ્યાશ્રયણીયમિતિ ન ભેદ: પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યતે । અતો ભ્રાન્તિમૂલ એવ ભેદવ્યવહારઃ ॥
કિઞ્ચ-ભેદો નામ કશ્ચિત્ પદાર્થો ન્યાયવિદ્ભિર્નિરૂપયિતું ન શક્યતે । ભેદસ્તાવન્ન વસ્તુસ્વરૂપમ્, વસ્તુસ્વરૂપે ગૃહીતે સ્વરૂપવ્યવહારવત્ સર્વસ્માદ્ભેદવ્યવહારપ્રસક્તેઃ । ન ચ વાચ્યમ્-સ્વરૂપે ગૃહીતેઽપિ ભિન્ન ઇતિ વ્યવહારસ્ય, પ્રતિયોગિસ્મરણસવ્યપેક્ષત્વાત્, તત્સ્મરણાભાવેન તદાનીમેવ ન ભેદવ્યવહારઃ- ઇતિ । સ્વ- રૂપમાત્રભેદવાદિનો હિ પ્રતિયોગ્યપેક્ષા ચ નોત્પ્રેક્ષિતું ક્ષમા; સ્વરૂપભેદયોઃ સ્વપરૂત્વાવિશેષાત્ । યથા સ્વરૂપ-વ્યવહારો ન પ્રતિયોગ્યપેક્ષઃ, ભેદવ્યવહારોઽપિ તથૈવ સ્યાત્ । હસ્તઃ કરઃ ઇતિવત્, ઘટઃ, ભિન્ન ઇતિ પર્યાયત્વઞ્ચ સ્યાત્ । નાપિ ધર્મઃ । ધર્મત્વે સતિ તસ્ય સ્વરૂપાદ્ભેદોઽવશ્યાશ્રયણીયઃ । અન્યથા સ્વરૂપમેવ સ્યાત્ । ભેદે ચ, તસ્યાપિ ભેદસ્તદ્ધર્મઃ, તસ્યાપીત્યનવસ્થા ।
કિઞ્ચ-જાત્યાદિવિશિષ્ટવસ્તુગ્રહણે સતિ ભેદગ્રહણમ્, ભેદગ્રહણે સતિ જાત્યાદિ-વિશિષ્ટવસ્તુગ્રહણમિતિ અન્યોન્યાશ્રયણમ્ ।
અતો ભેદસ્ય દુનિર્રૂપત્વાત્ સન્માત્રસ્યૈવન્પ્રકાશકં પ્રત્યક્ષમ્ ॥
કિઞ્ચ-ઘટોઽસ્તિ પટોસ્તિ, ઘટોઽનુભૂયતે પટોઽનુભૂયત ઇતિ સર્વે પદાર્થાઃ સત્તાનુભૂતિઘટિતા એવ દૃશ્ય-ન્તે । અત્ર સર્વાસુ પ્રતિપત્તિષુ સન્માત્રમનુવર્ત્તમાનં દૃશ્યત ઇતિ તદેવ પરમાર્થઃ । વિશેષાસ્તુ વ્યાવર્ત્તમાનતયા અપરમાર્થાઃ, રજ્જુસર્પાદિવત્ । યથારજ્જુરધિષ્ઠાનતયા અનુવર્તમાના પરમાર્થસતી; વ્યાવર્ત્તમાનાસ્સર્પભૂદલ-નામ્બુધારાદયોઽપર-માર્થાઃ । નનુ ચ રજ્જુસર્પાદૌ રજ્જુરિયં ન સર્પ ઇત્યાદિરજ્વાદ્યધિષ્ઠાનયાથાર્થ્યજ્ઞાનેન બાધિ-તત્વાત્ સર્પ્પાદેરપારમાર્થ્યમ્, ન વ્યાવર્તમાનત્વાત્ । રજ્જવાદેરપિ પારમાર્થ્યં નાનુવર્તમાનતયા, કિન્ત્વબાધિ-તત્વાત્ । અત્ર તુ ઘટાદીનામબાધિતાનાં કથમપારમાર્થ્યમ્?
ઉચ્યતે । ઘટાદૌ દૃષ્ટા વ્યાવૃત્તિઃ । સા કિં રૂપેતિ વિવેચનીયમ્ । કિં ઘટોઽસ્તીત્યત્ર પટાદ્યભાવઃ? સિદ્ધં તર્હિ ઘટોસ્તીત્યનેન પટાદીનાં બાધિતત્વમ્ । અતો બાધફલભૂતા વિષયનિવૃત્તિર્વ્યાવૃત્તિઃ । સા વ્યા-વર્ત્તમાનાનામપારમાર્થ્યં સાધયતિ । રજ્જુવત્ સન્માત્રમબાધિતમનુવર્તતે । તસ્માત્ સન્માત્રાતિરેકિ સર્વમપર- માર્થઃ । પ્રયોગશ્ચ ભવતિ-સત્ પરમાર્થઃ, અનુવર્ત્તમાનત્વાત્, રજ્જુસર્પ્પાદૌ રજ્વાદિવત્, ઘટાદયોઽપરમાર્થાઃ વ્યાવર્ત્તમાનત્વાત્, રજ્વાદ્યધિષ્ઠાનસર્પ્પાદિવદિતિ । એવંસત્યનુવર્ત્તમાનાઽનુભૂતિરેવ પરમાર્થઃ, સૈવ સતી ॥ નનુ ચ-સન્માત્રમનુભૂતેર્વિષયતયા તતો ભિન્નમ્ ॥ નૈવમ્ । ભેદો હિ પ્રત્યક્ષાવિષયત્વાત્ દુનિરૂપત્વાચ્ચ પુરસ્તા- દેવ નિરસ્તઃ । અત એવ સતોઽનુભૂતિવિષયભાવોઽપિ ન પ્રમાણપદવીમનુસરતિ; તસ્માત્ સત્ અનુભૂતિરેવ ॥ સા ચ સ્વતઃ સિદ્ધા; અનુભૂતિત્વાત્ । અન્યતઃ સિદ્ધૌ ઘટાદિવદનનુભૂતિત્વપ્રસઙ્ગઃ । કિઞ્ચ અનુભવાપેક્ષા ચાનુ-ભૂતેર્ન શક્યા કલ્પયિતુમ્, સત્તયૈવ પ્રકાશમાનત્વાત્ । ન હ્યનુભૂતિર્વર્ત્તમાના ઘટાદિવદપ્રકાશા દૃશ્યતે, યેન પરાયત્ત પ્રકાશાઽભ્યુપગમ્યતે ॥
અથૈવં મનુષે-ઉત્પન્નાયામપ્યનુ ભૂતૌ વિષયમાત્રમવભાસતે, ઘટોઽનુભૂયત ઇતિ, ન હિ કશ્ચિત્ ઘટો-ઽયમિતિ જાનન્ તદાનીમેવાવિષયભૂતામનિદમ્ભાવામનુભૂતિમપ્યનુભવતિ । તસ્માદ્ઘટાદિપ્રકાશનિષ્પત્તૌ ચક્ષુરાદિકરણસંનિકર્ષવત્ અનુભૂતેઃ સદ્ભાવ એવ હેતુઃ તદનન્તરમર્થગતકાદાચિત્કપ્રકાશાતિશયલિઙ્ગેનાનુ-ભૂતિરનુમીયતે । એવં તર્હ્યનુભૂતેરજડાયા અર્થવત્ જડત્વમાપદ્યત ઇતિ ચેત્-કિમિદમજડત્વં નામ? ન તાવત્ સ્વસત્તાયાઃ પ્રકાશાવ્યભિચારઃ, સુખાદિષ્વપિ તત્સમ્ભવાત્ । ન હિ કદાચિદપિ સુખાદયઃ સન્તો નોપલભ્ય- ન્તે । અતોઽનુભૂતિઃ સ્વયમેવ નાનુભૂયતે, અર્થાન્તરં સ્પૃશતોઽઙ્ગુલ્યગ્રસ્ય સ્વાત્મસ્પર્શવદશક્યત્વાદિતિ ॥ તદિદમનાકલિતાનુભવવિભવસ્ય સ્વમતિવિજૃમ્ભિતમ્, અનુભૂતિવ્યતિરેકિણો વિષયધર્મસ્ય પ્રકાશસ્ય રૂપાદિવત્ અનુપલબ્ધેઃ; ઉભયાભ્યુપેતાનુભૂત્યૈવાશેષવ્યવહારોપપત્તૌ પ્રકાશાખ્યધર્મકલ્પનાનુપપત્તેશ્ચ । અતો નાનુભૂતિરનુમીયતે । નાપિ જ્ઞાનાન્તરસિદ્ધા ।
અપિ તુ સર્વં સાધયન્તી અનુભૂતિઃ સ્વયમેવ સિદ્ધયતિ ।
પ્રયોગશ્ચ-અનુભૂતિરનન્યાધીનસ્વધર્મવ્યવહારા, સ્વસમ્બન્ધાદર્થાન્તરે તદ્ધર્મવ્યવહારહેતુત્વાત્ । યઃ સ્વસંબન્ધાદર્થાન્તરે યદ્ધર્મવ્યવહારહેતુઃ સ તયોઃ સ્વસ્મિન્નનન્યાધીનો દૃષ્ટઃ, યથા રૂપાદિશ્ચાક્ષુષત્વાદૌ । રૂપા-દિર્હિ પૃથિવ્યાદૌ સ્વસમ્બન્ધાત્ ચાક્ષુષત્વાદિ જનયન્, સ્વસ્મિન્ ન રૂપાદિસમ્બન્ધાધીનશ્ચાક્ષુષત્વાદૌ; અતો-ઽનુભૂતિરાત્મનઃ પ્રકાશમાનત્વે પ્રકાશત ઇતિ વ્યવહારે ચ સ્વયભેવ હેતુઃ ।

સેયં સ્વયંપ્રકાશાનુભૂતિર્ન્નિત્યા ચ, પ્રાગભાવાદ્યભાવાત્ । તદભાવશ્ચ સ્વતસ્સિદ્ધત્વાદેવ । નહ્યનુભૂતેઃ સ્વતસ્સિદ્ધાયાઃ પ્રાગભાવઃ સ્વતોઽન્યતો વાઽવગન્તું શક્યતે । અનુભૂતિઃ સ્વાભાવમવગમયન્તી, સતી તાવન્ના-
વગમયતિ । તસ્યાઃ સત્ત્વે વિરોધાદેવ તદભાવો નાસ્તીતિ કથં સા સ્વાભાવમવગમયતિ? એવમસત્યપિ નાવ-ગમયતિ; અનુભૂતિઃ સ્વયમસતી સ્વાભાવે કથં પ્રમાણં ભવેત્? નાપ્યન્યતોઽવગન્તું શક્યતે; અનુભૂતેરનન્યગો-ચરત્વાત્ । અસ્યાઃ પ્રાગભાવં સાધયત્ પ્રમાણમ્ "અનુભૂતિ ઇયમિ (અનુભૂતિરિયમિ)તિ વિષયીકૃત્ય તદભાવં સાધયેત્ । સ્વતસ્સિદ્ધત્વેન ઇયમિતિ વિષયીકારાનર્હત્વાત્, ન તત્પ્રાગભાવો અન્યતઃ શક્યાવગમઃ । અતોઽસ્યાઃ પ્રાગભાવાભાવાદુત્પત્તિર્ન્ન શક્યતે વક્તુમ્ ઇત્યુત્પત્તિપ્રતિબદ્ધાશ્ચાન્યેઽપિ ભાવવિકારાસ્તસ્યાન સન્તિ ॥
અનુત્પન્નેયમનુભૂતિરાત્મનિ નાનાત્વમપિ ન સહતે; વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધેઃ । ન હ્યનુત્પન્નં નાનાભૂતં દૃષ્ટમ્ । ભેદાદીનામનુભાવ્યત્વેન ચ રૂપાદેરિવાનુભૂતિધર્મત્વં ન સમ્ભવતિ । અતોઽનુભૂતેરનુભવસ્વરૂપત્વાદેવા-ન્યોપિ કશ્ચિદનુભાવ્યો નાસ્યા ધર્મઃ ।
યતો નિર્ધૂતનિખિલભેદા સંવિત્ । અત એવ નાસ્યાઃ સ્વરુપાતિરિક્ત આશ્રયો જ્ઞાતા નામ કશ્ચિદસ્તીતિ સ્વપ્રકાશરૂપા સૈવાત્મા । અજડત્વાચ્ચ । અનાત્મત્વવ્યાપ્તં જડત્વં સંવિદિ વ્યાવર્ત્તમાનમ્ અનાત્મત્વમપિ હિ સંવિદો વ્યાવર્ત્તયતિ ॥
નનુ ચ-અહં જાનામીતિ જ્ઞાતૃતા પ્રતીતિસિદ્ધા ॥ નૈવમ્; સા ભ્રાન્તિસિદ્ધા, રજતતેવ શુક્તિશકલસ્ય, અનુભૂતેઃ સ્વાત્મનિ કર્તૃત્વાયોગાત્ । અતો મનુષ્યોઽહમિત્યત્યન્તબહિર્ભૂતમનુષ્યત્વાદિવિશિષ્ટપિણ્ડાત્માભિ માનવજ્જ્ઞાતૃત્વમપ્યધ્યસ્તમ્ । જ્ઞાતૃત્વં હિ જ્ઞાનક્રિયાકર્તૃત્વમ્ । તચ્ચ વિક્રિયાત્મકં જડં વિકારિદ્રવ્યાહઙ્કારગ્ર-ન્થિસ્થમવિક્રિયે સાક્ષિણિ ચિન્માત્રાત્મનિ કથમિવ સમ્ભવતિ? દૃશ્ટધીનધિદ્ધિત્વાદેવ રૂપાદેરિવ કર્તૃત્વો-દેર્નાત્મધર્મત્વમ્ । સુષુપ્તિમૂર્ચ્છાદાવહંપ્રત્યયાપાયેઽપ્યાત્માનુભવ દર્શનેન નાત્મનોઽહંપ્રત્યયગોચરત્વમ્ । કર્તૃત્વે અહં પ્રત્યયગોચરત્વે ચ આત્મનોઽભ્યુપગમ્યમાને દેહસ્યેવ જડત્વપરાક્તવાનાત્મત્વાદિપ્રસઙ્ગો દુષ્પરિહરઃ । અહંપ્રત્યયગોચરાત્ કર્તૃતયા પ્રસિદ્ધાત્ દેહાત્ તત્ક્રિયાફલસ્વર્ગાદેર્ભોક્તુરાત્મનોઽન્યત્વં પ્રામાણિકાનાં પ્રસિ-દ્ધમેવ; તથાઽહમર્થાત્ જ્ઞાતુરપિ વિલક્ષણઃ સાક્ષી પ્રત્યગાત્મેતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
એવમવિક્રિયાનુભવસ્વરૂપસ્યૈવાભિવ્યઞ્જકો જડોઽપ્યહઙ્કારઃ સ્વાશ્રયતા તમભિવ્યનક્તિ । આત્મસ્થ- તયા અભિવ્યઙ્ગયાભિવ્યઞ્જનમભિવ્યઞ્જકાનાં સ્વભાવઃ । દર્પણ-જલ-ખણ્ડાદિર્હિ મુખચન્દ્રબિમ્બગોત્વાદિકમા-ત્મસ્થતયાઽભિવ્યનક્તિ । તત્કૃતોઽયં જાનામ્યહમિતિ ભ્રમઃ । સ્વપ્રકાશાયા અનુભૂતેઃ કથમિવ તદભિવ્યઙ્ગય-જડરૂપાહઙ્કારેણાભિવ્યઙ્ગયત્વમિતિ મા વોચઃ; રવિકરપિકરાભિવ્યઙ્ગયકરતલસ્ય તદભિવ્યઞ્જકત્વદર્શનાત્ । જાલકરન્ધ્રનિષ્ક્રાન્તદ્યુમણિકિરણાનાં તદભિવ્યઙ્ગયેનાપિ કરતલેન સ્ફુટતરપ્રકાશો હિ દૃષ્ટચરઃ ।
યતઃ, અહં જાનામીતિ જ્ઞાતાઽયમહમર્થઃ ચિન્માત્રાત્મનો ન પારમાર્થિકો ધર્મઃ, અત એવ સુષુપ્તિમુક્ત્યો-ર્નાન્વેતિ । તત્ર હ્યહમર્થોલ્લેખવિગમેન સ્વાભાવિકાનુભવમાત્રરૂપેણાત્માઽવભાસતે । અત એવ (ચ) સુપ્તોત્થિતઃ કદાચિત્, મામપ્યહં ન જ્ઞાતવાનિતિ પરમૃશતિ ।
તસ્માત્ પરમથર્તો નિરસ્તસમસ્તભેદવિકલ્પનિર્વિશેષચિન્માત્રૈકરસકૂટસ્થનિત્યસંવિદેવ ભ્રાન્ત્યા જ્ઞાતૃજ્ઞેયજ્ઞાનરૂપવિવિધવિચિત્રભેદા વિવર્ત્તત ઇતિ તન્મૂલતાઽવિદ્યાનિબર્હમણાય નિત્શુદ્ધમુક્તસ્વભાવબ્રહ્મા-ત્મૈકત્વવિદ્યાપ્રતિપત્તયે સર્વે વેદાન્તા આરભ્યન્તે-ઇતિ ॥
તદિદમૌપનિષદપરમપુરુષવરણીયતાહેતુગુણવિશેષવિરહિણામ્ અનાદિપાપવાવસનાદૂષિતાશેષશેમુ-ષીકાણામ્ અનધિગતપદવાક્યસ્વરૂપતદર્થયાથાત્મ્ય-પ્રત્યક્ષાદિસકલપ્રમાણ-વૃત્ત-તદિતિકર્ત્તવ્યતારૂપસમી-ચીનન્યાયમાર્ગાણાં વિકલ્પાસહવિવિધકુતર્કકલ્કકલ્પિતમિતિ ન્યાયાનુગૃહીતપ્રત્યક્ષાદિસકલપ્રમાણવૃત્તયા-
થાત્મ્યવિદ્ભિરનાદરણીયમ્ ॥ તથા હિ-
નિર્વિશેષવસ્તુવાદિભિર્નિર્વિશેષે વસ્તુનીદં પ્રમાણમિતિ ન શક્યતે વક્તુમ્; સવિશેષવસ્તુવિષયત્વાત્ સર્વપ્રમાણાનામ્ । યસ્તુ સ્વાનુભવસિદ્ધ ઇતિ સ્વગોષ્ઠીનિષ્ઠઃ સમયઃ, સોઽપ્યાત્મસાક્ષિકસવિશેષાનુભવાદેવ નિરસ્તઃ । ઇદમહમદર્શમિતિ કેનચિદ્વિશેષેણ વિશિષ્ટવિષયત્વાત્ સર્વેષામનુ#ઉભવાનામ્ ।
સવિશેષોઽપ્યનુભૂયમાનૌઽનુભવઃ કેનચિત્ યુકત્યાભાસેન નિર્વિશેષ ઇતિ નિષ્કૃષ્યમાણઃ સત્તાતિરે-કિભિઃ સ્વાસાધારણૈઃ સ્વભાવાવિશેષૈર્નિષ્ક્રષ્ટવ્ય ઇતિ નિષ્કર્ષહેતુભૂતૈઃ સત્તાતિરેકિભિઃ સ્વાસાધારણૈઃ સ્વભા-વવિશેષૈઃ સવિશેષ એવાવતિષ્ઠતે । અતઃ કૈશ્ચિદ્વિશેષૈર્વિશિષ્ટસ્યૈવ વસ્તુનોઽન્યે વિશેષા નિરસ્યન્ત ઇતિ ન ક્કચિન્નિર્વિશેષવસ્તુસિદ્ધિઃ । ધિયો હિ ધીત્વં સ્વપ્રકાશતા ચ જ્ઞાતુર્વિષયપ્રકાશનસ્વભાવતયોપલબ્ધેઃ ।
સ્વાપમદમૂર્ચ્છાસુ ચ સવિશેષ એવાનુભવ ઇતિ સ્વાવસરે નિપુણતરમુપપાદયિષ્યામઃ । સ્વાભ્યુપગતાશ્ચ નિત્યત્વાદયો હ્યનેકે વિશેષાઃ સન્ત્યેવ । તે ચ ન વસ્તુમાત્રમિતિ શક્યોપપાદનાઃ; વસ્તુમાત્રાભ્યુપગમે સત્યપિ વિધાભેદવિવાદદર્શનાત્ સ્વાભિમતતદ્વિધાભેદદૈશ્ચ સ્વમતોપપાદનાત્ । અતઃ પ્રામાણિકવિશેષે#ઐર્વિશિષ્ટમેવ વસ્ત્વિ-તિ વક્તવ્યમ્ ॥
શબ્દસ્ય તુ વિશેષેણ સવિશેષ એવ વસ્તુન્યભિધાનસામર્થ્યમ્; પદવાક્યરૂપેણ પ્રવૃત્તેઃ । પ્રકૃતિપ્રત્યય-યોગેન હિ પદત્વમ્ । પ્રકૃતિપ્રત્યયયોરર્થભેદેન પદસ્યૈવ વિશિષ્ટાર્થ પ્રતિપાદનમવર્જનીયમ્ । પદભેદશ્ચાર્થભેદનિબ-ન્ધનઃ ।પદસઙ્ઘાતરૂપસ્ય વાક્યસ્યાનેકપદાર્થસંસર્ગવિશેષાભિધાયિત્વેન નિર્વિશેષવસ્તુપ્રતિપાદનાસામર્થ્થાત્ ન નિર્વિશેપવસ્તુનિ શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ॥
પ્રત્યક્ષસ્ય નિર્વિકલ્પકસવિકલ્પકભેદમિન્નસ્ય ન નિર્વિશેષવસ્તુનિ પ્રમાણભાવઃ । સવિકલ્પકં જાત્યા-દ્યનેકપદાર્થવિશિષ્ટવિષયત્વાદેવ સવિશેષવિષયમ્ । નિર્વિકલ્પકમપિ સવિશેષવિષયમેવ; સવિકલ્પકે, સ્વ-સ્મિન્નનુભૂતપદાર્થવિશિષ્ટપ્રતિસન્ધાનહેતુત્વાત્ । નિર્વિકલ્પકં નામ કેનચિદ્વિશેષેણ વિયુક્તસ્ય ગ્રહણમ્, ન
સર્વવિશેષરહિતસ્ય; તથાભૂતસ્ય કદાચિદપિ ગ્રહણાદર્શનાત્,અનુપપત્તેશ્ચ । કેનચિદ્વિશેષેણે ઇદમિત્થમિતિ હિ સર્વા પ્રતીતિરુપજાયતે । ત્રિકોણસાસ્ત્રાદિસંસ્થાનવિશેષેણ વિના કસ્યચિદપિ પદાર્થસ્ય ગ્રહણાયોગાત્ । અતો નિર્વિકલ્પકમેકજાતીયદ્રવ્યેષુ પ્રથમપિણ્ડગ્રહણમ્ । દ્વિતીયાદિપિણ્ડગ્રહણં સવિકલ્પકમિત્યુચ્યતે । તત્ર પ્રથમ-પિણ્ડગ્રહણે ગોત્વાદેરનુવૃત્તાકારતા ન પ્રતીયતે । દ્વિતીયાદિપિણ્ડગ્રહણેષ્વેવાનુવૃત્તિપ્રતીતિઃ । પ્રથમપ્રતીત્યનુ-સંહિતવસ્તુસંસ્થાન રૂપગોત્વાદેરનુવૃત્તિધર્મવિશિષ્ટત્વં દ્વિતીયાદિપિણ્ડગ્રહણાવસેયમિતિ, દ્વિતીયાદિગ્રહણસ્ય સવિકલ્પકત્વમ્ । સાસ્ત્રા દિવસ્તુસંસ્થાનરૂપગોત્વેદેરનુવૃત્તિર્ન પ્રથમપિણ્ડગ્રહણે ગૃહ્યતે ઇતિ, પ્રથમપિણ્ડગ્રહણ-સ્ય નિર્વિકલ્પકત્વમ્; ન પુનઃ સંસ્થાનરૂપજાત્યાદેરગ્રહણાત્ । સંસ્થાનરૂજાત્યાદેરપિ ઐન્દ્રિયિકત્વાવિશેષાત્, સંસ્થાનેન વિના સંસ્થાનિનઃ પ્રતીત્યનુપપત્તેશ્ચ પ્રથમપિણ્ડગ્રહણેઽપિ સસંસ્થાનમેવ વસ્તુ ઇત્થમિતિ ગૃહ્યતે । અતો દ્વિતીયાદિપિણ્ડગ્રહણેષુ ગોત્વાદેરનુવૃત્તિધર્મવિશિષ્ટતા સંસ્થાનિવત્ સંસ્થાનવચ્ચ સર્વદૈવ ગૃહ્યત ઇતિ તેષુ સવિકલ્પકત્વમેવ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષસ્ય કદાચિદપિ ન નિર્વિશેષવિષયત્વમ્ ।

અત એવ સર્વત્ર ભિન્નાભિન્નત્વમપિ નિરસ્તમ્ । ઇદમિત્થમિતિ પ્રતીતૌ ઇદમિત્થમ્ભાવયોરૈક્યં કથમિવ પ્રત્યેતું શક્યતે? તત્રેત્થમ્ભાવઃ સાસ્ત્રાદિસંસ્થાનવિશેષઃ, તદ્વિશેષ્યં દ્રવ્યમિદમંશઃ ઇત્યનયોરૈક્યં પ્રતીતિપરાહ-તમેવ । તથાહિ-પ્રથમમેવ વસ્તુ પ્રતીયમાનં સકલેતરવ્યાવૃત્તમેવ પ્રતીયતે । વ્યાવૃત્તિશ્ચ ગોત્વાદિસંસ્થાનવિશેષ-
વિશિષ્ટતયત્થમિતિ પ્રતીતેઃ । સર્વત્ર વિશેષણવિશેષ્યભાવપ્રતિપત્તૌ તયોરત્યન્તભેદઃ પ્રતીત્યૈવ સુવ્યક્તઃ । તત્ર દણ્ડકુણ્ડલાદયઃ પૃથક્સંસ્થાનસંસ્થિતાઃ સ્વનિષ્ઠાશ્ચ કદાચિત્ ક્કચિદ્દ્રવ્યાન્તરવિશેષણતયાવતિષ્ઠન્તે । ગો-ત્વાદયસ્તુ દ્રવ્યસંસ્થાનતયૈવ પદાર્થભૂતાસ્સન્તો દ્રવ્યવિશેષણતયા અવસ્થિતાઃ । ઉભયત્ર વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ સમાનઃ । તત એવ તયોર્ભેદપ્રતિપત્તિશ્ચ । ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ-પૃથક્સ્થિતિપ્રતિપત્તિયોગ્યા દણ્ડાદયઃ, ગોત્વાદયસ્તુ નિયમેન તદનર્હાઃ ઇતિ । અતો વસ્તુવિરોધઃ પ્રતીતિપરાહત ઇતિ પ્રતીતિપ્રકારનિહ્નવાદેવોચ્યતે । પ્રતીતિપ્રકારો હિ ઇદમિત્થમિત્યેવ સર્વસમ્મતઃ । તદેતત્ સૂત્રકારેણ, "નૈકસ્મિન્નસમ્ભવાત્" ઇતિ સુવ્યક્તમુપપાદિતમ્ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષસ્ય સવિશેષવિષયત્વેન પ્રત્યક્ષાદિદૃષ્ટસમ્બન્ધવિશિષ્ટવિષયત્વાદનુમાનમપિ સવિશેષવિષ-યમેવ । પ્રમાણસઙ્ખયાવિવાદેપિ સર્વાભ્યુગતપ્રમાણાનામયમેવ વિષય ઇતિ ન કેનાપિ પ્રમાણેન નિર્વિશેષવસ્તુ-સિદ્ધિઃ । વસ્તુગતસ્વભાવવિશેષૈસ્તદેવ વસ્તુ નિવિર્શેષમિતિ વદન્ જનનીવન્ધ્યાત્વપ્રતિજ્ઞાયામિવ સ્વવાગ્વિરો-ધમપિ ન જાનાતિ ॥
યત્તુ-પ્રત્યક્ષં સન્માત્રગ્રાહિત્વેન ન ભેદવિષયમ્, ભેદશ્ચ વિકલ્પાસહત્વાદદુર્નિરૂપઃ-ઇત્યુક્તમ્, તદપિ- જાત્યાદિવિશિષ્ટસ્યૈવ વસ્તુનઃ પ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્ જાત્યાદેરેવ પ્રતિયોગ્યપેક્ષયા વસ્તુનઃ સ્વસ્ય ચ ભેદવ્યવહા-રહેતુત્વાચ્ચ દૂરોત્સારિતમ્ । સંવેદનવત્ રૂપાદિવચ્ચ પરત્ર વ્યવહારવિશેષહેતોઃ સ્વસ્મિન્નપિ તદ્વયવહારહેતુત્વં યુષ્માભિરભ્યુપેતં ભેદસ્યાપિ સમ્ભવત્યેવ । અત એવ ચ નાનવસ્થાઽન્યોન્યાશ્રયણઞ્ચ ।
એકક્ષણવર્ત્તિત્વેઽપિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય તસ્મિન્નેવ ક્ષણે વસ્તુભેદરૂપતત્સંસ્થાનરૂપગોત્વાદેર્ગૃહીતત્વાત્ ક્ષણાન્તરગ્રાહ્યં ન કિઞ્ચિદિહ તિષ્ઠતિ ॥ અપિચ-સન્માત્રગ્રાહિત્વે, ઘટોઽસ્તિ પટોઽસ્તીતિ વિશિષ્ટવિષયા પ્રત-#ઈતિર્વિરુધ્યતે । યદિ ચ સન્માત્રાતિરેકિવસ્તુસંસ્થાનરૂપજાત્યાદિલક્ષણો ભેદઃ પ્રત્યક્ષેણ ન ગૃહીતઃ, કિમિત્ય-શ્વાર્થી મહિષદર્શને નિવર્ત્તતે । સર્વાસુ પ્રતિપત્તિષુ સન્માત્રમેવ વિષયશ્ચેત્-તત્તત્પ્રતિપત્તિવિષયસહચારિણઃ સર્વે શબ્દા એકૈકપ્રતિપત્તિષુ કિમિતિ ન સ્મર્યન્તે । કિઞ્ચ અશ્વે હસ્તિનિ ચ સંવેદનયોરેકવિષયત્વેનો ઉપરિતનસ્ય ગૃહીતગ્રાહિત્વાદ્વિશેષાભાવાચ્ચ સ્મૃતિવૈલક્ષણ્યં ન સ્યાત્ । પ્રતિસંવેદનં વિશેષાભ્યુપગમે પ્રત્યક્ષસ્ય વિશિષ્ટાર્થ-વિષયત્વમેવાભ્યુપગતં ભવતિ । સર્વેષાં સંવેદનાનામેકવિષયતાયામેકેનૈવ સંવેદનેનાશેષગ્રહણાદન્ધબધિરાદ્ય-ભાવશ્ચ પ્રસજ્યેત । ન ચ ચક્ષુષા સન્માત્રં ગૃહ્યતે, તસ્ય રૂપરૂપિરૂપૈકાર્થસમવેતપદાર્થગ્રાહિત્વાત્ । નાપિ ત્વચા, સ્પર્શવદ્વસ્તુવિષયત્વાત્ । શ્રોત્રાદીન્યપિ ન સન્માત્રવિષયાણિ; કિન્તુ શબ્દરસગન્ધલક્ષણવિશેષવિષ-યાણ્યેવ । અતસ્સન્માત્રસ્ય ગ્રાહકં ન કિઞ્ચિદિહ દૃશ્યતે । નિર્વિશેષસન્માત્રસ્ય પ્રત્યક્ષેણૈવ ગ્રહણે તદ્વિષયાગ- મસ્ય પ્રાપ્તવિષયત્વેનાનુવાદકત્વમેવ સ્યાત્ । સન્માત્રબ્રહ્મણઃ પ્રમેયભાવશ્ચ । તતો જડત્વનાશિત્વાદયસ્ત્વયૈ-વોક્તાઃ । અતો વસ્તુસંસ્તાનરૂપજાત્યાદિલક્ષણભેદવિશિષ્ટવિષયમેવ પ્રત્યક્ષમ્ । સંસ્થાનાતિરેકિણોઽનેકેષ્વે-કાકારબુદ્ધિવોધ્યસ્યાદર્શનાત્, તાવતૈવ ગોત્વાદિજાતિવ્ય-વહારરોપપત્તેઃ । અતિરેકવાદેઽપિ સંસ્થાનસ્ય સમ્પ-#રતિપન્નત્વાચ્ચ સંસ્થાનમેવ જાતિઃ । સંસ્થાનં નામ સ્વાસાધારણં રૂપમિતિ યથાવસ્તુ સંસ્થાનમનુસન્ધેયમ્ ।
જાતિગ્રહણેનૈવ ભિન્ન ઇતિ વ્યવહારસમ્ભવાત્, પદાર્થાન્તરાદર્શનાત્, અર્થાન્તરવાદિનાપ્યભ્યુપગત- ત્વાચ્ચ ગોત્વાદિરેવ ભેદઃ । નનુ
ચ-જાત્યાદિરેવ ભેદશ્ચેત્ તસ્મિન્ ગૃહીતે તદ્વયવહારવત્ ભેદવ્યવહારઃ સ્યાત્ ॥ સત્યમ્, ભેદશ્ચ વ્યવહ્નિયત એવ, ગોત્વાદિવ્યવહારાત્ । ગોત્વાદિરેવ હિ સકલેતરવ્યાવૃત્તિઃ, ગોત્વાદૌ ગૃહીતે સકલેતરસજાતીયબુદ્ધિવ્યવહારયોર્નિવૃત્તેઃ । ભેદગ્રહણેનૈવ હ્યભેદનિવૃત્તિઃ । અયમસ્માદ્ભિન્ન ઇતિ તુ વ્યવહારે પ્રતિયોગિનિર્દેશસ્ય તદપેક્ષત્વાત્પ્રતિયોગ્યપેક્ષયા ભિન્ન ઇતિ વ્યવહાર ઇત્યુક્તમ્ ॥
યત્પુનર્ઘટાદીનાં વિશેષાણાં વ્યાવર્ત્તમાનત્વેનાપારમાર્થ્યમુક્તમ્, તત્ અનાલોચિતવાધ્યબાધકભાવ-વ્યાવૃત્ત્યનુવૃત્તિ વિશેષસ્ય ભ્રાન્તિપરિકલ્પિતમ્ ॥ દ્વયોર્જ્ઞાનયોર્વિરોધે હિ બાધ્યબાધકભાવઃ; બાધિતસ્યૈવ વ્યા-વૃત્તિઃ । અત્ર ઘટપટાદિષુ દેશકાલભેદેન વિરોધ એવ નાસ્તિ । યસ્મિન્ દેશે યસ્મિન્ કાલે યસ્ય સદ્ભાવઃ પ્રતિ-પન્નઃ, તસ્મિન્ દેશે તસ્મિન્ કાલે તસ્યાભાવઃ પ્રતિપન્નશ્ચેત્, તત્ર વિરોધાત્ બલવતો બાધકત્વં બાધિતસ્ય ચ નિવૃત્તિઃ । દેશાન્તરકાલાન્તરસમ્બન્ધિતયાનુભૂતસ્યાન્યદેશકાલયોરભાવપ્રતીતૌ ન વિરોધ ઇતિ કથમત્ર બાધ્ય-બાધકભાવઃ? અન્યત્ર નિવૃત્તસ્યાન્યત્ર નિવૃત્તિર્વા કથમુચ્યતે? રજ્જુસર્પ્પાદિષુ તુ તદ્દેશકાલસમ્બન્ધિતયૈવાભા-વપ્રતીતેઃ વિરોધો બાધકત્વં વ્યાવૃત્તિશ્ચેતિ દેશકાલાન્તરવ્યાવત્તર્માનત્વં મિથ્યાત્વવ્યાપ્તં ન દૃષ્ટમિતિ ન વ્યાવર્ત્તમાનત્વમાત્રમપારમાર્થ્યહેતુઃ ।
યત્તુ-અનુવર્ત્તમાનત્વાત્સત્પરમાર્થ ઇતિ,તત્સિદ્ધમેવેતિન સાધનમર્હતિ । અતો ન સન્માત્રમેવ વસ્તુ ॥ અનુભૂતિ-સદ્વિશેષયોશ્ચ વિષયવિષયિભાવેન ભેદસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાદબાધિતત્વાચ્ચ અનુભૂતિરેવ સતીત્યેતદપિ નિરસ્તમ્ ॥
યત્ત્વનુભૂતેઃ સ્વયમ્પ્રકાશત્વમુક્તમ્; તદ્વિષયપ્રકાશનવેલાયાં જ્ઞાતુરાત્મનસ્તથૈવ; ન તુ સર્વેષાં સર્વદા તથૈવેતિ નિયમોઽસ્તિ, પરાનુભવસ્ય હાનોપાદાનાદિલિઙ્ગાકાનુમાનજ્ઞાનવિષયત્વાત્, સ્વાનુભવસ્યાપ્યતીતસ્ય અજ્ઞાસિષમિતિ જ્ઞાનવિષયત્વદર્શનાચ્ચ; અતઃ "અનુભૂતિશ્ચેત્, સ્વતસ્સિદ્ધા" ઇતિ વક્તું ન શક્યતે ॥ અનુભૂતેર-નુભાવ્યત્વે અનનુભૂતિત્વમિત્યપિ દુરુક્તમ્; સ્વગતાતીતાનુભવાનાં પરગતાનુભવાનાઞ્ચાનુભાવ્યત્વેન અનનુભૂ-તિત્વપ્રસઙ્ગાત્ । પરાનુભવાનુમાનાનભ્યુપગમે ચ શબ્દાર્થસમ્બન્ધગ્રહણાભાવેન સમસ્તશબ્દવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ । આચાર્યસ્ય જ્ઞાનવત્ત્વમનુમાય તદુપસત્તિશ્ચ ક્રિયતે; સા ચ નોપપદ્યતે । ન ચાન્યવિષયત્વેઽનનુભૂતિત્વમ્; અનુ-ભૂતિત્વં નામ વર્ત્તમાનદશાયાં સ્વસત્તયૈવ સ્વાશ્રયં પ્રતિ પ્રકાશમાનત્વં, સ્વસત્તયૈવ સ્વવિષયસાધનત્વં વા । તે ચાનુભવાન્તરાનુભાવ્યત્વેઽપિ સ્વાનુભવસદ્ધે નાપગચ્છત ઇતિ નાનુભૂતિત્વમપગચ્છતિ । ઘટાદેસ્ત્વનનુભૂતિત્વ-મેતત્સ્વભાવવિરહાત્; નાનુભાવ્યત્વાત્ । તથા અનુભૂતેઃ અનનુભાવ્યત્વેપિ અનનુભૂતિત્વપ્રસઙ્ગો દુર્વારઃ, ગગન-કુસુમાદેરનનુભાવ્યસ્યાનનુભૂતિત્વાત્ ॥ ગગનકુસુમાદેરનનુભૂતિત્વમસત્ત્વપ્રયુક્તમ્, નાનનુભાવ્યત્વપ્રયુક્તમિતિ ચેત્-એવં તર્હિ ઘટાદેરપ્યજ્ઞાનાવિરોધિત્વમેવાનનુભૂતિત્વનિબન્ધનમ્, નાનુભાવ્યત્વમિત્યાસ્થીયતામ્ । અનુભૂતે-રનુભાવ્યત્વે અજ્ઞાનાવિરોધિત્વમપિ તસ્યાઃ ઘટાદેરિવ પ્રસજ્યત ઇતિ ચેત્-અનનુભાવ્યત્વેપિ ગગનકુસુમાદેરિ-વાજ્ઞાનાવિરોધિત્વમપિ પ્રસજ્યત એવ । અતોઽનુભાવ્યત્વેઽનનુભૂતિત્વમિત્યુપહાસ્યમ્ ॥
યત્તુ-સંવિદઃ સ્વતસ્સિદ્ધાયાઃ પ્રાગભાવાદ્યભાવાદુત્પત્તિર્નિરસ્યતે-

તદન્ધસ્ય જાત્યન્ધેન યષ્ટિઃ પ્રદીયતે । પ્રાગભાવસ્ય ગ્રાહકાભાવાદભાવો ન શક્યતે વક્તુમ્; અનુભૂત્યૈવ ગ્રહણાત્ । કથમનુભૂતિઃ સતી તદાનીમેવ સ્વાભાવં વિરુદ્ધમવગમયતીતિ ચેત્; ન હ્યનુભૂતિઃ સ્વસમકાલવર્ત્તિ-નમેવ વિષયીકરોતીત્યસ્તિ નિયમઃ, અતીતાનાગતયોરવિષયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ॥
અથ મન્યસે-અનુભૂતિપ્રાગભાવાદેઃ સિદ્ધયતસ્તત્સમકાલભાવનિયમોઽસ્તીતિ-કિં ત્વયા ક્કચિદેવં દૃષ્ટમ્? યેન નિયમં બ્રવીષિ । હન્ત તર્હિ તત એવ દર્શનાત્ પ્રાગભાવાદિઃ સિદ્ધ ઇતિ ન તદપહ્નવઃ । તત્પ્રાગભાવં ચ તત્સમકાલવર્ત્તિનમનુન્મત્તઃ કો બ્રવીતિ । ઇન્દ્રિયજન્મનઃ પ્રત્યક્ષસ્ય હ્યેષ સ્વભાવનિયમઃ, યત્ સ્વસમકાલ-વર્ત્તિનઃ પદાર્થસ્ય ગ્રાહકત્વમ્; ન સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં પ્રમાણાનાઞ્ચ, સ્મરણાનુમાનાગમયોગિપ્રત્યક્ષાદિષુ કાલાન્ત-રવર્ત્તિનોઽપિ ગ્રહણદર્શનાત્ । અત એવ ચ પ્રમાણસ્ય પ્રમેયાવિનાભાવઃ-
ન હિ પ્રમાણસ્ય સ્વસમકાલવર્ત્તિનાઽવિનાભાવોઽર્થસમ્બન્ધઃ, અપિ તુ યદ્દેશકાલાદિસમ્બન્ધિતયા
યોઽર્થોઽવભાસતે, તસ્ય તથાવિધાકારમિથ્યાત્વપ્રત્યનીકતા । અત ઇદમપિ નિરસ્તમ્, "સ્મૃતિર્ન બાહ્યવિષયા નષ્ટેપ્યર્થે સ્મૃતિદર્શનાત્" ઇતિ ॥
અથોચ્યેત-ન તાવત્ સંવિત્પ્રાગભાવઃ પ્રત્યક્ષાવસેયઃ, અવર્ત્તમાનત્વાત્ । ન ચ પ્રમાણાન્તરાવસેયઃ, લિઙ્ગાદ્યભાવાત્ । ન હિ સંવિત્પ્રાગભાવવ્યાપ્તમિહ લિઙ્ગમુપલભ્યતે । ન ચાગમસ્તદ્વિષયો દૃષ્ટચરઃ । અતસ્તત્પ્રાગ-ભાવઃ પ્રમાણાભાવાદેવ ન સેત્સ્યતિ- ઇતિ; યદ્યેવમ્-સ્વતસ્સિદ્ધત્વવિભવં પરિત્યજ્ય પ્રમાણાભાવેઽવરૂઢશ્ચેત્-યોગ્યાનુપલબ્ધ્યૈવાભાવઃ સમર્થિત ઇત્યુપશામ્યતુ ભવાન્
।
કિઞ્ચ-પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં સ્વવિષયં ઘટાદિકં સ્વસત્તાકાલે સન્તં સાધયત્તસ્ય ન સર્વદા સત્તામવગમયદ્દૃશ્યત ઇતિ ઘટાદેઃ પૂર્વોત્તરકાલસત્તા ન પ્રતીયતે । તદપ્રતીતિશ્ચ સંવેદનસ્ય કાલપરિચ્છિન્નતયા પ્રતીતેઃ । ઘટાદિવિ-ષયમેવ સંવેદનં સ્વયં કાલાનવચ્છિન્નં પ્રતીતં ચેત્; સંવેદનવિષયો ઘટાદિરપિ કાલાનવચ્છિન્નઃ પ્રતીયેતિ નિત્યઃ સ્યાત્ । નિત્યં ચેત્ સંવેદનં સ્વતઃ સિદ્ધં નિત્યમિત્યેવ પ્રતીયેત । ન ચ તથા પ્રતીયતે ।
એવમનુમાનાદિસંવિદોઽપિ કાલાનવચ્છિન્નાઃ પ્રતીતાશ્ચેત્, સ્વવિષયાનપિ કાલાનવચ્છિન્નાત્ પ્રકા-શયન્તીતિ તે ચ સર્વે કાલાનવચ્છિન્ના નિત્યા સ્યુઃ, સંવિદનુરૂપસ્વરૂપત્વાત્ વિષયાણામ્ ।
ન ચ નિર્વિષયા કાચિત્ સંવિદસ્તિ; અનુપલબ્ધેઃ । વિષયપ્રકાશનતયૈવોપલબ્ધેરેવ હિ સંવિદઃ સ્વયમ્પ્રકાશતા સમર્થિતા । સંવિદો વિષયપ્રકાશનતાસ્વભાવવિરહે સતિ સ્વયમ્પ્રકાશત્વાસિદ્ધેઃ અનુભૂતેરનુભવાન્તરાનનુભા-વ્યત્વાચ્ચ સંવિદસ્તુછજછતૈવ સ્યાત્ ।
ન ચ સ્વાપમદમૂર્ચ્છાદિષુ સર્વવિષયશૂન્યા કેવલૈવ સંવિત્પરિસ્ફુરતીતિ વાચ્યમ્; યોગ્યાનુપલબ્ધિપરા-હતત્વાત્ । તાસ્વપિ દશાસ્વનુભૂતિરનુભૂતા ચેત્, તસ્યાઃ પ્રબોધસમયેઽનુસન્ધાનં સ્યાત્; ન ચ તદસ્તિ ॥ નન્વ-નુભૂતસ્ય પદાર્થસ્ય સ્મરણનિયમો ન દૃષ્ટચરઃ; અતઃ સ્મરણાભાવઃ કથમનુભાવાભાવં સાધયેત્? ॥ ઉચ્યતે । નિખિલસંસ્કારતિરસ્કૃતિકરદેહવિગમાદિપ્રબલહેતુવિરહેપ્યસ્મરણનિયમોઽનુભાવાભાવમેવ સાધયતિ ।
ન કેવલમસ્મરણનિયમાદનુભવાભાવઃ; સુપ્તોત્થિતસ્ય ઇયન્તં કાલં ન કિઞ્ચિદહમજ્ઞાસિષમિતિ પ્રત્યવમર્શેનૈવ સિદ્ધેઃ । ન ચ સત્યપ્યનુભવે તદસ્મરણનિયમો વિષયાવચ્છેદવિરહાદહઙ્કારવિગમાદ્વેતિ શક્યતે વક્તુમ્; અર્થાન્તરાનનુભવસ્યાર્થાન્તરાભાવસ્ય ચાનુભૂતાર્થાન્તરાસ્મરણહેતુત્વાભાવાત્ । તાસ્વપિ દશાસ્વહમર્થો-ઽનુવર્તત ઇતિ ચ વક્ષ્યતે ।
નનુ-સ્વાપાદિદશાસ્વપિ સવિશેષોનુભાવોઽસ્તીતિ પૂર્વમુક્તમ્ ॥ સત્યમુક્તમ્ । સ ત્વાત્માનુભવઃ । સ ચ સંવિશેષ એવેતિ સ્થાપયિષ્યતે । ઇહ તુ સકલવિષયવિરહિણી નિરાશ્રયા ચ સંવિન્નિષિધ્યતે ॥ કેવલૈવ સંવિત્ આત્માનુભવ ઇતિ ચેત્, ન; સા ચ સાશ્રયેતિ હ્યુપપાદયિષ્યતે ।
અતઃ "અનુભૂતિઃ સતીસ્વયં સ્વપ્રાગભાવં ન સાધયતીતિ" પ્રાગભાવાસિદ્ધિર્ન શક્યતે વક્તુમ્ । અનુ-ભૂતેરનુભાવ્યત્વસમ્ભવોપપાદનેન અન્યતોઽપ્યસિદ્ધિનિર્રસ્તા । તસ્માન્ન પ્રાગભાવાદ્યસિદ્ધયા સંવિદોઽનુત્પત્તિરુપ-પત્તિમતી ॥
યદ્રપ્યસ્યા અનુત્પત્ત્યા વિકારાન્તરનિરસનમ્-તદપ્યનુપપન્નમ્; પ્રાગભાવે વ્યભિચારાત્ । તસ્ય હિ જન્માભાવેપિ વિનાશો દૃશ્યતે । ભાવેષ્વિતિ વિશેષણે તર્કકુશલતાવિષ્કૃતા ભવતિ । તથા ચ ભવદભિમતાઽ-વિદ્યા અનુત્પન્નૈવ વિવિધવિકારાસ્પદં તત્ત્વજ્ઞાનોદયાદન્તવતી ચેતિ તસ્યામનૈકાન્ત્યમ્ । તદ્વિકારાઃ સર્વે મિથ્યા-ભૂતા ઇતિ ચેત્, કિં ભવતઃ પરમાર્થભૂતોઽપ્યસ્તિ વિકારઃ, યેનૈતદ્વિશેષણમર્થવદ્ભવતિ । ન હ્યસાવભ્યુપગમ્યતે ॥
યદપિ-અનુભૂતિરજત્વાત્સ્વસ્મિન્ વિભાગં ન સહતે ઇતિ-તદપિ નોપપદ્યતે, અજસ્યૈવાત્મનો દેહેન્દ્રિયાદિભ્યો વિભક્તત્વાત્ । અનાદિત્વેન ચાભ્યુપગતાયા અવિદ્યાયા આત્મનો વ્યતિરેકસ્યાવશ્યાશ્રયણીયત્વાત્ ।
સ વિભાગો મિથ્યારૂપ ઇતિ ચેત્;-જન્મપ્રતિબદ્ધઃ પરમાર્થવિભાગઃ કિં ક્વચિદ્દૃષ્ટસ્ત્વયા?
અવિદ્યાયા આત્મનઃ પરમાર્થતો વિભાગાભાવે વસ્તુતો હ્યવિદ્યૈવ સ્યાદાત્મા ।
અબાધિતપ્રતિપત્તિસિદ્ધદૃશ્યભેદસમર્થનેન દર્શનભેદોઽપિ સમર્થિત એવ, છેદ્યભેદાત્ છેદનભેદવત્ ॥
યદપિ-નાસ્યા દૃશેર્દૃશિવરૂપાયા દૃશ્યઃ કશ્ચિદપિ ધર્મોઽસ્તિ; દૃશ્યત્વાદેવ તેષાં ન દૃશિધર્મત્વમ્-ઇતિ ચ । તદપિ સ્વાભ્યુપગતૈઃ પ્રમાણસિદ્ધૈર્નિત્યત્વસ્વયંપ્રકાશત્વાદિધર્મૈરુભયમનૈકાન્તિકમ્ । ન ચ તે સંવેદનમાત્રમ્, સ્વરૂપભેદાત્ । સ્વસત્તયૈવ સ્વાશ્રયં પ્રતિ કસ્યચિદ્વિષયસ્ય પ્રકાશનં હિ સંવેદનમ્ । સ્વયંપ્રકાશતા તુ સ્વસત્ત- યૈવ સ્વાશ્રયાય પ્રકાશમાનતા । પ્રકાશશ્ચ ચિદચિદશેષપદાર્થસાધારણં વ્યવહારાનુગુણ્યમ્ ॥ સર્વકાલવર્ત્તમાન-ત્વં હિ નિત્યત્વમ્ । એકત્વમેકસઙ્કયા વચ્છેદ ઇતિ ।
તેષાં જડત્વાદ્યભાવરૂપતાયામપિ તથાભૂતૈરપિ ચૈતન્યધર્મભૂતૈસ્તૈરનૈકાન્ત્યમપરિહાય્યર્મ્ । સંવિદિ તુ સ્વરૂપાતિરેકેણ જડત્વાદિપ્રત્યનીકત્વમિતિ અભાવરૂપો ભાવરૂપો વા ધર્મો નાભ્યુપેતશ્ચેત્; તત્તન્નિષેધોક્તયા કિમપિ નોક્તં ભવેત્ ।
અપિ ચ સંવિત્ સિદ્ધયતિ વા ન વા? સિધ્યતિ ચેત્, સધર્મતા સ્યાત્ । ન ચેત્, તુચ્છતા, ગગનકુ-સુમાદિવત્ । સિદ્ધિરેવ સંવિદિતિ ચેત્; કસ્ય કં પ્રતીતિ વક્તવ્યમ્; યદિ ન કસ્યચિત્કઞ્ચિત્પ્રતિ; સા તર્હિ ન સિદ્ધિઃ । સિદ્ધિર્હિ પુત્રત્વમિવ કસ્યચિત્ કઞ્ચિત્પ્રતિ ભવતિ । આત્મન ઇતિ ચેત્; કોઽયમાત્મા? નનુ સંવિ-દેવેત્યુક્તમ્ । સત્યમુક્તમ્; દુરુક્તં તુ તત્ । તથા
હિ-કસ્યચિત્ પુરુષસ્ય કિઞ્ચિદર્થજાતં પ્રતિ સિદ્ધિરૂપતયા તત્સમ્બન્ધિની સા સંવિત્ સ્વયં કથમિવાત્મભાવમનુભવેત્?
એતદુક્તં ભવતિ-અનુભૂતિરિતિ સ્વાશ્રયં પ્રતિ સ્વસદ્ભાવેનૈવ કસ્યચિદ્વસ્તુનો વ્યવહારાનુગુણ્યાપાદનસ્વભાવો જ્ઞાનાવગતિસંવિદાદ્યપરનામા સકર્મકોઽનુભવિતુરાત્મનો ધર્મવિશેષો ઘટમહં જાનામીમમર્થમવગચ્છામિ પટ- મહં સંવેહ્મીતિ સર્વેષામાત્મસાક્ષિકઃ પ્રસિદ્ધઃ । એતત્સ્વભાવતયા હિ તસ્યાઃ સ્વયમ્પ્રકાશતા ભવતાપ્યુપપાદિતા । અસ્ય સકર્મકસ્ય કર્તૃધર્મવિશેષસ્ય કર્મત્વવત્ કર્તૃત્વમપિ દુર્ઘટમિતિ ।
તથા હિ;-અસ્ય કર્તુઃ સ્થિરત્વં, કર્તૃધર્મસ્ય સંવેદનાખ્યસ્ય સુખદુઃખાદેરિવોત્પત્તિસ્થિતિનિરોધાશ્ચ પ્રત્યક્ષમીક્ષ્યન્તે । કર્તૃસ્થૈર્યં તાવત્-સ એવાયમર્થઃ પૂર્વં મયાનુભૂત ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્ । અહં જાનાપિ, અહમજ્ઞાસિષમ્, જ્ઞાતુરેવ મમેદાનીં જ્ઞાનં નષ્ટમિતિ ચ સંવિદુત્પત્ત્યાદયઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધા ઇતિ કુતસ્તદૈક્યમ્ । એવં ક્ષણભઙ્ગિન્યાઃ સંવિદ આત્મત્વાભ્યુપગમે, પૂર્વેદ્યુર્દૃષ્ટમપરેદ્યુરિદમહદર્શમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞા ચ ન ઘટતે ।
અન્યેનાનુભૂતસ્ય ન હ્યન્યેન પ્રત્યભિજ્ઞાનસમ્ભવઃ ।

કિઞ્ચ-અનુભૂતેરાત્મત્વાભ્યુપગમે તસ્યા નિત્યત્વેપિ પ્રતિસન્ધાનાસમ્ભવસ્તદવસ્થઃ । પ્રતિસન્ધાનં હિ પૂર્વાપરકાલસ્થાયિનમનુભધિવિતારમુપસ્થાપયતિ; નાનુભૂતિમાત્રમ્-અહમેવેદં પૂર્વમપ્યન્વભૂવમિતિ । ભવતો-ઽપ્યનુભૂતેર્ન હ્યનુભવિતૃત્વમિષ્ટમ્ । અનુભૂતિરનુભૂતિમાત્રમેવ । સંવિન્નામ કાચિન્નિરાશ્રયા નિર્વિષયા વા અત્ય-ન્તાનુપલબ્ધેર્ન સમ્ભવતીત્યુક્તમ્ । ઉભયાભ્યુપેતા સંવિદેવાત્મેત્યુપલબ્ધિપરાહતમ્ । અનુભૂતિમાત્રમેવ પરમાર્થ ઇતિ નિષ્કર્ષકહેત્વાભાસાશ્ચ નિરાકૃતાઃ ॥
નનુ ચ અહં જાનામીત્યસ્મત્પ્રત્યયે યોઽનિદમંશઃ પ્રકાશૈકરસશ્ચિત્પદાર્થ, સ આત્મા । તસ્મિન્ તદ્વ-લનિર્ભાસિતતયા યુષ્યદર્થલક્ષણઃ, અહં જાનામીતિ સિદ્ધયન્નહમર્થશ્ચિન્માત્રાતિરેકી યુષ્મદર્થ એવ ॥ નૈતદેવમ્; અહં જાનામીતિ ધર્મધર્મિતયા પ્રત્યક્ષપ્રતીતિવિરોધાદેવ ॥
કિઞ્ચ-"અહમર્થો ન ચેદાત્મા પ્રત્યક્ત્વં નાત્મનો ભવેત્ । અહમ્બુદ્ધયા પરાગર્થાત્ પ્રત્યગર્થો હિ ભિદ્યતે । નિરસ્તાખિલદુઃખોઽહમનન્તાનન્દભાક્ સ્વરાટ્ । ભવેયમિતિ મોક્ષાર્થી શ્રવણાદૌ પ્રવર્ત્તતે ॥ અહમર્થવિનાશશ્ચેન્મોક્ષ ઇત્યધ્યવસ્યતિ । અપસર્પેદસૌ મોક્ષકથાપ્રસ્તાવગન્ધતઃ ॥
મયિ નષ્ટેપિ મત્તોઽન્યા કાચિજ્જ્ઞપ્તિરવસ્થિતા । ઇતિ તત્પ્રાપ્તયે યત્નઃ કસ્યાપિ ન ભવિષ્યતિ ॥
સ્વસમ્બન્ધિતયા હ્યસ્યાઃ સત્તાવિજ્ઞાપ્તિતાદિ ચ । સ્વસમ્બન્ધવિયોગે તુ જ્ઞપ્તિરેવ ન સિદ્ધયતિ ॥
છેત્તુશ્છેદ્યસ્ય ચાભાવે છેદનાદેરસિદ્ધિવત્ । અતોઽહમર્થો જ્ઞાતૈવ પ્રત્યગાત્મેતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
"વિજ્ઞાતારમરે કેન", "જાનાત્યેવે"તિ ચ શ્રુતિઃ । "એતદ્યો વેત્તિ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ" ઇતિ ચ સ્મૃતિઃ ।
"નાત્મા શ્રુતે"રિત્યારભ્ય સૂત્રકારોઽપિ વક્ષ્યતિ । "જ્ઞોઽત એવેત્યતો નાત્મા જ્ઞપ્તિમાત્રમિતિ સ્થિતમ્" ॥
અહંપ્રત્યયસિદ્ધો હ્યસ્મદર્થઃ, યુષ્મત્પ્રત્યયવિષયો યુષ્મદર્થઃ । તત્ર, અહં જાનામીતિ સિદ્ધૌ જ્ઞાતા યુષ્મ-દર્થ ઇતિ વચનમ્, જનની મે વન્ધ્યેતિવદ્વયાહતાર્થઞ્ચ । ન ચાસૌ જ્ઞાતા અહમર્થો અન્યાધીનપ્રકાશઃ; સ્વયમ્પ્ર-કાશત્વાત્ । ચૈતન્યસ્વભાવતા હિ સ્વયમ્પ્રકાશતા । યઃ પ્રકાશસ્વભાવઃ સોઽનન્યાધીનપ્રકાશઃ દીપવત્ ।
નહિ દીપાદેઃ સ્વ પ્રભાવલનિર્ભાસિતત્વેન અપ્રકાશત્વં અન્યાધીનપ્રકાશત્વં ચ ॥ કિં તર્હિ ॥ દીપઃ પ્રકા-શ સ્વભાવઃ સ્વયમેવ પ્રકાશતે; અન્યાનપિ પ્રકાશયતિ સ્વપ્રભયા ॥
એતદુક્તં ભવતિ-યથૈકમેવ તેજોદ્રવ્યં પ્રભાપ્રભાવદ્રૂપેણાવતિષ્ઠતે-
યદ્યપિ પ્રભા પ્રભાવદ્દ્રવ્યગુણભૂતા, તથાપિ તેજોદ્રવ્યમેવ, ન શૌકલ્યાદિવદ્ગુણઃ; સ્વાશ્રયાદન્યત્રાપિ વર્ત્તમાનત્વાત્ રૂપવત્ત્વાચ્ચ શૌક્લયાદિવૈધર્મ્યાત્, પ્રકાશવત્ત્વાચ્ચ તેજોદ્રવ્યભેવ; નાર્થાન્તરમ્ । પ્રકાશવત્ત્વઞ્ચ સ્વસ્વરૂપસ્યાન્યેષાઞ્ચ પ્રકાશકત્વાત્ । અસ્યાસ્તુ ગુણત્વવ્યવહારો નિત્યતદાશ્રયત્વતચ્છેષત્વનિબન્ધનઃ ।
ન ચાશ્રયાવયવા એવ વિશીર્ણાઃ પ્રચરન્તઃ પ્રભેત્યુચ્યન્તે, મણિદ્યુમણિપ્રભૃતીનાં વિનાશપ્રસઙ્ગાત્ ॥
દીર્પઽપ્યવયવિપ્રતિપત્તિઃ કદાચિદપિ ન સ્યાત્ । ન હિ વિશરણસ્વભાવ એવ દીપાઃ ચતુરઙ્ગુલમાત્રં નિયમેન પિણ્ડીભૂતા ઊદ્ધ્વમુદ્ગમ્ય તતઃ પઞ્ચાત્ યુગપદેવ તિર્યગૂદ્ર્ધ્વમધશ્ચૈકરૂપા વિશીર્ણાઃ પ્રચરન્તીતિ શક્યં વક્તુમ્ । અતઃ સપ્રભાકા એવ દીપાઃ પ્રતિક્ષણમુત્પન્ના વિનશ્યન્તીતિ, પુષ્કલકારણક્રમોપનિપાતાત્ તદ્વિનાશે વિનાશચ્ચાવગમ્યતે । પ્રભાયાસ્સ્વાશ્રયસમીપે પ્રકાશાધિક્યમૌષ્ણ્યાધિક્યમિત્યાદિ ઉપલબ્ધિવ્યવસ્થાપ્યમ્, અગ્ન્યાદીનામૌષ્ણ્યાદિવત્-એવમાત્મા ચિદ્રૂપ એવ ચૈતન્યગુણક ઇતિ । ચિદ્રૂપતા હિ સ્વયમ્પ્રકાશતા ॥
તથા હિ શ્રુતયઃ "સ યથા સૈન્ધવઘનોઽનન્તરોઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નો રસઘનઃ એવ એવં વા અરેઽયમાત્માઽન-ન્તરોઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનધન એવ", "વિજ્ઞાનધન એવ", "અત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિર્ભવતિ", ન (હિ)વિજ્ઞા-તુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે", "અથ યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્મા", "કતમ આત્મેતિ । યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ", "એષ હિ દ્રષ્ટા શ્રોતા રસયિતા ઘ્રાતા મન્તા બોદ્ધા કર્ત્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ", "વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્", "જાનાત્યેવાયં પુરુષઃ", "ન પશ્યો મૃત્યું પશ્યતિ ન રોગં નોત દુઃખતામ્", "સ ઉત્તમઃ પુરુષઃ...નોપજનં સ્મરન્નિદં શરીરમ્", "એવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમા ષોડશ કલાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષં પ્રાપ્યાસ્તં ગચ્છન્તિ", "તસ્માદ્વા એતસ્માન્મનોમયાત્ અન્યોઽન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયઃ", ઇત્યાદ્યાઃ । વક્ષ્યતિ
ચ, "જ્ઞોઽત એવ" ઇતિ । અતઃ સ્વયમ્પ્રકાશોઽયમાત્મા જ્ઞાતૈવ; ન પ્રકાશમાત્રમ્ । પ્રકાશત્વાદેવ કસ્યચિદેવ ભવેત્ પ્રકાશઃ દીપાદિપ્રકાશવત્ । તસ્માત્ નાત્મા ભવિતુમર્હતિ સંવિત્ । સંવિદનુભૂતિજ્ઞાનાદિશબ્દાઃ સમ્બન્ધિ-શબ્દા ઇતિ ચ શબ્દાર્થવિદઃ । ન હિ લોકવેદયોઃ જાના(તી)ત્યાદેરકર્મકસ્યાકર્તૃકસ્ય ચ પ્રયોગો દૃષ્ટચરઃ ॥ યચ્ચોક્તમ્-અજડત્વાત્ સંવિદેવાત્મેતિ-તત્રેદં પ્રષ્ટવ્યમ્ । અજડત્વમિતિ કિમભિપ્રેતમ્ ॥ સ્વસત્તાપ્રયુક્તપ્રકાશ-ત્વમિતિ ચેત્-તથાસતિ દીપાદિષુ અનૈકાન્ત્યમ્ । સંવિદતિરિક્તપ્રકાશધર્માનભ્યુપગમેનાસિદ્ધિર્વિરોધશ્ચ । અવ્ય-ભિચરિતપ્રકાશસત્તાકત્વમપિ સુખાદિષુ વ્યભિચારાન્નિરસ્તમ્ । યદ્યુચ્યેત-સુખાદિરવ્યભિચરિતપ્રકાશોઽપિ અન્યસ્મૈ પ્રકાશમાનતયા ઘટાદિવત્ જડત્વેન અનાત્મ ઇતિ-જ્ઞાનં વા કિં સ્વસ્મૈ પ્રકાશતે? તદપિ હ્યન્યસ્યૈવા-હમર્થસ્ય જ્ઞાતુસ્વભાસતે, અહં સુખીતિવત્ જાનામ્યહમિતિ । અતઃ સ્વસ્મૈપ્રકાશમાનત્વરૂપમ્ જડત્વં સંવિદિ અસિદ્ધમ્ । તસ્માત્ સ્વાત્માનં પ્રતિ સ્વસત્તયૈવ સિધ્યન્ અજડોઽહમર્થ એવાત્મા । જ્ઞાનસ્યાપિ પ્રકાશતા તત્સંબ-ન્ધાયત્તા । તત્કૃતમેવ હિ જ્ઞાનસ્ય સુખાદેરિવ સ્વાશ્રયં ચેતનં પ્રતિ પ્રકટત્વમ્, ઇતરં પ્રતિ અપ્રકટત્વઞ્ચ । અતો ન જ્ઞપ્તિમાત્રમાત્મા, અપિ તુ જ્ઞાતૈવાહમર્થઃ । અથ યદુક્તમનુભૂતિઃ પરમાર્થતો નિર્વિષયા નિરાશ્રયા ચ સતી ભ્રા-ન્ત્યા જ્ઞાતૃતયાઽવભાસતે રજત તયેવ શુક્તિ ર્નિરધિષ્ઠાનભ્રમાનુપપત્તેરિતિ । તદયુક્તમ્; તથાસત્યનુભવસામાના-ધિકરણ્યેનાનુભવિતાઽહમર્થઃ પ્રતીયેત, અનુભૂતિરહમિતિ પુરોઽવસ્થિતભાસ્વરદ્રવ્યાકારતયા રજતાદિરિવ । અત્ર તુ પૃથગવભાસમાનૈવેય-મનુભૂતિરર્થાન્તરમહમર્થં વિશિનષ્ટિ, દણ્ડ ઇવ દેવદત્તમ્, તથા હિ અનુભવામ્યહ-મિતિ પ્રતીતિઃ, તદેવમસ્મદ-ર્થમનુભૂતિવિશિષ્ટં પ્રકાશયન્નનુભવામ્યહમિતિ પ્રત્યયો દણ્ડમાત્રે દણ્ડી દેવદત્ત ઇતિ પ્રત્યયવદ્વિશેષણભૂતા-નુભૂતિમાત્રાવલમ્બનઃ કથમિવ પ્રતિજ્ઞાયેત? ॥
યદપ્યુક્તમ્-સ્થૂલોહમિત્યાદિદેહાત્માભિમાનવત એવ જ્ઞાતૃત્વપ્રતિભાસનાત્ જ્ઞાતૃત્વમપિ મિથ્યેતિતદ-યુક્તમ્; આત્મતયા અભિમતાયા અનુભૂતેરપિ મિથ્યાત્વં સ્યાત્; તદ્વત એવ પ્રતીતેઃ ॥ સકલેતરોપમર્દિતત્વજ્ઞાના-બાધિતત્વેનાનુભૂતેર્ન મિથ્યાત્વમિતિ ચેત્-હન્તૈવંસતિ તદબાધાદેવ જ્ઞાતૃત્વમપિ ન મિથ્યા ॥

યદપ્યુક્તમ્-અવિક્રિયસ્યાત્મનો જ્ઞાનક્રિયાકર્તૃત્વરૂપં જ્ઞાતૃત્વં ન સમ્ભવતિ । અતો જ્ઞાતૃત્વં વિક્રિયા-ત્મકં જડં વિકારાસ્પદાવ્યક્તપરિણામાહઙ્કારગ્રન્થિસ્થમ્ ઇતિ ન જ્ઞાતૃત્વમાત્મનઃ; અપિ અન્તઃકરણરૂપસ્યાહ-ઙ્કારસ્ય । કર્ત્તૃત્વાદિર્હિ રૂપાદિવત્ દૃશ્યધર્મઃ । કર્તૃત્વેઽહમ્પ્રત્યયગોચરત્વે ચ આત્મનોભ્યુપગમ્યમાને દેહસ્યે-વાનાત્મત્વપરાકત્વાજડત્વાદિપ્રસઙ્ગશ્ચેતિ-નૈતદુપપદ્યતે; દેહસ્યેવાચેતનત્વ-પ્રકૃતિપરિણામત્વ-દૃશ્યત્વ-પરાક- ત્વ-પરાર્થત્વાદિયોગાત્ અન્તઃકરણરૂપસ્યાહઙ્કારસ્ય; ચેતનાસાધારણસ્વભાવત્વાચ્ચ જ્ઞાતૃત્વસ્ય । એતદુક્તં ભવતિ-યથા દેહાદિઃ દૃશ્યત્વપરાકત્વાદિહેતુભિઃ તત્પ્રત્યનીકદ્રષ્ટ્ટત્વપ્રત્યકત્વાદેર્વિવિચ્યતે, એવમન્તઃકરણરૂપા-હઙ્કારોપિ તદ્દ્રવ્યત્વાદેવ તૈરેવ હેતુભિઃ તસ્માદ્વિવિચ્યત ઇતિ ।
અતો વિરોધાદેવન જ્ઞાતૃત્વમહઙ્કારસ્ય, દૃશિત્વવત્-યથા દૃશિત્વં તત્કર્મણોઽહઙ્કારસ્ય નાભ્યુપગમ્યતે, તથા જ્ઞાતૃત્વમપિ ન તત્કર્મણોઽભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
ન ચ જ્ઞાતૃત્વં વિક્રિયાત્મકમ્ । જ્ઞાતૃત્વં હિ જ્ઞાનગુણાશ્રયત્વમ્ । જ્ઞાનઞ્ચાસ્ય નિત્યસ્ય સ્વાભાવિકધર્મ-ત્વેન નિત્યમ્ । નિત્યત્વઞ્ચઽત્મનાઃ, નાત્મા શ્રુતેઃ" ઇત્યાદિષુ વક્ષ્યતિ । "જ્ઞોઽત એવ" ઇત્યત્ર જ્ઞ ઇતિ વ્યપદેશેન જ્ઞાનાશ્રયત્વઞ્ચ સ્વાભાવિકમિતિ વક્ષ્યતિ । અસ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યૈવ, મણિપ્રભૃતીનાં પ્રભાશ્રયત્વમિવ, જ્ઞાના-શ્રયત્વમપ્યવિરુદ્ધમિત્યુક્તમ્ । સ્વયમપરિચ્છિન્નમેવ જ્ઞાનં સઙ્કોચવિકાસાર્હમિત્યુપપાદયિષ્યામઃ । અતઃ ક્ષેત્ર-જ્ઞાવસ્થાયાં કર્મણા સઙ્કુચિતસ્વરૂપં તત્તત્કર્માનુગુણતરતમભાવેન (તારતભ્યેન?) વર્તતે । તચ્ચેન્દ્રિયદ્વારેણ
વ્યવસ્થિતમ્ । તમિમમિન્દ્રિયદ્વારા જ્ઞાનપ્રસરમપેક્ષ્ય ઉદયાસ્તમયવ્યપદેશઃ પ્રવર્ત્તતે । જ્ઞાનપ્રસરે તુ કર્તૃત્વમ- સ્ત્યેવ । તચ્ચ ન
સ્વાભાવિકમ્; અપિ તુ કર્મકૃતમ્ ઇત્યવિક્રિયસ્વરૂપ એવાત્મા । એવંરૂપવિક્રિયાત્મકં જ્ઞાતૃત્વં જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યાત્મન એવેતિ ન કદાચિદપિ જડસ્યાહઙ્ગારસ્ય જ્ઞાતૃત્વસમ્ભવઃ ॥
જડસ્વરૂપસ્યાપ્યહઙ્કારસ્ય ચિતસન્નિધાનેન તચ્છાયાપત્ત્યા તત્સમ્ભવ ઇતિ ચેત્-કેયં ચિચ્છાયાપત્તિઃ? કિમહઙ્કારચ્છાયાપત્તિઃ સંવિદઃ, ઉત સંવિચ્છાયાપત્તિરહઙ્કારસ્ય । ન તાવત્ સંવિદઃ; સંવિદિ જ્ઞાતૃત્વા નભ્યુપગ-માત્ । નાપ્યહઙ્કારસ્ય; ઉક્તરીત્યા તસ્ય જડસ્ય જ્ઞાતૃત્વાયોગાત્ । દ્વયોરપ્યચાક્ષુષત્વાચ્ચ । ન હ્ય ચાક્ષુષાણાં છાયા દૃષ્ટા ।
અથ અગ્સિમ્પર્કાત અયઃપિણ્ડૌષ્ણ્યવત્ ચિત્સમ્પર્કાત્ જ્ઞાતૃત્વોપલબ્ધિરિતિ ॥ નૈતત્ । સંવિદિ વા-સ્તવ(વસ્તુતો)જ્ઞાતૃત્વાનભ્યુપગમાદેવ ન તત્સંપર્કાદહઙ્કારે જ્ઞાતૃત્વં તદુપલબ્ધિર્વા । અહઙ્કારસ્યત્વચેતનસ્ય જ્ઞાતૃત્વાસમ્ભવાદેવ સુતરાં ન તત્સમ્પર્કાત્સંવિદિ જ્ઞાતૃત્વં તદુપલબ્ધિર્વા ॥
યદપ્યુક્તમ્-ઉભયત્ર ન વસ્તુતો જ્ઞાતૃત્વમસ્તિ;
અહઙ્કારસ્તુ અનુભૂતેરભિવ્યઞ્જકઃ સ્વાત્મસ્થામેવાનુભૂતિમભિવ્યનક્તિ, આદર્શાદિવત્ ઇતિ । તદયુક્તમ્; આત્મનઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષો જડસ્વરૂપાહઙ્કારાભિવ્યઙ્ગયત્વાયોગાત્ । તદુક્તમ્-
"શાન્તાઙ્ગાર ઇવાદિત્યમહઙ્કારો જડાત્મકઃ । સ્વયંજ્યોતિષમાત્માનં વ્યનક્તીતિ ન યુક્તિમત્ "
ઇતિ । સ્વયમ્પ્રકાશાનુભવાધીનસિદ્ધયો હિ સર્વે પદાર્થાઃ । તત્ર તદાયત્તપ્રકાશોઽચિત્ અહઙ્કારઃ અનુદિતાન-સ્તમિતસ્વરૂપપ્રકાશમશેષાર્થસિદ્ધિહેતુભૂતમનુભવમભિવ્યનક્તીતિ આત્મવિદઃ પરિહસન્તિ ॥ કિઞ્ચ અહઙ્કા-રાનુભવયોઃ સ્વભાવવિરોધાત્ અનુભૂતેરનનુભૂતિત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન વ્યઙ્ક્તૃવ્યઙ્ઘય ભાવઃ । યથોક્તમ્-
"વ્યઙ્ક્તૃવ્યઙ્ગયત્વમન્યોન્યં ન ચ સ્યાત્પ્રાતિકૂલ્યતઃ ।
વ્યઙ્ગયત્વેઽનનુભૂતિત્વમાત્મનિ સ્યાદ્યથા ઘટે ॥" ઇતિ ।
ન ચ રવિકરનિકરાણાં સ્વાભિવ્યઙ્ગયકરતલાભિવ્યઙ્ગયત્વવત્ સંવિદભિવ્યઙ્ગયાહઙ્કારાભિવ્યઙ્ગયત્વં સંવિદઃ સાધીયઃ; તત્રાપિ રવિકરનિકરાણાં કરતલાભિવ્યઙ્ગયત્વાભાવાત્ । કરતલપ્રતિહતગતયો હિ રશ્મયો બહુલાઃ સ્વયમેવ સ્ફુટતરમુપલભ્યન્ત ઇતિ તદ્વાહુલ્યમાત્રહેતુત્વાત્ કરતલસ્ય નાભિવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
કિઞ્ચ-અસ્ય સંવિત્સ્વરૂપસ્યાત્મનોઽહઙ્કાર (રાદિ)નિર્વર્ત્યા અભિવ્યક્તિઃ કિંરૂપા । ન તાવત્ ઉત્પત્તિઃ, સ્વતસ્સિદ્ધતયા અનન્યોત્પાદ્યત્વાભ્યુપગમાત્ । નાપિ તત્પ્રકાશનમ્; તસ્યા અનુભવાન્તરાનનુભાવ્યત્વાત્ ।
તત એવ ચ ન તદનુભવસાધનાનુગ્રહઃ । સ હિ દ્વિધા જ્ઞેયસ્યેન્દ્રિયસમ્બન્ધહેતુત્વેન વા-યથા જાતિનિજ-મુખાદિગ્રહણે વ્યક્તિ-દર્પણાદીનાં નયનાદીન્દ્રિયસમ્બન્ધહેતુત્વેન । બોદ્ધૃગતકલ્મષાપનયેન વા-યથા પરતત્ત્વા-વબોધનસાધનસ્ય શાસ્ત્રસ્ય શમદમાદિના । યથોક્તમ્-"કરણાનામભૂમિત્વાત્ ન તત્સમ્બન્ધહેતુતા..." ઇતિ ॥
કિઞ્ચ-અનુભૂતેરનુભાવ્યત્વાભ્યુપગમેઽપિ અહમર્થેન ન તદનુભવસાધનાનુગ્રહઃ સુવચઃ । સ હ્યનુભાવ્યા-નુભવોત્પત્તિ-પ્રતિબન્ધ(ક)નિરસનેન ભવેત્-યથા રૂપાદિગ્રહણોત્પત્તિનિરોધિસન્તમસનિરસનેન ચક્ષુષો દીપા-દિના । ન ચેહ તથાવિધં નિરસનીયં સંભાવ્યતે । ન તાવત્ સંવિદાઽઽત્મગતં તજ્જ્ઞાનોત્પત્તિનિરોધિ કિઞ્ચિદપ્ય-હઙ્કારાપનેયમસ્તિ । અસ્તિ હ્યજ્ઞાનમિતિ ચેત્-ન, અજ્ઞાનસ્યાહઙ્કારાપનોદ્યત્વાનુભ્યુપગમાત્ । જ્ઞાનમેવ હ્યજ્ઞા- નસ્ય નિવર્ત્તકમ્ । ન ચ સંવિદાશ્રયત્વમજ્ઞાનસ્ય સંભવતિ; જ્ઞાનસમાનાશ્રયત્વાત્ તત્સમાનવિષયત્વાચ્ચ । જ્ઞાતૃભાવવિષયભાવવિરહિતે જ્ઞાનમાત્રે સાક્ષિણિ નાજ્ઞાનં ભવિતુમર્હતિ । યથા જ્ઞાનાશ્રયત્વપ્રસક્તિશૂન્યત્વેન
ઘટાદેર્નાજ્ઞાનાશ્રયત્વમ્, તથા જ્ઞાનમાત્રેઽપિ જ્ઞાનાશ્રયત્વાભાવેન નાજ્ઞાનાશ્રયત્વં સ્યાત્ ।
સંવિદોઽજ્ઞાનાશ્રયત્વાભ્યુપગમેઽપિ આત્મતયાઽભ્યુપગતાયાઃ તસ્યા જ્ઞાનવિષયત્વાભાવેન જ્ઞાનેન ન તદ્ગતાજ્ઞાનનિવૃત્તિઃ । જ્ઞાને હિ સ્વવિષય એવાજ્ઞાનં નિર્વતયતિ, યથા રજ્જ્વાદૌ । અતો ન કેનાપિ કદાચિત્ સંવિદાશ્રયમજ્ઞાનમુચ્છિદ્યેત । અસ્ય ચ સદસદનિર્વચનીયસ્યાજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપમેવ દુર્નિરૂપમિત્યુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યતે । જ્ઞાનપ્રાગભાવરૂપસ્ય ચાજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનોત્પત્તિવિરોધિત્વાભાવેન ન તન્નિરસનેન તજ્જ્ઞાનસાધનાનુગ્રહઃ ॥
અતો ન કેનાપિ પ્રકારેણાહઙ્કારેણાનુભૂતેરભિવ્યક્તિઃ ॥
ન ચ સ્વાશ્રયતયાભિવ્યઙ્ગયાભિવ્યઞ્જનમભિવ્યઞ્જકાનાં સ્વભાવઃ; પ્રદીપાદિષ્વદર્શનાત્ । યથાવસ્થિ-તપદાર્થપ્રતીત્યનુગુણસ્વાભાવ્યાચ્ચ જ્ઞાનતત્સાધનયોરનુગ્રાહકસ્ય ચ । તચ્ચ સ્વતઃપ્રમાણ્યન્યાયસિદ્ધમ્ । ન ચ દર્પણાદિ ર્મુખાદેરભિવ્યઞ્જકઃ; અપિ તુ ચાક્ષુષતેજઃપ્રતિફલનરૂપદોષહેતુઃ । તદ્દોષકૃતશ્ચ તત્રાન્યથાવભાસઃ ।
અભિવ્યઞ્જકસ્ત્વાલોકાદિરેવ । ન ચેહ તથાઽહઙ્કારેણ સંવિદિ સ્વપ્રકાશાયાં તાદૃશદોષાપાદનં સમ્ભવતિ । વ્ય-ક્તેસ્તુ જાતિરાકાર ઇતિ તદાશ્રયતયા પ્રતીતિઃ; ન તુ વ્યક્તિવ્યઙ્ગયત્વાત્ । અતોઽન્તઃકરણભૂતાહઙ્કારસ્થતયા સંવિદુપલબ્ધેર્વસ્તુતો દોષતો વા ન કિઞ્ચિદિહ કારણમિતિ નાહઙ્કારસ્ય જ્ઞાતૃત્વં તથોપલબ્ધિર્વા । તસ્માત્સ્વત એવ જ્ઞાતૃતયા સિદ્ધયન્નહમર્થ એવ પ્રત્યગાત્મા । ન જ્ઞપ્તિમાત્રમ્ । અહમ્ભાવવિગમે તુ જ્ઞપ્તેરપિ ન પ્રત્યકત્વસિદ્ધિ-રિત્યુક્તમ્ ॥
તમોગુણાભિભવાત્પરાગર્થાનુભવાભાવાચ્ચાહમર્થસ્ય વિવિક્તસ્ફુટપ્રતિભાસાભાવેઽપિ આપ્રબોધાત્ અહ-મિત્યેકાકારેણાઽઽત્મનઃ સ્ફુરણાત્ સુષુપ્તાવપિ નાહમ્ભાવવિગમઃ । ભવદભિમતાયા અનુભૂતેરપિ તથૈવ પ્રથેતિ વક્તવ્યમ્ । ન હિ સુપ્તોત્થિતઃ કશ્ચિત્ અહમ્ભાવવિયુક્તાર્થાન્તરપ્રત્યનીકાકારા જ્ઞપ્તિરહમજ્ઞાનસાક્ષિતયાઽવતિષ્ઠે ઇત્યેવંવિધાં સ્વાપસમકાલામનુભૂતિં પરામૃશતિ । એવં હિ સુપ્તોત્થિતસ્ય પરામર્શઃ, સુખમહમસ્વાપ્સમિતિ । અને-નૈવ(અનેન) પ્રત્યવમર્શેન તદાનીમપ્યહમર્થસ્યૈવાઽઽત્મનઃ સુખિત્વં જ્ઞાતૃત્વઞ્ચ જ્ઞાયતે ।

ન ચ વાચ્યમ્-યથેદાનીં સુખં ભવતિ તથા તદાનીમસ્વાપ્યમિત્યેષા પ્રતિપત્તિરિતિ-અતદ્રૂપત્વાત્ પ્રતિ-પત્તેઃ । ન ચાહમર્થસ્યાત્મનોઽસ્થિરત્વેન તદાનીમહમર્થસ્ય સુખિત્વાનુસન્ધાનાનુપપત્તિઃ; યતઃ સુષુપ્તિદશાયાઃ । પ્રાગનુભૂતં વસ્તુ સુપ્તોત્થિતઃ, "મયેદં કૃતમ્, મયેદમનુભૂતમ્, અહમેતદ(વમ)વોચમિતિ પરામૃશતિ ॥
"એતાવન્તં કાલં ન કિઞ્ચિદહમજ્ઞાસિષમિતિ ચ પરામૃશતીતિ ચેત્-તતઃ કિમ્ ॥ ન કિઞ્ચિદિતિ કૃન્સ્ન-પ્રતિષેધ ઇતિ ચેત્-ન; નાહમવેદિષમિતિ વેદિતુરહમર્થસ્યૈવાનુવૃત્તેઃ । વેદ્યવિષયો હિ સ પ્રતિષેધઃ । ન કિઞ્ચિ- દિતિ નિષેધસ્ય કૃત્સ્નવિષયત્વે ભવદભિમતાનુભૂતિરપિ પ્રતિષિદ્ધા સ્યાત્ । સુષુપ્તિસમયે તુ અનુસન્ધીયમાન-મહમર્થમાત્માનં જ્ઞાતારમ્ અહમિતિ પરામૃશ્ય, ન કિઞ્ચિદવેદિષમિતિ વેદને તસ્ય પ્રતિષિધ્યમાને તસ્મિન્ કાલે નિષિદ્ધયમાનાયા વિત્તેઃ સિદ્ધિમ્ અનુવર્ત્તમાનસ્ય જ્ઞાતુરહમર્થસ્ય ચાસિદ્ધિમનેનૈવ, "ન કિઞ્ચિદહમવેદિષમ્" ઇતિ પરામર્શેન સાધયંસ્તમિમમર્થં દેવાનામેવ સાધયતુ ॥
મામપ્યહં ન જ્ઞાતાવાનિત્યહમર્થસ્યાપિ તદાનીમનનુસન્ધાનં પ્રતીયત ઇતિ ચેત્-સ્વાનુભવસ્વવચનયો-ર્વિરોધમપિ ન જાનન્તિ ભવન્તઃ । અહં માં ન જ્ઞાતવાનિતિ હ્યનુભવવચને । મામિતિ કિં નિષિદ્ધયત ઇતિ ચેત્-સાધુ પૃષ્ટં ભવતા । તદુચ્યતે । અહમર્થસ્ય જ્ઞાતુરનુવૃત્તેઃ ન સ્વરૂપં નિષિધ્યતેઃ અપિ તુ પ્રબોધસમયેઽનુસન્ધીય-માન(નાઽ?)સ્યાહમર્થસ્ય વર્ણાશ્રમાદિવિશિષ્ટતા । અહં માં ન જ્ઞાતવાનિત્યુક્તે વિષયો વિવેચનીયઃ । જાગરિ-તાવસ્થાનુસંહિત જાત્યાદિવિશિષ્ટોઽસ્મદર્થો મામિત્યંશસ્ય વિષયઃ । સ્વાપ્યયાવસ્થાપ્રસિદ્ધાવિશદસ્વાનુભવૈક-
તાનશ્ચાહમર્થોઽહમિત્યંશસ્ય વિષયઃ । અત્ર સુપ્તોઽહમીદૃશો અહમિતિ ચ મામપિ ન જ્ઞાતવાનહમિત્યેવ સ્વલ્વનુ-ભવપ્રકારઃ ॥
કિઞ્ચ-સુષુપ્તાવાત્મા અજ્ઞાનસાક્ષિત્વેનાઽસ્ત ઇતિ હિ ભવદીયા પ્રક્રિયા । સાક્ષિત્વઞ્ચ સાક્ષાજ્જ્ઞાતૃત્વ- મેવ ન હ્યજાનતઃ સાક્ષિત્વમ્ । જ્ઞાતૈવ હિ લોકવેદયોઃ સાક્ષીતિ વ્યપદિશ્યતે; ન જ્ઞાનમાત્રમ્ । સ્મરતિ ચ ભગ- વાન્ પાણિનિઃ "સાક્ષાદ્દ્રષ્ટરિ સંજ્ઞાયામ્" ઇતિ સાક્ષાજ્જ્ઞાતર્યેવ સાક્ષિશબ્દમ્ । સ ચાયં સાક્ષી જાનામીતિ પ્રતીય-માનોઽસ્મદર્થ એવેતિ કુતસ્તદાનીમહમર્થોન પ્રતીયેત । આત્મને સ્વયમવભાસમાનોઽહમિત્યેવાવભાસત ઇતિ સ્વાપાદ્યવસ્થાસ્વપિ આત્મા પ્રકાશમાનઃ અહમિત્યેવાવભાસત ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
યત્તુ-મોક્ષદશાયામહમર્થો નાનુવર્ત્તતે-ઇતિ; તદપેશલમ્ । તથાસત્યાત્મનાશ એવાપવર્ગઃ પ્રકારાન્ત- રેણ પ્રતિજ્ઞાતઃ સ્યાત્ । ન ચાહમર્થો ધર્મમાત્રમ્; યેન તદ્વિગમેઽપ્યવિદ્યાનિવૃત્તવિવ સ્વરૂપમવતિષ્ઠેત । પ્રત્યુત સ્વરૂપમેવાહમર્થ આત્મનઃ । જ્ઞાનં તુ તસ્ય ધર્મઃ, "અહં જાનામિ જ્ઞાનં મે જાતમ્" ઇતિ ચાહમર્થધર્મતયા જ્ઞાન-પ્રતીતેરેવ ॥
અપિ ચ યઃ પરમાર્થતો ભ્રાન્ત્યા વા આધ્યાત્મિકાદિદુઃખૈર્દુઃખિતયા સ્વાત્માનમનુસન્ધત્તે "અહં દુઃખી" ઇતિ, "સર્વમેતદ્દુઃખજાતમપુનર્ભવમપોહ્ય કથમહમનાકુલઃ સ્વસ્થો ભવેયમ્" ઇત્યુત્પન્નમોક્ષરાગઃ સ એવ તત્સા-ધને પ્રવર્ત્તતે । સ સાધનાનુષ્ઠાનેન યદ્યહમેવ ન ભવિષ્યામીત્યવગચ્છેત્, અપસર્પેદેવાસૌ મોક્ષકથાપ્રસ્તાવાત્ । તત-શ્ચાધિકારિવિરહાદેવ સર્વં મોક્ષ શાસ્ત્રમ્ પ્રમાણં સ્યાત્ ॥ અહમુપલક્ષિતં પ્રકાશમાત્રમપવર્ગે અવતિષ્ઠત ઇતિ ચેત્-કિમનેન? મયિ નષ્ટેઽપિ કિમપિ પ્રકાશમાત્રમપવર્ગેઽવતિષ્ઠત ઇતિ મત્વા ન હિ કશ્ચિદુદ્ધિપૂર્વકારી પ્રયતતે । અતો-ઽહમર્થસ્યૈવ જ્ઞાતૃતયા સિદ્ધિયતઃ પ્રત્યગાત્મત્વમ્ ।
સ ચ પ્રત્યગાત્મા મુક્તાવપ્યહમિત્યેવ પ્રકાશતે સ્વસ્મૈ પ્રકાશમાનત્વાત્ । યો યઃ સ્વસ્મૈ પ્રકાશતે સ સર્વઃ અહમિત્યેવ પ્રકાશતે; યથા તથાઽવભાવમાનત્વેનોભયવાદિસંમતઃ સંસાર્યાત્મા । યઃ પુનરહમિતિ ન ચકા-સ્તિ નાસૌ સ્વસ્મૈ પ્રકાશતે, યથા ઘટાદિઃ । સ્વસ્મૈ પ્રકાશતે ચાયં મુક્તાત્મા । સ તસ્માદહમિત્યેવ પ્રકાશતે ॥
ન ચાહમિતિ પ્રકાશમાનત્વેન તસ્યાજ્ઞત્વસંસારિત્વાદિપ્રસઙ્ગઃ । મોક્ષવિરોધાતઃ અજ્ઞત્વાદ્યહેતુત્વાચ્ચા-હમ્પ્રત્યયસ્ય । અજ્ઞાનં નામ સ્વરૂપાજ્ઞાનમન્યથાજ્ઞાનં વિપરીતજ્ઞાનં વા । અહમિત્યેવાત્મનસ્સ્વરૂપમિતિ સ્વ-રૂપજ્ઞાનરૂપોઽહમ્પ્રત્યયો નાજ્ઞત્વમાપાદયતિ; કુતઃ સંસારિત્વમ્, અપિ તુ તદ્વિરોધિત્વાન્નાશયત્યેવ ॥
બ્રહ્યાત્મભાવાપરોક્ષ્યનિર્દ્ધૂતનિરવશેષાવિદ્યાનામપિ વામદેવાદીનામહમિત્યેવાત્માનુભવદર્શનાચ્ચ । શ્રૂયતે હિ-"તદ્ધૈતત્ પશ્યન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે અહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચેતિ", "અહમેકઃ પ્રથમમાસં વર્તામિ ચ ભવિષ્યામિ ચ" ઇત્યાદિ । સકલેતરાજ્ઞાનવિરોધિનઃ સચ્છબ્દપ્રત્યયમાત્રભાજઃ પરસ્ય બ્રહ્મણો વ્યવહારોઽપ્યેવ-મેવ." "હન્તાઽહમિમાસ્તિસ્ત્રો દેવતાઃ", "બહુ સ્યાં પ્રજાયેય", "સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ" । તથા-"યસ્માત્ ક્ષરમતીતોઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ । અતોઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ", "અહમાત્મા ગુડાકેશ", "ન ત્વેવાહં જાતુ નાસમ્", "અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા", "અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે", "તેષામહં સમુદ્ધર્તા મૃત્યસંસારસાગરાત્", "અહં વીજપ્રદઃ પિતા", "વેદાહં સમતીતાનિ" ઇત્યાદિષુ ॥
યદ્યહમિત્યેવાત્મનઃ સ્વરૂપમઃ કથં તર્હ્યહઙ્કારસ્ય ક્ષેત્રાન્તર્ભાવો ભગવતોપદિશ્યતે, "મહાભૂતાન્યહઙ્કારો બુદ્ધિરવ્યક્તમેવ ચ" ઇતિ ॥ ઉચ્યતે । સ્વરૂપોપદેશેષુ સર્વેષ્વહમિત્યેવોપદેશાત્ તથૈવાત્મસ્વરૂપપ્રતિપત્તેશ્ચાહમિ-ત્યેવ પ્રત્યગાત્મનઃ સ્વરૂપમ્ । અવ્યક્તપરિણામભેદસ્યાહઙ્કારસ્ય ક્ષેત્રાન્તર્ભાવો ભગવતૈવોપદિશ્યતે । સ ત્વના-
ત્મનિ દેહેઽમ્ભાવકરણહેતુત્વેનાહઙ્કાર ઇત્યુચ્યતે । અસ્ય ત્વહઙ્કારશબ્દસ્ય અભૂતતદૂભાવેઽર્થે ચ્વિપ્રત્યયમુત્પાદ્ય વ્યુત્પ-ત્તિર્દ્રષ્ટવ્યા । અયમેવ ત્વહઙ્કાર ઉત્કૃષ્ટજનાવમાનહેતુર્ગર્વાપરનામા શાસ્ત્રેષુ બહુશો હેયતયા પ્રતિપાદ્યતે । તસ્માદ્વાધકાપેતાઽહમ્બુદ્ધિઃ સાક્ષાદાત્મગોચરૈવ । શરીરગોચરા ત્વહમ્બુદ્ધિરવિદ્યૈવ । યથોક્તં ભગવતા પરાશ- રેણ, "શ્રૂયતાં ચાપ્યવિદ્યાયાઃ સ્વરૂપં કુલનન્દન । અનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિર્યા" ઇતિ ॥ યદિ જ્ઞપ્તિમાત્રમેવાત્મા, તદાઽનાત્મન્યાત્માભિમાને, શરીરે જ્ઞપ્તિમાત્રપ્રતિભાસઃ સ્યાત્; ન જ્ઞાતૃત્વપ્રતિભાસઃ । તસ્માત્ જ્ઞાતાઽહમર્થ એવાત્મા । તદુક્તમ્-
"અતઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાદુક્તન્યાયાગમાન્વયાત્ । અવિદ્યાયોગતશ્ચાત્મા જ્ઞાતાઽહમિતિ ભાસતે ॥" ઇતિ ।
તથા ચ,-"દેહેન્દ્રિયમનઃપ્રાણધીભ્યોઽન્યોઽનન્યસાધનઃ । નિત્યો વ્યાપી પ્રતિક્ષેત્રમાત્મા ભિન્નસ્સ્વતસ્સુખી ॥" ઇતિ ।
અનન્યસાધનઃ-સ્વપ્રકાશઃ । વ્યાપી-અતિસૂક્ષ્મતયા સર્વાચેતનાન્તઃપ્રવેશસ્વભાવઃ ॥

યદુક્તમ્-દોષમૂલત્વેનાન્યથાસિદ્ધિસમ્ભાવનયા સકલભેદાવલમ્બિપ્રત્યક્ષસ્ય શાસ્ત્રબાધ્યત્વમિતિ-કો-ઽયં દોષ ઇતિ વક્તવ્યમ્, યન્મૂલતયા પ્રત્યક્ષસ્યાન્યથાસિદ્ધિઃ ॥ અનાદિભેદવાસનૈવ હિ દોષ ઇતિ ચેત્-ભેદવા-સનાયાસ્તિમિરાદિવત્ યથાવસ્થિતવસ્તુવિપરીતજ્ઞાનહેતુત્વં કિમન્યત્ર જ્ઞાતપૂર્વમ્ ॥ અનેનૈવ શાસ્ત્રવિરોધેન જ્ઞાસ્યત ઇતિ ચેત્ ન; અન્યોન્યાશ્રયણાત્-શાસ્ત્રસ્ય નિરસ્તનિખિલવિશેષવસ્તુબોધિત્વનિશ્ચયે સતિ ભેદવાસના- યા દોષત્વનિશ્ચયઃ, ભેદવાસનાયા દોષત્વનિશ્ચયે સતિ શાસ્ત્રસ્ય નિરસ્તનિખિલવિશેષવસ્તુબોધિત્વનિશ્ચય ઇતિ । કિઞ્ચ યદિ ભેદવાસનામૂલત્વેન પ્રત્યક્ષસ્ય વિપરીતાર્થત્વમ્, શાસ્ત્રમપિ તન્મૂલત્વેન તથૈવ સ્યાત્ ॥ અથો-ચ્યેત-દોષમૂલત્વેઽપિ શાસ્ત્રસ્ય પ્રત્યક્ષાવગતસકલભેદનિરસનજ્ઞાનહેતુત્વેન પરત્વાત્ તત્ પ્રત્યક્ષસ્ય બાધકમિતિ-તન્ન; દોષમૂલત્વે જ્ઞાતે સતિ પરત્વમકિઞ્ચિત્કરમ્ । રજ્જુસર્પજ્ઞાનનિમિત્તભયે સતિ ભ્રાન્તોઽયમિતિ પરિજ્ઞાતેન કેનચિત્ "નાયં સર્પઃ; મા ભૈષીઃ" ઇત્યુક્તેઽપિ ભયાનિવૃત્તિદર્શનાત્ । શાસ્ત્રસ્ય ચ દોષમૂલત્વં શ્રવણવેલાયામેવ જ્ઞાતમ્ । શ્રવણાવગતનિખિલભેદોપમર્દિબ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનાભ્યાસરૂપત્વાન્મનનાદેઃ ॥ અપિ ચ-ઇદં શાસ્ત્રમ્; એતચ્ચાસમ્ભાવ્યમાનદોષમ્; પ્રત્યક્ષન્તુ સમ્ભાવ્યમાનદોષમ્ ઇતિ કેનાવગતં ત્વયા? ન તાવત્સ્વતસ્સિદ્ધા નિર્દ્ધૂત-નિખિલવિશેષાનુભૂતિરિમમર્થમવગમયતિ; તસ્યાઃ સર્વવિષયવિરક્તત્વાત્; શાસ્ત્રપક્ષપાતવિરહાચ્ચ । નાપ્યૈન્દ્રિ-યિકં પ્રત્યક્ષમ્, દોષ મૂલત્વેન વિપરીતાર્થત્વાત્ । તન્મૂલત્વાદેવ નાન્યાન્યપિ પ્રમાણાનિ । અતઃ સ્વપક્ષસાધન-પ્રમાણાનભ્યુપગમાન્ન સ્વાભિમતાર્થસિદ્ધિઃ ॥
નનુ વ્યાવહારિકપ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારોઽસ્માકામપ્યસ્ત્યેવ; કોઽયં વ્યાવહારિકો નામ? આપાતપ્રતી-તિસિદ્ધો યુક્તિભિર્નિરૂપિતો ન તથાઽવસ્થિત ઇતિ ચેત્; કિં તેન પ્રયોજનમ્? પ્રમાણતયા પ્રતિપન્નેઽપિ યૌક્તિક-વાધાદેવ પ્રમાણકાર્યાભાવાત્ ॥
અથોચ્યેત-શાસ્ત્રપ્રત્યક્ષયોરવિદ્યામૂલત્વેઽપિ પ્રત્યક્ષવિષયસ્ય શાસ્ત્રેણ બાધો દૃશ્યતે; શાસ્ત્રવિષયસ્ય સદદ્વિતીયબ્રહ્મણઃ પશ્ચાત્તનબાધાદર્શનેન નિવિર્શેષાનુભૂતિમાત્રં બહ્યૈવ પરમાર્થ ઇતિ । તદયુક્તમ્, અબાધિતસ્યાપિ દોષમૂલસ્યાપા-રમાર્થ્યનિશ્ચયાત્ ।
તદુક્તં ભવતિ-યથા સકલેતરકાચાદિદોષરહિત પુરુષાન્તરાગોચરગિરિગુહાસુ વસતસ્તૈમિરિકજનસ્ય (અજ્ઞાતસ્વતિમિરસ્ય)
(જ્ઞાતસ્વતિમિરસ્ય) સર્વસ્ય તિમિરદોષાવિશેષેણ દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનમવિશિષ્ટં જાયતે । ન
તત્ર બાધ-કપ્રત્યયોઽસ્તીતિ ન તન્મિથ્યા ન ભવતીતિ તદ્વિષયભૂતં ચન્દ્રદ્વિત્વમપિ (દ્વિચન્દ્રત્વમપિ) મિથ્યૈવ ।
દોષો હ્યયથાર્થજ્ઞાનહેતુઃ । તથા બ્રહ્મજ્ઞાનમવિદ્યામૂલત્વેન બાધકજ્ઞાનરહિતમપિ સ્વવિષયેણ બ્રહ્મણા સહ મિથ્યૈવ-ઇતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર પ્રયોગાઃ-વિવાદાધ્યાસિતં બ્રહ્મ મિથ્યા, અવિદ્યાવત ઉત્પન્નજ્ઞાનવિષયત્વાત્ પ્રપઞ્ચવત્ । બ્રહ્મમિથ્યા, જ્ઞાનવિષયત્વાત્, પ્રપઞ્ચવત્ । બ્રહ્મ મિથ્યા, અસત્યહેતુજન્યજ્ઞાનવિષયત્વાત્, પ્રપઞ્ચવદેવ ।
ન ચ વાચ્યમ્-સ્વાપ્નસ્ય હસ્ત્યાદિવિજ્ઞાનસ્યાસત્યસ્ય પરમાર્થશુભાશુભપ્રતિપત્તિહેતુભાવવત્ અવિદ્યા-મૂલત્વે ન અસત્યસ્યાપિ શાસ્ત્રસ્ય પરમાર્થભૂતબ્રહ્મવિષયપ્રતિપત્તિહેતુભાવો ન વિરુદ્ધ ઇતિ; સ્વાપ્નજ્ઞાનસ્યાસત્ય-ત્વાભાવાત્ । તત્ર હિ વિષયાણામેવ મિથ્યાત્વમ્; તેષામેવ હિ બાધો દૃશ્યતે; ન જ્ઞાનસ્ય । ન હિ-મયા સ્વપ્નવે-લાયામનુભૂતં જ્ઞાનમપિ ન વિદ્યત ઇતિ કસ્યચિદપિ પ્રત્યયો જાયતે । દર્શનં તુ વિદ્યતે, અર્થા ન સન્તીતિ હિ બાધ-કપ્રત્યયઃ । માયાવિનો મન્ત્રૌષધાદિપ્રભવં માયામયં જ્ઞાનં સત્યમેવ પ્રીતેર્ભયસ્ય ચ હેતુઃ; તત્રાપિ જ્ઞાનસ્યાબાધિ-તત્વાત્ । વિષયેન્દ્રિયાદિદોષજન્યં રજવાદૌ સર્પાદિવિજ્ઞાનં સત્યમેવ ભયાદિહેતુઃ । સત્યૈવ અદષ્ટેપિ સ્વાત્મનિ સર્પસન્નિધાનાદ્દષ્ટબુદ્ધિ; । સત્યૈવ શઙ્કાવિષબુર્દ્ધિમરણહેતુભૂતા । વસ્તુભૂત એવ જલાદૌ મુખાદિપ્રતિભાસો વસ્તુ-ભૂતમુખગતવિશેષનિશ્ચયહેતુઃ । એષાં સંવેદનાનામુત્પત્તિમત્ત્વાદર્થક્રિયાકારિત્વાચ્ચ સત્યત્વમવસીયતે ।
હસ્ત્યાદીનામભાવેઽપિ કથં તદ્બુદ્ધયઃ સત્યા ભવન્તીતિ ચેત્; નૈતત્, બુદ્ધીનાં સાલમ્બનત્વમાત્રનિય- માત્ । અર્થસ્ય પ્રતિભાસમાનત્વમેવ હ્યાલમ્બનત્વે અપેક્ષિતમ્ । પ્રતિભાસમાનતા ચ અસ્ત્યેવ દોષવશાત્ ।
સ તુ બાધિતોઽસત્ય ઇત્યવસીયતે । અબાધિતા હિ બુદ્ધિઃ સત્યૈવેત્યુક્તમ્ ॥
રેખયા વર્ણપ્રતિપત્તાવપિ નાસત્યાત્સત્યબુદ્ધિઃ, રેખાયાસ્સત્યત્વાત્ ॥ નનુ વર્ણાત્મના પ્રતિપન્ના રેખા વર્ણબુદ્ધિહેતુઃ,વર્ણાત્મતા ત્વસત્યા । નૈવમ્; વર્ણાત્મતાયા અસત્યાયા ઉપાયત્વાયોગાત્ । અસતો નિરુપાખ્યસ્ય હ્યુપાયત્વં ન દૃષ્ટમનુપપન્નઞ્ચ । અથ તસ્યાં વર્ણબુદ્ધેરુપાયત્વમ્, એવં તર્હ્યસત્યાત્સત્યબુદ્ધિર્ન સ્યાત્ બુદ્ધેસ્સત્યત્વા-દેવ । ઉપાયોપેયયોરેકત્વપ્રસઙ્ગશ્ચ, ઉભયોર્વર્ણબુદ્ધિત્વાવિશેષાત્ । રેખાયા અવિદ્યમાનવર્ણાત્મનોપાયત્વે ચૈકસ્યા- મેવ રેખાયામવિદ્યમાનસર્વવર્ણાત્મકત્વસ્ય સુલભત્વાદેકરેખાદર્શનાત્સર્વવણર્પ્રતિપત્તિસ્સ્યાત્ । અથ પિણ્ડવિશેષે દેવદત્તાદિશબ્દસઙ્કેતવત્ ચક્ષુર્ગ્રાહ્યરેખાવિશેષે શ્રોત્રગ્રાહ્યવર્ણવિશેષસઙ્કેતવશાદ્રેખાવિશેષો વર્ણવિશેષબુદ્ધિહેતુ-રિતિ-હન્ત તર્હિ સત્યાદેવ સત્યપ્રતિપત્તિઃ, રેખાયાઃ સઙ્કેતસ્ય ચ સત્યત્વાત્ ।
રેખાગવયાદપિ સત્યગવયબુદ્ધિઃ સાદૃશ્યનિબન્ધના, સાદૃશ્યઞ્ચ સત્યમેવ ।
ન ચૈકરૂપસ્ય શબ્દસ્ય નાદવિશેષેણાર્થભેદબુદ્ધિહેતુત્વેઽપ્યસત્યાત્સત્યપ્રતિપત્તિઃ; નાનાનાદાભિવ્ય-સ્યૈકસ્યૈવ શબ્દસ્ય તત્તન્નાદાભિવ્યઙ્ગયસ્વરૂપેણાર્થવિશેષૈસ્સહ સમ્બન્ધગ્રહણવશાદથર્ભેદબુદ્ધયુત્પત્તિહેતુત્વાત્ । શબ્દસ્યૈકરૂપત્વમપિ ન સાધીયઃ; ગકારાદેબોધકસ્યૈવ શ્રોત્રગ્રાહ્યત્વેન શબ્દત્વાત્ ।
અતોઽસત્યાત્ શાસ્ત્રાત્ સત્યબ્રહ્મવિષયપ્રતિપત્તિર્દુરુપપાદા ।
નનુ ન શાસ્ત્રસ્ય ગગનકુસુમવદસત્યત્વમ્; પ્રાગદ્વૈતજ્ઞાનાત્સદ્વુદ્ધિબોધ્યત્વાત્ । ઉત્પન્ને તત્ત્વજ્ઞાને હ્યસ-ત્યત્વં શાસ્ત્રસ્ય । ન તદા શાસ્ત્રં નિરસ્તનિખિલભેદચિન્માત્રબ્રહ્મજ્ઞાનોપાયઃ । યદોપાયઃ, તદાસ્ત્યેવ શાસ્ત્રમ્, અસ્તીતિ બુદ્ધેઃ । નૈવમ્; અસતિ શાસ્ત્રે અસ્તિ શાસ્ત્રમિતિ બુદ્ધેર્મિથ્યાત્વાત્ । તતઃ કિમ્? ઇદં તતઃ । મિથ્યા-ભૂતશાસ્ત્રજન્યજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વેન તદ્વિષયસ્યાપિ બ્રહ્મણો મિથ્યાત્વમ્; યથા ધૂમબુધ્દ્યા ગૃહીતબાષ્પજન્યાગ્નિ-જ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વેન તદ્વિષયસ્યાગ્નેરપિ મિથ્યાત્વમ્ । પશ્ચાત્તનબાધાદર્શનઞ્ચાસિદ્ધમ્; શૂન્યમેવ તત્ત્વમિતિ
વાક્યેન તસ્યાપિ બાધદર્શનાત્ । તત્તુ ભ્રાન્તિમૂલમિતિ ચેત્-એતદપિ ભ્રાન્તિમૂલમિતિ ત્વયૈવોક્તમ્ । પાશ્ચાત્ત્ય-બાધાદર્શનં તુ તસ્યૈવેતેત્યલમપ્રતિષ્ઠિતકુતર્કપરિહસનેન ।
યદુક્તં-વેદાન્તવાક્યાનિ નિર્વિશેષજ્ઞાનૈકરસવસ્તુમાત્રપ્રતિપાદનપરાણિ, "સદેવ સૌમ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇત્યેવ-માદીનીતિ । તદયુક્તમ્; એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞોપપાદનમુખેન સચ્છબ્દવાચ્યસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો જગદુ-પાદાનત્વં જગન્નિમિત્તત્વં સર્વજ્ઞતા સવર્શક્તિયોગઃ સત્યસઙ્કલ્પત્વં સર્વાન્તરત્વં સર્વાધારત્વં સર્વનિયમનમિ-ત્યાદ્યનેકકલ્યાણગુણવિશિષ્ટતાં કૃત્સ્નસ્ય જગતસ્તદાત્મકતાં ચ પ્રતિપાદ્ય એવમ્ભૂતબ્રહ્માત્મકસ્ત્વમસીતિ શ્વેતકેતું પ્રત્યુપદેશાય પ્રવૃત્તત્વાત્ પ્રકરણસ્ય । પ્રપઞ્ચિતશ્ચાયમર્થો વેદાર્થસંગ્રહે । અત્રાપ્યારમ્ભણાધિકરણે નિપુ-ણતરમુપપાદયિષ્યતે ॥
1.1.1

"અથ પરા યયા તદક્ષરમ્" ઇત્યત્રાપિ પ્રાકૃતાન્ હેયગુણાન્ પ્રતિષિધ્દ્ય નિત્યત્વવિભુત્વસૂક્ષ્મત્વસર્વગતત્વાવ્ય-યત્વભૂતયોનિત્વસાર્વજ્ઞ્યાદિકલ્યાણગુણયોગઃ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદિતઃ । "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇત્યત્રાપિ
સામાનાધિકરણ્યસ્યાનેકવિશેષણવિશિષ્યૈકાર્થાભિધાનવ્યુત્પત્ત્યા ન નિર્વિશેષવસ્તુસિદ્ધિઃ । પ્રવૃત્તિનિમિ-ત્તભેદેનૈકાર્થવૃત્તિત્વં હિ સામાનાધિકરણ્યમ્ । તત્ર સત્યજ્ઞાનાદિપદમુખ્યાર્થૈર્ગુણૈસ્તત્તદ્ગુણવિરોધ્યાકારપ્રત્ય-નીકાકારૈર્વા એકસ્મિન્નેવાર્થે પદાનાં પ્રવૃત્તૌ નિમિત્તભેદોઽવશ્યાશ્રયણીયઃ । ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ,-એકસ્મિન્ પક્ષે પદાનાં મુખ્યાર્થતા, અપરસ્મિંશ્ચ તેષાં લક્ષણા । ન ચાજ્ઞાનાદીનાં પ્રત્યનીકતા વસ્તુસ્વરૂપમેવ । એકેનૈવ પદેન સ્વરૂપં પ્રતિપન્નમિતિ પદાન્તરપ્રયોગવૈયર્થ્યાત્ । તથા સતિ સામાનાધિકરણ્યાસિદ્ધિશ્ચ, એકસ્મિન્ વસ્તુનિ વર્તમાનાનાં પદાનાં નિમિત્તભેદાનાશ્રયણાત્ । ન ચ એકસ્યૈવાર્થસ્ય વિશેષણભેદેન વિશિષ્ટતાભેદાદનેકાર્થત્વં પદાનાં સામાનાધિકરણ્યવિરોધિ; એકસ્યૈવ વસ્તુનોઽનેકવિશેષણવિશિષ્ટતા પ્રતિપાદનપરત્વાત્સામાનાધિ-કરણ્યસ્ય, "ભિન્નપ્રવૃવિનિમિત્તાનાં શબ્દાનામેકસ્મિન્નર્થે વૃત્તિઃ સામાનાધિકરણ્યમ્" ઇતિ હિ શાબ્દાઃ ।
યદુક્તમ્-એકમેવાદ્વિતીયમિત્યત્રાદ્વિતીયપદં ગુણતોઽપિ સદ્વિતીયતાં ન સહતે; અતસ્સર્વશાખાપ્રત્યય-ન્યાયેન કારણવાક્યાનામદ્વિતીયવસ્તુપ્રતિપાદનપરત્વમભ્યુપગમનીયમ્, કારણતયોપલક્ષિતસ્યાદ્વિતીયસ્ય બ્રહ્મણો લક્ષણમિદમુચ્યતે "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇતિ; અતો લિલક્ષયિષિતં બ્રહ્મ નિર્ગુણમેવ, અન્યથા "નિર્ગુ-ણમ્" નિરઞ્જનમ્" ઇત્યાદિભિર્વિરોધશ્ચેતિ તદનુપપન્નમ્, જગદુપાદાનસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વવ્યતિરિક્તાધિષ્ઠાત્રન્તર-નિવારણેન વિચિત્રશક્તિયોગપ્રતિપાદનપરત્વાદદ્વિતીયપદસ્ય । તથૈવ વિચિત્રશક્તિયોગમેવાવગમયતિ "તદૈક્ષત બહુસ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત" ઇત્યાદિ । અવિશેષેણાદ્વિતીયમિત્યુક્તે નિમિત્તાન્તરમાત્રનિષેધઃ કથં જ્ઞાયત ઇતિ ચેત્; સિસૃક્ષોર્બ્રહ્મણ ઉપાદાનકારણત્વં "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવ" ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । કાર્યોત્પત્તિ-સ્વાભાવ્યેન બુદ્ધિસ્થં નિમિત્તાન્તરમિતિ તદેવાદ્વિતીયપદેન નિષિધ્યત ઇત્યવગમ્યતે । સર્વનિષેધે હિ સ્વાભ્યુ- પગતાસ્સિષાધયિષિતા નિત્યત્વાદયશ્ચ નિષિદ્ધાઃ સ્યુઃ । સર્વશાખાપ્રત્યયન્યાયશ્ચાત્ર ભવતો વિપરીતફલઃ, સર્વ-શાખાસુ કારણાન્વયિનાં સર્વજ્ઞત્વાદીનાં ગુણાનામત્રોપસંહારહેતુત્વાત્ અતઃ કારણવાક્યસ્વભાવાદપિ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇત્યનેન સવિશેષમેવ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ વિજ્ઞાયતે ॥
નિર્ગુણસગુણવાક્યયોર્વિષયાવભાગેનાવિરોધઃ ॥
ન ચ નિર્ગુણવાક્યવિરોધઃ, પ્રાકૃતહેયગુણવિષયત્વાત્તેષાં "નિર્ગુણં "નિરઞ્જનં "નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્" ઇત્યાદીનામ્ । જ્ઞાનમાત્રસ્વરૂપવાદિન્યોઽપિ શ્રુતયો બ્રહ્મણો જ્ઞાનસ્વરૂપતામભિદધતિ; ન તાવતા નિર્વિશે-ષજ્ઞાનમાત્રમેવ તત્ત્વમ્ , જ્ઞાતુરેવ જ્ઞાનસ્વરૂપત્વાત્ ।
જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યૈવ તસ્ય જ્ઞાનાશ્રયત્વં મણિદ્યુમણિદીપાદિવદ્યુક્તમેવેત્યુક્તમ્ । જ્ઞાતુત્વમેવ હિ સર્વાઃ શ્રુતયો વદન્તિ ॥ "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્" "તદૈક્ષત" "સેયં દેવતૈક્ષત" "સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ "નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામેકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્" "જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વાવજા-વીશનીશૌ" "તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરં તં દૈવતાનાં પરમં ચ દૈવતમ્ । પતિં પતીનાં પરમં પરસ્તાદ્વિદામ દેવં ભુવનેશમીડ્યમ્" "ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે । પરાઽસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ" "એષ આત્માઽપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિધિત્સોઽપિપાંસસ્ત્સત્યકામસ્સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો જ્ઞાતૃત્વપ્રમુખાન્ કલ્યાણગુણાન્ જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સ્વાભાવિકાન્ વદન્તિ; સમસ્તહેયરહિત-તાઞ્ચ ।
નિર્ગુણવાક્યાનાં સગુણવાક્યાનાં ચ વિષયમપહતપાપ્મેત્યાદ્યપિપાસ ઇત્યન્તેન હેયગુણાન્ પ્રતિષિધ્ય સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પ ઇતિ બ્રહ્મણઃ કલ્યાણગુણાન્ વિદધતીયં શ્રુતિરેવ વિવિનક્તીતિ સગુણનિર્ગુણવાક્યયો-ર્વિરોધાભાવાદન્યતરસ્ય મિથ્યાવિષયતાશ્રયણમપિ નાશઙ્કનીયમ્ ॥
"ભીષાઽસ્માદ્વાતઃ પવતે" ઇત્યાદિના બ્રહ્મગુણાનારભ્ય, "તે યે શતમ્" ઇત્યનુક્રમેણ ક્ષેત્રજ્ઞાનન્દાતિ-શયમુકત્વા, "યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્" ઇતિ બ્રહ્મણઃ કલ્યાણગુણા-નન્ત્યમત્યાદરેણ વદતીયં શ્રુતિઃ । "સોઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા" ઇતિ બ્રહ્મવેદનફલમવ-ગમયત્ વાક્યં પરસ્ય વિપશ્ચિતો બ્રહ્મણો ગુણાનન્ત્યં બ્રવીતિ । વિપશ્ચિતા બ્રહ્મણા સહ સર્વાન્ કામાન્ સમશ્નુતે । કામ્યન્ત ઇતિ કામાઃ કલ્યાણગુણાઃ । બ્રહ્મણા સહ તદ્ગુણાન્ સર્વાનશ્નુત
ઇત્યર્થઃ । દહરવિદ્યાયામ્ , "તસ્મિન્ યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમ્" ઇતિવત્ ગુણપ્રાધાન્યં વક્તું સહશબ્દઃ । ફલોપાસનયોઃ પ્રકારૈક્યમ્, "યથાક્રતુરસ્મિન્ લોકે પુરુષો ભવતિ, તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ" ઇતિ શ્રુત્યૈવ સિદ્ધમ્ ॥
"યસ્યામતં તસ્ય મતમ્...અવિજ્ઞાતં વિજાનતામ્" ઇતિ બ્રહ્મણો જ્ઞાનાવિષયત્વમુક્તઞ્ચેત્, "બ્રહ્મવિદા- પ્નોતિ પરમ્", "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" ઇતિ જ્ઞાનાન્મોક્ષોપદેશો ન સ્યાત્ । "અસન્નેવ સ ભવતિ, અસદ્વ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ । અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ, સન્તમેનં તતો વિદુઃ" ઇતિ બ્રહ્મવિષયજ્ઞાનાસદ્ભાવસદ્ભાવાભ્યામાત્મનાશમા-ત્મસત્તાઞ્ચ વદતિ; અતો બ્રહ્મવિષયવેદનમેવાપવર્ગોપાયં (ગેય) સર્વાઃ શ્રુતયો વિદધતિ । જ્ઞાનઞ્ચોપાસનાત્મ-કમ્, ઉપાસ્યઞ્ચ બ્રહ્મ સગુણમિત્યુક્તમ્ । "યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ" ઇતિ બ્રહ્મણોઽનન્તસ્યા-પરિચ્છિન્નગુણસ્ય વાઙ્મનસયોઃ એતાવદિતિ પરિચ્છેદાયોગ્યત્વશ્રવણેન બ્રહ્મ એતાવદિતિ બ્રહ્મપરિચ્છેદજ્ઞાન- વતાં બ્રહ્માવિજ્ઞાતમમતમિત્યુક્તમ્, અપરિચ્છિન્નત્વાદ્વ્રહ્મણઃ । અન્યથા "યસ્યામતં તસ્ય મતમ્", "વિજ્ઞાતમ-વિજાનતામ્" ઇતિ મતત્વવિજ્ઞાતત્વવચનં તત્રૈવ વિરુદ્ધયતે ।
યત્તુ "ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં...ન મતેર્મન્તારમ્" ઇતિ શ્રુતિઃ દૃષ્ટેર્મતેર્વ્યતિરિક્તં દ્રષ્ટારં મન્તારં ચ પ્રતિષેધતીતિ- તત્ આગન્તુકચૈતન્યગુણયોગિતયા જ્ઞાતુરજ્ઞાનસ્વરૂપતાં કુતર્કસિદ્ધાં મત્વા, ન તથાઽઽત્માનં પશ્યેઃ, ન મન્વીથાઃ, અપિ તુ દ્રષ્ટારં મન્તારમપ્યાત્માનં દૃષ્ટિમતિરૂપમેવ પશ્યેરિત્યભિદધાતીતિ પરિહૃતમ્ । અથવા દૃષ્ટે-ર્દ્રષ્ટારં મતેર્મન્તારં જીવાત્માનં પ્રતિષિદ્ધય સર્વભૂતાન્તરાત્માનં પરમાત્માનમેવોપાસ્સ્વેતિ વાક્યાર્થઃ । અન્યથા, "વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્" ઇત્યાદિજ્ઞાતૃત્વશ્રુતિવિરોધશ્ચ ॥ "આનન્દો બ્રહ્મ" ઇત્યાનન્દમાત્રમેવ બ્રહ્મસ્વ-રૂપં પ્રતીયત ઇતિ યદુક્તમ્; તત્ જ્ઞાનાશ્રયસ્ય બ્રહ્મણો જ્ઞાનં સ્વરૂપમિતિ વદતીતિ પરિહૃતમ્ । જ્ઞાનમેવ હ્યનુ-કૂલમાનન્દ ઇત્યુચ્યતે ।"વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ" ઇતિ, આનન્દરૂપમેવ વિજ્ઞાનં બ્રહ્મેત્યર્થઃ । અત એવ ભવતામે-કરસતા ।
અસ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યૈવ જ્ઞાતૃત્વમપિ શ્રુતિશતસમધિગતમિત્યુક્તમ્ । તદ્વદેવ, "સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ", "આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્" ઇતિ વ્યતિરેકનિર્દેશાચ્ચ નાનન્દમાત્રં બ્રહ્મ; અપિ ત્વાનન્દિ; જ્ઞાતૃત્વમેવ હ્યાનન્દિ- ત્વમ્ ।

યદિદમુક્તમ્, "યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ", "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન । મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ ના- નેવ પશ્યતિ", "યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્ તત્ કેન કં પશ્યેત્" ઇતિ ભેદનિષેધો બહુધા (શો) દૃશ્યત ઇતિ- તત્-"કૃત્સ્નસ્ય જગતો બ્રહ્મકાર્યતયા તદન્તર્યામિકતયા ચ તદાત્મકત્વેનૈક્યાત્ તત્પ્રત્યનીકનાનાત્વં પ્રતિષિ-ધ્યતે । ન પુનઃ, બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ બહુભવનસઙ્કલ્પપૂર્વકં બ્રહ્મણો નાનાત્વં શ્રુતિસિદ્ધં પ્રતિષિધ્યત" ઇતિ પરિ-
હૃતમ્ ।
નાનાત્વનિષેધાદિયમપરમાર્થવિષયેતિ ચેત્-ન; પ્રત્યક્ષાદિસકલપ્રમાણાનવગતં નાનાત્વં દુરારોહં બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદ્ય તદેવ બાધ્યત ઇત્યુપહાસ્યમિદમ્ ।
"યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે । અથ તસ્ય ભયં ભવતિ" ઇતિ બ્રહ્મણિ નાનાત્વં પશ્યતો ભયપ્રા-પ્તિરિતિ યદુક્તમ્-તદસત્; "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીત" ઇતિ તન્નાનાત્વાનુસન્ધાનસ્ય શાન્તિહેતુત્વોપદેશાત્ । તથા હિ સર્વસ્ય જગતઃ તદુત્પત્તિસ્થિતિલયકર્મતયા તદાત્મકત્વાનુસન્ધાનેનાત્ર શાન્તિર્વિધીયતે । અતો યથાવસ્થિતદેવતિર્યઙ્મનુષ્યસ્થાવરાદિભેદભિન્નં જગત્ બ્રહ્માત્મકમિત્યનુસંદધાનસ્ય શાન્તિહેતુતયા અભયપ્રાપ્તિહેતુત્વેન ન ભયહેતુત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥ એવં તર્હિ, "અથ તસ્ય ભયં ભવતિ" ઇતિ કિમુચ્યતે ॥ ઇદમુચ્યતે; "યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયનેઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે । અથ સોઽભયં ગતો ભવતિ" ઇત્યભયપ્રાપ્તિહેતુત્વેન બ્રહ્મણિ યા પ્રતિષ્ઠા અભિહિતા; તસ્યાઃ વિચ્છેદે ભયં ભવતીતિ । યથોક્તં મહર્ષિભિઃ-
"યન્મુહૂર્તં ક્ષણં વાઽપિ વાસુદેવો ન ચિન્ત્યતે । સા હાનિસ્તન્મહચ્છિદ્રં સા ભ્રાન્તિઃ સા ચ વિક્રિયા" ઇત્યાદિ । બ્રહ્મણિ પ્રતિષ્ઠાયા અન્તરમ્-અવકાશઃ વિચ્છેદ એવ ।
યદુક્તમ્ "ન સ્થાનતોઽપિ" ઇતિ સર્વવિશેષરહિતં બ્રહ્મેતિ ચ વક્ષ્યતીતિ-તન્ન । સવિશેષં બ્રહ્મેત્યેવ હિ તત્ર વક્ષ્યતિ । "માયામાત્રં તુ" ઇતિ ચ સ્વાપ્નાનામપ્યર્થાનાં જાગરિતાવસ્થાનુભૂતપદાર્થવૈધર્મ્યેણ માયામાત્ર-ત્વમુચ્યત ઇતિ જાગરિતાવસ્થાનુભૂતાનામિવ પારમાર્થિકત્વમેવ વક્ષ્યતિ ॥
સ્મૃતિપુરાણયોરપિ નિર્વિશેષજ્ઞાનમોત્રમેવ પરમાર્થઃ; અન્યદપારમાર્થિકમિતિ પ્રતીયત ઇતિ યદભિહિતમ્-તદસત્;-"યો મામજમનાદિં ચ વેત્તિ લોકમહેશ્વરમ્ ।",
"મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ ન ચાહં તેષ્વવસ્થિતઃ । ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનિ પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમ્ ।
ભૂતભૃન્ન ચ ભૂતસ્થો મમાત્મા ભૂતભાવનઃ ॥", "અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા ।
મત્તઃ પરતરં નાન્યત્ કિઞ્ચિદસ્તિ ધનઞ્જય ! । મયિ સર્વમિદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ",
"વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્ ।", "ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ ।
યો લોકત્રયમાવિશ્ય બિભર્ત્યવ્યય ઈશ્વરઃ ॥ યસ્માત્ ક્ષરમતીતોઽહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ ।
અતોઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ", "સ સર્વભૂતપ્રકૃતિં વિકારાન્ ગુણાદિદોષાંશ્ચ મુને ! વ્યતીતઃ ।
અતીતસર્વાવરણોઽખિલાત્મા તેનાઽઽસ્તૃતં યદ્ ભુવનાન્તરાલે ॥
સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકોઽસૌ સ્વશક્તિલેશોદ્ ધૃતભૂતસર્ગઃ ।
ઇચ્છાગૃહીતાભિમતોરુદેહઃ સંસાધિતશેષજગદ્ધિતોઽસૌ ॥
તેજોબલૈશ્વર્યમહાવબોધસુવીર્યશક્ત્યાયાદિગુણૈકરાશિઃ ।
પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સન્તિ પરાવરેશે ॥
સ ઈશ્વરો વ્યષ્ટિસમષ્ટિરૂપોઽવ્યક્તસ્વરૂપઃ પ્રકટસ્વરૂપઃ ।
સર્વેશ્વરઃ સર્વદૃક્ સર્વવેત્તા સમસ્તશક્તિઃ પરમેશ્વરાખ્યઃ ॥
સ (સં) જ્ઞાયતે યેન તદસ્તદોષં શુદ્ધં પરં નિર્મલમેકરૂપમ્ ।
સંદૃશ્યતે વાઽપ્યધિગમ્યતે વા તજ્જ્ઞાનમજ્ઞાનમતોઽન્યદુક્તમ્ ॥" "શુદ્ધે મહાવિભૂત્યાખ્યે પરે બ્રહ્મણિ શબ્દ્યતે । મૈત્રેય ! ભગયચ્છબ્દઃ સર્વકારણકારણે ॥ સંભર્તેતિ તથા ભર્તા ભકારોઽથર્દ્વયાન્વિતઃ ।
નેતા ગમયિતા સ્ત્રષ્ટા ગકારાર્થસ્તથા મુને ! ॥
ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ । જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીરણા ॥
વસન્તિ તત્ર ભૂતાનિ ભૂતાત્મન્યખિલાત્મનિ । સ ચ ભૂતેષ્વશેષેષુ વિકારાર્થસ્તતોઽવ્યયઃ ॥"
"જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વર્યવીર્યતેજાંસ્યશેષતઃ । ભગવચ્છબ્દવાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ગુણાદિભિઃ ॥"
"એવમેષ મહાશબ્દો મૈત્રેય ! ભગવાનિતિ । પરમબ્રહ્મભૂતસ્ય વાસુદેવસ્ય નાન્યગઃ ॥
તત્ર પૂજ્યપદાર્થોક્તિપરિભાષાસમન્વિતઃ । શબ્દોઽયં નોપચારેણ ત્વન્યત્ર હ્યુપચારતઃ ॥"
"સમસ્તાઃ શક્તયશ્ચૈતા નૃપ ! યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ । તદ્વિશ્વરૂપવૈરૂપ્યં રૂપમન્યદ્ધરેર્મહત્ ॥
સમસ્તશક્તિ રૂપાણિ તત્ કરોતિ જનેશ્વર ! । દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાખ્યાચેષ્ટાવન્તિ સ્વલીલયા ॥
જગતામુપકારાય ન સા કર્મનિમિત્તજા । ચેષ્ટા તસ્યાપ્રમેયસ્ય વ્યાપિન્યવ્યાહતાત્મિકા ॥"
"એવમ્પ્રકારમમલં નિત્યં વ્યાપકમક્ષયમ્ । સમસ્તહેયરહિતંવિષ્ણ્વાખ્યં પરમં પદમ્ ॥"
"પરઃ પરાણાં પરમઃ પરમાત્માઽઽત્મસંસ્થિતઃ । રૂપવર્ણાદિનિર્દેશવિશેષણવિવર્જિતઃ ॥
અપક્ષયવિનાશાભ્યાં પરિણામર્દ્ધિજન્મભિઃ । વર્જિતઃ શક્યતે વક્તું યઃ સદાઽસ્તીતિ કેવલમ્ ॥
સર્વત્રાસૌ સમસ્તં ચ વસત્યત્રેતિ વૈ યતઃ । તતઃ સ વાસુદેવેતિ વિદ્વદ્ભિઃ પરિપઠ્યતે ॥
તદ્વ્રહ્મ પરમં નિત્યમજમક્ષરમવ્યયમ્ । એકસ્વરૂપં ચ સદા હેયાભાવાચ્ચ નિમર્લમ્ ॥
તદેવ સર્વમેવૈતદ્વયક્તાવ્યક્તસ્વરૂપવત્ । તથા પુરુષરૂપેણ કાલરૂપેણ ચ સ્થિતમ્ ॥",
"પ્રકૃતિર્યા મયાઽઽખ્યાતા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી । પુરુષશ્ચાપ્યુભાવેતૌ લીયેતે પરમાત્મનિ ॥
પરમાત્મા ચ સર્વેષામાધારઃ પરમેશ્વરઃ । વિષ્ણુનામા સ વેદેષુ વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે ॥"
"દ્વે રૂપે બ્રહ્મણસ્તસ્ય મૂર્તં ચામૂર્તમેવ ચ । ક્ષરાક્ષરસ્વરૂપે તે સર્વભૂતેષુ ચ સ્થિતે ॥"
અક્ષરં તત્ પરં બ્રહ્મ ક્ષરં સર્વમિદં જગત્ । એકદેશસ્થિતસ્યાગ્નેર્જ્યોત્સ્ના વિસ્તારિણી યથા ॥
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શક્તિસ્તથેદમખિલં જગત્ ॥",
"વિષ્ણુશક્તિઃ પરા પ્રોક્તા ક્ષેત્રજ્ઞાખ્યા તથાઽપરા । અવિદ્યા કર્મસંજ્ઞાઽન્યા તૃતીયા શક્તિરિષ્યતે ॥
યયા ક્ષેત્રજ્ઞશક્તિઃ સા વેષ્ટિતા નૃપ ! સર્વગા । સંસારતાપાનખિલાન્ અવાપ્નોત્યતિસંતતાન્ ॥
તયા તિરોહિતત્વાચ્ચ શક્તિઃ ક્ષેત્રજ્ઞસંજ્ઞિતા । સર્વભૂતેષુ ભૂપાલ ! તારતમ્યેન વર્તતે ॥",
"પ્રધાનં ચ પુમાંશ્ચૈવ સર્વભૂતાત્મભૂતયા । વિષ્ણુશકત્યા મહાબુદ્ધે ! વૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ ।
તયોઃ સૈવ પૃથગ્ભાવકારણં સંશ્રયસ્ય ચ ॥
યથા સક્તં જલે વાતો બિભર્તિ કણિકાશતમ્ । શક્તિઃ સાપિ તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપુરુષાત્મનઃ ॥",
"તદેતદક્ષયં નિત્યં જગન્મુનિવરાખિલમ્ । આવિર્ભાવતિરોભાવજન્મનાશવિકલ્પવત્ ॥"
ઇત્યાદિના પરં બ્રહ્મ સ્વભાવત એવ નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધં સમસ્તકલ્યાણગુણામકં જગદુત્પત્તિસ્થિતિસંહા-રાન્તઃપ્રવેશનિયમનાદિલીલં પ્રતિપાદ્ય, કૃત્સ્નસ્ય ચિદચિદ્વસ્તુનઃ સર્વાવસ્થાવસ્થિતસ્ય પારમાર્થિકસ્યૈવ પર- સ્ય બ્રહ્મણઃ શરીરતયા રૂપત્વમ્, શરીરરૂપતન્વંશાક્તિવિભૂત્યાદિશબ્દૈઃ તત્તચ્છબ્દસામાનાધિકરણ્યેન ચાભિ-ધાય, તદ્વિભૂતિભૂતસ્ય ચિદ્વસ્તુનઃ સ્વરૂપેણાવસ્થિતિમચિન્મિશ્રતયા ક્ષેત્રજ્ઞરૂપેણ સ્થિતિં ચોકત્વા, ક્ષેત્રજ્ઞાવ-સ્થાયાં પુણ્યપાપાત્મકકર્મરૂપાવિદ્યાવેષ્ટિતત્વેન સ્વાભાવિકજ્ઞાનરૂપત્વાનનુસન્ધાનમચિદ્રૂપાર્થાકારતયાઽનુ-સન્ધાનઞ્ચ પ્રતિપાદિતમિતિ, "પરં બ્રહ્મ સવિશેષમ્; તદ્વિભૂતિભૂતં જગદપિ પારમાર્થિકમેવ" ઇતિ જ્ઞાયતે ॥

"પ્રત્યસ્તમિતભેદમ્" ઇત્યત્ર દેવમનુષ્યાદિપ્રકૃતિપરિણામવિશેષસંસૃષ્ટસ્યાપ્યાત્મનઃ સ્વરૂપં તદ્ગતભેદર-હિતત્વેન તદ્ભેદવાચિદેવાદિશબ્દાગોચરં જ્ઞાનસત્તૈકલક્ષણં સ્વસંવેદ્યં યોગયુઙ્મનસો ન ગોચર ઇત્યુચ્યત ઇતિ અનેન ન પ્રપઞ્ચાપલાપઃ । કથમિદમવગમ્યત ઇતિ ચેત-તદુચ્યતે-અસ્મિન્ પ્રકરણે સંસારૈકભેષજતયા યોગ-મભિધાય યોગાવયવાન પ્રત્યાહારપર્યન્તાંશ્ચોકત્વા,ધારણાસિદ્ધયર્થં શુભાશ્રયં વક્તું પરસ્ય બ્રહ્મણો વિષ્ણોઃ શક્તિશબ્દાભિચેયં રૂપદ્વયં મૂર્તામૂર્તવિભાગેન પ્રતિપાદ્ય તૃતીયશક્તિરૂપકર્માખ્યાવિદ્યાવેષ્ટિતમ્ અચિદ્વિશિષ્ટં ક્ષેત્રજ્ઞં મૂર્તાખ્યવિભાગં ભાવનાત્રયાન્વયાદશુભમિત્યુકત્વા, દ્વિતીયસ્ય કર્માખ્યાવિદ્યાવિરહિણોઽચિદ્વિયુક્તસ્ય જ્ઞાનૈકાકારસ્યામૂર્તાખ્યવિભાગસ્ય નિષ્પન્નયોગિધ્યેયતયા યોગયુઙ્મનસોઽનાલમ્બનતયા સ્વતશ્શુદ્ધિવિરહાચ્ચ શુભાશ્રયત્વં પ્રતિષિધ્ય, પરશક્તિરૂપમિદમમૂર્તમપરશક્તિરૂપં ક્ષેત્રજ્ઞાખ્યમૂર્તઞ્ચ પરશક્તિરૂપત્વાત્મનઃ ક્ષેત્ર-જ્ઞાતપત્તિહેતુભૂતતૃતીયશકત્યાખ્યકમર્રૂપાવિદ્યા ચેત્યેતચ્છક્તિત્રયાશ્રયો ભગવદસાધારણમ્, આદિત્યવર્ણમ્ ઇત્યાદિવેદાન્તસિદ્ધં મૂર્તરૂપં શુભાશ્રય ઇત્યુક્તમ્ । અત્ર પરિશુદ્ધાત્મસ્વરૂપસ્ય શુભાશ્રયતાનર્હતાં વક્તુમ્, "પ્રત્યસ્યમિતભેદં યત્" ઇત્યુચ્યતે । તથાહિ -
"ન તદ્યોગયુજા શક્યં નૃપ ! ચિન્તયિતું યતઃ । દ્વિતીયં વિષ્ણુસંજ્ઞસ્ય યોગિધ્યેયં મહામતે (પરં પદમ્) ॥
સમસ્તાઃ શક્તયશ્ચૈતા નૃપ ! યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ । તત્ વિશ્વરૂપવૈરૂપ્યં રૂપમન્યદ્ધરેર્મહત્ ॥"
ઇતિ ચ વદતિ । તથા ચતુર્મુખસનકસનન્દનાદીનાં જગદન્તર્વર્તિનામવિદ્યાવેષ્ટિતત્વેન શુભાશ્રયતાનર્હતામુકત્વા, બદ્ધાનામેવ પશ્ચાત્ યોગેનોદ્ભૂતબોધાનાં સ્વસ્વરૂપાપન્નાનાઞ્ચ સ્વતઃશુદ્ધિવિરહાત્ ભગવતા શૌનકેન શુભાશ્ર- યતા નિષિદ્ધા-"આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તાઃ જગદન્તર્વ્યવસ્થિતાઃ । પ્રાણિનઃ કમર્જનિતસંસારવશવર્તિનઃ ॥
"યતસ્તતો ન તે ધ્યાને ધ્યાનિનામુપકારકાઃ । અવિદ્યાન્તર્ગતાઃ સર્વે તે હિ સંસારગોચરાઃ ॥
પશ્ચાદુદ્ભૂતબોધાશ્ચ ધ્યાનેનૈવોપકારકાઃ । નૈસર્ગિકો ન વૈ બોધસ્તેષામપ્યન્યતો યતઃ ॥"
"તસ્માત્ તદમલં બ્રહ્મ નિસર્ગાદેવ બોધવત્ ॥" ઇત્યાદિના પરસ્ય બ્રહ્મણોઃ વિષ્ણોઃ સ્વરૂપં સ્વાસાધારણમેવ શુભાશ્રય ઇત્યુક્તમ્ । અતોઽત્ર ન ભેદાપલાપઃ પ્રતીયતે ॥
"જ્ઞાનસ્વરૂપમ્ ઇત્યત્રાપિ જ્ઞાનવ્યતિરિક્તસ્યાર્થજાતસ્ય કૃત્સ્નસ્ય ન મિથ્યાત્વં પ્રતિપાદ્યતે; જ્ઞાનસ્વ-રૂપસ્યાઽઽત્મનો દેવમનુષ્યાદ્યર્થાકારેણાવભાસો ભ્રાન્તિરિત્યેતાવન્માત્રવચનાત્ । ન હિ શુક્તિકાયા રજતતયા-ઽવભાસં ભ્રાન્તિરિત્યુક્તે જગતિ કૃત્સ્નં રજતજાતં મિથ્યા ભવતિ ॥ જગદ્બ્રહ્મણોઃ સામાનાધિકરણ્યેનૈક્યપ્રતીતેઃ, બ્રહ્મણો જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યાર્થાકારતા ભ્રાન્તિરિત્યુક્તે સતિ અર્થજાતસ્ય કૃત્સ્નસ્ય મિથ્યાત્વમુક્તં સ્યાદિતિ ચેત્-તદસત્; અસ્મિન્ શાસ્ત્રે પરસ્ય બ્રહ્મણો વિષ્ણોર્નિરસ્તાજ્ઞાનાદિનિખિલદોષગન્ધસ્ય સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મ- કસ્ય મહાવિભૂતેઃ પ્રતિપન્નતયા તસ્ય ભ્રાન્તિદર્શનાસંભવાત્ । સામાનાધિકરણ્યેનૈક્યપ્રતિપાદનઞ્ચ બાધાસહ-મવિરુદ્ધઞ્ચેત્યનન્તરમેવોપપાદયિષ્યતે । અતોઽયમપિ શ્લોકો નાર્થસ્વરૂપસ્ય બાધકઃ ॥
તથા હિ-"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે, યેન જાતાનિ જીવન્તિ, યત્ પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ, તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ, તદ્બ્રહ્મ" ઇતિ જગજ્જન્માદિકારણં બ્રહ્મેત્યવસિતે સતિ -
"ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્ । બિભેત્યલ્પશ્રુતાત્ વેદો મામયં પ્રતરિષ્યતિ ॥" ઇતિ શાસ્ત્રેણ અર્થસ્ય ઇતિહાસપુરાણાભ્યામુપબૃંહણં કાર્યમિતિ વિજ્ઞાયતે । (ઉપબૃંહણં નામ વિદિતસકલવેદતદર્થાનાં સ્વયો-ગમહિમસાક્ષાત્કૃતવેદતત્ત્વાર્થાનાં વાક્યૈઃ સ્વાવગતવેદવાક્યાર્થવ્યક્તીકરણમ્ ) સકલશાખાગતસ્ય વાક્યા-ર્થસ્ય અલ્પભાગશ્રવણાદ્દુરવગમત્વેન તેન વિના નિશ્ચયાયોગાદુપબૃંહણં હિ કાર્યમેવ । તત્ર-પુલસ્ત્યવસિષ્ઠ-
વરપ્રદાનલબ્ધપરદેવતાપારમાર્થ્યજ્ઞાનવતો ભગવતઃ પરાશરાત્ સ્વાવગતવેદાર્થોપબૃંહણમિચ્છન્ મૈત્રેયઃ પરિપપ્રચ્છ-
"સોઽહમિચ્છામિ ધર્મજ્ઞ ! શ્રોતું ત્વત્તો યથા જગત્ । બભૂવ ભૂયશ્ચ યથા મહાભાગ ! ભવિષ્યતિ ॥
"યન્મયં ચ જગદ્વ્રહ્મન્ યતશ્ચૈતચ્ચરાચરમ્ । લીનમાસીત્ યથા યત્ર લયમેષ્યતિ યત્ર ચ ॥" ઇત્યાદિના ॥
અત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપવિશેષ-તદ્વિભૂતિભેદપ્રકાર-તદારાધનસ્વરૂપ-ફલવિશેષાશ્ચ પૃષ્ટાઃ । બ્રહ્મસ્વરૂપવિશે-ષપ્રશ્નેષુ યતશ્ચૈતચ્ચરાચરમિતિ નિમિત્તોપાદાનયોઃ પૃષ્ટત્વાત્, યન્મયમિત્યનેન સૃષ્ટિસ્થિતિલયકર્મભૂતં જગત્ કિમાત્મકમિતિ પૃષ્ટમ્ । તસ્ય ચોત્તરમ્, જગચ્ચ સ ઇતિ । ઇદઞ્ચ તાદાત્મ્યમન્તર્યામિરૂપેણાઽઽત્મતયા વ્યાપ્તિ-કૃતમ્ ; ન તુ વ્યાપ્ય-વ્યાપકયોવસ્ર્ત્વૈક્યકૃતમ્; યન્મયમિતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરત્વાત્ જગચ્ચ સ ઇતિ સામાનાધિ-કરણ્યસ્ય । યન્મયમિતિ મયડત્ર ન વિકારાર્થઃ; પૃથક્ પ્રશ્નવૈયર્થ્યાત્ ।
નાપિ પ્રાણમયાદિવત્ સ્વાર્થિકઃ ; "જગચ્ચ સ ઇત્યુત્તરાનુપપત્તેઃ । તદા હિ, વિષ્ણુરેવેત્યુત્તરમભવિ- ષ્યત્ । અતઃ પ્રાચુર્યાર્થ એવ । "તત્પ્રકૃતવચને મયટ્" ઇતિ મયટ્ । કૃત્સ્નં ચ જગત્ તચ્છરીરતયા તત્પ્રચુરમેવ । તસ્માત્ યન્મયમિત્યસ્ય પ્રતિવચનં જગચ્ચ સ" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યં જગદ્વ્રહ્મણોઃ શરીરાત્મભાવનિબન્ધન- મિતિ નિશ્ચીયતે ।
અન્યથા-નિર્વિશેષવસ્તુપ્રતિપાદનપરે શાસ્ત્રેઽભ્યુપગમ્યમાને, સર્વાણ્યેતાનિ પ્રશ્નપ્રતિવચનાનિ ન સઙ્ગચ્છન્તે; તદ્વિવરણરૂપં કૃત્સ્નં ચ શાસ્ત્રં ન સઙ્ગચ્છતે । તથા હિ સતિ, પ્રપઞ્ચભ્રમસ્ય કિમ્ અધિષ્ઠાનમિત્યેવં-રૂપસ્યૈકસ્ય પ્રશ્નસ્ય નિર્વિશેષજ્ઞાનમાત્રમિત્યેવંરૂપમેકમેવોત્તરં સ્યાત્ ।
જગદ્વ્રહ્મણોરેકદ્રવ્યત્વપરે ચ સામાનાધિકરણ્યે સત્યસઙ્કલ્પત્વાદિકલ્યાણગુણૈકતાનતા નિખિલહેય-પ્રત્યનીકતા ચ બાધ્યેત; સર્વાશુભાસ્પદં ચ બ્રહ્મ ભવેત્ । આત્મશરીરભાવ એવેદં સામાનાધિકરણ્યં મુખ્યવૃત્ત- મિતિ સ્થાપ્યતે । અતઃ, "વિષ્ણોઃ સકાશાદુદ્ભૂતં જગત્ તત્રૈવ ચ સ્થિતમ્ । સ્થિતિસંયમકર્તાઽસૌ જગતોઽસ્ય જગચ્ચ સઃ ॥" ઇતિ સંગ્રહેણોક્તમર્થં "પરઃ પરાણામ્" ઇત્યારભ્ય વિસ્તરેણ વક્તું પરબ્રહ્મભૂતં ભગવન્તં વિષ્ણું સ્વેનૈવ રૂપેણાવસ્થિતમ્ "અવિકારાય" ઇતિ શ્લોકેન પ્રથમં પ્રણમ્ય, તમેવ હિરણ્યગર્ભ-સ્વાવતાર-શઙ્કરરૂપ-ત્રિમૂતિર્-પ્રધાન-કાલ-ક્ષેત્રજ્ઞસમષ્ટિ-વ્યષ્ટિરૂપેણાવસ્થિતઞ્ચ નમસ્કરોતિ ।
તત્ર "જ્ઞાનસ્વરૂપમ્" ઇત્યયં શ્લોકઃ ક્ષેત્રજ્ઞવ્યષ્ટયાત્મનાઽવસ્થિતસ્ય પરમાત્મનઃ સ્વભાવમાહ । તસ્મ-#આન્નાત્ર નિર્વિશેષવસ્તુપ્રતીતિઃ ।
યદિ નિર્વિશેષજ્ઞાનસ્વરૂપબ્રહ્માધિષ્ઠાનભ્રમપ્રતિપાદનપરં શાસ્ત્રમ્, તર્હિ-
"નિર્ગુણસ્યાપ્રમેયસ્ય શુદ્ધસ્યાપ્યમલાત્મનઃ । કથં સર્ગાદિકર્તૃત્વં બ્રહ્મણોઽભ્યુપગમ્યતે" ઇતિ ચોદ્યમ્,
"શક્તયઃ સર્વભાવાનામચિન્ત્યજ્ઞાનગોચરાઃ । યતોઽતો બ્રહ્મણસ્તાસ્તુ સર્ગાદ્યા ભાવશક્તયઃ ।
ભવન્તિ તપતાં શ્રેષ્ઠ ! પાવકસ્ય યથોષ્ણતા ।" ઇતિ પરિહારશ્ચ ન ઘટતે ।
તથા હિ સતિ "નિર્ગુણસ્ય બ્રહ્મણઃ કથં સર્ગાદિકર્તૃત્વમ્", "ન બ્રહ્મણઃ પારમાર્થિકઃ સર્ગઃ, અપિતુ ભ્રાન્તિપરિ-કલ્પિતઃ" ઇતિ ચોદ્યપરિહારૌ સ્યાતામ્ । ઉત્પત્ત્યાદિકાર્યં સત્ત્વાદિગુણયુક્તાપરિપૂર્ણકર્મવશ્યેષુ દૃષ્ટમિતિ સત્ત્વા-દિગુણરહિતસ્ય પરિપૂર્ણસ્યાકર્મવશ્યસ્ય કર્મસંબન્ધાનર્હસ્ય કથં સર્ગાદિકર્તૃત્વમભ્યુપગમ્યત ઇતિ ચોદ્યમ્ । દૃષ્ટસકલવિસજાતીયસ્ય બ્રહ્મણો યથોદિતસ્વભાવસ્યૈવ જલાદિવિસજાતીયસ્યાગ્ન્યાદેરૌષ્ણ્યાદિશક્તિયોગવત્ સર્વશક્તિયોગો ન વિરુધ્યત ઇતિ પરિહારઃ ।

"પરમાર્થસ્ત્વમેવૈકઃ" ઇત્યાદ્યપિ ન કૃત્સ્નસ્યાપારમાર્થ્યં વદતિ । અપિ તુ કૃત્સ્નસ્ય તદાત્મકતયા તદ્વયતિરેકેણાવસ્થિતસ્યાપારમાથાર્યમ્ । તદેવોપપાદયતિ, "તવૈષ મહિમા યેન વ્યાપ્તમેતચ્ચરાચરમ્" ઇતિ । યેન ત્વયેદં ચરાચરં વ્યાપ્તમ્, અતસ્ત્વદાત્મકમેવેદં સર્વમિતિ ત્વદન્યઃ કોઽપિ નાસ્તિ । અતઃ સર્વાત્મતયા ત્વમેવૈકઃ પરમાર્થઃ । અત ઇદમુચ્યતે-તવૈષ મહિમા યા સર્વવ્યાપ્તિરિતિ । અન્યથા તવૈષા ભ્રાન્તિરિતિ વક્ત- વ્યમ્; જગતઃ પતે ત્વમિત્યાદીનાં પદાનાં લક્ષણા ચ સ્યાત્ । લીલયા મહીમુદ્ધરતો ભગવતો મહાવરાહસ્ય સ્તુતિપ્રકરણવિરોધશ્ચ ।
યતઃ કૃત્સ્નં જગત્ જ્ઞાનાત્મના ત્વયાઽઽત્મતયા વ્યાપ્તત્વેન તવ મૂર્તમ્, તસ્માત્ ત્વદાત્મકત્વાનુભવ-સાધનયોગવિરહિણ એતત્ કેવલદેવમનુષ્યાદિરૂપમિતિ ભ્રાન્તિજ્ઞાનેન પશ્યન્તીત્યાહ "યદેતદ્દૃશ્યતે" ઇતિ ।
ન કેવલં વસ્તુતસ્ત્વદાત્મકં જગત્ દેવમનુષ્યાદ્યાત્મકમિતિ દર્શનમેવ ભ્રમઃ; જ્ઞાનાકારાણામાત્મનાં દેવમનુષ્યાદ્યર્થાકારત્વદર્શનમપિ ભ્રમ ઇત્યાહ "જ્ઞાનસ્વરૂપમખિલમ્" ઇતિ ।
યે પુનર્બુદ્ધિમન્તો જ્ઞાનસ્વરૂપાત્મવિદઃ સર્વસ્ય ભગવદાત્મકત્વાનુભવસાધનયોગયોગ્યપરશુદ્ધમનસશ્ચ, તે દેવમનુષ્યાદિપ્રકૃતિપરિણામવિશેષશરીરરૂપમિદમખિલં જગત્ શરીરાતિરિક્તજ્ઞાનસ્વરૂપાત્મકં ત્વચ્છરીરઞ્ચ પશ્યન્તીત્યાહ "યે તુ
જ્ઞાનવિદઃ" ઇતિ । અન્યથા શ્લોકાનાં પૌનરુક્તયમ્, પદાનાં લક્ષણા, અર્થવિરોધઃ પ્રકરણ-વિરોધઃ, શાસ્ત્રતાપર્યવિરોધશ્ચ ॥
"તસ્યાત્મપરદેહેષુ સતોઽપ્યેકમયમ્" ઇત્યત્ર, સર્વેષ્વાત્મસુ જ્ઞાનૈકાકારતયા સમાનેષુ સત્સુ-
દેવમનુષ્યાદિપ્રકૃતિપરિણામવિશેષરૂપપિણ્ડસંસર્ગકૃતમાત્મસુ દેવાદ્યાકારેણ દ્વૈતદર્શનમતથ્યમિત્યુ- ચ્યતે । પિણ્ડગતમાત્મગતમપિ દ્વૈતં ન પ્રતિષિધ્યતે । દેવમનુષ્યાદિવિવિધવિચિત્રપિણ્ડેષુ વર્તમાનં સર્વમાત્મ- વસ્તુ સમમિત્યર્થઃ; - યથોક્તં ભગવતા, "શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ", "નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિષુ । - "તસ્યાત્મપરદેહેષુ સતોઽપિ" ઇતિ દેહાતિરિક્તે વસ્તુનિ સ્વપરવિભાગસ્યોક્તત્વાત્ । ...."યદ્ય-ન્યોઽસ્તિ પરઃ કોઽપિ" ઇત્યત્રાપિ નાત્મૈક્યં પ્રતીયતે; "યદિ મત્તઃ પરઃ કોઽપ્યન્યઃ" ઇતિ એકસ્મિન્નર્થે પરશબ્દા-ન્યશબ્દયોઃ પ્રયોગાયોગાત્ । તત્ર પરશબ્દઃ સ્વવ્યતિરિક્તાત્મવચનઃ,અન્યશબ્દસ્તસ્યાપિ જ્ઞાનૈકાકારત્વાદ-ન્યાકારત્વપ્રતિષેધાર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ-યદિ મદ્વયતિરિક્તઃ કોઽપ્યાત્મા મદાકારભૂતજ્ઞાનાકારાદન્યાકારો-ઽસ્તિ-તદા, "અહમેવમાકારઃ, અયઞ્ચાન્યાદૃ#આકારઃ" ઇતિ શક્યતે વ્યપદેષ્ટુમ્ । ન ચૈવમસ્તિ; સર્વેષાં જ્ઞાનૈ-કાકારત્વેન સમાનત્વાદેવેતિ ।
વેણુરન્ધ્રવિભેદેન ઇત્યત્રાપિ-આકારવૈષમ્યમાત્મનાં ન સ્વરૂપકૃતમ્, અપિ તુ દેવાદિપિણ્ડપ્રવેશકૃતમિ-ત્યુપદિશ્યત; નાત્મૈક્યમ્ । દૃષ્ટાન્તે ચાનેકરન્ધ્રવર્તિનાં વાય્વંશાનાં ન સ્વરૂપૈક્યમ્; અપિ ત્વાકારસામ્યમેવ । તેષાં વાયુત્વેનૈકાકારાણાં રન્ધ્રભેદનિષ્ક્રમણકૃતો હિ ષડ્જાદિસંજ્ઞાભેદઃ; એવમાતામનાં દેવાદિસંજ્ઞાભેદઃ । (યથા) તૈજસાઽઽપ્યપાર્થિવદ્રવ્યાંશભૂતાનાં પદાર્થાનાં તત્તદ્દ્રવ્યત્વેનૈક્યમેવ; ન સ્વરૂપૈક્યમ્ । તથા વાયવીયા-નામંશાનામપિ સ્વરૂપભેદોઽવર્જનીયઃ ।
"સોઽહં સ ચ ત્વમ્" ઇતિ સર્વાત્મનાં પૂર્વોક્તં જ્ઞાનાકારત્વં(રં) તચ્છબ્દેન પરામૃશ્ય તત્સામાનાધિ-કરણ્યેન અહંત્વમિત્યાદીનામર્થાનાં જ્ઞાનમેવાઽઽકાર ઇત્યુપસંહરન્ દેવાદ્યાકારભેદેનાત્મસુ ભેદમોહં પરિત્યજે- ત્યાહ । અન્યથા દેહાતિરિક્તાત્મોપદેશ્યસ્વરૂપે અહં ત્વં સર્વમેતદાત્મસ્વરૂપમિતિ ભેદનિર્દેશો ન ઘટતે । અહં-ત્વમાદિશબ્દાનામુપલક્ષ્યેણ સર્વમેતદાત્મસ્વરૂપમિત્યનેન સામાનાધિકરણ્યાદુપલક્ષણત્વમપિ ન સઙ્ગચ્છતે ।
સોઽપિ યથોપદેશમકરોદિત્યાહ, "તત્યાજ ભેદં પરમાર્થદૃષ્ટિઃ" ઇતિ । કુતશ્ચૈષ નિર્ણય ઇતિ ચેત્-દેહાત્મવિવે-કવિષયત્વાદુપદેશસ્ય । તચ્ચ "પિણ્ડઃ પૃથગ્ યતઃ પુંસઃ શિરઃપાણ્યાદિલક્ષણઃ" ઇતિ પ્રક્રમાત્ । વિભેદજનકે-ઽજ્ઞાને" ઇતિ ચ નાઽઽત્મસ્વરૂપૈક્યપરમ્; નાપિ જીવપરયોઃ । આત્મસ્વરૂપૈક્યમુક્તરીત્યા નિષિદ્ધમ્ । જીવ-પરયોરપિ સ્વરૂપૈક્યં દેહાત્મનોરિવ ન સંભવતિ; તથા ચ શ્રુતિઃ-"દ્વા સુપર્ણાસયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ", "ૠતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધ્યે । છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ", "અન્તઃપ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા" ઇત્યાદ્યાઃ; અસ્મિન્નપિ શાસ્ત્રે, "સ સર્વભૂતપ્રકૃતિં વિકારાન્ ગુણાદિદોષાંશ્ચ મુને વ્યતીતઃ । અતીતસર્વાવરણોઽખિલાત્મા તેનાઽઽસ્તૃતં યદ્ ભુવનાન્તરાલે ॥", "સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકોઽસૌ....પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સન્તિ પરાવરેશે", અવિદ્યા કર્મસંજ્ઞાઽન્યા તૃતીયાશક્તિરિષ્યતે । યથા ક્ષેત્ર-જ્ઞશક્તિઃ સા વેષ્ટિતા નૃપ ! સર્વગા" ઇતિ ભેદવ્યપદેશાત્ । "ઉભયેઽપિ હિ ભેદેનૈનમધીયતે", "ભેદવ્યપદેશાચ્ચાન્યઃ", "અધિકં તુ ભેદનિર્દેશાત્" ઇત્યાદિસૂત્રેષુ ચ, "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ આત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ", "પ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તઃ", "પ્રાજ્ઞેનાઽઽત્મનાઽન્વારૂઢઃ" ઇત્યાદિભિ-રુભયોરન્યોન્યપ્રત્યનીકાકારેણ સ્વરૂપનિર્ણયાત્ ॥
નાપિ સાધનાનુષ્ઠાનેન નિર્મુક્તાવિદ્યસ્ય પરેણ સ્વરૂપૈક્યસંભવઃ, અવિદ્યાશ્રયત્વયોગ્યસ્ય તદનર્હત્વા-સંભવાત્ । યથોક્તમ્-
"પરમાત્માત્મનોર્યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે । મિથ્યૈતદન્યદ્દ્રવ્યં હિ નૈતિ તદ્દ્રવ્યતાં યતઃ ॥" ઇતિ । મુક્ત- સ્ય તુ તદ્ધર્મતાપત્તિરેવેતિ ભગવદ્ગીતાસૂક્તમ્,-
"ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ । સર્ગેઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ ॥" ઇતિ । ઇહાપિ-"આત્મભાવં નયત્યેનં તદ્બ્રહ્મ ધ્યાધિનં મુને ! । વિકાર્યમાત્મનઃ શક્તયા લોકમાકર્ષકો યથા" ઇતિ । આત્મ-ભાવમ્-આત્મનઃ સ્વભાવમ્ । ન હ્યાકર્ષકસ્વરૂપાપત્તિરાકૃષ્યમાણસ્ય વક્ષ્યતિ, ચ, "જગદ્વયાપારવર્જ પ્રકર-ણાદસંનિહિતત્વાચ્ચ", "ભોગમાત્રસામ્યલિઙ્ગાચ્ચ", "મુક્તોપસૃષ્યવ્યપદેશાચ્ચ" ઇતિ । વૃત્તિરપિ, "જગદ્વયાપાર- વર્જં સમાનો જ્યોતિષા" ઇતિ । દ્રમિડભાષ્યકારશ્ચ, "દેવતાસાયુજ્યાદશરીરસ્યાપિ દેવતાવત્ સર્વાર્થસિદ્ધિઃ સ્યાત્" ઇત્યાહ । શ્રુતયશ્ચ, "ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્ કામાન્, તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામ- ચારો ભવતિ", "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્....સોઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા", "એતમાનન્દ-મયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્ય, ઇમાઁલ્લોકાન્ કામાન્ની કામરૂપ્યનુસઞ્ચરન્", "સ તત્ર પર્યેતિ", "રસો વૈ
સઃ । રસં હ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽઽનન્દી ભવતિ", "યથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રે અસ્તં ગચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાય । તથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્", "તદા વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્ચનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ" ઇત્યાદ્યાઃ ।
"પરવિદ્યાસુ સર્વાસુ બ્રહ્મ ઉપાસ્યમ્; ફલં ચૈકરૂપમેવ । અતો વિદ્યાવિકલ્પઃ" ઇતિ સૂત્રકારેણૈવ "આન-ન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય", "વિકલ્પોઽવિશિષ્ટફલત્વાત્" ઇત્યાદિષૂક્તમ્ । વાક્યકારેણ ચ સગુણસ્યૈવોપાસ્યત્વં વિદ્યાવિકલ્પશ્ચોક્તઃ, "યુક્તં તદ્ગુણકોપાસાનાત્" ઇતિ । ભાષ્યકૃતા વ્યાખ્યાતઞ્ચ, "યદ્યપિ સચ્ચિત્તઃ" ઇત્યા- દિના । "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" ઇત્યત્રાપિ, "નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્", "નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ", "પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" ઇત્યાદિભિરૈકાર્થ્યાત્ પ્રાકૃતનામરૂપાભ્યાં

વિનિર્મુક્તસ્ય નિરસ્તતત્કૃતભેદસ્ય જ્ઞાનૈકાકારતયા બ્રહ્મપ્રકારતોચ્યતે । પ્રકારૈક્યે ચ તત્ત્વક્ષ્યવહારો મુખ્ય એવ, યથા, સેયં (સોઽયં) ગૌરિતિ ।
અત્રાપિ,-"વિજ્ઞાનં પ્રાપકં પ્રાપ્યે પરે બ્રહ્મણિ પાર્થિવ પ્રાપણીયસ્તથૈવાત્મા પ્રક્ષીણાશેષભાવનઃ" ઇતિ-પરબ્રહ્મધ્યાનાદાત્મા પરબ્રહ્મવત્ પ્રક્ષીણાશેષ(કર્મ)ભાવનઃ-કર્મભાવનાબ્રહ્મભાવનોભયભાવનેતિ ભાવનાત્રય- રહિતઃ પ્રાપણીય ઇત્યભિધાય -
"ક્ષેત્રજ્ઞઃ કરણી જ્ઞાનં કરણં તસ્યવૈ દ્વિજ ! (તેન તત્) । નિષ્પાદ્ય મુક્તિકાર્યં હિ (વૈ) કૃતકૃત્યં નિવ- ર્તયેત્ (ર્તતે)" ઇતિ કરણસ્ય પરબ્રહ્મધ્યાનરૂપસ્ય પ્રક્ષીણાંશેષભાવનાત્મસ્વરૂપપ્રાપ્ત્યા કૃતકૃત્યત્વેન નિવૃત્તિ-વચનાત્ 2યાવત્સિદ્ભયનુષ્ઠેયમ્" ઇત્યુક્તવા-
"તદ્ભાવભાવમાપન્નસ્તથાઽસૌ પરમાત્મના । ભવત્યભેદી ભેદશ્ચ તસ્યાજ્ઞાનકૃતો ભવેત્" ઇતિ મુક્તસ્ય સ્વરૂપમાહ । તદ્ભાવઃ-બ્રહ્મણો ભાવઃ, સ્વભાવઃ; ન તુ સ્વરૂપૈક્યમ્; "તદ્ભાવભાવમાપન્નઃ" ઇતિ દ્વિતીયમા-વશબ્દાનન્વયાત્; પૂર્વોક્તાર્થવિરોધાચ્ચ । યત્ બ્રહ્મણઃ પ્રક્ષીણાશેષભાવનત્વમ્, તદાપત્તિઃ તદ્ભાવભાવાપત્તિઃ । યદૈવમાપન્નઃ, તદાઽસૌ પરમાત્મના અભેદી ભવતિ-ભેદરહિતો ભવતિ । જ્ઞાનૈકાકારતયા પરમાત્મનૈકપ્રકાર-સ્યાસ્ય તસ્માદ્ભેદો દેવાદિરૂપઃ; તદન્વયોઽસ્ય કર્મરૂપાજ્ઞાનમૂલઃ, ન સ્વરૂપકૃતઃ; સ તુ દેવાદિભેદઃ પરબ્રહ્મ-ધ્યાનેન મૂલભૂતાજ્ઞાનરૂપે કર્મણિ વિનષ્ટે હેત્વભાવાત્ નિવર્તત ઇત્યભેદી ભવતિ । યથોક્તમ્-
"એકસ્વરૂપભેદસ્તુ બાહ્યકર્મવૃતિપ્રજઃ । દેવાદિભેદેઽપધ્વસ્તે નાસ્ત્યના (નાસ્ત્યેવા)વરણો હિ સઃ ॥" ઇતિ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ, "વિભેદજનકેઽજ્ઞાને નાશમાત્યન્તિકં ગતે । આત્મનો બ્રહ્મણો ભેદમસન્તં કઃ કરિષ્યતિ" ઇતિ । વિભેદઃ-વિવિધો ભેદઃ, દેવતિર્યઙ્મનુષ્યસ્થાવરાત્મકઃ । યથોક્તં શૌનકેનાપિ, "ચર્તુવિધો- ઽપિ ભેદોઽયં મિથ્યાજ્ઞાનાનિબન્ધનઃ" ઇતિ । આત્મનિ જ્ઞાનરૂપે દેવાદિરૂપવિવિધભેદહેદુભૂતકર્માખ્યાજ્ઞાને પરબ્રહ્મધ્યાનેનાત્યન્તિકનાશં ગતે સતિ હેત્વભાવાદસન્તં પરસ્માત્ બ્રહ્મણઃ આત્મનો દેવાદિરૂપભેદં કઃ કરિષ્યતીત્યર્થઃ । "અવિદ્યા કર્મસંજ્ઞાઽન્યા" ઇતિ હ્યત્રૈવોક્તમ્ ।
ખ્ઢખ્ઢખ
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ" ઇત્યાદિના અન્તર્યામિરૂપેણ સર્વસ્યાત્મતયૈક્યાભિધાનમ્ । અન્યથા, "ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થોઽક્ષર ઉચ્યતે, ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વમ્યઃ" ઇત્યાદિભિર્વિરોધઃ । અન્તર્વામિરૂપેણ સર્વેષામા-ત્મત્વં તત્રૈવ ભગવતાઽભિહિતમ્, "ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન ! તિષ્ઠતિ", "સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સંનિવિષ્ટઃ" ઇતિ ચ । "અહમાત્મા ગુડાકેશ ! સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ" ઇતિ ચ તદેવોચ્યતે । ભૂતશબ્દો હ્યાત્મપર્યન્તદેહવચનઃ । યતઃ સર્વેષામયમાત્મા, તત એવ સર્વેષાં તચ્છરીરતયા પૃથગવસ્થાનં પ્રતિષિધ્યતે, "ન તદસ્તિ વિના યત્ સ્યાત્" ઇતિ । ભગવદ્વિભૂત્યુપસંહારશ્ચાયમિતિ તથૈવાભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તત ઇદમુચ્યતે-
"યદ્યત્ વિભૂતિમત્ સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા । તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોઠશસંભવમ્ ॥
વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્" ઇતિ ।
અતઃ શાસ્ત્રેષુ ન નિર્વિશેષવસ્તુપ્રતિપાદનમસ્તિ; નાષ્યર્થજાતસ્ય ભ્રાન્તત્વપ્રતિપાદનમ્; નાપિ ચિદ-ચિદીશ્વરાણાં સ્વરૂપભેદનિષેધઃ ॥
( ઇતિ મહાસિદ્ધાન્તે નિર્નિશેષબ્રહ્મનિરાકરણમ્ )
1.1.1
1-1-1 જિજ્ઞાસાધિકરણમ્ (સંપુટ -2)
મહાસિદ્ધાન્તે અવિદ્યાભઙ્ગભાગ ઉત્તરઃ
યદપ્યુચ્યતે-નિર્વિશેષે સ્વયમ્પ્રકાશે વસ્તુનિ દોષપરિકલ્પિતમીશે(શ્વરે)શિતવ્યાદ્યનન્તવિકલ્પં સર્વં જગત્ । દોષશ્ચ સ્વરૂપતિરોધન વિવિધવિચિત્રવિક્ષેપકરી સદસદનિર્વચનીયાઽનાદ્યવિદ્યા । સા ચાવશ્યાભ્યુપગમનીયા, "અનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢાઃ" ઇત્યાદિભિઃ શ્રુતિભિઃ બ્રહ્મણઃ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યસામાનાધિકરણ્યાવગતજીવૈક્યાનુપપત્ત્યા ચ । સા તુ ન સતી; ભ્રાન્તિવાધયોરયોગાત્ । નાપ્યસતી; ખ્યાતિવાધયોશ્ચાયોગાત્ । અતઃ કોટિદ્વયવિનિર્મુક્તે-યમવિદ્યેતિ તત્ત્વવિદ ઇતિ ।
તદયુક્તમ્; - સા હિ કિમાશ્રિત્ય ભ્રમં જનયતિ ? ન તાવત્ જીવમાશ્રિત્ય, અવિદ્યાપરિકલ્પિતત્વાજ્જીવ-ભાવસ્ય । નાપિ બ્રહ્માશ્રિત્ય; તસ્ય સ્વ(યં)પ્રકાશજ્ઞાનસ્વરૂપત્વેનાવિદ્યાવિરોધિત્વાત્ । સા હિ જ્ઞાનબાધ્યાઽભિ-મતા -
"જ્ઞાનરૂપં પરં બ્રહ્મ તન્નિવર્ત્યં મૃષાત્મકમ્ । અજ્ઞાનં ચેત્ તિરસ્કુર્યાત્ કઃ પ્રભુસ્તન્નિવર્તને ॥
જ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ ચેત્ જ્ઞાનમજ્ઞાનસ્ય નિવર્તકમ્ । બ્રહ્મવત્ તત્પ્રકાશત્વાત્ તદપિ હ્યનિવર્તકમ્ ॥
જ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞાનમસ્તિ ચેત્, સ્યાત્ પ્રમેયતા । બ્રહ્મણોઽનનુભૂતિત્વં ત્વદુક્તયૈવ પ્રસજ્યતે ॥"
જ્ઞાનસ્વરૂપં બ્રહ્મેતિ જ્ઞાનં તસ્યા અવિદ્યાયા બાધકમ્ ; ન સ્વરૂપભૂતં જ્ઞાનમિતિ ચેત્ - ન; ઉભયોરપિ બ્રહ્મ-સ્વરૂપપ્રકાશત્વે સતિ અન્યતરસ્યાવિરોધિત્વમન્યતરસ્ય નેતિ વિશેષાનવગમાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ - જ્ઞાનસ્વરૂપં બ્રહ્મેત્યનેન જ્ઞાનેન બ્રહ્મણિં યઃ સ્વભાવતોઽવગમ્યતે; સ બ્રહ્મણઃ સ્વયમ્પ્રકાશ-ત્વેન સ્વયમેવ પ્રકાશત ઇતિ અવિદ્યાવિરોધિત્વે ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ સ્વરૂપતદ્વિષયજ્ઞાનયોરિતિ ।
કિઞ્ચ અનુભવસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણોઽનુભવાન્તરાનનુભાવ્યત્વેન ભવતો ન તદ્વિષયં જ્ઞાનમસ્તિ । અતો જ્ઞાનમ-જ્ઞાનવિરોધિ ચેત્, સ્વયમેવ વિરોધિ ભવતીતિ નાસ્યા બ્રહ્માશ્રયત્વસંભવઃ । શુક્તયાદયસ્તુ સ્વયાથાત્મ્યપ્રકાશે સ્વયમસમર્થાઃ સ્વાજ્ઞાનાવિરોધિનઃ, તન્નિવર્તને ચ જ્ઞાનાન્તરમપેક્ષન્તે । બ્રહ્મ તુ સ્વાનુભવસિદ્ધસ્વયાથાત્મ્યમિતિ સ્વાજ્ઞાનવિરોધ્યેવ, તત એવ નિવર્તકાન્તરં ચ નાપેક્ષતે ॥
અથોચ્યેત-બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય મિથ્યાત્વજ્ઞાનમજ્ઞાનવિરોધીતિ- ન । ઇદં બ્રહ્મવ્યતિરિક્તમિથ્યાત્વજ્ઞાનં કિં બ્રહ્મ-યાથાત્મ્યાજ્ઞાનવિરોધિ, ઉત પ્રપઞ્ચસત્યત્વરૂપાજ્ઞાનવિરોધિ ઇતિ વિવેચનીયમ્ । ન તાવત્ બ્રહ્મયાથાત્મ્યાજ્ઞાન-વિરોધિ; અતદ્વિષયત્વાત્ । જ્ઞાનાજ્ઞાનયોરેકવિષયત્વે(ત્વેન) હિ વિરોધઃ । પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વજ્ઞાનં તત્સત્યત્વરૂપા-જ્ઞાનેન વિરુધ્યતે । તેન પ્રપઞ્ચસત્યત્વરૂપાજ્ઞાનમેવ બાધિતમિતિ બ્રહ્મસ્વરૂપાજ્ઞાનં તિષ્ઠત્યેવ । બ્રહ્મસ્વરૂપાજ્ઞાનં નામ તસ્ય સદ્વિતીયત્વમેવ । તત્તુ તદ્ય્વતિરિક્તસ્ય મિથ્યાત્વજ્ઞાનેન નિવૃત્તમ્ । સ્વરૂપં તુ સ્વાનુભવસિદ્ધમિતિ ચેત્-ન; બ્રહ્મણોઽદ્વિતીયત્વં સ્વરૂપં સ્વાનુભવસિદ્ધમિતિ તદ્વિરોધિ સદ્વિતીયત્વરૂપાજ્ઞાનં તદ્બાધશ્ચ ન સ્યાતામ્ । અદ્વિતીયત્વં ધર્મ ઇતિ ચેત્-ન; અનુભવસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણોનુભાવ્યધર્મવિરહસ્ય ભવતૈવ પ્રતિપાદિતત્વાત્ । અતો જ્ઞાનરૂપસ્ય બ્રહ્મણો વિરોધાદેવ નાજ્ઞાનાશ્રયત્વમ્ ॥
કિઞ્ચાવિદ્યયા પ્રકાશૈકસ્વરૂપં બ્રહ્મ તિરોહિતમિતિ વદતા સ્વરૂપનાશ એવોક્તસ્સ્યાત્ । પ્રકાશતિરોધાનં નામ પ્રકાશોત્પત્તિપ્રતિબન્ધઃ, વિદ્યમાનસ્ય વિનાશો વા । પ્રકાશસ્યાનુત્પાદ્યત્વાભ્યુપગમેન પ્રકાશતિરોધાનં પ્રકાશ-નાશ એવ ॥
અપિચ-નિર્વિષયા નિરાશ્રયા સ્વપ્રકાશેયમનુભૂતિઃ સ્વાશ્રયદોષવશાદનન્તાશ્રયમનન્તવિષયમાત્માનમનુભવ-

તીત્યત્ર કિમયં સ્વાશ્રયદોષઃ પરમાર્થભૂતઃ, ઉતાપરમાર્થભૂત ઇતિ વિવેચનીયમ્ । ન તાવત્ પરમાર્થઃ; અનભ્યુપ-ગમાત્ । નાપ્યપરમાર્થઃ, તથા સતિ હિ દ્રષ્ટૃત્વેન વા દૃશ્યત્વેન વા દૃશિત્વેન વાઽભ્યુપગમનીયઃ । ન તાવદદૃશિઃ; દૃશિસ્વરૂપભેદાનભ્યુપગમાત્ । ભ્રમાધેષ્ઠાનભૂતાયાસ્તુ સાક્ષાદ્દૃશેર્માધ્યમિકપક્ષપ્રસઙ્ગેનાપારમાર્થ્યાનભ્યુપગમાચ્ચ । દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોસ્તદવચ્છિન્નાયા દૃશેશ્ચ કાલ્પનિકત્વેન મૂલદોષાન્તરાપેક્ષયાઽનવસ્થા સ્યાત્ । અથૈતત્પરિજિહીર્ષયા પરમાર્થસતી અનુભૂતિરેવ બ્રહ્મરૂપા દોષ ઇતિ ચેત્ - બ્રહ્મૈવ ચેદ્દોષઃ, પ્રપઞ્ચદર્શનસ્યૈવ તત્ મૂલં સ્યાત્; કિં પ્રપઞ્ચ-તુલ્યાવિદ્યાન્તરપરિકલ્પનેન ? બ્રહ્મણો દોષત્વે સતિ તસ્ય નિત્યત્વેનાનિર્મોક્ષશ્ચ સ્યાત્ । અતો યાવત્ બ્રહ્મવ્ય-તિરિક્તપારમાર્થિકદોષાનભ્યુપગમઃ, ન તાવત્ ભ્રાન્તિરુપપાદિતા ભવતિ ॥
અનિર્વચનીયત્વઞ્ચ કિમભિપ્રેતમ્ ? સદસદ્વિલક્ષણત્વમિતિ ચેત્; તથાવિધસ્ય વસ્તુનઃ પ્રમાણુશૂન્યત્વેના-નિર્વચનીયતૈવ સ્યાત્ । એતદુક્તં ભવતિ-સર્વં હિ વસ્તુજાતં પ્રતીતિવ્યવસ્થાપ્યમ્ । સર્વા ચ પ્રતીતિઃ સદસદાકારા । (સદસદાકારાયાસ્તુ પ્રતીતેઃ સદસદ્વિલક્ષણં વિષય ઇત્યભ્યુપગમ્યમાને સર્વં સર્વપ્રતીતેર્વિષયઃ સ્યાત્ - ઇતિ ॥
અથ સ્યાત્ - વસ્તુસ્વરૂપતિરોધાનકરમાન્તરબાહ્યરૂપવિવિધાધ્યાસોપાદાનં સદસદનિર્વચનીયમવિદ્યાઽજ્ઞા-નાદિપદવાચ્યં વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનનિવત્ર્યં જ્ઞાનપ્રાગભાવાતિરેકેણ ભાવરૂપમેવ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ પ્રત્યક્ષાનુભાનાભ્યાં પ્રતીયતે । તદુપહિતબ્રહ્મોપાદાનશ્ચ અવિકારે સ્વપ્રકાશચિન્માત્રવપુષિ તેનૈવ તિરોહિતસ્વરૂપે પ્રત્યગાત્મનિ અહઙ્કારજ્ઞાનજ્ઞેયવિભાગરૂપોઽધ્યાસઃ ।
તસ્યૈવાવસ્થાવિશેષેણાધ્યાસરૂપે જગતિ જ્ઞાનબાધ્યસપ્રરજતાદિવસ્તુ-તત્તજ્જ્ઞાનરૂપાધ્યાસોઽપિ જાયતે । કૃત્સ્નસ્ય મિથ્યારૂપસ્ય તદુપાદાનત્વં ચ મિથ્યાભૂતમેવ કારણં ભવિતુમર્હતીતિ હેતુબલાદવગમ્યતે ॥
કારણાજ્ઞાનવિષયં પ્રત્યક્ષં સ્યાત્-અહમજ્ઞઃ મામન્યં ચ ન જાનામીત્યપરોક્ષાવભાસઃ । અયં તુ ન જ્ઞાનપ્રાગભા-વવિષયઃ । સ હિ ષષ્ઠપ્રમાણગોચરઃ; અયં તુ, અહં સુખીતિવદપરોક્ષઃ । અભાવસ્ય પ્રત્યક્ષ(ગોચર)ત્વાભ્યુપગમેઽ-પ્યયમનુભવો નાત્મનિ જ્ઞાનાભાવવિષયઃ; અનુભવવેલાયામપિ જ્ઞાનસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્; અવિદ્યમાનત્વે જ્ઞાના-ભાવપ્રતીત્યનુપપત્તેશ્ચ । એતદુક્તં ભવતિ-અહમજ્ઞ ઇત્યસ્મિન્નનુભવે અહમિત્યાત્મનોઽભાવધર્મિતયા જ્ઞાનસ્ય ચ પ્રતિયોગિતયાઽવગતિરસ્તિ વા ? ન વા ? । અસ્તિ ચેત્, વિરોધાદેવ ન જ્ઞાનાભાવાનુભવઃ સંભવઃ । નો ચેત્, ધર્મિપ્રતિયોગિજ્ઞાનસવ્યપેક્ષો જ્ઞાનાભાવાનુભવઃ સુતરાં ન સંભવતિ । જ્ઞાનાભાવસ્યાનુમેયત્વે અભાવાખ્યપ્રમાણ-વિષયત્વે ચેયમનુપપત્તિઃ સમાના । અસ્યાજ્ઞાનસ્ય ભાવરૂપત્વે ધર્મિપ્રતિયોગિજ્ઞાનસદ્ભાવેઽપિ વિરોધાભાવાદય-મનુભવો ભાવરૂપાજ્ઞાનવિષય એવાભ્યુપગન્તવ્યઃ - ઇતિ ।
નનુ ચ ભાવરૂપમપ્યજ્ઞાનં વસ્તુયાથાત્મ્યાવભાસરૂપેણ સાક્ષિચેતન્યેન વિરુધ્યતે ॥ મૈવમ્ । સાક્ષિચૈતન્યં ન વસ્તુયાથાત્મ્યવિષયમ્, અપિ ત્વજ્ઞાનવિષયમ્; અન્યથા મિથ્યાર્થાવભાસાનુપપત્તિઃ । ન હ્યજ્ઞાનવિષયેણ જ્ઞાને-નાજ્ઞાનં નિવર્તત ઇતિ ન વિરોધઃ ॥ નનુ ચેદં ભાવરૂપમપ્યજ્ઞાનં વિષયવિશેષવ્યાવૃત્તમેવ સાક્ષિચેતન્યસ્ય વિષયો ભવતિ । સ વિષયઃ પ્રમાણા(ન)ધીનસિદ્ધિરિતિ કથમિવ સાક્ષિચૈતન્યેનાસ્મદર્થવ્યાવૃત્તમજ્ઞાનં વિષયીક્રિયતે । નૈષ દોષઃ । સર્વમેવ વસ્તુજાતં જ્ઞાતતયા અજ્ઞાતતયા વા સાક્ષિચૈતન્યસ્ય વિષયભૂતમ્ । તત્ર જડત્વેન જ્ઞાતતયા સિધ્યત એવ પ્રમાણવ્યવઘાનાપેક્ષા । અજડસ્ય તુ પ્રત્યગ્વસ્તુનઃ સ્વયં સિધ્યતો ન પ્રમાણવ્યવધાનાપેક્ષેતિ સદૈ-વાજ્ઞાનસ્ય વ્યાવર્તકત્વેનાવભાસો યુજ્યતે । તસ્માત્ ન્યાયોપબૃંહિતેન પ્રત્યક્ષેણ ભાવરૂપમેવાજ્ઞાનં પ્રતીયતે ।
તદિદં ભાવરૂપમજ્ઞાનમનુમાનેનાપિ સિધ્યતિ - વિવાદાધ્યાસિતં પ્રમાણજ્ઞાનં સ્વપ્રાગભાવવ્યતિરિક્ત સ્વ-
વિષયાવરણ-સ્વનિવર્ત્ય-સ્વદેશગતવસ્ત્વન્તરપૂર્વકમ્; અપ્રકાશિતાર્થપ્રકાશકત્વાત્; અન્ધકારે પ્રથમોત્પન્ન-પ્રદીપભાવાત્-ઇતિ ॥ આલોકાભાવમાત્રં વા રૂપદર્શનાભાવમાત્રં વા તમઃ; ન દ્રવ્યાન્તરમ્ (દ્રવ્યમ્) । તત્ કથં ભાવરૂપાજ્ઞાનસાધને નિદર્શનતયોપન્યસ્યત ઇતિ ચેત્-ઉચ્યતે । બહુલત્વવિરલત્વાદ્યવસ્થાયોગેન રૂપવત્તયા ચોપ-લબ્ધેર્દ્રવ્યાન્તરમેવ તમઃ-ઇતિ નિરવદ્યમ્-ઇતિ ॥
અત્રોચ્યતે-"અહમજ્ઞો મામન્યં ચ ન જાનામિ" ઇત્યત્રોપપત્તિસહિતેન કેવલેન ચ પ્રત્યક્ષેણ ન ભાવરૂપમજ્ઞાનં પ્રતીયતે । (યસ્તુ જ્ઞાનપ્રાગભાવવિષયત્વે વિરોધ ઉક્તઃ, સ હિ ભાવરૂપાજ્ઞાનેઽપિ તુલ્યઃ । વિષયત્વેનાશ્રયત્વેન ચાજ્ઞાનસ્ય વ્યાવર્તકતયા પ્રત્યગર્થઃ પ્રતિપન્નો વા અપ્રતિપન્નો વા । પ્રતિપન્નશ્ચેત્-તત્સ્વરૂપજ્ઞાનનિવર્ત્યં તદજ્ઞાનં તસ્મિન્ પ્રતિપન્ને કથમિવ તિષ્ઠતિ । અપ્રતિપન્નશ્ચેત્-વ્યાવર્તકાશ્રયવિષયજ્ઞાનશૂન્યમજ્ઞાનં કથમનુમૂયેત ॥ અથ વિશદસ્વરૂપાવભાસોઽજ્ઞાનવિરોધી; અવિશદસ્વરૂપં તુ પ્રતીયત ઇત્યાશ્રયવિષયજ્ઞાને સત્યપિ નાજ્ઞાનાનુભવ-વિરોધઃ ઇતિ-હન્ત તર્હિ જ્ઞાનપ્રાગભાવોઽપિ વિશદસ્વરૂપવિષયઃ આશ્રયપ્રતિયોગિજ્ઞાનં તુ અવિશદસ્વરૂપવિષ-યમિતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષોઽન્યત્રાભિનિવેશાત્ ।)
ભાવરૂપસ્યાજ્ઞાનસ્યાપિ હ્યજ્ઞાનમિતિ સિધ્યતઃ પ્રાગભાવસિદ્ધાવિવ સાપેક્ષત્વમસ્ત્યેવ । તથા હિ-અજ્ઞાનમિતિ જ્ઞાનાભાવઃ, તદન્યઃ, તદ્વિરોધી વા । ત્રયાણામપિ તત્સ્વરૂપજ્ઞાનાપેક્ષા અવશ્યાશ્રયણીયા । યદ્યપિ તમઃસ્વરૂપ-પ્રતિપત્તૌ પ્રકાશાપેક્ષા ન વિદ્યતે; તથાપિ પ્રકાશવિરોધીત્યનેનાઽઽકારેણ પ્રતિપત્તૌ પ્રકાશપ્રતિપત્ત્યપેક્ષાઽસ્ત્યેવ । ભવદભિમતાજ્ઞાનં ન કદાચિત્ સ્વરૂપેણ સિદ્ધયતી; અપિ ત્વજ્ઞાનમિત્યેવ; તથા સતિ જ્ઞાનાભાવવત્ તદપેક્ષત્વં સમાનમ્ ।
જ્ઞાનપ્રાગભાવસ્તુ ભવતાઽપ્યભ્યુપગમ્યતે, પ્રતીયતે ચેત્યુભયાભ્યુપેતો જ્ઞાનપ્રાગભાવ એવ "અહમજ્ઞો મામન્યં ચ ન જાનામિ" ઇત્યનુભૂયત ઇત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ । નિત્યમુક્તસ્વપ્રકાશચૈતન્યૈકસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણોઽજ્ઞાનાનુભવશ્ચ ન સંભવતિ; સ્વાનુભવસ્વરૂપત્વાત્ ॥
સ્વાનુભવસ્વરૂપમપિ તિરોહિતસ્વરૂપમજ્ઞાનમનુભવતીતિ ચેત્-કિમિદં તિરોહિતસ્વરૂપત્વમ્ ? અપ્રકાશિત-સ્વરૂપત્વમિતિ ચેત્-સ્વાનુભવસ્વરૂપસ્ય કથમપ્રકાશિતસ્વરૂપત્વમ્ ? સ્વાનુભવસ્વરૂપસ્યાપ્યન્યતોઽપ્રકાશિ-તસ્વરૂપત્વમુપપદ્યત ઇતિ ચેત્-એવં તર્હિ પ્રકાશાખ્યધર્માનભ્યુપગમેન પ્રકાશસ્યૈવ સ્વરૂપત્વાત્ અન્યતઃ સ્વરૂપ-નાશ એવ સ્યાદિતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ॥
(કિઞ્ચ-બ્રહ્મસ્વરૂપતિરોધાનહેતુભૂતમેતદજ્ઞાનં સ્વયમનુભૂતં સત્ બ્રહ્મ તિરસ્કરોતિ । બ્રહ્મ તિરસ્તકૃત્ય સ્વયં તદનુભવવિષયો ભવતીત્યન્યોન્યાશ્રયણમ્ ॥)
અનુભૂતમેવ તિરસ્કરોતીતિ ચેત્-યદ્યતિરોહિતસ્વરૂપમેવ બ્રહ્મ અજ્ઞાનમનુભવતિ, તદા તિરોધાનકલ્પના નિષ્પ્રયોજના સ્યાત્,
અજ્ઞાનસ્વરૂપકલ્પના ચ; બ્રહ્મણોઽજ્ઞાનદર્શનવત્ અજ્ઞાનકાર્યતયાઽભિમતપ્રપઞ્ચદશર્નસ્યાપિ સંભવાત્ । કિઞ્ચ-બ્રહ્મણોઽજ્ઞાનાનુભવઃ કિં સ્વતઃ, અન્યતો વા ? સ્વતશ્ચેત્-અજ્ઞાનાનુભવસ્ય સ્વરૂપપ્રયુક્તત્વે-નાનિર્મોક્ષઃ સ્યાત્ । અનુભૂતિસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણોઽજ્ઞાનાનુભવસ્વરૂપત્વેન, મિથ્યારજતબાધકજ્ઞાનેન રજતાનુભ-વસ્યાપિ નિવૃત્તિવત્ નિવર્તકજ્ઞાનેનાજ્ઞાનાનુભૂતિરૂપબ્રહ્મસ્વરૂપનિવૃત્તિર્વા । અન્યતશ્ચેત્-કિં તદન્યત્ ? અજ્ઞા-નાન્તરમિતિ ચેત્-અનવસ્થા સ્યાત્ ।
બ્રહ્મ તિરસ્કૃત્યૈવ સ્વયમનુભવવિષયો ભવતીતિ ચેત્-તથા સતિ ઇદમજ્ઞાનં કાચાદિવત્ સ્વસત્તયા બ્રહ્મ તિર-
સ્કરોતીતિ જ્ઞાનબાધ્યત્વમજ્ઞાનસ્ય ન સ્યાત્ ॥

અથેદમજ્ઞાનં સ્વયમનાદિ, બ્રહ્મણઃ સ્વસાક્ષિત્વં બ્રહ્મસ્વરૂપતિરસ્કૃતિં ચ યુગપદેવ કરોતિ । અતો નાનવસ્થા-દયો દોષા ઇતિ । નૈતત્; સ્વાનુભવસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપતિરસ્કૃતિમન્તરેણ સાક્ષિત્વાપાદનાનાયોગાત્ । હેત્વન્તરેણ તિરસ્કૃતમિતિ ચેત્-તર્હ્યસ્યાનાદિત્વમપાસ્તમ્; અનવસ્થા ચ પૂર્વોક્તા । અતિરસ્કૃતસ્વરૂપસ્યૈવ સાક્ષિત્વાપાદને બ્રહ્મણઃ સ્વનુભવૈકતાનતા ચ ન સ્યાત્ ॥
અપિચ-અવિદ્યયા બ્રહ્મણિ તિરોહિતે તદ્બ્રહ્મ ન કિઞ્ચિદપિ પ્રકાશતે; ઉત કિઞ્ચિત્પ્રકાશતે ? પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે, પ્રકાશમાત્રસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણોઽપ્રકાશે તુચ્છતાપત્તિરસકૃદુક્તા । ઉત્તરસ્મિન્ કલ્પે, સચ્ચિદાનન્દૈકરસે બ્રહ્મણિ કો-ઽયમંશઃ તિરસ્ક્રિયતે, કો વા પ્રકાશતે ? નિરંશે નિર્વિશેષે પ્રકાશમાત્રે વસ્તુન્યાકારદ્વયાસંભવેન તિરસ્કારઃ પ્ર-કાશશ્ચ યુગપન્ન સઙ્ગચ્છેતે । અથ સચ્ચિદાનન્દૈકરસં બ્રહ્મ અવિદ્યયા તિરોહિતસ્વરૂપમવિશદમિવ લક્ષ્યત ઇતિ । પ્રકાશમાત્રસ્વરૂપસ્ય વિશદતાઽવિશદતા વા કિંરૂપા ? એતદુક્તં ભવતિ- યઃ સાંશઃ સવિશેષઃ પ્રકાશવિષયઃ, તસ્ય સકલાવભાસો વિશદાવભાસઃ, કતિપયવિશેષપરહિતાવભાસશ્ચ અવિશદાવભાસઃ । તત્ર ય આકારોઽપ્ર-તિપન્નઃ, તસ્મિન્નંશે પ્રકાશાભાવાદેવ પ્રકાશાવૈશદ્યં ન વિદ્યતે । યશ્ચાંશઃ પ્રતિપન્નઃ, તસ્મિન્નંશે તદ્વિષયપ્રકાશો વિશદ એવ । અતઃ સર્વત્ર પ્રકાશાંશે અવૈશદ્યં ન સંભવતિ । વિષયેઽપિ સ્વરૂપે પ્રતીયમાને તદ્ગતકતિપયવિશેષા-પ્રતીતિરેવાવૈશદ્યમ્ । તસ્માદવિષયે નિર્વિશેષે પ્રકાશમાત્રે બ્રહ્મણિ, સ્વરૂપે પ્રકાશમાને કતિપયવિશેષાપ્રતિપત્તિ-(તતિ#ઇ)રૂપાવૈશદ્યં નામ અજ્ઞાનકાર્યં ન સંભવતિ-ઇતિ । અપિચ-ઇદમવિદ્યાકાયર્મવૈશદ્યં તત્ત્વજ્ઞાનોદયાન્નિવર્તતે, ન વા । અનિવૃત્તૌ અપવર્ગાભાવઃ । નિવૃત્તૌ ચ વસ્તુ કિંરૂપમિતિ વિવેચનીયમ્ । વિશદસ્વરૂપમિતિ ચેત્-તત્ વિશદસ્વરૂપં પ્રાગાસ્તિ, ન વા । અસ્તિ ચેત્-અવિદ્યાકાર્યમવૈશદ્યં તન્નિવૃત્તિશ્ચ ન સ્યાતામ્ । નો ચેત્-મોક્ષસ્ય કાર્યતયા અનિત્યતા સ્યાત્ ।
અસ્યાજ્ઞાનસ્યાશ્રયાનિરૂપણાદેવાસંભવઃ પૂર્વમેવોક્તઃ । અપિચ-અપરમાર્થદોષમૂલવાદિના નિરધિષ્ઠાનભ્રમા-સંભવોઽપિ દુરુપપાદઃ; ભ્રમહેતુભૂતદોષદોષાશ્રયત્વવત્ અધિષ્ઠાનાપારમાર્થ્યેઽપિ ભ્રમોપપત્તેઃ । તતશ્ચ સર્વશૂન્યત્વ-મેવ સ્યાત્ ॥
યદુક્તમ્-અનુમાનેનાપિ ભાવરૂપમજ્ઞાનં સિદ્ધયતીતિ । તદયુક્તમ્; અનુમાનાસંભવાત્ । નનૂક્તમનુમાનમ્ । સત્યમુક્તમ્; દુરુક્તં તુ તત્; અજ્ઞાનેઽપ્યનભિમતાજ્ઞાનાન્તરસાધનેન વિરુદ્ધત્વાત્ હેતોઃ । તત્રાજ્ઞાનાન્તરાસાધને હેતોરનૈકાન્ત્યમ્ । સાધને ચ, તદજ્ઞાનમજ્ઞાનસાક્ષિત્વં નિવારયતિ । તતશ્ચાજ્ઞાનકલ્પના નિષ્ફલા સ્યાત્ ।
દૃષ્ટાન્તશ્ચ સાધનવિકલઃ; દીપપ્રભાયા અપ્રકાશિતાર્થપ્રકાશકત્વાભાવાત્ । સર્વત્ર જ્ઞાનસ્યૈવ હિ પ્રકાશકત્વમ્ સત્યપિ દીપે જ્ઞાનેન વિના વિષયપ્રકાશાભાવાત્ । ઇન્દ્રિયાણામપિ જ્ઞાનોત્પત્તિ હેતુત્વમેવ; ન પ્રકાશકત્વમ્ । પ્રદીપપ્રભાયાસ્તુ ચક્ષુરિન્દ્રિયસ્ય જ્ઞાનમુત્પાદયતો વિરોધિતમોનિરસનદ્વારેણોપકારકત્વમાત્રમેવ । પ્રકાશકજ્ઞા-નોત્પત્તૌ વ્યાપ્રિયમાણચક્ષુરિન્દ્રિયોપકારકહેતુત્વમપેક્ષ્ય દીપસ્ય પ્રકાશકત્વવ્યવહારઃ । નાસ્માભિર્જ્ઞાનતુલ્યપ્ર-કાશકત્વાભ્યુપગમેન દીપપ્રભા નિદર્શિતા; અપિ તુ જ્ઞાનસ્યેવ(સ્યૈવ) સ્વવિષયાવરણનિરસનપૂર્વક(જ્ઞાનસ્યેવ સ્વવિષયાવરણનિરસનરૂપ) પ્રકાશકત્વમઙ્ગીકૃત્યેતિ ચેત્-ન; ન હિ વિરોધિનિરસનમાત્રં પ્રકાશકત્વમ્; અપિ ત્વર્થપરિચ્છેદઃ; વ્યવહારયોગ્યતાપાદનમિતિ યાવત્ । તત્તુ જ્ઞાનસ્યૈવ । યદિ ઉપકારકાણામપ્યપ્રકાશિતાર્થપ્રકા-શકત્વમઙ્ગીકૃતમ્, તર્હીન્દ્રિયાણામુપકારકતમત્વેનાપ્રકાશિતાર્થપ્રકાશકત્વમઙ્ગીકરણીયમ્ । તથા સતિ તેષાં સ્વનિવર્ત્યવસ્ત્વન્તરપૂર્વકત્વાભાવાત્ હેતોરનૈકાન્ત્યમિત્યલમનેન ॥
(પ્રતિપ્રયોગશ્ચ-વિવાદાધ્યાસિતમજ્ઞાનં ન જ્ઞાનમાત્રબ્રહ્માશ્રયમ્, અજ્ઞાનત્વાત્, શુક્તિકાદ્યજ્ઞાનવત્; જ્ઞાત્રાશ્રયં
હિ તત્ । વિવાદાધ્યાસિતમજ્ઞાનં ન જ્ઞાનમાત્રબહ્માશ્રયમ્, અજ્ઞાનત્વાત્, શુક્તિકાદ્યજ્ઞાનવત્; વિષયાવરણં હિ તત્ । વિવાદાધ્યાસિતમજ્ઞાનં ન જ્ઞાનનિવત્ર્ત્યમ્, જ્ઞાનવિષયાનાવરણત્વાત્, યત્ જ્ઞાનનિવત્ત્યર્મ્ અજ્ઞાનમ્, તત્ જ્ઞાનવિષયાવરણમ્; યથા શુક્તિકાદ્યજ્ઞાનમ્ । બ્રહ્મ નાજ્ઞાનાસ્પદમ્, જ્ઞાતૃત્વવિરહાત્; ઘટાદિવત્ । બ્રહ્મ નાજ્ઞા-નાવરણમ્, જ્ઞાનાવિષયત્વાત્ । યત્
અજ્ઞાનાવરણં તત્ જ્ઞાનવિષયભૂતમ્, યથા શુક્તિકાદિ । બ્રહ્મ ન જ્ઞાનનિવ-ત્ર્ત્યાજ્ઞાનમ્; જ્ઞાનાવિષયત્વાત્ । યત્ જ્ઞાનનિવર્ત્યાજ્ઞાનમ્ તત્ જ્ઞાનવિષયભૂતમ્, યથા શુક્તિવાદિ ॥
વિવાધ્યાસિતં પ્રમાણજ્ઞાનં સ્વપ્રાગભાવાતિરિક્તાજ્ઞાનપૂર્વકં ન ભવતિ, પ્રમાણજ્ઞાનત્વાત્, ભવદભિમતાજ્ઞાન-સાધનપ્રમાણજ્ઞાનવત્ । જ્ઞાનં ન વસ્તુનો વિનાશકમ્, શક્તિવિશેષોપબૃંહણવિરહે સતિ જ્ઞાનત્વાત્ । યત્ વસ્તુનો વિનાશકમ્, તત્ શક્તિવિશેષોપબૃંહિતજ્ઞાનમજ્ઞાનં ચ દૃષ્ટમ્, યથેશ્વરયોગિપ્રભૃતિજ્ઞાનમ્, યથા ચ મુદ્ગરાદિ ॥
ભાવરૂપમજ્ઞાનં ન જ્ઞાનવિનાશ્યમ્, ભાવરૂપત્વાત્, ઘટાદિવદિતિ । અથોચ્યેત-બાધકજ્ઞાનેન પૂર્વજ્ઞાનોત્પ-ન્નાનાં ભયાદીનાં વિનાશો દૃશ્યતે-ઇતિ-નૈવમ્; ન હિ જ્ઞાનેન તેષાં વિનાશઃ, ક્ષણિકત્વેન તેષાં સ્વયમેવ વિના-શાત્, કારણનિવૃત્ત્યા ચ પશ્ચાદનુત્પત્તેઃ । ક્ષણિકત્વં ચ તેષાં જ્ઞાનવદુત્પત્તિકારણસંનિધાન એવોપલબ્ધેઃ, અન્ય-થાઽનુલબ્ધેશ્ચાવગમ્યતે; અક્ષણિકત્વે ચ ભયાદીનાં ભયાદિહેતુભૂતજ્ઞાનસન્તતાવવિશેષેણ સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં ભયા-દ્યુત્પત્તિહેતુત્વેનાનેકભયોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥
સ્વપ્રાગભાવવ્યતિરિક્તવસ્ત્વન્તરપૂર્વકમિતિ વ્યર્થવિશેષણોપાદાનેન પ્રયોગકુશલતા ચાઽઽવિષ્કૃતા । અતો-ઽનુમાનેનાપિ ન ભાવરૂપાજ્ઞાનસિદ્ધિઃ ।
શ્રુતિતદર્થાપત્તિભ્યામજ્ઞાનાસિદ્ધિરનન્તરમેવ વક્ષ્યતે ।
મિથ્યાર્થસ્ય મિથ્યૈવોપાદાનં ભવિતુમર્હતીત્યેતદપિ "ન વિલક્ષણત્વાત્" ઇત્યધિકરણન્યાયેન પરિહ્રિયતે । અતોઽનિર્વચનીયાજ્ઞાનવિષયા ન કાચિદપિ પ્રતીતિરસ્તિ । પ્રતીતિભ્રાન્તિવાધૈરપિ ન તથાભ્યુપગમનીયમ્ । પ્રતી-યમાનમેવ હિ પ્રતીતિભ્રાન્તિબાધવિષયઃ । આભિઃ પ્રતીતિભિઃ પ્રતીત્યન્તરેણ ચાનુપલબ્ધમાસાં વિષય ઇતિ ન યુજ્યતે કલ્પયિતુમ્ ॥
શુક્તયાદિષુ રજતાદિપ્રતીતેઃ, પ્રતીતિકાલેઽપિ તન્નાસ્તીતિ બાધેન ચ, અન્યસ્યાન્યથાભાનાયોગાચ્ચ સદસદ-નિર્વચનીયમપૂર્વમેવેદં રજતં દોષવશાત્ પ્રતીયત ઇતિ કલ્પનીયમિતિ ચેત્-ન; તત્કલ્પનાયામપ્યન્યસ્યાન્યથા-ભાનસ્યાવર્જનીયત્વાત્; અન્યથાભાનાભ્યુપગમાદેવ ખ્યાતિપ્રવૃત્તિ, બાધ, ભ્રમત્વાનાભમુપપત્તેરત્યન્તાપરિદૃષ્ટા-કારણકવસ્તુકલ્પનાયોગાત્ ।
કલ્પ્યમાનં હીદમનિર્વચનીયમ્, ન તાવદનિર્વચનીયમિતિ પ્રતીયતે; અપિ તુ પરામર્શરજતમિત્યેવ । અનિર્વ-ચનીયમિત્યેવ પ્રતીતં ચેત્, ભ્રાન્તિબાધયોઃ પ્રવૃત્તેરપ્યસંભવઃ । અતોઽન્યસ્યાન્યથાભાનવિરહે પ્રતીતિપ્રવૃત્તિ, બાધ, ભ્રમત્વાનામનુપપત્તેઃ તસ્યાપરિહાર્યત્વાચ્ચ, શુક્તયાદિરેવ રજતાદ્યાકારેણાવભાસત ઇતિ ભવતાઽભ્યુપગન્તવ્યમ્ ॥)
(ખ્યાત્યન્તરવાદિનાઞ્ચ સદૂરમપિ ગત્વાઽન્યથાભાસોઽવશ્યાશ્રયણીયઃ-અસત્ખ્યાતિપક્ષે સદાત્મના; આત્મ-ખ્યાતિપક્ષે અર્થાત્મના; અખ્યાતિપક્ષેઽપિ અન્યવિશેષણમન્યવિશેષણત્વેન, જ્ઞાનદ્વયમેકત્વેન ચ; વિષયાસદ્ભાવ-પક્ષેઽપિ વિદ્યમાનત્વેન ॥

કિઞ્ચ-અનિર્વચનીયમપૂર્વરજતમત્ર જાતમિતિ વદતા તસ્ય જન્મકારણં વક્તવ્યમ્; ન તાવત્ તત્પ્રતીતિઃ, ત-સ્યાસ્તદ્વિષયત્વેન તદુત્પત્તેઃ પ્રાગાત્મલાભાયોગાત્ । નિર્વિષયા જાતા તદુત્પાદ્ય તદેવ વિષયીકરોતીતિ મહતા-મિદમુપપાદનમ્ । અથેન્દ્રિયાદિગતો દોષઃ, તન્ન; તસ્ય પુરુષાશ્રયત્વેનાર્થગતકાર્યસ્યોત્પાદકત્વાયોગાત્ । નાપી-
ન્દ્રિયાણિ, તેષાં જ્ઞાનકારણત્વાત્ । નાપિ દુષ્ટાનીન્દ્રિયાણિ, તેષામપિ સ્વકાર્યભૂતે જ્ઞાન એવ હિ વિશેષકરત્વાત્ । અનાદિમિથ્યાજ્ઞાનોપાદાનત્વં તુ પૂર્વમેવ નિરસ્તમ્ । કિઞ્ચ-અપૂર્વમનિર્વચનીયમિદં વસ્તુજાતંરજતાદિબુદ્ધિશબ્દા-ભ્યાંકથમિવ વિષયીક્રિયતે, ન ઘટાદિબુદ્ધિશબ્દાભ્યામ્ । રજતાદિસાદૃશ્યાદિતિ ચેત્; તર્હિ તત્સદૃશમિત્યેવ પ્રતી-તિશબ્દૌ સ્યાતામ્ । રજતાદિજાતિયોગાદિતિ ચેત્; સ્મ કિં પરમાથર્ભૂતા, અપરમાર્થભૂતા વા ? ન તાવત્ પરમા-ર્થભૂતા, તસ્યા અપરમાર્થાન્વયાયોગાત્ । નાપ્યપરમાર્થભૂતા, પરમાર્થાન્વયાયોગાત્ । અપરમાર્થે પરમાર્થબુદ્ધિ-શબ્દયોર્નિર્વાહકત્વાયોગાચ્ચેત્યલમપરિણતકુતર્કનિરસનેન ॥ અથ વા--
યર્થાર્થં સર્વવિજ્ઞાનમિતિ વેદવિદાં મતમ્ । શ્રુતિસ્મૃતિભ્યઃ સર્વસ્ય સર્વાત્મત્વપ્રતીતિતઃ ॥
ઃબહુ સ્યા"મિતિસઙ્કલ્પપૂર્વસૃષ્ટયાદ્યુપક્રમે । "તાસાં ત્રિવૃતમેકૈકા"મિતિ શ્રુત્યૈવ ચોદિતમ્ ॥
ત્રિવૃત્કરણમેવં હિ પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યતે । યદગ્ને રોહિતં રૂપં તેજસસ્તદપામપિ ॥
શુક્લં કૃષ્ણં પૃથિવ્યાશ્ચેત્યગ્નાવેવ ત્રિરૂપતા । શ્રુત્યૈવ દર્શિતા તસ્માત્ સર્વે સર્વત્ર સઙ્ગતાઃ ॥
પુરાણે ચૈવમેવોક્તં વૈષ્ણવે સૃષ્ટયપક્રમે । "નાનાવીર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાસ્તતસ્તે સંહતિં વિના ।
નાશ્નુવન્ પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમસમરગમ્વ કૃત્સ્નશઃ ॥
સમેત્યાન્યોન્યસંયોગં પરસ્પરસમાશ્રયાઃ । મહદાદ્યા વિશેષાન્તા હ્યણ્ડ"મિત્યાદિના તતઃ ॥
સૂત્રકારોઽપિ ભૂતાનાં ત્રિરૂપત્વં તથાઽવદત્ । "વ્યાત્મકત્વાત્તુ ભૂયસ્ત્વા"દિતિ તેનાભિધાભિદા ॥
સોમાભાવે ચ પૂતીકગ્રહણં શ્રુતિચોદિતમ્ । સોમાવયવસદ્ભાવાદિતિ ન્યાયવિદો વિદુઃ ॥
વ્રીહ્યભાવે ચ નીવારગ્રહણં વ્રીહ્યભાવત્ । તદેવ સદૃશં તસ્ય યત્ તદ્દ્રવ્યૈકદેશભાક્ ॥
શુક્તયાદૌ રજતાદેશ્ચ ભાવઃ શ્રુત્યૈવ બોધિતઃ । રૂપ્યશુક્તયાદિનિર્દેશભેદો ભૂયસ્ત્વહેતુકઃ ॥
રૂપ્યાદિસદૃશશ્ચાયં શુક્તયાદિરુપલભ્યતે । અતસ્તસ્યાન્ન સદ્ભાવઃ પ્રતીતેરપિ નિશ્ચિતઃ ॥
કદાચિચ્ચક્ષુરાદેસ્તુ દોપાચ્છુક્તયંશવર્જિતઃ । રજતાંશો ગૃહીતોઽતો રજતાર્થી પ્રવર્ત્તતે ॥
દોષહાનૌ તુ શુક્તયંશે ગૃહીતે તન્નિવર્તતે । અતો યર્થાર્થં રૂપ્યાદિવિજ્ઞાનં શુક્તિકાદિષુ ॥
બાધ્યબાધકભાવોઽપિ ભૂયસ્ત્વેનોપપદ્યતે । શુક્તિભૂયસ્ત્વવૈકલ્યસાકલ્યગ્રહરૂપતઃ ॥
નાતો મિથ્યાર્થસત્યાર્થવિષયત્વનિબન્ધનઃ । એવં સર્વસ્ય સર્વત્વે વ્યવહારવ્યવસ્થિતિઃ ॥
સ્વપને તુ પ્રાણિનાં પુણ્યપાપાનુગુણં ભગવતૈવ તત્તત્પુરુષમાત્રાનુભાવ્યાસ્તત્તત્કાલાવસાનાસ્તથાભૂતાશ્ચાર્થાઃ સૃજ્યન્તે । તથા હિ શ્રુતિઃ સ્વપ્નવિષયા, "ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્તિ । અથ રથાન્ રથયોગાન્ પથઃ સૃજતે । ન તત્ર વેશાન્તાઃ પુષ્કરિણ્યઃ સ્રવન્ત્યો ભવન્તિ । અથ વેશાન્તાન્ પુષ્કરિણ્યઃ સ્રવન્ત્યઃ સૃજતે । સ હિ કર્તા" ઇતિ । યદ્યપિ સકલેતરપુરુષાનુભાવ્યતયા તદાનીં ન ભવન્તિ-તથાપિ તત્તત્પુરુષમાત્રાનુમાવ્યતયા તથા-વિધાન્ અર્થાન્ ઈશ્વરઃ સૃજતિ । સ હિ કર્તા । તસ્ય સત્યસઙ્ગલ્પસ્યાઽઽશ્ચર્યશક્તેસ્તથાવિદ્યં કર્તૃત્વં સંભવતીત્યર્થઃ । "યઃ એષુ સપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃ । તદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે । તસ્મિંલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચત" ઇતિ ચ । સૂત્રકારોઽપિ- "સન્ધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ", "નિર્માતારં ચૈકે પુત્રાદયશ્ચ" ઇતિ સૂત્ર-દ્વયેન, "સ્વપ્નેષ્વર્થેષુ જીવસ્ય સ્વાભાવિકસત્યસઙ્ગલ્પત્વાદેઃ કૃત્સ્નસ્ય સંસારદશાયામનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્ ઈશ્વ-રસ્યૈવ તત્તત્પુરુષમાત્રાનુભાવ્યતયા આશ્ચર્યભૂતા સૃષ્ટિરિયમ્ । "તસ્મિન્ લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન" ઇતિ પરમાત્મૈવ તત્ર સ્રષ્ટેત્યવગમ્યતે" ઇતિ પરિહરતિ । અપવરકાદિષુ શયાનસ્ય સ્વપ્નદૃશઃ સ્વદેહેનૈવ દેશાન્તર-ગમનરાજ્યાભિષેકશિરશ્છેદાદયશ્ચ પુણ્યપાપફલભૂતાઃ શયાનદેહસરૂપસંસ્થાનદેહાન્તરસૃષ્ટયોપપદ્યન્તે ॥
જપાકુસુમસમીપવર્તિસ્ફટિકમણિરપિ તત્પ્રભાભિભૂતતયા રક્ત ઇતિ ગૃહ્યતે । જપાકુસુમપ્રભા વિતતાપિ સ્વ-ચ્છદ્રવ્યસંયુક્તતયા સ્ફુટતરમુપલભ્યતે ઇત્યુપલબ્ધિવ્યવસ્થાપ્યમિદમ્ । મરીચિકાજલજ્ઞાનેઽપિ તેજાપૃથિવ્યોરપ્ય-મ્બુનો વિદ્યમાનત્વાદિન્દ્રિયદોષેણ તેજાપૃથિવ્યોરગ્રહણાત્ અદૃષ્ટવશાચ્ચામ્બુનો ગ્રહણાત્ યર્થાર્થત્વમ્ । અલાતચ-ક્રેઽપ્યલાતસ્ય દ્રુતતરગમનેન સર્વદેશસંયોગાદન્તરાલાગ્રહણાત્ તથાપ્રતીતિરુપપદ્યતે । ચક્રપ્રતીતાવપ્યન્તરાલાગ્ર-હણપૂર્વકતત્તદ્દેશસંયુક્તતત્તદ્વસ્તુ ગ્રહણમેવ । ક્વચિદન્તરાલાભાવાદન્તરાલાગ્રહણમ્, ક્વચિચ્છૈધ્નયાદગ્રહણમિતિ વિશેષઃ । અતસ્તદપિ યથાર્થમ્ । દર્પણાદિષુ નિજમુખાદિપ્રતીતિરપિ યર્થાર્થા । દર્પણાદિપ્રતિહતગતયો હિ નાયન-રશ્મયો દર્પણાદિદેશગ્રહણપૂર્વકં નિજમુખાદિ ગૃહ્ણન્તિ । તત્રાપ્યતિશૈધ્નયાદન્તરાલાગ્રહણાત્ તથા પ્રતીતિઃ । દિઙ્મો-હેઽપિ દિગન્તરસ્યાસ્યાં દિશિ વિદ્યમાનત્વાદદૃષ્ટવશેનૈતદ્દિગંશવિયુક્તો દિગન્તરાંશો ગૃહ્યતે । અતો દિગન્તરપ્રતી-તિર્યથાર્થૈવ ।
દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનાદાવપિ અઙ્ગુલ્યવષ્ટમ્ભતિમિરાદિભિર્નાયનતેજોગતિભેદેન સામગ્નીભેદાત્ સામગ્નીદ્વયમન્યોન્યાનિર-પેક્ષં ચન્દ્રગ્રહણદ્વયહેતુર્ભવતિ । તત્રૈકા સામગ્રી સ્વદેશવિશિષ્ટં ચન્દ્રં ગૃહ્ણાતિ । દ્વિતીયા તુ કિઞ્ચિદ્વક્રગતિઃ ચન્દ્ર-સમીપદેશગ્રહણપૂર્વકં ચન્દ્રં સ્વદેશવિયુક્તં ગૃહ્ણાતિ । અતઃ સામગ્રીદ્વયેન યુગપદ્દેશદ્વયવિશિષ્ટચન્દ્રગ્રહણે ગ્રહણ-ભેદેન ગ્રાહ્યાકારભેદાદેકત્વગ્રહણાભાવાચ્ચ દ્વૌ ચન્દ્રાવિતિ ભવતિ પ્રતીતિવિશેષઃ । દેશાન્તરસ્ય તદ્વિશેષણત્વં દેશાન્તરસ્ય અગૃહીતસ્વદેશચન્દ્રસ્ય ચ નિરન્તરગ્રહણેન ભવતિ । તત્ર સામગ્રીદ્વિત્વં પારમાર્થિકમ્ । તેન દેશદ્વય-વિશિષ્ટચન્દ્રગ્રહણદ્વયં ચ પારમાર્થિકમ્ । ગ્રહણદ્વિત્વેન ચન્દ્રસ્યૈવ ગ્રાહ્યાકારદ્વિત્વં ચ પારમાર્થિકમ્ । તત્ર વિશે-ષણદ્વયવિશિષ્ટચન્દ્રગ્રહણદ્વસ્યૈક એવ ચન્દ્રો ગ્રાહ્યા ઇતિ ગ્રહણે, પ્રત્યભિજ્ઞાનવત્ કેવલચક્ષુષઃ સામર્થ્યાભાવાત્ ચાક્ષુષજ્ઞાનં તથૈ(સ્યૈ)વાવતિષ્ઠતે । દ્વયોઃ ચક્ષુષોરેકસામગ્રયન્તર્ભાવેઽપિ તિમિરાદિદોષભિન્નં ચાક્ષુષં તેજઃ સામગ્રી-દ્વયં ભવતીતિ કાર્યકલ્પ્યમ્ । અપગતે તુ દોષે સ્વદેશવિશિષ્ટસ્ય ચન્દ્રસ્યૈકગ્રહણવેદ્યત્વાત્ એકશ્ચન્દ્ર ઇતિ ભવતિ પ્રત્યયઃ । દોષકૃતં તુ સામગ્રીદ્વિત્વં તત્કૃતં ગ્રહણદ્વિત્વં તત્કૃતં ગ્રાહ્યાકારદ્વિત્વં ચેતિ નિરવદ્યમ્ ।
અતઃ સર્વં વિજ્ઞાનજાતં યથાર્થમિતિ સિદ્ધમ્ । ખ્યાત્યન્તરાણાં દૂષણાનિ તૈસ્તૈર્વાદિભિરેવ પ્રપઞ્ચિતાનીતિ ન તત્ર યત્નઃ ક્રિયતે ।
(અથવા કિમનેન બહુનોપપાદનપ્રકારેણ ? પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાખ્યં પ્રમાણજાતમ્ આગમગમ્યં ચ નિરસ્તનિ-ખિલદોષગન્ધમનવધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યાણગુણગણં સર્વજ્ઞં સત્યસઙ્ગલ્પં પરં બ્રહ્માભ્યુપગચ્છતાં કિં ન
સેત્સ્યતિ, કિં નોપપદ્યતે ? ભગવતા હિ પરેણ બ્રહ્મણા ક્ષેત્રજ્ઞપુણ્યપાપાનુગુણં તદ્ભોગ્યત્વાયાખિલં જગત્ સૃજતા સુખદુઃખોપેક્ષાફલાનુભવાનુભાવ્યાઃ પદાર્થાઃ સર્વસાધારણાનુભવવિષયાઃ; કેચન તત્તત્પુરુષમાત્રાનુભવવિષયાઃ તત્તત્કાલાવસાનાઃ તથાતથાઽનુભાવ્યાઃ સૃજ્યન્તે । તત્ર બાધ્યબાધકભાવઃ સર્વાનુભવવિષયતયા તદ્રહિતતયા ચોપપદ્યત ઇતિ સર્વં સમઞ્જસમ્ ॥)

યત્પુનઃ સદસદનિર્વચનીયમજ્ઞાનં શ્રુતિસિદ્ધમિતિ; તદસત્-"અનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢાઃ" ઇત્યાદિષ્વનૃતશબ્દસ્યા-નિર્વચનીયાનભિધાયિત્વાત્ । ઋતેતરવિષયો હ્યનૃતશબ્દઃ । ઋતમિતિ કર્મવાચિ, "ઋતં પિબન્તૌ" ઇતિ વચનાત્ । ઋતમ્-કર્મફલાભિસન્ધિરહિતં પરમપુરુષારાધનવેષં તત્પ્રાપ્તિફલમ્ । અત્ર (તઃ) તદ્વયતિરિક્તં સાંસારિકફલં કર્મ અનૃતં બ્રહ્મપ્રાપ્તિવિરોધિ । "એતં બ્રહ્મલોકં ન વિન્દન્તિ અનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢાઃ" ઇતિ વચનાત્ ॥
"નાસદાસીન્નો સદાસીત્ તદાનીમ્" ઇત્યત્રાપિ સદસચ્છબ્દૌ ચિદચિદ્ય્વષ્ટિવિષયૌ । ઉત્પત્તિવેલાયાં સત્ત્યચ્છબ્દા-ભિહિતયોશ્ચિદચિદ્ય્વષ્ટિભૂતયોર્વસ્તુનોરપ્યયકાલે અચિત્સ(ચિદચિત્સ)મષ્ટિભૂતે તમશ્શબ્દાભિધેયે વસ્તુનિ પ્રલય-
પ્રતિપાદનપરત્વાદસ્ય વાક્યસ્ય । નાત્ર કસ્યચિત્ સદસદનિર્વચનીયતોચ્યતે; સદસતોઃ કાલવિશેષેઽસદ્ભાવમા-ત્રવચનાત્ । અત્ર તમશ્શબ્દાભિહિતસ્યાચિત્સમષ્ટિત્વં શ્રુત્યન્તરાદવગમ્યતે-"અવ્યક્તમક્ષરે લીયતે । અક્ષરં તમસિ લીયતે" ઇતિ ।
સત્યમ્; તમશ્શબ્દેનાચિત્સમષ્ટિરૂપાયાઃ પ્રકૃતેઃ સૂક્ષ્માવસ્થોચ્યતે । તસ્યાસ્તુ, "માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાત્" ઇતિ માયાશબ્દેનાભિધાનાદનિર્વચનીયત્વમિતિ ચેત્-નૈતદેવમ્; માયાશબ્દસ્યાનિર્વચનીયવાચિત્વં ન દૃષ્ટમિતિ । માયાશબ્દસ્ય મિથ્યાપર્યાયત્વેનાનિર્વચનીયવાચિત્વમિતિ ચેત્; તદપિ નાસ્તિ; ન હિ સર્વત્ર માયાશબ્દો મિથ્યા-વિષયઃ । આસુરરાક્ષસાસ્રાદિષુ સત્યેષ્વેવ માયાશબ્દપ્રયોગાત્ । યથોક્તમ્-"તેન માયાસહસ્રં તત્ શમ્બરસ્યાશુગા-મિના । બાલસ્ય રક્ષતા દેહમૈકૈકશ્યેન સૂદિતમ્ ।" ઇતિ । અતો માયાશબ્દો વિચિત્રાર્થસર્ગકરામિધાયી । પ્રકૃતેશ્ચ માયાશબ્દાભિધાનં વિચિત્રાર્થસર્ગકરત્વાદેવ "અસ્માન્માયી સૃજતે વિશ્વમેતત્ તસ્મિંશ્ચાન્યો માયયા સંનિરુદ્ધઃ" ઇતિ માયાશબ્દવાચ્યાયાઃ પ્રકૃતેર્વિચિત્રાર્થસર્ગકરત્વં દર્શયતિ । પરમપુરુષસ્ય ચ તદ્વત્તામાત્રેણ માયિત્વમુચ્યતે; નાજ્ઞત્વેન । જીવસ્યૈવ હિ માયયા નિરોધઃ શ્રૂયતે, "તસ્મિંશ્ચાન્યો માયયા સંનિરુદ્ધઃ" ઇતિ । "અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુધ્યતે" ઇતિ ચ । "ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે" ઇત્યત્રાપિ વિચિત્રાઃ શક્તયોઽભિધીયન્તે; અત એવ હિ "ભૂરિ ત્વષ્ટેવ રાજતિ" ઇત્યુચ્યતે । ન હિ મિથ્યાભિભૂતઃ કશ્ચિદ્વિરાજતે । "મમ માયા દુરત્યયા" ઇત્યત્રાપિ ગુણ-મયીતિ વચનાત્ સૈવ ત્રિગુણાત્મિકા પ્રકૃતિરુચ્યત ઇતિ ન શ્રુતિભિઃ સદસદનિર્વનીયાજ્ઞાનપ્રતિપાદનમ્ ॥
નાપ્યૈક્યોપદેશાનુપપત્ત્યા । ન હિ "તત્ત્વમસિ" ઇતિ જીવપરયોરૈક્યોપદેશે સતિ સર્વજ્ઞે સત્યસઙ્કલ્પે સકલજગ-ત્સર્ગસ્થિતિવિનાશહેતુભૂતે તચ્છબ્દાવગતે પ્રકૃતે બ્રહ્મણિ વિરુદ્ધાજ્ઞાનપરિકલ્પનાહેતુભૂતા કાચિદપ્યનુપપત્તિર્દૃશ્યતે ઐક્યોપદેશસ્તુ ત્વંશબ્દેનાપિ જીવશરીરકસ્ય બ્રહ્મણ એવાભિધાનાદુપપન્નતરઃ । "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ સર્વસ્ય વસ્તુનઃ પરમાત્મપર્યન્તસ્યૈવ હિ નામરૂપભાક્તવમુક્તમ્ । અતો ન બ્રહ્માજ્ઞા-નપરિકલ્પનમ્ ।
ઇતિહાસપુરાણયોરપિ ન બ્રહ્માજ્ઞાનવાદઃ ક્વચિદપિ દૃશ્યતે ।
નનુ "જ્યોતીંષિ વિષ્ણુઃ" ઇતિ બ્રહ્મૈકમેવ તત્ત્વમિતિ પ્રતિજ્ઞાય, "જ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાન્ યતોઽસૌ" ઇતિ શૈલા-બ્ધિધરાદિભેદભિન્નસ્ય જગતો જ્ઞાનૈકસ્વરૂપબ્રહ્માજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતત્વમભિધાય, "યદા તુ શુદ્ધં નિજરૂપિ" ઇતિ જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સ્વસ્વરૂપાવસ્થિતિવેલાયાં વસ્તુભેદાભાવ(પ્ર)દર્શનેનાજ્ઞાનવિજમ્ભિતત્વમેવ સ્થિરી-કૃત્ય, "વસ્ત્વસ્તિ કિમ્", "મહી ઘટત્વમ્" ઇતિ શ્લોકદ્વયેન જગદુપલબ્ધિપ્રકારેણાપિ વસ્તુભેદાનામસત્યત્વમુ-પપાદ્ય, "તસ્માન્ન વિજ્ઞાનમૃતે" ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતં બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્યાસત્યત્વમુપસંહૃત્ય, "વિજ્ઞાનમેકમ્" ઇતિ જ્ઞાન-સ્વરૂપે બ્રહ્મણિ ભેદદર્શનનિમિત્તાજ્ઞાનમૂલં નિજકર્મૈવેતિ સ્ફુટીકૃત્ય, "જ્ઞાનં વિશુદ્ધમ્" ઇતિ જ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપં વિશોધ્ય, "સદ્ભાવ એવં (એષો) ભવતો મયોક્તઃ" ઇતિ જ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણ એવ સત્યત્વમ્, નાન્યસ્ય; અન્યસ્ય ચાસત્યત્વમેવ; તસ્ય ભુવનાદેઃ સત્યત્વં વ્યાવહારિકમ્" ઇતિ તત્ત્વં તવોપદિષ્ટમિતિ હ્યુપદેશો દૃશ્યતે ।
નૈતદેવમ્; અત્ર ભુવનકોશસ્ય વિસ્તીર્ણં સ્વરૂપમુક્તવા પૂર્વમનુક્તં રૂપાન્તરમ્, "સંક્ષેપઃ શ્રૂયતામ્" ઇત્યાર-ભ્યાભિધીયતે । ચિદચિન્મિશ્રે જગતિ ચિદંશો વાઙ્મનસાગોચરસ્વસંવેદ્યસ્વરૂપભેદો જ્ઞાનૈકાકારતયા અસ્પૃષ્ટપ્રા-કૃતભેદઃ અવિનાશિત્વેન અસ્તિશબ્દવાચ્યઃ । અચિદંશસ્તુ ચિદંશકર્મનિમિત્તપરિણામભેદો વિનાશીતિ નાસ્તિ-શબ્દાભિધેયઃ । ઉભયં તુ પરબ્રહ્મભૂતવાસુદેવશરીરતયા તદાત્મકમિત્યેતદ્રૂપં સંક્ષેપેણાત્રાભિહિતમ્ । તથા હિ -
"યદમ્બુ વૈષ્ણવઃ કાયસ્તતો વિપ્ર વસુન્ધરા । પદ્માકારા સમુદ્ભૂતા પર્વતાબ્ધ્યાદિસંયુતા ॥" ઇતિ, અમ્વુનો વિષ્ણોઃ શરીરત્વેનામ્બુપરિણામભૂતં બ્રહ્માણ્ડમપિ વિષ્ણોઃ, કાયઃ, તસ્ય ચ વિષ્ણુરાત્મેતિ સકલશ્રુતિગતતા-દાત્મ્યોપદેશોપબૃંહણરૂપસ્ય સામાનાધિકરણ્યસ્ય "જ્યોતીંષિ વિસ્ણુઃ" ઇત્યારભ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય શરીરાત્મભાવ એવ નિબન્ધનમિત્યાહ । અસ્મિન્ શાસ્ત્રે પૂર્વમપ્યેતદસકૃદુક્તમ્, "તાનિ સર્વાણિ તદ્વપુઃ", "તત્ સર્વં વૈ હરેસ્તનુઃ", "સ એવ સર્વભૂતાત્મા વિશ્વરૂપો યતોઽવ્યયઃ" ઇતિ । તદિદં શરીરાત્મભાવાયત્તં તાદાત્મ્યં સામાનાધિકરણ્યેન વ્યપ-દિશ્યતે, "જ્યોતીંષિ વિષ્ણુઃ" ઇતિ । અત્ર અસ્ત્યાત્મકં નાસ્ત્યાત્મકં ચ જગદન્તર્ગતં વસ્તુ વિષ્ણોઃ કાયતયા વિષ્ણ્વાત્મકમિત્યુક્તમ્ । ઇદમસ્ત્યાત્મકમ્, ઇદં નાસ્ત્યાત્મકમ્, અસ્ય ચ નાસ્ત્યાત્મકત્વે હેતુરયમિત્યાહ "જ્ઞાન-સ્વરૂપો ભગવાન્ યતોઽસૌ" ઇતિ । અશેષક્ષેત્રજ્ઞાત્મનાઽવસ્થિતસ્ય ભગવતો જ્ઞાનમેવ સ્વાભાવિકં રૂપમ્; ન દેવ-મનુષ્યાદિવસ્તુરૂપમ્ । યત એવમ્, તત એવાચિદ્રૂપદેવમનુષ્યશૈલાબ્ધિધરાદયશ્ચ તદ્વિજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતાઃ । તસ્ય જ્ઞાનૈકાકારસ્ય સતો દેવાદ્યાકારેણ સ્વાત્મવૈવિધ્યાનુસન્ધાનમૂલાઃ । દેવાદ્યાકારાનુસન્ધાનમૂલકર્મમૂલા ઇત્યર્થઃ । યતશ્ચાચિદ્વસ્તુ ક્ષેત્રજ્ઞકર્માનુગુણપરિણામાસ્પદમ્, તતઃ તત્ નાસ્તિશબ્દાભિધેયમ્, ઇતરદસ્તિશબ્દાભિધેયમિત્ય-ર્થાદુક્તં ભવતિ । તદેવ વિવૃણોતિ, "યદા તુ શુદ્ધં નિજરૂપિ" ઇતિ । યદા એતજ્જ્ઞાનૈકાકારમાત્મવસ્તુ દેવાદ્યાકારેણ સ્વાત્મનિ વૈવિધ્યાનુસન્ધાનમૂલસર્વ કર્મક્ષયાન્નિર્દોષં પરિશુદ્ધં નિજરૂપિ ભવતિ, તદા દેવાદ્યાકારેણૈકીકૃત્યા-ઽઽત્મકલ્પનામૂલકર્મફલભૂતાસ્તદ્ભોગાર્થાઃ વસ્તુષુ વસ્તુભેદા ન ભવન્તિ । યે દેવાદિષુ વસ્તુષ્વાત્મતયાઽભિમતેષુ ભોગ્યભૂતા દેવમનુષ્યશૈલાબ્ધિધરાદિવસ્તુભેદાઃ, તે તન્મૂલભૂતકર્મસુ વિનષ્ટેષુ ન ભવન્તિ ઇત્યચિદ્વસ્તુનઃ કાદા-ચિત્કાવસ્થાવિશેષયોગિતયા નાસ્તિશબ્દાભિધેયત્વમ્, ઇતરસ્ય સર્વદા નિજસિદ્ધજ્ઞાનૈકાકારત્વેન અસ્તિશબ્દા-ભિધેયત્વમિત્યર્થઃ ।
પ્રતિક્ષણમન્યથાભૂતતયા કાદાચિત્કાવસ્થાયોગિનોઽચિદ્વસ્તુનો નાસ્તિશબ્દાધેરત્વમેવેત્યાહ "વસ્ત્વસ્તિ કિમ્" ઇતિ । અસ્તિશબ્દાભિધેયો હ્યાદિમધ્યપર્યન્તહીનસ્સતતહકરૂપઃ પદાર્થઃ; તસ્ય કદાચિદપિ નાસ્તિબુદ્ધય-નર્હત્વાત્ । અચિદ્વસ્તુ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદપિ તથાભૂતં ન દૃષ્ટચરમ્ । તતઃ કિમિત્યત્રાહ "યચ્ચાન્યથાત્વમ્" ઇતિ । યદ્વસ્તુ પ્રતિક્ષણમન્યથાત્વં યાતિ, તત્ ઉત્તરોત્તરાવસ્થાપ્રાપ્ત્યા પૂર્વપૂર્વાવસ્થાં જહાતીતિ તસ્ય પૂર્વાવસ્થસ્યોત્ત-રાવસ્થાયાં ન પ્રતિસંધાનમસ્તિ; અતઃ સર્વદા તસ્ય નાસ્તિશબ્દાભિધેયત્વમેવ ।

તથા હ્યુપલભ્યત ઇત્યાહ-"મહી ઘટત્વમ્" ઇતિ । સ્વકર્મણા દેવમનુષ્યાદિભાવેન સ્તિમિતાત્મનિશ્ચયૈઃ સ્વ-ભોગ્યભૂતમચિદ્વસ્તુ પ્રતિક્ષણમન્યથાભૂતમાલક્ષ્યતે -અનુભૂયત ઇત્યર્થઃ । એવં સતિ કિમપ્યચિત્ વસ્તુ-અસ્તિ-શબ્દાર્હમાદિમધ્યપર્યન્તહીનં સતતૈકરૂપમાલક્ષિતમસ્તિ કિમ્ ? ન હ્યસ્તીત્યભિપ્રાયઃ । યસ્માદેવમ્, તસ્માત્ જ્ઞાનસ્વરૂપાત્મવ્યતિરિક્તમચિદ્વસ્તુ કદાચિત્ ક્વચિત્ કેવલાસ્તિશબ્દવાચ્યં ન ભવતીત્યાહ - "તસ્માન્ન વિજ્ઞા-નમૃતે" ઇતિ । આત્મા તુ સર્વત્ર જ્ઞાનૈકાકારતયા દેવાદિભેદપ્રત્યનીકસ્વરૂપોઽપિ દેવાદિશરીરપ્રવેશહેતુભૂતસ્વ-કૃતવિવિધકર્મમૂલદેવાદિભેદભિન્નાત્મબુદ્ધિભિઃ તેન તેન રૂપેણ બહુધાઽનુસંહિત ઇતિ તદ્ભેદાનુસંધાનં નાત્મસ્વ-રૂપપ્રયુક્તમિત્યાહ "વિજ્ઞાનમેકમ્" ઇતિ । આત્મસ્વરૂપં તુ કર્મરહિતમ્, તત એવ મલરૂપપ્રકૃતિસ્પર્શરહિતમ્ । તતશ્ચ તત્પ્રયુક્તશોકમોહલોભાદ્યશેષહેયગુણાસઙ્ગિ, ઉપચયાપચયાનર્હતયૈકમ્, તત એવ સદૈકરૂપમ્ । તચ્ચ વાસુ-દેવશરીરમિતિ તદાત્મકમ્; અતદાત્મકસ્ય કસ્યચિદપ્યભાવાદિત્યાહ "જ્ઞાનં વિશુદ્ધમ્" ઇતિ । ચિદંશઃ સદૈક-રૂપતયા સર્વદાઽસ્તિશબ્દવાચ્યઃ । અચિદંશસ્તુ ક્ષણપરિણામિત્વેન સર્વદા નાશગર્ભ ઇતિ સર્વદા નાસ્તિશબ્દાભિ-ધેયઃ । એવંરૂપચિદચિદાત્મકં જગત્ વાસુદેવશરીરં તદાત્મકમિતિ જગદ્યાથાત્મ્યં સમ્યગુક્તમિત્યાહ "સદ્ભાવ
એવમ્" ઇતિ । અત્ર સત્યમસત્યમિતિ, "યદસ્તિ યન્નાસ્તિ" ઇતિ પ્રકાન્તસ્યોપસંહારઃ । એતત્ જ્ઞાનૈકાકારતયા સમમ્ અશબ્દગોચરસ્વરૂપભેદમેવાચિન્મિશ્રં ભુવનાશ્રિતં દેવમનુષ્યાદિરૂપેણ સમ્યગ્વ્યવહારાર્હભેદં યદ્વર્તતે, તત્ર હેતુઃ કર્મૈવેત્યુક્તમિત્યાહ "એતત્તુ યત્" ઇતિ । તદેવ વિવૃણોતિ, "યજ્ઞઃ પશુઃ" ઇતિ ।
જગદ્યાથાત્મ્યજ્ઞાનપ્રયોજનં મોક્ષોપાયયતનમિત્યાહ "યચ્ચૈતત્" ઇતિ ।
અત્ર નિર્વિશેષે પરે બ્રહ્મણિ, તદાશ્રયે સદસદનિર્વચનીયે ચાજ્ઞાને, જગતસ્તત્કલ્પિતત્વે ચ (વા) અનુગુણં કિઞ્ચિદપિ પદં ન દૃશ્યતે । અસ્તિનાસ્તિશબ્દાભિધેયં ચિદચિદેત્મકં કૃત્સ્નં જગત્ પરમસ્ય પરેશત્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો વિષ્ણોઃ ક્રાયત્વેન તદાત્મકમ્ । જ્ઞાનૈકાકારસ્યાઽઽત્મનો દેવાદિવિવિધાકારાનુભવે અચિત્પરિણામે ચ હેતુર્વસ્તુ-યાથાત્મ્યજ્ઞાનવિરોધિ ક્ષેત્રજ્ઞાનાં કર્મૈવેતિ પ્રતિપાદનાત્; અસ્તિનાસ્તિસત્યાસત્યશબ્દાનાં ચ સદસદનિર્વચનીયવ-સ્ત્વભિધાનાસામર્થ્યાચ્ચ । નાસ્ત્યસત્યશબ્દાવસ્તિસત્યશબ્દવિરોધિનૌ । અતશ્ચ તાભ્યામસત્ત્વં હિ પ્રતીયતે; નાનિ-ર્વચનીયત્વમ્ । અત્ર ચાચિદ્વસ્તુનિ નાસ્ત્યસત્યશબ્દૌ ન તુચ્છત્વમિથ્યાત્વપરૌ પ્રયુક્તૌ; અપિ તુ વિનાશિત્વપરૌ । "વસ્ત્વસ્તિ કિમ્", "મહી ઘટત્વમ્" ઇતિ અત્રાપિ વિનાશિત્વમેવ હ્યુપપાદિતમ્; ન નિષ્પ્રમાણકત્વમ્, જ્ઞાનબાધ્ય-ત્વં વા; એકેનાઽઽકારેણૈકસ્મિન્ કાલેઽનુભૂતસ્ય કાલાન્તરે પરિણામવિશેષેણાન્યથોપલબ્ધ્યા નાસ્તિત્વોપપાદ-નાત્ । તુચ્છત્વં હિ પ્રમાણસંબન્ધાનર્હત્વમ્ । બાધોઽપિ યદ્દેશકાલાદિસંબન્ધિતયા યત્ અસ્તીત્યુપલબ્ધમ્; તસ્ય તદ્દેશકાલાદિસંબન્ધિતયા નાસ્તીત્યુપલબ્ધિઃ; ન તુ કાલાન્તરેઽનુભૂતસ્ય કાલાન્તરે પરિણામાદિના નાસ્તીત્યુપ-લબ્ધિઃ; કાલભેદેન વિરોધાભાવાત્ । અતો ન મિથ્યાત્વમ્ । એતદુક્તં ભવતિ-જ્ઞાનસ્વરૂપમાત્મવસ્તુ આદિમધ્ય-પર્યન્તહીનં સતતૈકસ્વરૂપમિતિ સ્વત એવ સદા અસ્તિશબ્દવાચ્યમ્ । અચેતનં તુ ક્ષેત્રજ્ઞભોગ્યભૂતં તત્કર્માનુગુણ-પરિણામિ વિનાશીતિ સર્વદા નાસ્ત્યથર્ગર્મમિતિ નાસ્ત્યસત્યશબ્દાભિધેયમ્-ઇતિ । યથોક્તમ્ -
"યત્તુ કાલાન્તરેણાપિ નાન્યસંજ્ઞામુપૈતિ વૈ । પરિણામાદિસંભૂતાં તદ્વસ્તુ નૃપ તચ્ચ કિમ્ ॥",
"અનાશી પરમાર્થશ્ચ પ્રાજ્ઞૈરભ્યુપગમ્યતે । તત્તુ નાસ્તિ (નાશિ) ન સંદેહો નાશિદ્રવ્યોપપાદિતમ્" ઇતિ । દેશ-કાલકર્મવિશેષાપેક્ષયા અસ્તિત્વનાસ્તિત્વયોગિનિ વસ્તુનિ કેવલાસ્તિબુદ્ધિબોધ્યત્વપરમાથર્ ઇતિ હ્યપરમાર્થ ઇત્યુક્તમ્ । આત્મન એવ કેવલાસ્તિબુદ્ધિબોધ્યત્વમિતિ સ પરમાર્થ ઇત્યુક્તમ્ । શ્રોતુશ્ચ મૈત્રેયસ્ય-
"વિષ્ણ્વાધારં યથા ત્રૈલોક્યં સમવસ્થિતમ્ । પરમાર્થશ્ચ મે પ્રોક્તા યથા જ્ઞાનં પ્રધાનતઃ ॥" ઇત્યનુભાષણચ્ચ-"જ્યોતીંષિ વિષ્ણુઃ" ઇત્યાદિસામાનાધિકરણ્યસ્ય આત્મશરીરભાવ એવ નિબન્ધનમ્, ચિદચિદ્વસ્તુનોશ્ચાસ્તિના-સ્તિશબ્દપ્રયોગનિબન્ધનં જ્ઞાનસ્યાકર્મનિમિત્તસ્વાભાવિકરૂપત્વેન પ્રાધાન્યમ્, અચિદ્વસ્તુનશ્ચ તત્કર્મનિમિત્તપ-રિણામિત્વેનાપ્રાધાન્યમિતિ-પ્રતીયતે ॥
યદુક્તમ્-નિર્વિશેષબ્રહ્મવિજ્ઞાનાદેવાવિદ્યાનિવૃતિંત વદન્તિ શ્રુતય ઇતિ-તદસત્-"વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમાદિ-ત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ । તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય", "સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદધિ", "ન તસ્યેશે કઞ્ચન તસ્ય નામ મહદ્યશઃ", "ય એનં વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ" ઇત્યાદ્યનેકવા-ક્યવિરોધાત્ । બ્રહ્મણઃ સવિશેષત્વાદેવ સર્વાણ્યપિ વાક્યાનિ સવિશેષજ્ઞાનાદેવ મોક્ષં વદન્તિ । શોધકવાક્યા-ન્યપિ સવિશેષમેવ બ્રહ્મ પ્રતિપાદયન્તીત્યુક્તમ્ ।
તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેષુ સામાનાધિકરણ્યં ન નિર્વિશેષવસ્ત્વૈક્યપરમ્; તત્ત્વમ્પદયોઃ સવિશેષબ્રહ્માભિધાયિ-ત્વાત્ । તત્પદં હિ સર્વજ્ઞં સત્યસઙ્કલ્પં જગત્કારણં બ્રહ્મ પરામૃશતિ; "તદૈક્ષત બહુસ્યામ્" ઇત્યાદિષુ તસ્યૈવ પ્રકૃ-તત્વાત્ । તત્સમાનાધિકરણં ત્વમ્પદઞ્ચ અચિદ્વિશિષ્ટજીવશરીરકં બ્રહ્મ પ્રતિપાદયતિ; પ્રકારદ્વયાવસ્થિતૈકવસ્તુ-
પરત્વાત્ સામાનાધિકરણ્યસ્ય । પ્રકારદ્વયપરિત્યાગે પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદાસંભવેન સામાનાધિકરણ્યમેવ પરિત્યક્તં સ્યાત્ । દ્વયોઃ પદયોર્લક્ષણા ચ । "સોઽયં દેવદત્તઃ" ઇત્યત્રાપિ ન લક્ષણા; ભૂતવર્તમાનકાલસંબન્ધિતયૈક્તપ્રતીત્ય-વિરોધાત્ । દેશભેદવિરોધશ્ચ કાલભેદેન પરિહૃતઃ । "તદૈક્ષત બહુ સ્યામ્" ઇત્યુપક્રમવિરોધશ્ચ । એકવિજ્ઞાનેન સર્વ-વિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનં ચ ન ઘટતે । જ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય નિરસ્તનિખિલદોષસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકસ્યાજ્ઞાનં તત્કાર્યાનન્તાપુરુષાર્થાશ્રયત્વઞ્ચ ભવતિ । બાધાર્થત્વે ચ સામાનાધિકરણ્યસ્ય ત્વંતત્પદયોરધિષ્ઠાનલક્ષણા નિવૃ-ત્તિલક્ષણા ચેતિ લક્ષણાદયસ્ત એવ દોષાઃ । (ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ-નેદં રજતમિતિવત્ અપ્રતિપન્નસ્યૈવ બાધસ્યાગત્યા પરિકલ્પનમ્; તત્પદેનાધિષ્ઠાનાતિરેકિધર્માનુપસ્થાપનેન બાધાનુપપત્તિશ્ચ । ) અધિષ્ઠાનં તુ પ્રાકૃતિરોહિતમતિરો-હિતસ્વરૂપં તત્પદેનોપસ્થાપ્યત ઇતિ ચેન્ન; પ્રાગધિષ્ઠાનાપ્રકાશે તદાશ્રયભ્રમબાધયોરસંભવાત્ । ભ્રમાશ્રય(ભૂત ?) મધિષ્ઠાનમતિરોહિતમિતિ ચેત્; તદેબાધિષ્ઠાનસ્વરૂપં ભ્રમવિરોધીતિ તત્પ્રકાશે સુતરાં ન તદાશ્રયભ્રમબાધૌ । અતો-ઽધિષ્ઠાનાતિરેકિપારમાર્થિકધર્મતત્તિરોધાનાનભ્યુપગમે ભ્રાન્તિબાધૌ દુરુપપાદૌ ।
અધિષ્ઠાને હિ પુરુષમાત્રાકારે પ્રતીયમાને તદતિરેકિણિ પારમાર્થિકે રાજત્વે તિરોહિત્વે સત્યેવ વ્યાધત્વભ્રમઃ । રાજત્વોપદેશેન ચ તન્નિવૃત્તિર્ભવતિ; નાધિષ્ઠાનમાત્રોપદેશેત; તસ્ય પ્રકાશમાનત્વેનાનુપદેશ્યત્વાત્ ભ્રમાનુષમર્દિ-ત્વાચ્ચ ॥

જીવશરીરકજગત્કારણબ્રહ્મપરત્વે મુખ્યવૃત્તં પદદ્વયમ્ । પ્રકારદ્વયવિશિષ્ટૈકવસ્તુપ્રતિપાદનેન સામાનાધિક- રણ્યં ચ સિદ્ધમ્ । નિરસ્તનિખિલદોષસ્ય સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકસ્ય બ્રહ્મણો જીવાન્તર્યામિત્વમપ્યૈશ્વર્યમપરં પ્રતિપાદિતં ભવતિ । ઉપક્રમાનુકૂલતા ચ । એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞોપપત્તિશ્ચ । સૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સ્થૂલચિદચિદ્વસ્તુશરીરત્વેન કાર્યત્વાત્ "તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરમ્ પરાઽસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે", "અપહતપાપ્મા---સત્યકામ સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાવિરોધશ્ચ । (તત્ત્વમસીત્યત્રોદ્દેશ્યોપાદેયવિભાગઃ કથમિતિ ચેત્-નાત્ર કિઞ્ચિદુદ્દિશ્શય કિમપિ વિધીયતે; "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્" ઇત્યનેનૈવ પ્રાપ્તત્વાત્ । અપ્રાપ્તે હિ શાસ્ત્રમર્થવત્ । ઇદં સર્વમિતિ સજીવં જગન્નિર્દિશ્ય, ઐતદાત્મ્યમિતિ, તસ્યૈવ આત્મેતિ તત્ર પ્રતિપાદિતમ્ ।) તત્ર ચ હેતુરુક્તઃ, "સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ" ઇતિ; "સર્વે ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્તઃ" ઇતિવત્ । તથા શ્રુત્યન્તરાણિ ચ બ્રહ્મણસ્તદ્વયતિરિક્તસ્ય ચિદચિદ્વસ્તુનશ્ચ શરીરાત્મભાવમેવ તાદાત્મ્યં વદન્તિ, "અન્તઃપ્રવિષ્ટશ્શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા", "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયતિ સ ત આત્મા અન્તર્યામ્યમૃતઃ", "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ આત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ સ ત આત્મા અન્તર્યામ્યમૃતઃ", "યઃ પૃથિવીમન્તરે સઞ્ચરન્" ઇત્યારભ્ય "યસ્ય મૃત્યુઃ શરીરમ્, યં મૃત્યુર્ન વેદ, એષ સવર્ભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ", "તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ । તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્" ઇત્યાદીનિ । અત્રાપિ-"અનેન જીવે-નાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ બ્રહ્માત્મકજીવાનુપ્રવેશેનૈવ સર્વેષાં વસ્તુત્વં શબ્દવાચ્યત્વં ચ પ્રતિપાદિતમ્ । "તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્" ઇત્યનેનૈકાર્થ્યતજ્જીવસ્યાપિ બ્રહ્માત્મકત્વં બ્રહ્માનુપ્રવેશાદેવેત્ય-વગમ્યતે । અતશ્ચિદચિદાત્મકસ્ય સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્ય બ્રહ્મતાદાત્મ્યમાત્મશરીરભાવાદેવેત્યવગમ્યતે । "તસ્મા-દ્બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય તચ્છરીતત્વેનૈવ વસ્તુત્વાત્ તસ્ય પ્રતિપાદકોઽપિ શબ્દસ્તત્પર્યન્તમેવ સ્વાર્થમભિ-દધાતિ ।) અતઃ સર્વશબ્દાનાં લોકવ્યુત્પત્ત્યવગતતત્તત્પદાર્થવિશિષ્ટબ્રહ્માભિધાયિત્વં સિદ્ધમિતિ ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમિતિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય તત્ત્વમસીતિ સામાનાધિકરણ્યેન વિશેષે ઉપસંહારઃ ॥
અતો નિર્વિશેષવસ્ત્વૈક્યવાદિનો ભેદાભેદવાદિનઃ કેવલભેદવાદિનશ્ચ વૈયધિકરણ્યેન સામાનાધિકરણ્યેન ચ બ્રહ્માત્મભાવોપદેશાઃ સર્વે પરિત્યક્તાઃ સ્યુઃ । એકસ્મિન્ વસ્તુનિ કસ્ય તાદાત્મ્યમુપદિશ્યતે ? તસ્યૈવેતિ ચેત્, તત્ સ્વવાક્યેનૈવાવગતમિતિ ન તાદાત્મ્યોપદેશાવસેયમસ્તિ કિઞ્ચિત્ । કલ્પિતભેદનિરસનમિતિ ચેત્-તત્તુ ન સામા-નાધિકરણ્યતાદાત્મ્યોપદેશાવસેયમિત્યુક્તમ્ । સામાનાધિકરણ્યં તુ બ્રહ્મણિ પ્રકારદ્વયપ્રતિપાદનેન વિરોધમેવાવ-હેત્ । ભેદાભેદવાદે તુ બ્રહ્મણ્યેવોપાધિસંસર્ગાત્ તત્પ્રયુક્તાઃ જીવગતાઃ દોષા બ્રહ્મણ્યેવ પ્રાદુઃષ્યુરિતિ નિરસ્તનિખિ-લદોષકલ્યાણગુણાત્મકબ્રહ્માત્મભાવોપદેશા હિ વિરોધાદેવ પરિત્યક્તાઃ સ્યુઃ । સ્વાભાવિકભેદાભેદવાદેઽપિ બ્રહ્મણઃ સ્વત એવ જીવભાવાભ્યુપગમાત્ ગુણવત્ દોષાશ્ચ સ્વાભાવિકા ભવેયુરિતિ નિર્દોષબ્રહ્મતાદાત્મ્યોપદેશો વિરુદ્ધ એવ । કેવલભેદવાદિનાં ચાત્યન્તભિન્નયોઃ કેનાપિ પ્રકારેણૈક્યાસંભવાદેવ બ્રહ્માત્મભાવોપદેશા ન સંભ-વન્તીતિ સર્વવેદાન્તપરિત્યાગઃ સ્યાત્ ॥
નિખિલોપનિષત્પ્રસિદ્ધં કૃત્સ્નસ્ય બ્રહ્મશરીરભાવમાતિષ્ઠમાનૈઃ બ્રહ્માત્મભોવોપદેશાઃ સર્વે સમ્યગુપપાદિતા ભવન્તિ । જાતતિગુણયોરિવ દ્રવ્યાણામપિ શરીરભાવેન વિશેષણત્વે "ગૌરશ્વો મનુષ્યો દેવો જાતઃ પુરુષઃ કર્મભિઃ" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યં લોકવેદયોર્મુખ્યમેવ દૃષ્ટચરમ્ । જાતિગુણયોરપિ (હિ) દ્રવ્યપ્રકારત્વમેવ "ખણ્ડો ગૌઃ" "શુક્લઃ પટઃ" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યનિબન્ધનમ્ । મનુષ્યત્વાદિવિશિષ્ટપિણ્ડાનાત્મપ્યાત્મનઃ પ્રકારતયૈવ પદા-ર્થત્વાત્ "મનુષ્યઃ પુરુષઃ ષણ્ડો યોષિદાત્મા જાતઃ" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યં સર્વત્રાનુગતમિતિ પ્રકારત્વમેવ સામા-નાધિકરણ્યનિબન્ધનમ્; ન પરસ્પરવ્યાવૃત્તા જાત્યાદયઃ । સ્વનિષ્ઠાનામેવ હિ દ્રવ્યાણાં કદાચિત્ ક્વચિદ્દ્રવ્યવિ-શેષણત્વે મત્વર્થીયપ્રત્યયો દૃષ્ટઃ, દણ્ડી, કુણ્ડલીતિ; ન પૃથક્પ્રતિપત્તિસ્થિત્યનર્હાણાં દ્રવ્યાણામ્ । તેષાં વિશેષ-ણત્વં સામાનાધિકરણ્યાવસેયમેવ ॥
યદિ "ગૌરશ્વો મનુષ્યો દેવઃ પુરુષો યોષિત્ ષણ્ડ આત્મા કર્મભિર્જાતઃ" ઇત્યત્ર "ખણ્ડો મુણ્ડો ગૌઃ" "શુક્લઃ પટઃ" "કૃષ્ણઃ પટઃ" ઇતિ જાતિગુણવદાત્મપ્રકારત્વં મનુષ્યાદિશરીરાણામિષ્યતે, તર્હિ જાતિવ્યક્તયોરિવ પ્રકા-રપ્રકારિણોઃ શરીરાત્મનોરપિ નિયમેન સહ પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્; ન ચૈવં દૃશ્યતે । ન હિ નિયમેન ગોત્વાદિવત્ આ-ત્માશ્રયતયૈવાત્મના સહ મનુષ્યાદિશરીરં પશ્યન્તિ । અતો મનુષ્ય આત્મેતિ સામાનાધિકરણયં લાક્ષણિકમેવ । નૈતદેવમ્; મનુષ્યાદિશરીરાણામપ્યાત્મૈકાશ્રયત્વં તદેકપ્રયોજનત્વં તત્પ્રકારત્વઞ્ચ જાત્યાદિતુલ્યમ્ । આત્મૈકા-શ્રયત્વમાત્મવિશ્લેષે શરીરસ્ય વિનાશાદવગમ્યતે । આત્મૈકપ્રયોજનત્વઞ્ચ ત(ત્ત)ત્કર્મફલભોગાર્થતયૈવ સદ્ભવાત્ । તત્પ્રકારત્વમપિ, દેવો મનુષ્ય સત્યાત્મવિશેષણતયૈવ પ્રતીતેઃ । એતદેવ હિ ગવાદિશબ્દાનાં વ્યક્તિપર્યન્તત્વે હેતુઃ । એતત્સ્વભાવવિરહાદેવ દણ્ડકુણ્ડલાદીનાં વિશેષણત્વે દણ્ડી કુણ્ડલીતિ મત્વર્થીયપ્રત્યયઃ । દેવમનુષ્યાદિપિણ્ડા-નાત્મૈકાશ્રયત્વતદેકપ્રયોજનત્વતત્પ્રકારત્વસ્વભાવાત્ દેવો મનુષ્ય આત્મેતિ લોકવેદયોઃ સામાનાધિકરણ્યેન વ્યવહારઃ । જાતિવોર્નિયમેન સહપ્રતીતિરુભયોશ્ચાક્ષુષત્વાત્ । આત્મનસ્ત્વચાક્ષુષત્વાત્ ચક્ષુષા શરીરગ્રહણ-વેલાયામાત્મા ન ગૃહ્યતે । પૃથગ્ગ્રહણયોગ્યસ્ય પ્રકારતૈકસ્વરૂપત્વં દુર્ઘટમિતિ મા વોચઃ; જાત્યાદિવત્ તદેકાશ્ર-યત્વતદેકપ્રયોજનત્વતદ્વિશેષણત્વૈઃ શરીરસ્યાપિ તત્પ્રકારતૈકસ્વભાવત્વાવગમાત્ । સહોપલમ્ભનિયમસ્ત્વેકસા-મગ્રીવેદ્યત્વનિબન્ધન ઇત્યુક્તમ્ । યથા ચક્ષુષા પૃથિવ્યાદેગર્ન્ધરસાદિસંબન્ધિત્વં સ્વાભાવિકમપિ ન ગૃહ્યતે, એવં ચક્ષુષા ગૃહ્યમાણં શરીરમાત્મપ્રકારતૈકસ્વભાવમપિ ન તથા ગૃહ્યતે; આત્મગૃહણે ચક્ષુષઃ સામર્થ્યાભાવાત્ । નૈતા-વતા શરીરસ્ય તત્પ્રકારતૈકસ્વભાવત્વમેવ સામાનાધિકરણ્યનિબન્ધનમ્ । આત્મપ્રકારતયા પ્રતિપાદનસમર્થસ્તુ શબ્દઃ સહૈવ પ્રકારતયા પ્રતિપાદયતિ ॥
નનુ ચ શાબ્દેઽપિ વ્યવહારે શરીરશબ્દેન શરીરમાત્રં ગૃહ્યત ઇતિ નાત્મપર્યન્તતા શરીરશબ્દસ્ય । નૈવમ્; આત્મ-પ્રકારભૂતસ્યૈવ શરીરસ્ય પદાર્થવિવેકપ્રદર્શનાય નિરૂપણાન્નિષ્કર્ષકશબ્દોઽયમ્; યથા ગોત્વં શુક્લત્વમ્ આકૃતિઃ ગુણ સત્યાદિશબ્દાઃ ॥
અતો ગવાદિશબ્દવત્ દેવમનુષ્યાદિશબ્દા આત્મપર્યન્તાઃ । ઇદમેવ શરીરાત્મભાવલક્ષણં તાદાત્મ્યમ્, "આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ" ઇતિ વક્ષ્યતિ; "આત્મેત્યેવ તુ ગૃહ્ણીયાત્" ઇતિ ચ વાક્યકારઃ ॥

અત્રેદં તત્ત્વમ્- અચિદ્વસ્તુનઃ ચિદ્વસ્તુનઃ પરસ્ય ચ બ્રહ્મણો ભોગ્યત્વેન ભોક્તૃત્વેન ચેશિતૃત્વેન ચ સ્વરૂપવિવે-કમાહુઃ કાશ્ચન શ્રુતયઃ-"અસ્માન્માયી સૃજતે વિશ્વમેતત્ તસ્મિંશ્ચાન્યો માયયા સંનિરુદ્ધઃ", "માયાં તુ પ્રકૃતિં વિ-દ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્", "ક્ષરં પ્રધાનમમૃતાક્ષરં હરઃ ક્ષરાત્માનાવીશતે દેવ એકઃ"-અમૃતાક્ષરં હર ઇતિ ભોક્તા નિર્દિશ્યતે, પ્રધાનમાત્મનો ભોગ્યત્વેન હરતીતિ હરઃ, "સ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃ", "પ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ગુણેશઃ", "પતિં વિશ્વસ્યાત્મેશ્વરં શાશ્વતં શિવમચ્યુતમ્", "જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વાવજાવીશનીશૌ", "નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામેકો બહૂનાં યોવિદધાતિ કામાન્" "ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરિતારં ચ મત્વા", "તયો-રન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્રન્નન્યો અભિચાકશીતિ", "પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા જુષ્ટસ્તતસ્તેનામૃતત્વમેતિ", "અજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીં પ્રજાં જનયન્તીં સરૂપામ્ । અજો હ્યેકો જુષમાણોઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્ત-ભાગામદોઽન્યઃ", "સમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નોઽનીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ । જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય વીત-શોકઃ" ઇત્યદ્યાઃ । સ્મૃતાવનિ,-
"અહઙ્કાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિરષ્ટધા । અપરેવમિતસ્ત્વન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવભૂતાં મહાવાહો ! યયેદં ધાર્યતે જગત્ ।", "સર્વભૂતાનિ કૌન્તેય પઅકૃતિં વિદ્ધિ યાન્તિ મામિકામ્ ।
કલ્પક્ષયે પુનસ્તાનિ કલ્પાદૌ વિસૃજામ્યહમ્ ॥ પ્રકૃતિં સ્વામષ્ટભ્ય વિસૃચામિ પુનઃ પુનઃ ।
ભૂતગ્રામમિમં કૃત્સ્નમવશં પ્રકૃતેવેશાત્ ॥", "મયાધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્ ।
હેતુનાઽનેન કૌન્તેય જગદ્ધિ પરિવર્તતે ॥", પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધયનાદી ઉભાવપિ ।",
"મમ યોનિર્મહદ્બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્યહમ્ । સંભવઃ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત ॥"
ઇતિ । જગદ્યોનિભૂતં મહદ્બ્રહ્મ મદીયમ્, પ્રકૃત્યાખ્યં ભૂતસૂક્ષ્મમચિદ્વસ્તુ યત્, તસ્મિંશ્ચેતનાખ્યં ગર્ભં યત્ સંયોજ-યામિ, તતો મત્કૃતાચ્ચિદચિત્સંસર્ગાત્ દેવાદિસ્થાવરાન્તાનામચિન્મિશ્રાણાં સર્વભૂતાનાં સંભવો ભવતીત્યર્થઃ । એવં ભોક્તૃભોગ્યરૂપેણાવસ્થિતયોઃ સર્વાવસ્થાવસ્થિતયોશ્ચિદચિતોઃ પરમપુરુષશરીરતયા તન્નિયામ્યત્વેન તદપૃથક્-સ્થિતિં પરમપુરુષસ્ય ચાત્મત્વમાહુઃ કાશ્ચય શ્રુતયઃ-"યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયતિ" ઇત્યારભ્ય, "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ સ ત આત્માઽન્તર્યામ્યમૃતઃ" ઇતિ । તથા, "યઃ પૃથિવીમન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યં પૃથિવી ન વેદ" ઇત્યારભ્ય, "યોઽક્ષરમન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્યાક્ષરં શરીરં યમક્ષરં ન વેદ, યો મૃત્યુમન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્ય મૃત્યુઃ શરીરં યં મૃત્યુર્ન વેદ, ,એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ"- અત્ર મૃત્યુશબ્દેન તમશ્શબ્દવાચ્યં સૂક્ષ્માવસ્થમચિદ્વસ્ત્વભિધીયતે; અસ્યામેવોપનિષદિ, "અવ્યક્તમક્ષરે લીયતે । અક્ષરં તમસિ લીયતે" ઇતિ વચનાત્-, "અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા" ઇતિ ચ ॥
એવં સર્વાવસ્થાવસ્થિતચિદચિદ્વસ્તુશરીરતયા તત્પ્રકારઃ પરમપુરુષ એવ કાર્યાવસ્થકારણાવસ્થજગદ્રૂપેણાવ-સ્થિત ઇતીમમર્થં જ્ઞાપયિતું કાશ્ચન શ્રુતયઃ કાર્યાવસ્થં કારણાવસ્થં ચ જગત્ સ એવેત્યાહુઃ, "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર
આસીદેકમેવોદ્વિતીયં તદક્ષૈત મહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત" ઇત્યારભ્ય, "સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃસત્પ્રતિષ્ઠાઃ । ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્ સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો" ઇતિ । તથા, "સોઽકામ-યત । બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ । સ તપોઽતપ્યત । સ તપસ્તપ્ત્વા । ઇદં સર્વમસૃજત" ઇત્યારભ્ય, "સત્યં ચાનૃતં ચ સત્યમભવત્" ઇત્યાદ્યાઃ । અત્રાપિ શ્રુત્યન્તરસિદ્ધશ્ચિદચિતોઃ પરમપુરુષસ્ય ચ સ્વરૂપવિવેકઃ સ્મારિતઃ, "હન્તા-હમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાઽઽત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ,-"તત્ સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રા-વિશત્ । તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ । વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચ સત્યઞ્ચાનૃતં ચ સત્યમભવત્" ઇતિ ચ । "અનેન જીવેનાઽઽત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય" ઇતિ જીવસ્ય બ્રહ્માત્મકત્વમ્, "તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્", "વિજ્ઞાનં ચાવિ-જ્ઞાનઞ્ચ" ઇત્યનેનૈકાર્થ્યાદાત્મશરીરભાવનિબન્ધનમિતિ વિજ્ઞાયતે । એવમ્ભૂતમેવ નામરૂપવ્યાકરણમ્, "તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયત" ઇત્યત્રાપ્યુક્તમ્ ।
અતઃ કાર્યાવસ્થઃ કારણાવસ્થશ્ચ સ્થૂલસૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરઃ પરમપુરુષ એવેતિ કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યત્વેન કારણવિજ્ઞાનેન કાયર્સ્ય જ્ઞાતતયા એવવિજ્ઞાનેનસર્વવિજ્ઞાનં (ચ) સમીહિતમુપપન્નતરમ્ । "અહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ, "તિસ્રો દેવતા" ઇતિ સવર્પ્રચિદ્વસ્તુ નિર્દિશ્ય તત્ર સ્વાત્મકજીવાનુપ્રવેશેન નામરૂપવ્યાકરણવચનાત્ સર્વે વાચકાઃ શબ્દાઃ અચિદ્વિશિષ્ટજીવવિશિષ્ટપરમાત્મન એવ વાચકા ઇતિ કારણાવસ્થપરમાત્મવાચિના શબ્દેન કાર્યવાચિનઃ શબ્દસ્ય સામાનાધિકરણ્યં મુખ્યવૃત્તમ્ । અતઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મચિદચિત્પ્રકારકં બ્રહ્મૈવ કાર્યં કારણં ચેતિ બ્રહ્મોપાદાનં જગત્ ।
સૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરં બ્રહ્મૈવ કારણમિતિ બ્રહ્મોપાદાનત્વેઽપિ સંઘાતસ્યોપાદાનત્વેન ચિદચિતોર્બ્રહ્મણશ્ચ સ્વ-ભાવાસઙ્કરોઽપ્યુપપન્નતરઃ । યથા શુક્લકૃષ્ણરક્તતન્તુસઙ્ઘાતોપાદાનત્વેઽપિ ચિત્રપટસ્ય તત્તસન્તુપ્રવેશ એવ શૌક્લયા-દિસંબન્ધ ઇતિ કાર્યાવસ્થાયામપિ ન સર્વત્ર વણર્સઙ્કરઃ, તથા ચિદચિદીશ્વરસઙ્ઘાતોપાદાનત્વેઽપિ જગતઃ કાર્યાવ-સ્થાયામપિ ભોક્તૃત્વભોગ્યત્વનિયન્તૃત્વાદ્યસઙ્કરઃ । તન્તૂનાં પૃથક્સ્થિતિયોગ્યાનામેવ પુરુષેચ્છયા કદાચિત્સંહતાનાં કારણત્વં કાર્યત્વઞ્ચ । ઇહ તુ ચિદચિતોઃ સર્વાવસ્થયોઃ પરમપુરુષશરીરત્વેન તત્પ્રકારતયૈવ પદાર્થત્વાત્ તત્પ્રકારઃ પરમપુરુષઃ સર્વદા સર્વશબ્દવાચ્ય ઇતિ વિશેષઃ । સ્વભાવભેદઃ તદસઙ્કરશ્ચ તત્ર ચાત્ર ચ તુલ્યઃ । એવઞ્ચ સતિ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ કાર્યાનુપ્રવેશેઽપિ સ્વરૂપાન્યથાભાવાભાવાદવિકૃતત્વમુપપન્નતરમ્ । સ્થૂલાવસ્થસ્ય નામરૂપવિભાગવિભ-ક્તસ્ય ચિદચિદ્વસ્તુન આત્મતયાઽવસ્થાનાત્ કાર્યત્વમપ્યુપપન્નતરમ્ । અવસ્થાન્તરાપત્તિરેવ હિ કાર્યતા । નિર્ગુણ-વાદાશ્ચ પરસ્ય બ્રહ્મણો હેયગુણાસંબન્ધાદુપપદ્યન્તે । "અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોઽપિપાસઃ" ઇતિ હેયગુણાન્ પ્રતિષિધ્ય, "સત્યકામસ્સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇતિ કલ્યાણગુણાન્ વિદધતી ઇયં શ્રુતિરેવાન્યત્ર સામાન્યે-નાવગતં ગુણનિષેધં હેયગુણવિષયં વ્યવસ્થાપયતિ ।
જ્ઞાનસ્વરૂપં બ્રહ્મેતિ વાદશ્ચ સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેર્નિખિલહેયપ્રત્યનીકકલ્યાણગુણાકરસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપં જ્ઞાનૈ-કનિરૂપણીયં સ્વયમ્પ્રકાશતયા જ્ઞાનસ્વરૂપં ચેત્યભ્યુપગમાદુપપન્નતરઃ । "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્", "પરાઽસ્ય શક્તિ-ર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ", "વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્" ઇત્યાદિકાઃ જ્ઞાતૃત્વમાવેદ-યન્તિ; "સત્યં જ્ઞાનમ્" ઇત્યાદિકાશ્ચ જ્ઞાનૈકનિરૂપણીયતયા સ્વપ્રકાશતયા ચ જ્ઞાનસ્વરૂપતામ્ ।
સોઽકામયત બહુ સ્યામ્", "તદૈક્ષત બહુસ્યામ્", "તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયત" ઇતિ બ્રહ્મૈવ સ્વસઙ્કલ્પાદ્વિચિ-ત્રસ્થિરત્રસરૂપતયા નાનાપ્રકારમવસ્થિતમિતિ તત્પ્રત્યનીકાબ્રહ્માત્મકવસ્તુનાનાત્વમતત્ત્વમિતિ તત્ પ્રતિષિધ્યતે, "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ", "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન", "યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં

પશ્યતિ । યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્, તત્ કેન કં પશ્યત્ તત્કેન કં વિજાનીયાદિત્યાદિના । ન પુનઃ, "બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધં સ્વસઙ્કલ્પકૃતં બ્રહ્મણો નાનાનામરૂપભાક્તવેન નાનાપ્રકારત્વમપિ નિષિધ્યતે । "યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્" ઇત્યાદિનિષેધવાક્યાદૌ ચ તત્ સ્થાપિતમ્-"સર્વં તં પરાદાત્, યોઽન્યત્રાત્મનઃ સર્વં વેદ, તસ્ય હ વા એતસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમેતત્ યદૃગ્વેદો યજુર્વેદઃ ઇત્યાદિના ॥
એવં ચિદચિદીશ્વરાણાં સ્વરૂપભેદં સ્વભાવભેદં ચ વદન્તીનાં કાર્યકારણભાવં કાર્યકારણયોરનન્યત્વઞ્ચ વદ-ન્તીનાં સર્વાસાં શ્રુતીનામવિરોધઃ, ચિદચિતોઃ પરમાત્મનશ્ચ સર્વદા શરીરાત્મભાવં શરીરભૂતયોઃ કારણદશાયાં નામરૂપવિભાગાનર્હસૂક્ષ્મદશાપતિંત કાર્યદશાયાં ચ તદર્હસ્થૂલદશાપતિંત વદન્તીભિઃ શ્રુતિભિરેવ જ્ઞાયત ઇતિ બ્રહ્મા-જ્ઞાનવાદસ્ય ઔપાધિકબ્રહ્મભેદવાદસ્ય અન્યસ્યાપ્યપન્યાયમૂલસ્ય સકલશ્રુતિવિરુદ્ધસ્ય ન કથઞ્ચિદપ્યવકાશો દૃશ્યતે । ચિદચિદીશ્વરાણાં પૃથક્સ્વભાવતયા તત્તચ્છøતિસિદ્ધાનાં શરીરાત્મભાવેન પ્રકારપ્રકારિતયા શ્રુતિભિરેવ પ્રતિપન્નાનાં પન્નતયા શ્રુત્યન્તરેણ કાર્યકારણભાવપ્રતિપાદનં કાર્યકારણયોરૈક્યપ્રતિપાદનં ચ હ્યવિરુદ્ધમ્ । યથા-આગ્નેયાદીન્ ષડ્ યાગાન્ ઉત્પત્તિવાક્યૈઃ પૃથગુત્પન્નાન્ સમુદાયાનુવાદિવાક્યદ્વયેન સમુદાયદ્વયત્વમાપન્નાન્ "દર્શ-પૂર્ણમાસાભ્યામ્" ઇત્યધિકારવાક્યં કામિનઃ કર્તવ્યતયા વિદધાતિ-તથા ચિદચિદીશ્વરાન્ વિવિક્તસ્વરૂપસ્વભા-વાન્, "ક્ષરં પ્રધાનમમૃતાક્ષરં હરઃ ક્ષરાત્માનાવીશતે દેવ એકઃ", "પતિં વિશ્વસ્યાત્મેશ્વરમ્", "આત્મા નારાયણઃ પરઃ" ઇત્યાદિવાક્યૈઃ પૃથક્ પ્રતિપાદ્ય, "યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્", "યસ્યાત્મા શરીરમ્", "યસ્યાવ્યક્તં શરીરમ્ । યસ્યાક્ષરં શરીરમ્ । એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા અપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇત્યાદિભિર્વાક્યૈશ્ચિદચિતોઃ સર્વાવસ્થાવસ્થિતયોઃ પરમાત્મશરીરતાં પરમાત્મનસ્તદાત્મતાઞ્ચ પ્રતિપાદ્ય શરીરિભૂતપરમાત્માભિધાયિભિઃ સદ્બ્ર-હ્માત્માદિશબ્દૈઃ કારણાવસ્થઃ કાર્યાવસ્થશ્ચ પરમાત્મૈક એવેતિ પૃથક્ પ્રતિપન્નં વસ્તુત્રિતયમ્ "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્", "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્", "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિવાક્યં પ્રતિપાદયતિ । ચિદચિદ્વસ્તુશરીરિણઃ પરમાત્મનઃ પરમાત્મશબ્દેનાભિધાને હિ નાસ્તિ વિરોધઃ, યથા મનુષ્યપિણ્ડશરીરકસ્યાત્મવિશેષસ્ય અયમાત્મા સુખીત્યાત્મશબ્દેનાભિધાને ઇત્યલમતિવિસ્તરેણ ॥
યત્પુનરિદમુક્તમ્-બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનેનૈવાવિદ્યાનિવૃત્તિર્યુક્તેતિ-તદયુક્તમ્; બન્ધસ્ય પારમાર્થિકત્વેન જ્ઞાન-નિવર્ત્યત્વાભાવાત્ । પુણ્યાપુણ્યરૂપકર્મનિમિત્તદેવાદિશરીરપ્રવેશતત્પ્રયુક્તસુખદુઃખાનુભવરૂપસ્ય બન્ધસ્ય મિ-થ્યાત્વં કથમિવ શક્યતે વક્તુમ્ ।
એવં રૂપબન્ધનિવૃત્તિર્ભક્તિરૂપાપન્નોપાસનપ્રીતપરમપુરુષપ્રસાદલભ્યેતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ । ભવદભિમતસ્યૈક્યજ્ઞા-નસ્ય યથાવસ્થિતવસ્તુવિપરીતવિષયસ્ય મિથ્યારૂપત્વેન બન્ધવિવૃદ્ધિરેવ ફલં ભવતિ; "મિથ્યૈતદન્યદ્દ્રવ્યં હિ નૈતિ તદ્દ્રવ્યતાં યતઃ" ઇતિ શાસ્ત્રાત્; "ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ", "પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા" ઇતિ જીવાત્મ-વિસજાતીયસ્ય તદન્તર્યામિણો બ્રહ્મણો જ્ઞાનં પરમપુરુષાર્થલક્ષણમોક્ષસાધનમિત્યુપદેશાચ્ચ ॥
અપિ ચ ભવદભિમતસ્યાપિ નિવર્તકજ્ઞાનસ્ય મિથ્યારૂપત્વાત્ તસ્ય નિવર્તકાન્તરં મૃગ્યમ્ । નિવર્તકજ્ઞાનમિદં સ્વવિરોધિ સર્વં ભેદજાતં નિવર્ત્ય, ક્ષણિકત્વાત્ સ્વયમેવ નશ્યતીતિ ચેત્-ન; તત્સ્વરૂપતદુત્પત્તિવિનાશાનાં કાલ્પનિકત્વેન વિનાશતત્કલ્પનાકલ્પરૂપાવિદ્યાયા નિવર્તકાન્તરમન્વેષણીયમ્ । તદ્વિનાશો બ્રહ્મસ્વરૂપમેવેતિ ચેત્-તથાસતિ નિવર્કજ્ઞાનોત્પત્તિરેવ ન સ્યાત્; તદ્વિનાશે તિષ્ઠતિ તદુત્પત્ત્યસંભવાત્ ॥
અપિચ ચિન્માત્રબ્રહ્મવ્યતિરિક્તકૃત્સ્નનિષેધવિષયજ્ઞાનસ્ય કોઽયં જ્ઞાતા ? અધ્યાસરૂપ ઇતિ ચેત્-ન; તસ્ય નિષેધ્યતયા નિવર્તકજ્ઞાનકર્મત્વાત્ તત્કર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ । બ્રહ્મસ્વરૂપમિતિ ચેત્-બ્રહ્મણો નિવર્તકજ્ઞાનં પ્રતિ જ્ઞાતૃત્વં
કિં સ્વરૂપમ્, ઉતાધ્યસ્તમ્ ? અધ્યસ્તં ચેત્-અયમધ્યાસઃ તન્મૂલાવિદ્યાન્તરં ચ નિવર્તકજ્ઞાનાવિષયતયા તિષ્ઠ-ત્યેવ । નિવર્તકજ્ઞાનાન્તરાભ્યુપગમે તસ્યાપિ ત્રિરૂપત્વાત્ જ્ઞાત્રપેક્ષયાઽનવસ્થા સ્યાત્ । બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યૈવ જ્ઞાતૃત્વે અસ્મદીય એવ પક્ષઃ પરિગૃહીતઃ સ્યાત્ । નિવર્તકજ્ઞાનસ્વરૂપં સ્વસ્ય જ્ઞાતા ચ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તત્વેન સ્વનિવર્ત્યા-ન્તર્ગતમિતિ વચનમ્, "ભૂતલવ્યતિરિક્તં કૃત્સ્નં દેવદત્તેન છિન્નમ્" ઇત્યસ્યામેવ છેદનક્રિયાયામસ્ય છેત્તુઃ અસ્યા-શ્છેદનક્રિયાયાશ્ચ છેદ્યાનુપ્રવેશવચનવત્ ઉપહાસ્યમ્ । અધ્યસ્તો જ્ઞાતા સ્વનાશહેતુભૂતનિવર્તકજ્ઞાને સ્વયં કર્તા ચ ન ભવતિ; સ્વનાશસ્યાપુરુષાર્થત્વાત્ । તન્નાશસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપત્વાભ્યુપગમે, ભેદદર્શન-તન્મૂલાવિદ્યાદીનાં કલ્પ-નમેવ ન સ્યાત્-ઇત્યલમનેન દિષ્ટહતમુદ્ગરાભિઘાતેન ।
તસ્માદનાદિકર્મપ્રવાહરૂપાજ્ઞાનમૂલત્વાત્ બન્ધસ્ય તન્નિબર્હણમ્ ઉક્તલક્ષણજ્ઞાનાદેવ । તદુત્પત્તિશ્ચ અહરહરનુ-ષ્ઠીયમાનપરમપુરુષારાધનવેષાત્મયાથાત્મ્યબુદ્ધિવિશેષસંસ્કૃતવર્ણાશ્રમોચિતકર્મલભ્યા । તત્ર કેવલકર્મણામલ્પા-સ્થિરફલત્વમ્, અનભિસંહિતફલપરમપુરુષારાધનવેષાણાં કર્મણામ્ ઉપાસનાત્મકજ્ઞાનોત્પત્તિદ્વારેણ બ્રહ્મયાથા-ત્મ્યાનુભવરૂપાનન્તસ્થિરફલત્વં ચ કર્મસ્વરૂપજ્ઞાનાત્ ઋતે ન જ્ઞાયતે, કેવલાકારપરિત્યાગપૂર્વકયથોક્તસ્વરૂપ-કર્મોપાદાનં ચ ન સંભવતીતિ કર્મવિચારાનન્તરં તત એવ હેતોર્બ્રહ્મવિચારઃ કર્તવ્ય ઇતિ અથાત ઇત્યુક્તમ્ ॥
(ઇતિ મહાસિદ્ધાન્તઃ)
તત્ર પૂર્વપક્ષવાદી મન્યતે વૃદ્ધવ્યવહારાદન્યત્ર શબ્દસ્ય બોધકત્વશક્તયવધારણાસંભવાત્, વ્યવહારસ્ય ચ કાર્ય-બુદ્ધિપૂર્વકત્વેન કાર્યાર્થ એવ શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યમિતિ કાર્યરૂપ એવ વેદાર્થઃ । અતો ન વેદાન્તાઃ પરિનિષ્પન્ને પરે બ્રહ્મણિ પ્રમાણભાવમનુભવિતુમર્હન્તિ ।
ન ચ, પુત્રજન્માદિસિદ્ધવસ્તુવિષયવાક્યેષુ હર્ષહેતૂનાં કાલત્રયવતિર્નામર્થાનામાનન્ત્યાત્ સુલગ્નસુખપ્રસવાદિ-હર્ષહેત્વર્થાન્તરોપનિપાતસંભાવનયા ચ, પ્રિયાર્થપ્રતિપત્તિનિમિત્તમુખવિકાસાદિલિઙ્ગેનાર્થવિશેષબુદ્ધિહેતુત્વનિ-શ્ચયઃ । નાપિ વ્યુત્પન્નેતરપદવિભક્તયર્થસ્ય પદાન્તરાર્થનિશ્ચયેન પ્રકૃત્યર્થનિશ્ચયેન વા શબ્દસ્ય સિદ્ધવસ્તુન્યભિધા-નશક્તિનિશ્ચયઃ; જ્ઞાતકાર્યાભિધાયિપદસમુદાયસ્ય તદંશવિશેષનિશ્ચયરૂપત્વાત્ તસ્ય । ન ચ સર્પાદ્ભીતસ્ય નાયં સર્પો રજ્જુરેવેતિ શબ્દશ્રવણસમનન્તરં ભયનિવૃત્તિદર્શનેન સર્પાભાવબુદ્ધિહેતુત્વનિશ્ચયઃ; અત્રાપિ નિશ્ચેષ્ટમ્, નિર્વિ-ષમ્, અચેતનમિદં વસ્ત્વિત્યાદ્યર્થબધિષુ બહુષુ ભયનિવૃત્તિહેતુષુ સત્સુ વિશેષનિશ્ચયાયોગાત્ । કાર્યબુદ્ધિપ્રવૃત્તિ-વ્યાપ્તિબલેન શબ્દસ્ય પ્રવર્તકાર્થાવબોધિત્વમવગતમિતિ સર્વપદાનાં કાર્યપરત્વેન સર્વૈઃ પદૈઃ કાયર્સ્યૈવ વિશિષ્ટસ્ય પ્રતિપાદનાત્ નાન્યન્વિતસ્વાર્થમાત્રે પદશક્તિનિશ્ચયઃ । ઇષ્ટસાધનતાબુદ્ધિસ્તુ કાર્યબુદ્ધિદ્વારેણ પ્રવૃત્તિહેતુઃ, ન સ્વરૂપેણ; અતીતાનાગતવર્તમાનેષ્ટોપાયબુદ્ધિષુ પ્રવૃત્ત્યનુપલબ્ધેઃ । ઇષ્ટોપાયો હિ, મત્પ્રયત્નાત્ ઋતે ન સિદ્ધયતિ, અતો મત્કૃતિસાધ્યઃ ઇતિ બુદ્ધિર્યાવન્ન જાયતે, તાવત્ ન પ્રવર્તતે ।

અતઃ કાર્યબુદ્ધિરેવ પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ પ્રવર્તકસ્યૈવ શબ્દવાચ્યતયા કાર્યસ્યૈવ વેદવેદ્યત્વાત્ પરિનિષ્પન્નરૂપબ્રહ્મ-પ્રાપ્તિલક્ષણાન્તસ્થિરફલાપ્રતિપત્તેઃ, "અક્ષય્યં હ વૈ ચાતુર્માસ્યયાજિનઃ સુકૃતં ભવતિ" ઇત્યાદિભિઃ કર્મણામેવ સ્થિરફલત્વપ્રતિપાદનાચ્ચ કર્મફલાલ્પાસ્થિરત્વબ્રહ્મજ્ઞાનફલાનન્તસ્થિરત્વજ્ઞાનહેતુકો બ્રહ્મવિચારારમ્ભો ન યુક્ત ઇતિ ।
અત્રાભિધીયતે-નિખિલલોકવિદિતશબ્દાર્થસંબન્ધાવધારણપ્રકારમપનુદ્ય સર્વશબ્દાનામલૌકિકાર્થાવબોધિ-ત્વાવધારણં પ્રામાણિકા ન બહુ મન્વતે । એવં કિલ બાલાઃ શબ્દાર્થસંબન્ધમવધારયન્તિ-માતાપિતૃપ્રભૃતિભિઃ અમ્બાતાતમાતુલાદીન્ શશિપશુનરમૃગપક્ષિસર્પાદીશ્ચ, "એનમવેહિ" "ઇમં ચાવધારય" ઇત્યભિપ્રાયેણાઙ્ગુલ્યા નિર્દિ-
શ્ય(નિર્દિશ્ય) તેસ્તૈશ્શબ્દૈસ્તેષુ તેષ્વર્થેષુ બહુશઃ શિક્ષિતાઃ શનૈશ્શનૈસ્તૈસ્તૈસ્રેવ શબ્દૈસ્તેષુ તેષ્વર્થેષુ સ્વાત્મનાં બુદ્ધ-#યુત્પતિંત દૃષ્ટ્વા શબ્દાથર્યોઃ સંબન્ધાન્તરાદર્શનાત્ સઙ્કેતયિતૃપુરુષાજ્ઞાનાચ્ચ તેષ્વર્થેષુ તેષાં શબ્દાનાં પ્રયોગે બોધકત્વ-નિબન્ધન ઇતિ નિશ્ચિન્વન્તિ । પુનશ્ચ વ્યુત્પન્નેતરશબ્દેષુ, "અસ્ય શબ્દસ્ય અયમર્થઃ" ઇતિ પૂર્વ(વત્) વૃદ્ધૈઃ શિક્ષિતાઃ સર્વશબ્દાનામર્થમવગમ્ય પરપ્રત્યાયનાય તત્તદર્થાવબોધિવાક્યજાતં પ્રયુઞ્જતે ।
પ્રકારાન્તરેણાપિ શબ્દાર્થસંબન્ધાવધારણં સુશકમ્-કેનચિત્ પુરુષેણ હસ્તચેષ્ટાદિના । "પિતા તે સુખમાસ્તે" ઇતિ દેવદત્તાય જ્ઞાપયેતિ પ્રેષિતઃ કશ્ચિત્ તજ્જ્ઞાપને પ્રવૃત્તઃ, પિતા તે સુખમાસ્ત ઇતિ શબ્દં પ્રયુઙ્ક્ત્#એ । પાર્શ્વસ્થોઽન્યો વ્યુત્પિત્સુઃ મૂકવત્ ચેષ્ટાવિશેષજ્ઞઃ તજ્જ્ઞાપને પ્રવૃત્તમિમં જ્ઞાત્વાઽનુગતઃ તજ્જ્ઞાપનાય પ્રયુક્તમિમં શબ્દં શ્રુત્વા, અયં શબ્દસ્તદર્થબુદ્ધિહેતુરિતિ નિશ્ચિનોતિ-ઇતિ, કાર્યાર્થ એવ વ્યુત્પત્તિરિતિ નિર્બન્ધો નિર્નિબન્ધનઃ ।
અતો વેદાન્તાઃ પરિનિષ્પન્નં પરં બ્રહ્મ તદુપાસનં ચાપરિમિતફલં બોધયન્તીતિ તન્નિર્ણયફલો બ્રહ્મવિચારઃ કર્તવ્યઃ ॥
કાર્યાથર્ત્વેપિ વેદસ્ય બ્રહ્મવિચારઃ કર્તવ્ય એવ । કથમ્ । આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યા-સિતવ્યઃ", "સોઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ", "વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત", "દહરોઽસ્મિન્નન્તરાકાશસ્તસ્મિન્ યદ-ન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યં તદ્વા ચ વિજિજ્ઞાદિતવ્યમ્", "તત્રાપિ દહ્નં ગગનં વિશોકઃ તસ્મિન્ યદન્તસ્તદુપાસિતવ્યમ્" ઇત્યા-દિભિઃ પ્રતિપન્નોપાસનવિષયકાર્યાધિકૃતફલત્વેન, "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" ઇત્યાદિભિર્બ્રહ્મપ્રાપ્તિઃ શ્રૂયત ઇતિ બ્રહ્મ-સ્વરૂપતદ્વિશેષણાનાં દુઃખાસંભિન્નદેશવિશેષરૂપસ્વર્ગાદિવત્, રાથિસત્રપ્રતિષ્ટાવત્, અપગોરણશતયાતનાસાધ્ય-સાધનભાવવચ્ચ કાર્યોપયોગિતયૈવ સિદ્ધેઃ ॥
ગામાનયેત્યાદિષ્વપિ વાક્યેષુ ન કાર્યાર્થે વ્યુત્પત્તિઃ; ભવદભિમતકાર્યસ્ય દુર્નિરૂપત્વાત્ । કૃતિભાવભાવિ કૃત્યુદ્દેશ્યં હિ ભવતઃ કાર્યમ્ । કૃત્યુદેશ્યત્વઞ્ચ કૃતિકર્મત્વમ્ । કૃતિકર્મત્વઞ્ચ કૃત્યા પ્રાપ્તુમિષ્ટતમત્વમ્ । ઇષ્ટતમં ચ સુખં વર્તમાનદુઃખસ્ય તન્નિવૃત્તિર્વા । તત્રેષ્ટસુખાદિના પુરુષેણ સ્વપ્રયત્નાત્ ઋતે તદસિદ્ધિઃ પ્રતીતા, તતઃ પ્રયત્નેચ્છુઃ પ્રવતર્તે પુરુષ ઇતિ ન ક્વચિદપીચ્છાવિષયસ્ય કૃત્યધીનસિદ્ધિત્વમન્તરેણ કૃત્યુદ્દેશ્યત્વં નામ કિઞ્ચિદપ્યુપલભ્યતે ।
ઇચ્છાવિષયસ્ય પ્રેરકત્વં ચ પ્રયત્નલધીનસિદ્ધિત્વમેવ; તત એવ પ્રવૃત્તે ॥
ન ચ પુરુષાનુકૂલત્વં કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્ । યતઃ સુખમેવ પુરુષાનુકૂલમ્ । ન ચ દુઃખનિવૃત્તેઃ પુરુષાનુકૂલત્વમ્ । પુરુષાનુકૂલં સુખં તત્પ્રતિકૂલં દુઃખમિતિ હિ સુખદુઃખયોઃ સ્વરૂપવિવેકઃ । દુઃખસ્ય પ્રતિકૂલતયા તન્નિવૃત્તિરિષ્ટા ભવતિ; નાનુકૂલતયા । અનુકૂલપ્રતિકૂલાન્વયવિરહે સ્વરૂપેણાવસ્થિતિર્હિ દુઃખનિવૃત્તિઃ । અતઃ સુખવ્યતિરિક્તસ્ય ક્રિયાદેરનુકૂલત્વં ન સંભવતિ । ન સુખાર્થતયા તસ્યાપ્યનુકૂલત્વમ્; દુઃખાત્મકત્વાત્ તસ્ય । સુખાર્થતયાપિ તદુ-પાદાનેચ્છામાત્રમેવ ભવતિ ।
(ન ચ કૃતિં પ્રતિ શેષિત્વં કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્, ભવત્પક્ષે શેષિત્વસ્યાનિરૂપણાત્ । ન ચ પરોદ્દેશપ્રવૃત્તકૃતિવ્યાપ્ત્ય-ર્હત્વં શેષત્વમિતિ તત્પ્રતિસમ્બન્ધી શેષીત્યવગમ્યતે; તથા સતિ કૃતેરશેષત્વેન તાં પ્રતિ તત્સાધ્યસ્ય શેષિત્વાભા-વાત્ । ન ચ પરોદ્દેશપ્રવૃત્ત્યર્હતાયાઃ શેષત્વેન પરઃ શેષી; ઉદ્દેશ્યત્વસ્યૈવ નિરૂપ્યમાણત્વાત્; પ્રધાનસ્યાપિ ભૃત્યોદ્દે-શપ્રવૃત્ત્યર્હત્વદર્શનાચ્ચ । પ્રધાનસ્તુ ભૃત્યપોષણેઽપિ સ્વોદ્દેશેન પ્રવર્તત ઇતિ ચેન્ન; ભૃત્યોઽપિ હિ પ્રધાનપોષણે સ્વોદ્દે-શેનૈવ પ્રવર્તતે ।
કાર્યસ્વરૂપસ્યૈવાનિરૂણાત્ કાર્યપ્રતિસંબન્ધી શેષઃ, તત્પ્રતિસમ્બન્ધી શેષીત્યપ્યસઙ્ગતમ્ ॥)
નાપિ કૃતિપ્રયોજનત્વં કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્ । પુરુષસ્ય કૃત્યારમ્ભપ્રયોજનમેવ હિ કૃતિપ્રયોજનમ્ । સ ચેચ્છાવિષયઃ।
તસ્માદિષ્ટત્વાતિરેકિકૃત્યુદ્દેશ્યત્વાનિરૂપણાત્ કૃતિસાધ્યતાકૃતિપ્રધાનત્વરૂપં કાર્યં દુર્નિરૂપમેવ । નિયોગ-સ્યાપિ સાક્ષાદિપિવિષયભૂતસુખદુઃખનિવૃત્તિભ્યામન્યત્વાત્ તત્સાધનતયૈવેષ્ટત્વં કૃતિસાધ્યત્વઞ્ચ । અત એવ હિ તસ્ય ક્રિયાતિરિક્તતા । અન્યથા ક્રિયૈવ કાર્યં સ્યાત્ । સ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારાનુગુણ્યેન લિઙાદિવાચ્યં કાર્યં સ્વર્ગસાધનમેવેતિ ક્ષણભઙ્ગિકર્માતિરેકિ સ્થિરં સ્વર્ગસાધનમપૂર્વમેવ કાર્યમિતિ સ્વર્ગસાધનતોલ્લેખેનૈવ હ્યપૂર્વવ્યુ-ત્પત્તિઃ । અતઃ પ્રથમમનન્યાર્થતયા પ્રતિપન્નસ્ય કાર્યસ્યાનન્યાર્થત્વનિર્વહણાયાપૂર્વમેવ પશ્ચાત્ સ્વર્ગસાધનં ભવ-તીત્યુપહાસ્યમ્; સ્વર્ગકામપદાન્વિતકાર્યાભિધાયિપદેન પ્રથમમપ્યનન્યાર્થતાનભિધાનાત્; સુખદુઃખનિવૃત્તિત-ત્સાધનેભ્યોઽન્યસ્યાનન્યાર્થસ્ય કૃતિસાધ્યતાપ્રતીત્યનુપપત્તેશ્ચ ।
અપિ ચ-કિમિદં નિયોગસ્ય પ્રયોજનત્વમ્ । સુખવત્ નિયોગસ્યાપ્યનુકૂલત્વમેવેતિ ચેત્-કિં નિયોગઃ સુખમ્ ? સુખમેવ હ્યનુકૂલમ્ । સુખવિશેષવત્ નિયોગાપરપર્યાયં વિલક્ષણં સુખાન્તરમિતિ ચેત્-કિં તત્ર પ્રમાણમિતિ વક્ત-વ્યમ્ । સ્વાનુભવશ્ચેત્-ન । વિષયવિશેષાનુભવસુખવત્ નિયોગાનુભવસુખમિદમિતિ ભવતાઽપિ નાનુભૂયતે । શાસ્ત્રેણ નિયોગસ્ય પુરુષાર્થતયા પ્રતિપાદનાત્ પશ્ચાત્તુ ભોક્ષ્યત ઇતિ ચેત્-કિં તત્ નિયોગસ્ય પુરુષાર્થત્વવાચિ શાસ્ત્રમ્ ? ન તાવલ્લૌકિકં વાક્યમ્; તસ્ય દુઃખાત્મકક્રિયાવિષયત્વાત્; તેન સુખાદિસાધનતયૈવ કૃતિસાધ્યતા-માત્રપ્રતિપાદનાત્ । નાપિ વૈદિકમ્; તેનાપિ સ્વર્ગાદિસાધનતયૈવ કાર્યસ્ય પ્રતિપાદનાત્ । નાપિ નિત્યનૈમિત્તિક-શાસ્ત્રમ્, તસ્યાપિ તદભિધાયિત્વં સ્વર્ગકામવાક્યસ્થાપૂર્વવ્યુત્પત્તિપૂર્વકમિતિ ઉક્તરીત્યા તેનાપિ સુખાદિસાધન-કાર્યાભિધાનમવર્જનીયમ્ । નિયતૈહિકફલસ્ય કર્મણોઽનુષ્ઠિતસ્ય ફલત્વેન તદાનીમનુભૂયમાનાન્નાદ્ય(દ્યા)રોગ-તાદિવ્યતિરેકેણ નિયોગરૂપસુખાનુભવાનુપલબ્ધેશ્ચ નિયોગઃ સુખમિત્યત્ર ન કિઞ્ચન પ્રમાણમુપલભામહે । અર્થ-વાદાદિષ્વપિ સ્વર્ગાદિસુખપ્રકારકીતર્નવત્ નિયોગરૂપસુખપ્રકારકીર્તનં ભવતામપિ ન દૃષ્ટચરમ્ ।

અતો વિધિવાક્યેષ્વપિ ધાત્વર્થસ્ય કર્તૃવ્યાપારસાધ્યતામાત્રં શબ્દાનુશાસનસિદ્ધમેવ લિઙાદેર્વાચ્યમિત્યવ-સીયતે । ધાત્વર્થસ્ય ચ યાગાદેરગ્ન્યાદિદેવતાન્તર્યામિપરમપુરુષસમારાધનરૂપતા, સમારાધિતાત્ પરમપુરુષાત્ ફલસિદ્ધિશ્ચેતિ, "ફલમત ઉપપત્તેઃ" ઇત્યત્ર પ્રતિપાદયિષ્યતે । અતો વેદાન્તઃ પરિનિષ્પન્નં પરં બ્રહ્મ બોધયન્તીતિ બ્રહ્મોપાસનફલાનન્ત્યં સ્થિરત્વં ચ સિદ્ધમ્ । ચાતુર્માસ્યાદિકર્મસ્વપિ કેવલસ્ય કમર્ણઃ ક્ષયિફલત્વોપદેશાદક્ષ-યફલશ્રવણમ્, "વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચૈતદમૃતમ્" ઇત્યાદિપદાપેક્ષિકં મન્તવ્યમ્ । અતઃ કેવલાનાં કર્મણામલ્પાસ્થિ-રફલત્વાત્ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય ચાનન્તસ્થિરફલત્વાત્ તન્નિર્ણયફલો બ્રહ્મવિચારારમ્ભો યુક્ત ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
ઇતિ શ્રીભાષ્યે જિજ્ઞાસાધિકરણમ્ ।
1.1.2
કિમ્પુનસ્તદ્વ્રહ્મ? યજ્જિજ્ઞાસ્યમુચ્યત ઇત્યત્રાહ-
1.1.2 જન્માદ્યસ્ય યતઃ

1.1.2
જન્માદીતિ-સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રલયમ્ । તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો બહુવ્રીહિઃ । અસ્યઽચિન્ત્યવિવિધવિચિત્રરચનસ્ય નિય-તદેશકાલફલભોગબ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તક્ષેત્રજ્ઞમિશ્રસ્ય જગતઃ । યતઃ યસ્માત્સર્વેશ્વરાન્નિખિલહેય પ્રત્યનીક-સ્વરૂપાત્સત્યસઙ્કલ્પાત્ જ્ઞાનાનન્દાદ્યનન્તકલ્યાણગુણાત્સર્વજ્ઞાત્સર્વશક્તેઃ પરમકારુણિકાત્ પરસ્માત્ પુંસઃ, સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રલયાઃ પ્રવર્ત્તન્તે તદ્વ્રહ્મેતિ સૂત્રાર્થઃ ॥
"ભૃગુર્વૈ વારુણિઃ । વરુણં પિતરમુપસસાર । અધીહિ ભગવો બ્રહ્મ" ઇત્યારભ્ય "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે । યેન જાતાનિ જીવન્તિ । યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ । તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ તદ્વ્રહ્મ"ર્ ઇતિ શ્રૂયતે । તત્ર સંશયઃ- કિમસ્માદ્વાક્યાત્ બ્રહ્મ લક્ષણતઃ પ્રતિપત્તું શક્યતે, ન વેતિ ।
કિં પ્રાપ્તમ્? ન શક્યમિતિ । ન તાવજ્જન્માદયોવિશેષણત્વેન બ્રહ્મ લક્ષયન્તિ, અનેકવિશેષણવ્યા-વૃત્તત્વેન બ્રહ્મણોઽનેકત્વપ્રસક્તેઃ । વિશેષણત્વં હિ વ્યાવર્તકત્વમ્ ॥ નનુ "દેવદત્તઃ શ્યામો યુવા લોહિતાક્ષઃ સમપરિમાણઃ" ઇત્યત્ર વિશેષણબહુત્વેઽપ્યેક એવ દેવદત્તઃ પ્રતીયતે, એવમત્રાપ્યેકમેવ બ્રહ્મ ભવતિ । નૈવમ્; તત્ર પ્રમાણાન્તરેણૈક્યપ્રતીતેરેકસ્મિન્નેવ વિશેષણાનામુપસંહારઃ, અન્યથા તત્રાપિ વ્યાવર્ત્તકત્વેનાનેકત્વમ-પરિહાર્યમ્ । અત્ર ત્વનેનૈવ વિશેષણેન લિલક્ષયિષિતત્વાત્ બ્રહ્મણઃ પ્રમાણાન્તરેણૈક્યમનવગતમિતિ વ્યાવર્ત્ત-કભેદેન બ્રહ્મબહુત્વમવર્જનીયમ્ ॥ બ્રહ્મશબ્દૈક્યાદત્રાપ્યૈક્યં પ્રતીયત ઇતિ ચેત્; ન, અજ્ઞાતગોવ્યકતેઃ જિજ્ઞાસોઃ પુરુષસ્ય "ખણ્ડો મુણ્ડઃ પૂર્ણૃઙ્ગો ગૌઃ" ઇત્યુક્તે ગોપદૈક્યેઽપિ ખણ્ડત્વાદિવ્યાવર્ત્તકભેદેન ગોવ્યક્તિબહુત્વપ્રતીતે-ર્બ્રહ્મવ્યક્તયોઽપિ બહ્નયઃ સ્યુઃ ।
અત એવ લિલક્ષયિષિતે વસ્તુન્યેષાં વિશેષણાનાં સમ્ભૂય લક્ષણત્વમપ્યનુપપન્નમ્ ॥
નાપ્યુપલક્ષણત્વેન લક્ષયન્તિ, આકારાન્તરાપ્રતિપત્તેઃ । ઉપલક્ષણાનામેકેનાકારેણ પ્રતિપન્નસ્ય કેન-ચિદાકારાન્તરેણ પ્રતિપત્તિહેતુત્વં હિ દૃષ્ટં "યત્રાયં સારસઃ સ દેવદત્તકેદારઃ" ઇત્યાદિષુ ॥ નનુ ચ "સત્યં જ્ઞાનમ-નન્તં બ્રહ્મ" ઇતિ પ્રતિપન્નાકારસ્ય જગજ્જન્માદીન્યુપલક્ષણાનિ ભવન્તિ । ન, ઇતરેતરપ્રતિપન્નાકારાપેક્ષત્વેનો-ભયોર્લક્ષણવાક્યયોરન્યોન્યાશ્રયણાત્ ।
અતો ન લક્ષણતો બ્રહ્મ પ્રતિપત્તું શક્યત ઇતિ ॥
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-જગત્સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રલયૈરુપલક્ષણભૂતૈર્બ્રહ્મ પ્રતિપત્તું શક્યતે । ન ચોપલક્ષણોપ-લક્ષ્યાકારવ્યતિરિક્તાકારાન્તરાપ્રતિપત્તેર્બ્રહ્માપ્રતિપત્તિઃ । ઉપલક્ષ્યં હ્યનવધિકાતિશયબૃહત્, બૃંહણઞ્ચ બૃહતે-ર્ધાતોસ્તદર્થત્વાત્ । તદુપલક્ષણભૂતાશ્ચ જગજ્જન્મસ્થિતિલયાઃ ।
યતો યેન યદિતિ પ્રસિદ્ધવન્નિર્દ્દેશેન યથાપ્રસિદ્ધિ જન્માદિકારણમનૂદ્યતે । પ્રસિદ્ધિશ્ચ "સદેવ સોભ્યે- દમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્" "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ" "તત્તેજોઽસૃજત" ઇત્યેકસ્યૈવ સચ્છબ્દવાચ્યસ્ય નિમિત્તોપાદાનરૂપકારણત્વેન, તદપિ "સંદેવેદમગ્ર એકમેવાસી" દિત્યુપાદાનતાં પ્રતિપાદ્ય "અદ્વિતીય"મિત્ય-ધિષ્ઠાત્રન્તરં પ્રતિષિધ્ય "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત" ઇત્યેકસ્યૈવ પ્રતિપાદનાત્ । તસ્માત્
યન્મૂલા જગજ્જન્માસ્થિતિલયાસ્તદ્વ્રહ્મેતિ, જન્મસ્થિતિલયાઃ સ્વનિમિત્તોપાદાનભૂતં વસ્તુ બ્રહ્મેતિ લક્ષયન્તિ ।
જગન્નિમિત્તોપાદાનતાક્ષિપ્તસર્વજ્ઞત્વસત્યસઙ્કલ્પત્વવિચિત્રશક્તિત્વા જગન્નિમિત્તોપાદાનતાક્ષિપ્તસર્વજ્ઞત્વસત્ય-સઙ્કલ્પત્વવિચિત્રશક્તિત્વાદ્ય । કારબૃહત્ત્વેન પ્રતિપન્નં બ્રહ્મેતિ ચ જન્માદીનાં તથા પ્રતિપન્નસ્ય લક્ષણત્વેન નાકારાન્તરાપ્રતિપત્તિરૂપાનુપપત્તિઃ ।
જગજ્જન્માદીનાં વિશેષણતયા લક્ષણત્વેઽપિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ । લક્ષણભૂતાન્યપિ વિશેષણાનિ સ્વવિરો-ધિવ્યાવૃત્તં વસ્તુ લક્ષયન્તિ । અજ્ઞાતસ્વરૂપે વસ્તુન્યેકસ્મિલ્લિલક્ષયિષિતેઽપિ પરસ્પરાવિરોધ્યનેકવિશેષણલક્ષ-ણત્વં ન ભેદમાપાદયતિ, વિશેષણાનામેકાશ્રયતયા પ્રતીતેરેકસ્મિન્નેવોપસંહારાત્ । ખણ્ડત્વાદયસ્તુ વિરોધાદેવ ગોવ્યક્તિભેદમાપાદયન્તિ, અત્ર તુ કાલભેદેન જન્માદીનાં ન વિરોધઃ ।
"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે" ઇત્યાદિકારણવાક્યેન પ્રતિપન્નસ્ય જગજ્જન્માદિકારણસ્ય બ્રહ્મ-ણસ્સકલેતરવ્યાવૃત્તં સ્વરૂપમભિધીયતે "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇતિ । તત્ર સત્યપદં નિરુપાધિકસત્તાયોગિ-બ્રહ્માહ, તેન વિકારાસ્પદમચેતનં તત્સંસૃષ્ટશ્ચેતનાશ્ચ વ્યાવૃત્તઃ, વ્યાવૃત્તઃ, નામાન્તરભજનાર્હાવસ્થાન્તરયોગેન તયોર્નિરુપાધિકસત્તાયોગરહિતત્વાત્ । જ્ઞાનપદં નિત્યાસઙ્કુચિતજ્ઞાનૈકાકારમાહ, તેન કદાચિત્સઙ્કુચિ-તજ્ઞાનત્વેન મુક્તા વ્યાવૃત્તાઃ । અનન્તપદં દેશકાલવસ્તુપરિચ્છેદરહિતં સ્વરૂપમાહ । સગુણત્વાત્સ્વરૂપસ્ય સ્વ-રૂપેણ ગુણૈશ્ચાનન્ત્યમ્ । તેન પૂર્વપદદ્વયવ્યાવૃત્તકોટિદ્વયવિલક્ષણસ્સાતિશયસ્વરૂપસ્વગુણાઃ નિત્યાઃ વ્યાવૃત્તાઃ, વિશેષણાનાં વ્યાવર્ત્તકત્વાત્ । તતઃ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇત્યનેન વાક્યેન જગજ્જન્માદિનાઽવગતસ્વરૂપં બ્રહ્મ સકલેતરવસ્તુવિસજાતીયમિતિ લક્ષ્યત ઇતિ નાન્યોન્યાશ્રયણમ્ ।
અતઃ સકલજગજ્જન્માદિકારણં નિરવદ્યં સર્વજ્ઞં સત્યસઙ્કલ્પં સર્વશક્તિ બ્રહ્મ લક્ષણતઃ પ્રતિપત્તું શક્યત ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
યે તુ નિર્વિશેષવસ્તુ જિજ્ઞાસ્યમિતિ વદન્તિ તન્મતે "બ્રહ્મજિજ્ઞાસા" "જન્માદ્યસ્ય યતઃ"ઇત્યસઙ્ગતં સ્યાત્, નિરતિશયબૃહત્ બૃંહણં ચ બ્રહ્મેતિ નિર્વચનાત્ । તચ્ચ બ્રહ્મ જગજ્જન્માદિકારણમિતિ વચનાચ્ચ । એવમુત્ત-રેષ્વપિ સૂત્રગણેષુ સૂત્રોદાહૃતશ્રુતિગણેષુ ચ ઇ#એક્ષણાદ્યન્વયદર્શનાત્સૂત્રાણિ સૂત્રોદાહૃતશ્રુતયશ્ચ ન તત્ર પ્રમાણમ્ । તર્કશ્ચ સાધ્યધર્માવ્યભિચારિસાધનાધર્માન્વિતવસ્તુવિષયત્વાન્ન નિર્વિશેષવસ્તુનિ પ્રમાણમ્ , જગજ્જન્માદિ ભ્રમો યતઃ તદ્વ્રહ્મેતિ સ્વોત્પ્રેક્ષાપક્ષેઽપિ ન નિર્વિશેષવસ્તુસિદ્ધિઃ, ભ્રમમૂલમજ્ઞાનમ્, અજ્ઞાનસાક્ષિ બ્રહ્મેત્યભ્યુપ-ગમાત્, સાક્ષિત્વં હિ પ્રકાશૈકરસતયૈવોચ્યતે । પ્રકાશત્વન્તુ જડાદ્વયાવર્ત્તકં સ્વસ્ય ચ પરસ્ય વ્યવહારયોગ્ય-તાપાદનસ્વભાવેન ભવતિ, તથા સતિ સવિશેષત્વમ્ તદભાવે પ્રકાશતૈવ ન સ્યાત્ ॥ તુચ્છતૈવ સ્યાત્ ॥
ઇતિ જન્માદ્યધિકરણમ્ ।
1.1.3
જગજ્જન્માદિકારણં બ્રહ્મ વેદાન્તવેદ્યમિત્યુક્તમ્ તદયુક્તમ્; તદ્ધિ ન વાક્યપ્રતિપાદ્યમ્, અનુમાનેન સિદ્ધેરિત્યાશઙ્કયાહ ।
1.1.3 ॥ શાસ્ત્રયોનિત્વાત્

1.1.3
શાસ્ત્રં યસ્ય યોનિઃ કારણં પ્રમાણમ્ - તચ્છાસ્ત્રયોનિ, તસ્ય ભાવઃ શાસ્ત્રયોનિત્વમ્, તસ્માત્ બ્રહ્મજ્ઞાનકા-
રણત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય તદ્યોનિત્વં બ્રહ્મણઃ । અત્યન્તાતીન્દ્રિયત્વેન પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાવિષયતયા બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રૈક-
પ્રમાણકત્વાદુક્તસ્વરૂપં બ્રહ્મ "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે" ઇત્યાદિવાક્યં બોધયત્યેવેત્યર્થઃ ॥
નનુ શાસ્ત્રયોનિત્વં બ્રહ્મણો ન સમ્ભવતિ, પ્રમાણાન્તરવેદ્યત્વાદ્વ્રહ્મણઃ । અપ્રાપ્તે તુ શાસ્ત્રમર્થવત્ ॥
કિં તર્હિ તત્ર પ્રમાણમ્? ન તાવત્પ્રત્યક્ષમ્ । તદ્ધિ દ્વિવિધમ્, ઇન્દ્રિયસમ્ભવં યોગસમ્ભવં ચેતિ । ઇન્દ્રિયસમ્ભવઞ્ચ બાહ્યસમ્ભવમાન્તરસમ્ભવં ચેતિ દ્વિવિધમ્ । બાહ્યેન્દ્રિયાણિ વિદ્યમાનસન્નિકર્ષયોગ્યસ્વવિ-ષયબોધજનનાનીતિ ન સર્વાર્થસાક્ષાત્કારતન્નિર્માણસમર્થપુરુષવિશેષવિષયબોધજનનાનિ । નાપ્યાન્તરમ્, આન્તરસુખદુઃખાદિવ્યતિરિક્તબહિર્વિષયેષુ તસ્ય બાહ્યેન્દ્રિયાનપેક્ષપ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ । નાપિ યોગજન્યમ્; ભાવ-નાપ્રકર્ષપર્યન્તજન્માનસ્તસ્ય વિશદાવભાસત્વેઽપિ પૂર્વાનુભૂતવિષયસ્મૃતિમાત્રત્વાન્ન પ્રામાણ્યમિતિ કુતઃ પ્રત્ય-ક્ષતા? તદતિરિક્તવિષયત્વે કારણાભાવાત્ । તથા સતિ તસ્ય ભ્રમરૂપતા । નાપ્યનુમાનં વિશેષતો દૃષ્ટં સામા- ન્યતો દૃષ્ટં વા; અતીન્દ્રિયે વસ્તુનિ સમ્બન્ધાવધારણવિરહાન્ન વિશેષતો દૃષેટમ્ । સમસ્તવસ્તુસાક્ષાત્કારતન્નિ-ર્માણસમર્થપુરુષવિશેષનિયતં સામાન્યતો દૃષ્ટમપિ ન લિઙ્ગમુપલભ્યતે ।
નનુ ચ જગતઃ કાર્યત્વં તદુપાદાનોપકરણસમ્પ્રદાનપ્રયોજનાભિજ્ઞકર્તૃકત્વવ્યાપ્તમ્ । અચેતનારબ્ધ- ત્વં જગતશ્ચૈકચેતનાધીનત્વેન વ્યાપ્તમ્ । સર્વં હિ ઘટાદિકાર્યં તદુપાદાનોપકરણસમ્પ્રદાનપ્રયોજનાભિજ્ઞકર્તૃકં દૃષ્ટમ્ । અચેતનારબ્ધમરોગં સ્વશરીરમેકચેતનાધીનઞ્ચ । સાવયવત્વેન જગતઃ કાર્યત્વમ્ ।
ઉચ્યતે-કિમિદમેકચેતનાધીનત્વમ્? ન તાવત્તદાયત્તોત્પત્તિસ્થિતિત્વમ્, દૃષ્ટાન્તો હિ સાધ્યવિકલઃ સ્યાત્, ન હ્યરોગં સ્વશરીરમેકચેતનાયત્તોત્પત્તિસ્થિતિ, તચ્છરીરસ્ય ભોક્તૃણાં ભાર્યાદિસર્વચેતનાનામદૃષ્ટજન્ય-ત્વાત્તદુત્પત્તિસ્થિત્યોઃ । કિઞ્ચ શરીરાવયવિનઃ સ્વાવયવસમવેતતારૂપા સ્થિતિરવયવસંશ્લેપવિશેષવ્યતિરેકેણ ન ચેતનમપેક્ષતે । પ્રાણનલક્ષણા તુ સ્થિતિઃ પક્ષત્વાભિમતેક્ષિતિજલધિમહીધારાદૌ ન સમ્ભવતીતિ પક્ષસપક્ષા-નુગતામેકરૂપાંસ્થિતં નોપલભામહે । તદાયત્તપ્રવૃત્તિત્વં તદધીનત્વમિતિ ચેત્, અનેકચેતનસાધ્યેષુ ગુરુતરરથ-શિલામહીરુહાદિષુ વ્યભિચારઃ । ચેતનમાત્રાધીનત્વે સિદ્ધસાધ્યતા ।
કિઞ્ચ ઉભયવાદિસિદ્ધાનાં જીવાનામેવ લાઘવેન કર્તૃત્વાભ્યુપગમો યુક્તઃ ન ચ જીવાનામુપાદાનાદ્ય-નભિજ્ઞતયા કર્તૃત્વાસમ્ભવઃ, સર્વેષામેવ ચેતનાનાં પૃથિવ્યાદ્યુપાદાનયાગાદ્યુપકરણસાક્ષાત્કારસામર્થ્યાત્ । યથે-દાનીં પૃથિવ્યાદયો યાગાદયશ્ચ પ્રત્યક્ષમીક્ષ્યન્તે । ઉપકરણભૂતયાગાદિશક્તિરૂપાપૂર્વાદિશબ્દવાચ્યાદૃષ્ટસાક્ષા-ત્કારાભાવેઽપિ ચેતનાનાં ન કર્તૃત્વાનુપપત્તિઃ, તત્સાક્ષાત્કારાનપેક્ષણાત્કાર્યારમ્ભસ્ય । શક્તિમત્સાક્ષાત્કાર એવ હિ કાર્યારમ્ભોપયોગી । શક્તેસ્તુ જ્ઞાનમાત્રમેવોપયુજ્યતે; ન સાક્ષાત્કારઃ । ન હિ કુલાલાદયઃ કાર્યોપકરણભૂત-દણ્ડચક્રાદિવત્તચ્છક્તિમપિ સાક્ષાત્કૃત્ય ઘટમપિકાદિકાર્યમારભન્તે । ઇહ તુ ચેતનાનામાગમાવગતયાગાદિ-શક્તિવિશેષાણાં કાર્યારમ્ભોનાનુપપન્નઃ ।
કિઞ્ચ યચ્છક્યક્રિયં શક્યોપાદાનાદિવિજ્ઞાનઞ્ચ; તદેવ તદભિજ્ઞકર્તૃકં દૃષ્ટમ્ । મહીમહીધરમહાર્ણ- વાદિ ત્વશક્યક્રિયમશક્યોપાદાનાદિવિજ્ઞાનં ચેચિ ન ચેતનાતકર્તૃકમ્; અતો ઘટમણિકાદિસજાતીયશક્ય-ક્રિયશક્યોપાદાનાદિવિજ્ઞાનવસ્તુગતમેવ કાયર્ત્વં બુદ્ધિમત્કર્તૃપૂર્વકત્વસાધને પ્રભવતિ ।
કિઞ્ચ ઘટાદિકાયર્મનીશ્વરેણાલ્પજ્ઞાનશક્તિના સશરીરેણ પરિગ્રહવતાઽનાપ્તકામેન નિર્મિતં દૃષ્ટમિતિ તથાવિધમેવ ચેતનં કર્ત્તારં સાધયન્નયં કાર્યત્વહેતુઃ સિષાધયિષિતપુરુષસાર્વજ્ઞ્યસર્વૈશ્ચર્યાદિવિપરીતસાધના- દ્વિરુદ્ધઃ સ્યાત્ । ન ચૈતાવતા સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ । લિઙ્ગિનિ પ્રમાણાન્તરગોચરે લિઙ્ગબલોપસ્થાપિતા વિપ-રીતવિશેષાસ્તત્પ્રમાણપ્રતિ-હતગતયો નિવર્ત્તન્તે । ઇહ તુ સકલેતરપ્રમાણાવિષયે લિઙ્ગિનિ નિખિલનિર્માણચતુરે અન્વવ્યતિરેકાવગતાવિનાભાવનિયમા ધર્માઃ સર્વ એવાવિશેષેણ પ્રસજ્યન્તે, નિવર્ત્તકપ્રમાણાભાવાત્ તથૈવા-વતિષ્ઠન્તે ।
અત આગમાદૃતે કથમીશ્વરઃ સેત્સ્યતિ (સિધ્યતિ) ॥
અત્રાહુઃ- સાવયવત્વાદેવ જગતઃ કાર્યત્વં ન પ્રત્યાખ્યાતું શક્યતે । ભવન્તિ ચ પ્રયોગાઃ- વિવાદા-ધ્યાસિતં ભૂભૂધરાદિ કાર્યમ્, સાવયવત્વાત્, ઘટાદિવત્ । તથા વિવાદાધ્યાસિતમવનિજલધિમહીધરાદિ, કાર્યમ્, મહત્ત્વે સતિ ક્રિયાવત્ત્વાત્ ઘટવત્ । તનુભુવનાદિ કાર્યમ્, મહત્ત્વે સતિ મૂર્ત્તત્વાત્, ઘટવદિતિ । સાવ-યવેષુ દ્રવ્યેષ્વિદમેવ ક્રિયતે નેતરદિતિ કાર્યત્વસ્ય નિયામકં સાવયવત્વાતિરેકિ રૂપાન્તરં નોપલભામહે । કાર્ય-ત્વપ્રતિનિયતં શક્યક્રિયત્વં શક્યોપાદાનાદિવિજ્ઞાનત્વઞ્ચોપલભ્યતે ઇતિ ચેત્ ન; કાર્યત્વેનાનુમતેઽપિ વિષયે જ્ઞાનશક્તી કાર્યાનુમેયે ઇતિ અન્યત્રાપિ સાવયવત્વાદિના કાર્યત્વં જ્ઞાતમિતિ તે ચ પ્રતિપન્ને એવેતિ ન કશ્ચિદ્વિ-શેષઃ । તથા હિ ઘટમણિકાદિષુ કૃતેષુ કાર્યદર્શનાનુમિતકર્તૃગતતન્નિર્માણાક્તિજ્ઞાનઃ પુરુષોઽદૃષ્ટપૂર્વં વિચિત્ર-સન્નિવેશં નરેન્દ્રભવનમાલોક્યાવયવસન્નિવેશવિશેષેણ તસ્ય કાયર્ત્વં નિશ્ચિત્ય તદાનીમેવ કર્ત્તુસ્તજ્જ્ઞાનશક્તિ-વૈચિત્ર્યમનુમિનોતિ; અતસ્તનુભુવનાદેઃ કાર્યત્વે સિદ્ધે સર્વસાક્ષાત્કારતન્નિર્માણાદિનિપુણઃ કશ્ચિત્પુરુષવિશેષઃ સિધ્દ્યત્યેવ ॥
કિઞ્ચ સર્વચેતનાનાં ધર્માધર્મનિમિત્તેઽપિ સુખદુઃખોપભાગે ચેતનાનધિષ્ઠિતયોરચેતનયોસ્તયોઃ ફલ-હેતુત્વાનુપપત્તેઃ સર્વકર્માનુગુણસર્વફલપ્રદાનચતુરઃ કશ્ચિદાસ્થેયઃ, વર્ધકિનાઽનધિષ્ઠિતસ્ય વાસ્યાદેરચેતનસ્ય દેશકાલાદ્યનેકપરિકસન્નિધાનેઽપિ યૂપાદિનિર્માણસાધનત્વાદર્શનાત્ । બીજાઙ્કુરાદેઃ પક્ષાન્તર્ભાવેણ તૈર્વ્ય-ભિચારાપાદાનં શ્રોત્રિયવેતાલાનામનભિજ્ઞતાવિજૃમ્ભિતમ્, તત એવ સુખાદિભિર્વ્યભિચારવચનમપિ તથૈવ । ન ચ લાઘવેનોભયવાદિસમ્પ્રતિપન્નક્ષેત્રજ્ઞાનામેવ ઈદૃશાધિષ્ઠાતૃત્વકલ્પનં યુક્તમ્, તેષાં સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટ-દર્શનાશક્તિનિશ્ચયાત્, દર્શનાનુગુણૈવ હિ સર્વત્ર કલ્પના । ન ચ ક્ષેત્રજ્ઞવદીશ્વરસ્યાશક્તિનિશ્ચયોઽસ્તિ, અતઃ પ્રમાણાન્તરતો ન તત્સિદ્ધયનુપપત્તિઃ । સમર્થકર્તૃપૂર્વકત્વનિયતકાર્યત્વહેતુના સિદ્ધયન્ સ્વાભાવિકસર્વાર્થ-સાક્ષાત્કારતન્નિયમનશક્તિસમ્પન્ન એવ સિદ્ધયતિ ।
યત્ત્વનૈશ્વર્યાદ્યાપાદનેન ધર્મવિશેષવિપરીતસાદ્યનત્વમુન્નીતમ્ તદનુમાનવૃત્તાનભિજ્ઞત્વનિબન્ધનમ્, સપક્ષે-સહદૃષ્ટાનાં સર્વેષાં કાર્ય્યસ્યાહેતુભૂનાનાં ચ ધર્માણાં લિઙ્ગિન્યપ્રાપ્તેઃ । એતદુક્તં ભવતિકેનચિત્ કિઞ્ચિત્ક્રિયમાણં સ્વોત્પત્તયેકર્તુઃ સ્વનિર્માણસામર્થ્યં સ્વોપાદાનોપકરણજ્ઞાનં ચાપેક્ષતે, ન ત્વન્યાસામર્થ્યમન્યાજ્ઞાનઞ્ચ, હેતુત્વા-ભાવાત્ । સ્વનિર્માણસામર્થ્યસ્વોપાદાનોપકરણજ્ઞાનાભ્યામેવ સ્વોત્પત્તા-વુપપન્નાયાં સમ્બન્ધિતયા દર્શનમાત્રે-ણાકિઞ્ચિત્કરસ્યાર્થાન્તરાજ્ઞાનાદેર્હેતુત્વકલ્પનાયોગાદિતિ । કિઞ્ચ ક્રિયમાણવસ્તુવ્યતિરિક્તાર્થાજ્ઞાનાદિકં સર્વવિષયં ક્રિયોપયોગિ? ઉત કતિપયવિષયમ્? ન તાવત્સર્વવિષયમ્, નહિ કુલાલાદિઃ ક્રિયમાણવ્યતિરિક્તં કિમપિ ન જાનાતિ । નાપિ કતિપયવિષયમ્ સર્વેષુ કર્તૃષુ તત્તદજ્ઞાનાશક્ત્યનિયમેન સર્વેષામજ્ઞાનાદીનાં વ્ય-ભિચારાત્, અતઃ કાર્યત્વસ્યાસાધકાનામનીશ્વરત્વાદીનાં લિઙ્ગિન્યપ્રાપ્તિરિતિ ન વિપરીતસાધનત્વમ્ ।

કુલાલાદીનાં દણ્ડચક્રાદ્યધિષ્ઠાનં શરીરદ્વારેણૈવ દૃષ્યમિતિ જગદુપાદાનોપકરણાધિષ્ઠાનમીશ્વરસ્યા-શરીરસ્યાનુપપન્નમિતિ ચેત્ ન; સઙ્કલ્પમાત્રેણૈવ પરશરીરગતભૂતવેતાલગરલાદ્યપગમવિનાશદર્શનાત્ । કથમ-શરીરસ્ય પરપ્રવર્ત્તનરૂપસ્સઙ્કલ્પ ઇતિ ચેત્ ન શરીરાપેક્ષસ્સઙ્કલ્પઃ, શરીરસ્ય સઙ્કલ્પહેતુત્વાભાવાત્ । મન એવ હિ સઙ્કલ્પહેતુઃ, તદભ્યુપગતમીશ્વરેઽપિ, કાર્યત્વેનૈવ જ્ઞાનશક્તિવન્મનસોઽપિ પ્રાપ્તત્વાત્ । માનસઃ સઙ્કલ્પઃ સ શરી-રસ્યૈવ, સશરીરસ્યૈવ સમનસ્કત્વાદિતિ ચેત્ ન; મનસો નિત્યત્વેન દેહાપગમેઽપિ મનસ્સદ્ભાવેનાનૈકાન્તિક- ત્વાત્ અતો વિચિત્રાવયવસન્નિવેશવિશેષતનુભુવનાદિકાર્યનિર્માણે પુણ્યપાપપરવશઃ પરિમિતશક્તિજ્ઞાનઃ ક્ષેત્ર- જ્ઞો ન પ્રભવતીતિ નિખિલભુવનનિર્માણચતુરોઽચિન્ત્યાપરિમિતજ્ઞાનશકત્યૈશ્વર્યોઽશરીરઃ સઙ્કલ્પમાત્રસાધન-પરિનિષ્પન્નાનન્તવિસ્તારવિચિત્રરચનપ્રપઞ્ચઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરોઽનુમાનેનૈવ સિધ્દ્યતિ ।
અતઃ પ્રમાણાન્તરાવસેયત્વાદ્ બ્રહ્મણઃ નૈતદ્વાક્યં બ્રહ્મ પ્રતિપાદયતિ । કિઞ્ચ અત્યન્તભિન્નયોરેવ મૃદ્દ્રવ્યકુલાલયોર્નિમિત્તોપાદાનત્વદર્શનેન આકાશાદેર્નિરવયવદ્રવ્યસ્ય કાર્યત્વાનુપપત્ત્યા ચ નૈકમેવ બ્રહ્મ કૃત્સ્નસ્ય જગતો નિમિત્તમુપાદાનઞ્ચ પ્રતિપાદયિતું શાક્નોતીતિ ॥
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ-યથોક્તલક્ષણં બ્રહ્મ જન્માદિવાક્યં બોધયત્યેવ કુતઃ? શાસ્ત્રૈકપ્રમાણકત્વાદ્વ્રહ્મણઃ । યદુક્તં સાવયવત્વાદિના કાર્યં સર્વં જગત્, કાર્યં ચ તદુચિતકર્તૃવિશેષપૂર્વકં દૃષ્ટમિતિ નિખિલજગન્નિર્માણતદુ-પાદાનોપકરણવેદનચતુરઃ કશ્ચિદનુમેય ઇતિ તદયુક્તમ્; મહીમહાર્ણવાદીનાં કાયર્ત્વેપ્યેકદૈવૈકેન નિર્મિતા ઇત્યત્ર પ્રમાણાભાવાત્, ન ચૈકસ્ય ઘટસ્યેવ સર્વેષામેકં કાર્યત્વમ્, યેનૈકદૈવૈકઃ કર્ત્તા સ્યાત્ । પૃથગ્ભૂતેષુ કાર્યેષુ કાલભેદકર્તૃભેદદર્શનેન કર્તૃકાલૈક્યનિયમાદર્શનાત્ ॥ ન ચ ક્ષેત્રજ્ઞાનાં વિચિત્રજગન્નિર્માણાશકત્યા કાર્યત્વબલેન તદતિરિક્તકલ્પનાયામનેકકલ્પનાનુપપત્તેશ્ચૈકઃ એવ કર્ત્તા ભવિતુમર્હતીતિ ક્ષેત્રજ્ઞાનામેવોપચિત-પુણ્યવિશેષાણાં શક્તિવૈચિત્ર્યદર્શનેન તેષામેવાતિશયિતાદૃષ્ટસમ્ભાવનયા ચ તત્તદ્વિલક્ષણકાર્યહેતુ#ઉત્વસમ્ભ- વાત્ તદતિરિક્તાત્યન્તાદૃષ્ટપુરુષકલ્પનાનુપપત્તેઃ, ન ચ યુગપત્સર્વોચ્છિતિઃ સર્વોત્પત્તિશ્ચ પ્રમાણપદવીમધિરો- હતઃ, અદર્શનાત્, ક્રમેણૈવોત્પત્તિવિનાશદર્શનાચ્ચ, કાર્યત્વેન સર્વોત્પત્તિવિનાશયોઃ કલ્પ્યમાનયોર્દર્શનાનુ- ગુણ્યેન કલ્પનાયાં વિરોધાભાવાચ્ચ, અતો બુદ્ધિમદેકકર્તૃકત્વે સાધ્યે કાર્યત્વસ્યાનૈકાન્ત્યમ્, પક્ષસ્યાપ્રસિદ્ધ-વિશેષણત્વં, સાધ્યવિકલતા ચ દૃષ્ટાન્તસ્ય સર્વનિર્માણચતુરસ્યૈકસ્યાપ્રસિદ્ધેઃ, બુદ્ધિમત્કર્તૃકત્વમાત્ર સાધ્યે સિદ્ધસાધનતા ।
સાર્વજ્ઞ્યસર્વશક્તિયુક્તસ્ય કસ્યચિદેકસ્ય સાધકમિદં કાર્યત્વમ્ કિં યુગપદુત્પદ્યમાનસર્વવસ્તુગર્તં? ઉત ક્રમેણોત્પદ્યમાનસર્વવસ્તુગતમ્? યુગપદુત્પદ્યમાનસર્વવસ્તુગતત્વે કાયર્ત્વસ્યાસિદ્ધતા । ક્રમેણોત્પદ્યમાન-સર્વવસ્તુગતત્વેઽનેકર્તૃકત્વસાધનાદ્ધિરુદ્ધતા, અત્રાપ્યેકકર્તૃકત્વસાધને પ્રત્યક્ષનાનુમાનવિરોધઃ શાસ્ત્રવિરો- ધશ્ચ; કુમ્ભકારો જાયતે રથકારો જાયત ઇત્યાદિ શ્રવણાત્ ।
અપિચસર્વેષાં કાર્યાણાં શરીરાદીનાં સત્ત્વાદિગુણકાર્યરૂપસુખાદ્યન્વયદર્શનેન સત્ત્વાદિમૂલત્વમવશ્યા-શ્રયણીયં કાર્યવૈચિત્ર્યહેતુભૂતાઃ કારણગતા વિશેષાઃસત્ત્વાદયઃ । તેષાં કાર્યાણાં તન્મૂલત્વાપાદનં તદ્યુક્તપુરુષાન્તઃ-કરણવિકારદ્વારેણ । પુરુષસ્ય ચ તદ્યોગઃ કર્મમૂલ ઇતિ કાયર્વિશેષારમ્ભાયૈવ, જ્ઞાનશક્તિવત્કર્ત્તુઃ કર્મસમ્બન્ધઃ કાર્યહુ#એત્વનૈવાવશ્યાશ્રયણીયઃ, જ્ઞાનશક્તિવૈચિત્ર્યસ્ય ચ કર્મમૂલત્વાત્, ઇચ્છાયાઃ કાર્યારમ્ભહેતુત્વેઽપિ વિષય-વિશેષવિશેષિતાયાસ્તસ્યાસપ્તત્ત્વા-દિમૂલત્વેન કર્મસમ્બન્ધોઽવર્જનીયઃ । અતઃ ક્ષેત્રજ્ઞા એવ કર્ત્તારઃ; ન તદ્વિ-લક્ષણઃ કશ્ચિદનુમાનાત્સિદ્ધયતિ ॥
ભવન્તિ ચ પ્રયોગાઃ-તનુભુવનાદિ ક્ષેત્રજ્ઞકર્તૃકમ્, કાયર્ત્વાત્, ઘટવત્ । ઈશ્વરઃ કર્ત્તા ન ભવતિ, પ્રયો-જનશૂન્યત્વાત્, મુક્તાત્મવત્ । ઇશ્વરઃ કર્ત્તા ન ભવતિ, અશરીરત્વાત્ તદ્વદેવ । ન ચ ક્ષેત્રજ્ઞાનાં સ્વશરીરાધિ- ષ્ઠાને વ્યભિચારઃ, તત્રાપ્યનાદેઃ સૂક્ષ્મશરીરસ્ય સદ્ભાવાત્ । વિમતિવિષયઃ કાલો ન લોકશૂન્યઃ, કાલત્વાત્, વર્તમાનકાલવત્-ઇતિ ।
અપિચ-કિમીશ્વરઃ સશરીરોઽશરીરો વા કાર્યં કરોતિ? । ન તાવદશરીરઃ, અશરીરસ્ય કર્તૃત્વાનુપ- લબ્ધેઃ । માનસાન્યપિ કાર્યાણિ સશરીરસ્યૈવ ભવન્તિ । મનસો નિત્યત્વેઽપ્યશરીરેષુ મુક્તેષુ તત્કાર્યાદર્શનાત્ । નાપિ સશરીરઃ, વિકલ્પાસહત્વાત્ । તચ્છરીરં કિં નિત્યમ્? ઉતાનિત્યમ્? । ન તાવન્નિત્યમ્, સાવયવસ્ય તસ્ય નિત્યત્વે જગતોઽપિ નિત્યત્વાવિરોધાદીશ્વરાસિદ્ધેઃ । નાપ્યનિત્યમ્, તદ્વયતિરિક્તસ્ય તચ્છરીરહેતો-સ્તદાનીમભાવાત્ । સ્વયમેવ હેતુરિતિ ચેત્ ન, અશરીરસ્ય તદયોગાત્ । અન્યેન શરીરેણ સશરીર ઇતિ ચેત્ ન, અનવસ્થાનાત્ ॥
સ કિં સવ્યાપારો વા નિર્વ્યાપારો વા? અશરીરત્વાદેવ ન સવ્યાપારઃ । નાપિ નિર્વ્યાપારઃ કાર્યં કરોતિ, મુક્તાત્મવત્ । કાર્યં જગદિચ્છામાત્રવ્યાપારકર્તૃકમિત્યુચ્યમાને પક્ષસ્યાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમ્; દૃષ્ટાન્તસ્ય ચ સાધ્યહીનતા ।
અતો દર્શનાનુગુણ્યેનેશ્વરાનુમાનં દર્શનાનુગુણ્યપરાહતમિતિ શાસ્ત્રૈકપ્રમાણકઃ પરબ્રહ્મભૂતઃ સર્વે- શ્વરઃ પુરુષોત્તમઃ ॥ શાસ્ત્રં તુ સકલેતરપ્રમાણપરિદૃષ્ટસમસ્તવસ્તુવિસજાતીયમ્ સાર્વજ્ઞ્યસત્યસઙ્કલ્પત્વાદિમિ-શ્રાનવધિકાતિશયાપરિમિતોદારગુણસાગરન્નિખિલહેયપ્રત્યનીકસ્વરૂપં પ્રતિપાદયતીતિ ન પ્રમાણાન્તરાવસિત-વસ્તુસાધર્મ્યપ્રયુક્તદોષગન્ધપ્રસઙ્ગઃ । યત્તુ નિમિત્તોપાદાનયોરૈક્યમાકાશાદેર્નિરવયવદ્રવ્યસ્ય કાર્યત્વં ચાનુ-પલબ્ધમશક્યપ્રતિપાદનમિત્યુક્તમ્; તદપ્યવિરુદ્ધમિતિ "પ્રકૃતિશ્ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્" "ન વિયદશ્રુતે"-રિત્યત્ર પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
અતઃ પ્રમાણાન્તરાગોચરત્વેન શાસ્ત્રૈકવિષયત્વાત્ "યતો વા ઇમાનિ" ઇત્યાદિવાક્યમુક્તલક્ષણં બ્રહ્મ પ્રતિપાદયતીતિ સિદ્ધમ્ ॥
1.1.4
યદ્યપિ પ્રમાણાન્તરાગોચરં બ્રહ્મ । તથાઽપિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપરત્વાભાવેન સિદ્ધરૂપં બ્રહ્મ ન શાસ્ત્રં પ્રતિ-પાદયતીત્યા-શઙ્કયાહ -
1.1.4 તત્તુ સમન્વયાત્

1.1.4
પ્રસક્તાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થઃ તુ શબ્દઃ, તત્- શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વં બ્રહ્મણઃ સમ્ભવત્યેવ, કુતઃ સમન્વયાત્-પરમપુરુષાર્થતયાઽન્વયસ્સમન્વયઃ, પરમપુરુષાથર્ભૂતસ્યૈવ બ્રહ્મણોઽભિધેયતયાઽન્વયાત્ । "એવમિવ સમન્વિતો હ્યૌપનિષદઃ પદસમુદાયઃ, "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે" "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ । "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેતિ તત્તેજોઽસજત" "બ્રહ્મ વા ઇદમેકમેવાગ્ર આસીત્" "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર અસીત્" "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મનઃ આકાશઃ સમ્ભૂતઃ" "એકો હ વૈ નારાયણ આસીત્" ।
"સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ""આનન્દો બ્રહ્મેત્યે"વમાદિઃ । ન ચ વ્યુત્પત્તિસિદદ્યપરિનિષ્પન્નવસ્તુપ્રતિપાદન-સમર્થાનાં પદસમુદાયાનામખિલજગદુત્પત્તિસ્થિતિવિનાશહેતુભૂતાશેષદોષપ્રત્યનીકાપરિમિતોદારગુણસાગરા-
નવધિકાતિશયાનન્દસ્વરૂપે બ્રહ્મણિ સમન્વિતાનાં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિરૂપપ્રયોજનવિરહાદન્યપપરત્વંસ્વવિષયા-વબોધપર્યવસાયિત્વાત્સર્વપ્રમાણાનામ્ । ન ચ પ્રયોજનાનુગુણા પ્રમાણપ્રવૃત્તિઃ, પ્રયોજનં હિ પ્રમાણાનુગુણમ્ । ન ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યન્વયવિરહિણઃ પ્રયોજનશૂન્યત્વમ્, પુરુષાર્થાન્વયપ્રતીતેઃ । તથા સ્વરૂપપરેષ્વપિ "પુત્રસ્તે જાતો નાયં સર્પઃ" ઇત્યાદિષુ હષર્ભયનિવૃત્તિરૂપપ્રયોજનવત્ત્વં દૃષ્ટમ્ ॥
અત્રાહ-ન વેદાન્તવાક્યાનિ બ્રહ્મ પ્રતિપાદયન્તિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યન્વયવિરહિણશ્શાસ્ત્રસ્યાનર્થક્યાત્ । યદ્યપિ પ્રત્યક્ષાદીનિ વસ્તુયાથાત્મ્યાવબોધે પર્યવસ્યન્તિ, તથાપિ શાસ્ત્રં પ્રયોજનપર્યવસાય્યેવ । ન હિ લોકવેદયોઃ પ્રયોજનરહિતસ્ય કસ્યચિદપિ વાક્યસ્ય પ્રયોગ ઉપલબ્ધચરઃ । ન ચ કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમનુદ્દિશ્ય વાક્યપ્રયોગઃ શ્રવણં વા સમ્ભવતિ । તચ્ચ પ્રયોજનં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિસાધ્યેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાત્મકમુપલબ્ધમ્, "અર્થાર્થી રાજ-કુલં ગચ્છેત્ મન્દાગ્નિર્નામ્બુ પિબેત્, સ્વર્ગકામો યજેત, ન કલઞ્જં ભક્ષયેત્" ઇત્યેવમાદિષુ ।
યત્પુનઃ સિદ્ધવસ્તુપ-રેષ્વપિ "પુત્રસ્તે જાતો નાયં સર્પો રજ્જુરેષા" ઇત્યાદિષુ હર્ષભયનિવૃત્તિરૂપપુરુષ-ર્થાન્વયો દૃષ્ટ ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર કિં પુત્રજન્માદ્યર્થત્વમ્ પુરુષાર્થાવાપ્તિઃ? ઉત તજ્જ્ઞાનાત્? ઇતિ વિવેચનીયમ્ । સતોઽપ્યજ્ઞાતસ્યાર્થસ્યાપુરુષાર્થત્વેન તજ્જ્ઞાનાદિતિ ચેત્ તર્હ્યસત્યપ્યર્થે જ્ઞાનાદેવ પુરુષાર્થઃ સિદધ્યતીત્યર્થ-પરત્વાભાવેન પ્રયોજનપર્યવસાયિનોઽપિ શાસ્ત્રસ્ય નાર્થસદ્ભાવે પ્રામાણ્યમ્ ।
તસ્માત્સર્વત્ર પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપરત્વેન જ્ઞાનપરત્વેન વા પ્રયોજનપર્યવસાનમિતિ કસ્યાપિ વાક્યસ્ય પરિનિષ્પન્ને વસ્તુનિ તાત્પર્યાસમ્ભવાન્ન વેદાન્તાઃ પરિનિષ્પન્નં બ્રહ્મ પ્રતિપાદયન્તિ ॥
અત્ર કશ્ચિદાહ - વેદાન્તવાક્યાન્યપિ કાર્યપરતયૈવ બ્રહ્મણિ પ્રમાણ ભાવમનુભવન્તિ । કથં? નિષ્પ્ર-પઞ્ચમદ્વિતીયં જ્ઞાનૈકરસં બ્રહ્માનાદ્યવિદ્યયા સપ્રપઞ્ચતયા પ્રતીયમાનં નિષ્પ્રપઞ્ચં કુર્યાદિતિ બ્રહ્મણઃ પ્રપઞ્ચપ્રવિલય-દ્વારેણ વિધિવિષયત્વમિતિ । કોઽસૌ દ્રષ્ટ્ટદૃશ્યરૂપપ્રપઞ્ચ-પ્રવિલયદ્વારેણ સાધ્યજ્ઞાનૈકરસબ્રહ્મવિષયો વિધિઃ? "ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ । ન મતેર્મન્તારં મન્વીથાઃ"ઇત્યાદિ #ઃ । દ્રષ્ટ્ટદૃશ્યરૂપભેદશૂન્યં દૃશિમાત્રં બ્રહ્મ કુર્યાદિત્યર્થઃ । સ્વતસ્સિદ્ધસ્યાપિ બ્રહ્મણો નિષ્પ્રપઞ્ચતારૂપેણ કાર્યત્વમવિરુદ્ધમિતિ ॥
તદયુક્તમ્-નિયોગવાક્યાર્થવાદિના હિ નિયોગો નિયોજ્યવિશેષણં વિષયઃ કરણમિતિકર્ત્તવ્યતા પ્રયો-ક્તા ચ વક્તવ્યાઃ । તત્ર હિ નિયોજ્યવિશેષણમનુપાદેયમ્ । તચ્ચ નિમિત્તં ફલમિતિ દ્વિધા । અત્ર કિં નિયોજ્ય વિશેષણમ્? તચ્ચ કિં નિમિત્તં ફલં વેતિ વિવેચનીયમ્ । બ્રહ્મ સ્વરૂપયાથાત્મ્યાનુભવશ્ચેન્નિયોજ્યવિશેષણમ્; તર્હિ ન તન્નિમિત્તમ્, જીવનાદિવત્તસ્યાસિદ્ધત્વાત્ । નિમિત્તત્વે ચ તસ્ય નિત્યત્વેનાપવર્ગોત્તરકાલમપિ જીવ-નનિમિત્તાગ્નિહોત્રાદિવત્ નિત્યતદ્વિષયાનુષ્ઠાનપ્રસઙ્ગઃ । નાપિ ફલમ્, નૈયોગિકફલત્વેન સ્વર્ગાદિવદનિત્ય-ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ॥
કશ્ચાત્ર નિયોગવિષયઃ? બ્રહ્મૈવેતિ ચેત્ ન,તસ્ય નિત્યત્વેનાભવ્યરૂપત્વાત્, અભાવાર્થત્વાચ્ચ । નિષ્પ્ર-પઞ્ચં બ્રહ્મ સાધ્યમિતિ ચેત્; સાધ્યત્વેઽપિ ફલત્વમેવ । અભાવાર્થત્વાન્ન વિધિવિષયત્વમ્ । સાધ્યત્વં ચ કસ્ય? । કિં બ્રહ્મણઃ? ઉત પ્રપઞ્ચનિવૃત્તેઃ? । ન તાવદ્વ્રહ્મણઃ, સિદ્ધત્વાદનિત્યત્વપ્રસક્તેશ્ચ । અથ પ્રપઞ્ચનિવૃત્તેઃ । ન તર્હિ બ્રહ્મણઃ સાધ્યત્વમ્ । પ્રપઞ્ચનિવૃત્તિરેવ વિધિવિષય ઇતિ ચેત્ ન, તસ્યાઃ ફલત્વેન વિધિવિષયત્વાયોગાત્ । પ્રપઞ્ચનિવૃત્તિરેવ હિ મોક્ષઃ, સ ચ ફલમ્ । અસ્ય ચ નિયોગવિષયત્વે નિયોગાત્પ્રપઞ્ચનિવૃત્તિઃ, પ્રપઞ્ચનિવૃત્ત્યા નિયોગં ઇતીતરેતરાશ્રયત્વમ્ ॥
અપિચ-કિં નિવર્ત્તનીયઃ પ્રપઞ્ચો મિથ્યારૂપઃ, સત્યો વા? । મિથ્યારૂપત્વે જ્ઞાનનિવત્ર્ત્યત્વાદેવ નિયો- ગેન ન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમ્, નિયોગસ્તુ નિવર્ત્તકજ્ઞાનમુત્પાદ્ય તદ્દ્વારેણ પ્રપઞ્ચસ્ય નિવર્ત્તક ઇતિ ચેત્, તત્સ્વ-વાક્યાદેવ જાતમિતિ નિયોગેન ન પ્રયોજનમ્, વાક્યાર્થજ્ઞાનાદેવ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય મિથ્યાભૂતસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય વાધિતત્વાત્ સપરિકરસ્ય નિયોગસ્યાસિદ્ધિશ્ચ । પ્રપઞ્ચસ્ય નિવર્ત્યત્વે પ્રપઞ્ચનિવર્તકો નિયોગઃ કિં બ્રહ્મસ્વરૂપમેવ? ઉત તદ્વયતિરિક્તઃ? । યદિ બ્રહ્મસ્વરૂપમેવ નિવર્ત્તકસ્ય નિત્યતયા નિવર્ત્યપ્રપઞ્ચસદ્ભાવ એવ ન સમ્ભવતિ । નિત્યત્વેન નિયોગસ્ય વિષયાનુષ્ઠાનસાધ્યત્વં ચ ન ઘટતે । અથ બ્રહ્મસ્વરૂપવ્યતિરિક્તઃ । તસ્ય કૃત્સ્નપ્રપઞ્ચનિવૃત્તિરૂપવિષયાનુષ્ઠાનસાધ્યત્વેન પ્રયોક્તા ચ નષ્ટ ઇત્યાશ્રયાભાવાદસિદ્ધિઃ । પ્રપઞ્ચનિવૃત્તિરૂપ-વિષયાનુષ્ઠાનેનૈવ બ્રહ્મસ્વરૂપવ્યતિરિક્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય નિવૃત્તત્ત્વાન્ન નિયોગનિષ્પાદ્યં મોક્ષાખ્યાં ફલમ્ ।
કિઞ્ચ, પ્રપઞ્ચ નિવૃત્તેર્નિયોગકરણસ્ય ઇતિ કર્ત્તવ્યતાભાવાત્, અનુપકૃતસ્ય ચ કરણત્વાયોગાન્ન કર-ણત્વમ્ । કથમિતિકર્ત્તવ્યતાઽભાવ ઇતિ ચેત્ ઇત્થમ્; અસ્યેતિકર્ત્તવ્યતા ભાવરૂપા? અભાવરૂપા વા? ભાવ- રૂપા ચ કરણશરીરનિષ્પત્તિતદનુગ્રહકાર્યભેદભિન્ના । ઉભયવિધા ચ ન સમ્ભવતિ । ન હિ મુદ્ભરાભિધાતાદિ- વત્ કૃત્સ્નસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય નિવર્ત્તકઃ કોઽપિ દૃશ્યત ઇતિ દૃષ્ટાર્થા ન સમ્ભવતિ । નાપિ નિષ્પન્નસ્ય કરણસ્ય કાર્યો-ત્પત્તાવનુગ્રહઃ સમ્ભવતિ, અનુગ્રાહકાંશસદ્ભાવેન કૃત્સ્નપ્રપઞ્ચનિવૃત્તિરૂપકરણસ્વરૂપાસિદ્ધેઃ । બ્રહ્મણોઽદ્વિ-તીયત્વજ્ઞાનં પ્રપઞ્ચનિવૃત્તિરૂપકરણશરીરં નિષ્પાદયતીતિ ચેત્ તેનૈવ પ્રપઞ્ચનિવૃત્તિરૂપો મોક્ષઃ સિદ્ધ ઇતિ ન કર-ણાદિનિષ્પાદ્યમવશિષ્યત ઇતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ । અભાવરૂપત્વે ચાભાવાદેવ ન કરણશરીરં નિષ્પાદયતિ । નાપ્ય-નુગ્રાહકઃ, અતો નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મવિષયો વિધિર્ન સમ્ભવતિ ॥

અન્યોઽપ્યાહ- યદ્યપિ વેદાન્તવાક્યાનાં ન પરિનિષ્પન્નબ્રહ્મસ્વરૂપપરતયા પ્રામાણ્યમ્, તથાપિ બ્રહ્મ-સ્વરૂપં સિદ્ધયત્યેવ । કુતઃ? ધ્યાનવિધિસામર્થ્યાત્ । એવમેવ હિ સમામનન્તિ "આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ" "ય આત્માઽપહતપાપ્માસોઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ" "આત્મે-ત્યેવોપાસીત" "આત્માનમેવ લોકમુપાસીત" ઇતિ । અત્ર ધ્યાનવિષયો હિ નિયોગઃ સ્વવિષયભૂતધ્યાનં ધ્યેયૈ-કનિરૂપણીયમિતિ ધ્યેયમાક્ષિપતિ । સ ચ ધ્યેયઃ સ્વવાક્ય-નિર્દિષ્ટ આત્મા । સ કિં રૂપ ઇત્યપેક્ષાયાં તત્સ્વ-રૂપવિશેષસમર્પણદ્વારેણ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" "સદેવ સો-મ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇત્યેવમાદીનાં વાક્યાનાં ધ્યાનવિધિશેષતયા પ્રામાણ્યમિતિવિધિવિષયભૂતધ્યાનશરીરાનુ-પ્રવિષ્ટબ્રહ્મસ્વરૂપેઽપિ તાત્પર્યમસ્ત્યેવ; અતઃ "એકમેવાદ્વિતીયમ્" "તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો" "નેહ નાનાઽસ્તિ કિઞ્ચન" ઇત્યાદિભિર્બ્રહ્મસ્વ-રૂપમેકમેવ સત્યમ્, તદ્વયતિરિક્તં સર્વં મિથ્યેત્યવગમ્યતે । પ્રત્યક્ષાદિભિર્ભેદાવલમ્બિના ચ કર્મશાસ્ત્રેણ ભેદઃ પ્રતીયતે, ભેદાભેદયોઃ પરસ્પરવિરોધે સત્યના-દ્યવિદ્યામૂલત્વેનાપિ ભેદપ્રતીત્યુપપત્તેરભેદ એવ પરમાર્થ ઇતિ નિશ્ચી-યતે । તત્ર બ્રહ્મધ્યાનનિયોગેન તત્સાક્ષાત્કારફલેન નિરસ્તસમસ્તાવિદ્યાકૃતવિવિધ ભેદાદ્વિતીયજ્ઞાનૈકરસબ્રહ્મ-ભાવરૂપમોક્ષઃ પ્રાપ્યતે । ન ચ વાક્યાત્ વાક્યાર્થજ્ઞાનમાત્રેણ બ્રહ્મભાવસિદ્ધિઃ, અનુપલબ્ધેર્વિવિધભેદદર્શનાનુ-વૃત્તેશ્ચ । તથા ચ સતિ શ્રવણાદિવિધાનમનર્થકં સ્યાત્ ॥
અથોચ્યેત-રજ્જુરેષા ન સર્પ્પઃ" ઇત્યુપદેશેન સર્પભયનિવૃત્તિદર્શનાત્ રજ્જુસપર્વદ્વન્ધસ્ય ચ મિથ્યારૂપ- ત્વેન જ્ઞાનવાધ્યતયા તસ્ય વાક્યજન્યજ્ઞાનેનૈવ નિવૃત્તિર્યુક્તા, ન નિયોગેન નિયોગસાધ્યત્વે મોક્ષસ્યાનિત્યત્વં સ્યાત્સ્વર્ગાદિવત્ । મોક્ષસ્ય નિત્યત્વં હિ સર્વવાદિસમ્પ્રતિપન્નમ્ । કિઞ્ચ ધર્માધર્મયોઃ ફલહેતુત્વં સ્વફલાનુ-ભવાનુગુણશરીરોત્પાદનદ્વારેણેતિ બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તચતુર્વિધશરીરસમ્બન્ધરૂપસંસારફલત્વમવર્જનીયમ્ ।
તસ્માન્ન ધર્મસાધ્યો મોક્ષઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ 1"ન હ વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિરસ્તિ । અશરીરં વાવસન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ" ઇતિ અશરીરત્વરૂપે મોક્ષે ધર્માધર્મસાધ્યપ્રિયાપ્રિયવિરહશ્રવણાત્ ન ધર્મસાધ્ય-મશરીરત્વમિતિ વિજ્ઞાયતે । ન ચ નિયોગવિશેષસાધ્યફલવિશેષવત્ ધ્યાનનિયોગસાધ્યમશરીરત્વમ્, અશરી-રત્વસ્ય સ્વરૂપત્વેનાસાધ્યત્વાત્ । યથાહુઃ શ્રુતયઃ "અશરીરં શરીરેષ્વનવસ્થેષ્વવસ્થિતમ્, । મહાન્તં વિભુમા- ત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ" "અપ્રાણો હ્યનાઃ શુર્મઃ" "અસઙ્ગો હ્યં ય પુરુષઃ" ઇત્યાદ્યાઃ । અતોઽશરીરત્વરૂપો મોક્ષો નિત્ય ઇતિ ન ધર્મસાધ્યઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ "અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદન્યત્રાસ્માત્ કૃતાકૃતાત્ । અન્યત્ર ભૂતાદ્ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદ" ઇતિ ॥
અપિ ચ-ઉત્પત્તિપ્રાપ્તિવિકૃતિસંસ્કૃતિરૂપેણ ચતુર્વિધં હિ સાધ્યત્વં મોક્ષસ્ય ન સમ્ભવતિ । ન તાવ-દુત્પાદ્યઃ, મોક્ષસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપત્વેન નિત્યત્વાત્ । નાપિ પ્રાપ્યઃ, આત્મસ્વરૂપત્વેન બ્રહ્મણો નિત્યપ્રાપ્તત્વાત્ । નાપિ વિકાર્ય્યઃ, દધ્યાદિવદનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદેવ । નાપિ સંસ્કાર્ય્યઃ, સંસ્કારો હિ દોષાપનયનેન વા ગુણાધાનેન વા સાધયતિ । ન તાવદ્દોષાપનયનેન, નિત્યશુદ્ધત્વાદ્વ્રહ્મણઃ । નાપ્યતિશયાધાનેન, અનાધેયાતિશયસ્વરૂપ- ત્વાત્ । નિત્યનિર્વિકારત્વેન સ્વાશ્રયાયાઃ પરાશ્રયાયાશ્ચ ક્રિયાયા અવિષયતયા ન નિર્ધર્ષણેનાદર્શાદિવદપિ સંસ્કાર્ય્યત્વમ્ । ન ચ દેહસ્થતયા સ્નાનાદિક્રિયયા આત્મા સંસ્ક્રિયતે, કિન્ત્વિવિદ્યાગૃહીતસ્ત્સઙ્ગતોઽહઙ્કર્તા । તત્ફલાનુભવોઽપિ તસ્યૈવ । ન ચાહઙ્કર્તૈવાત્મા, તત્સાક્ષિત્વાત્ ।તથા ચ મન્ત્રવર્ણઃ "તયોરન્યઃ પિફ્પલં સ્વા-દ્વત્ત્યનશ્રન્નન્યો અભિચાકશીતિ" ઇતિ; "આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ" "એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ- ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મા । કર્માધ્યક્ષઃ સવર્ભૂતાધિવાસઃ સાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ચ" । સ પર્ય્ય-ગાચ્છુક્રમકાયમબ્રણમસ્નાવિરં શુદ્ધમપાપવિદ્ધમ્" ઇતિ ચ । અવિદ્યાગૃહીતાદહઙ્કર્ત્તુરાત્મસ્વરૂપમનાધેયાતિશયં નિત્યશુદ્ધં નિવિર્કારં નિષ્કૃષ્યતે, તસ્માદાત્મસ્વરૂપત્વેન ન સાધ્યો મોક્ષઃ ।
યદ્યેવં કિં વાક્યાર્થજ્ઞાનેન ક્રિયત ઇતિ ચેત્ મોક્ષપ્રતિબન્ધનિવૃત્તિમાત્રમિતિ બ્રૂમઃ । તથા ચ શ્રુતયઃ "ત્વં હિ નઃ પિતા યોઽસ્માકમવિદ્યાયાઃ પરં પારં તારયસિ" ઇતિ "શ્રુતં હ્યેવમેવ ભગવદ્દૃશેભ્યસ્તરતિ શોક-માત્મવિદિતિ સોઽહં ભગવઃ શોચામિ તં મા ભગવાન્ શોકસ્ય પારં તારયતુ" "તસ્મૈ મૃદિતકષાયાય તમસઃ પારં દર્શયતિ ભગવાન્ સનત્કુમારઃ" ઇત્યાદ્યાઃ । તસ્માન્નિત્યસ્યૈવ મોક્ષસ્ય પ્રતિબન્ધનિવૃત્તિર્વાક્યાર્થજ્ઞાનેન ક્રિયતે, નિવૃત્તિસ્તુ સાધ્યાપિ પ્રધ્વંસાભાવરૂપા ન વિનશ્યતિ । "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" "તમેવં વિદિત્વા-ઽતિમૃત્યુમેતિ" ઇત્યાદિવચનં મોક્ષસ્ય વેદનાનન્તરભાવિતાં પ્રતિપાદયન્નિયોગવ્યવધાનં પ્રતિરુણદ્ધિ ન ચ વિદિ-ક્રિયાકર્મત્વેન વા ધ્યાનક્રિયાકર્મત્વેન વા કાર્યાનુપ્રવેશઃ, ઉભયવિધિકર્મત્વપ્રતિ#એષેધાત્ । "અન્યદેવ તદ્વિદિ-#આદથો અવિદિતાદપિ" "યે નેદં સર્વં વિજાનાતિ તં કેન વિજાનીયાત્" ઇતિ । "તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદ-મુપાસતે" ઇતિ ચ ॥ ન ચૈતાવતા શાસ્ત્રસ્ય નિર્વિષયત્વમ્, અવિદ્યાકલ્પિતભેદનિવૃત્તિપરત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય । ન હીદન્તયા બ્રહ્મ વિષયીકરોતિ શાસ્ત્રમ્; અપિ તુ અવિષયં પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપં પ્રતિપાદયદવિદ્યાકલ્પિતજ્ઞાન-જ્ઞાતૃજ્ઞેયવિભાગં નિવર્ત્તયતિ । તથા ચ શાસ્ત્રમ્ "ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ" ઇત્યેવમાદિ ।
ન ચ જ્ઞાનાદેવ બન્ધનિવૃત્તિરિતિ શ્રવણાદિવિધ્યાનર્થક્યમ્, સ્વભાવપ્રવૃત્તસકલેતરવિકલ્પવિમુખી-કરણદ્વારેણ વાક્યાર્થાવગતિહેતુત્વાત્તેષામ્ । ન ચ જ્ઞાનમાત્રાદ્વન્ધનિવૃત્તિર્ન દૃષ્ટેતિ વાચ્યમ્, બન્ધસ્ય મિથ્યા-રૂપત્વેન જ્ઞાનોત્તરકાલં સ્થિત્યનુપપત્તેઃ, અત એવ ન શરીરપાતાદૂર્ધ્વમેવ બન્ધનિવૃત્તિરિતિ વક્તું યુક્તમ્ । નહિ મિથ્યા-રૂપસર્પભયનિવૃત્તિઃ રજ્જુયાથાત્મ્યજ્ઞાનાતિરેકેણ સર્પવિનાશમપેક્ષતે, યદિ શરીરસમ્બન્ધઃ પારમાર્થિકઃ
તદા હિ તદ્વિનાશપેક્ષા, સ તુ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તતયા ન પારમાર્થિકઃ । યસ્ય તુ બન્ધો ન નિવૃત્તસ્તસ્ય જ્ઞાનમેવ ન જાતમિત્યવગમ્યતે, જ્ઞાનકાર્યાદર્શનાત્ । તસ્માત્ શરીરસ્થિતિર્ભવતુ વા મા વા વાક્યાર્થજ્ઞાનસમનન્તરં મુક્ત એવાસૌ; અતો ન ધ્યાનનિયોગસાધ્યો મોક્ષ ઇતિ ન ધ્યાનવિધિશેષતયા બ્રહ્મણઃ સિદ્ધિઃ, અપિ તુ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" "તત્ત્વમસિ" "અયમાત્મા બ્રહ્મ" ઇતિ તત્પરેણૈવ પદસમુદાયેન સિધ્યતીતિ ॥

તદયુક્તમ્; વાક્યાર્થજ્ઞાનમાત્રાદ્વન્ધનિવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ । યદ્યપિ મિથ્યારૂપો બન્ધો જ્ઞાનબાધ્યઃ, તથાપિ બન્ધસ્યાપરોક્ષત્વાત # ન પરોક્ષરૂપેણ વાક્યાર્થજ્ઞાનેન સ બાધ્યતે । રજ્વાદાવપરોક્ષસર્પપ્રતીતૌ વર્તમાનાયાં નાયં સર્પો રજ્જુરેષેત્યાપ્તોપદેશજનિતપરોક્ષસર્પવિપરીતજ્ઞાનમાત્રેણ ભયાનિવૃત્તિદર્શનાત્, આપ્તોપદેશસ્ય તુ ભયનિ- વૃત્તિ હેતુત્વં વસ્તુયાથાત્મ્યાપરોક્ષનિમિત્તપ્રવૃત્તિહેતુત્વેન । તથા હિ; રજ્જુસર્પદર્શનભયાત્ પરાવૃત્તઃ પુરુષો નાયં સર્પો રજ્જુરેષેત્યાપ્તોપદેશેન તદ્વસ્તુયાથાત્મેદર્શને પ્રવૃત્તઃ તદેવ પ્રત્યક્ષેણ દૃષ્ટ્વા ભયાન્નિવર્ત્તતે । ન ચ શબ્દ એવ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં જનયતીતિ વક્તું યુક્તમ્, તસ્યાનિન્દ્રિયત્વાત્ । જ્ઞાનસામગ્રીષ્વિન્દ્રિયાણ્યેવ હ્યપરોક્ષસાધનાનિ । ન ચાસ્યાનભિસંહિતફલકર્માનુષ્ઠાનમૃદિતકષાયસ્ય શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનવિમુખીકૃતિ#આહ્યવિષયસ્ય પુરુષ- સ્ય વાક્યમેવાપરોક્ષજ્ઞાનં જનયતિ ઇતિ નિવૃત્તપ્રતિબન્ધે તત્પરેઽપિ પુરુષે જ્ઞાનસામગ્રીવિશેષાણામિન્દ્રિયાદીનાં સ્વવિષયનિયમાતિક્રમાદર્શનેન તદયોગાત્ । ન ચ ધ્યાનસ્ય વાક્યાર્થજ્ઞાનોપાયતા, ઇતરેતરાશ્રયત્વાત્; વાક્યા-ર્થજ્ઞાને જાતે તદ્વિષયધ્યાનમ્, ધ્યાને નિવૃત્તે વાક્યાર્થજ્ઞાનમિતિ ।
ન ચ ધ્યાનવાક્યાર્થજ્ઞાનયોર્ભિન્નવિષયત્વમ્, તથા સતિ ધ્યાનસ્ય વાક્યાર્થજ્ઞાનોપાયતા ન સ્યાત્ । ન હ્યન્યધ્યાનમન્યૌન્મુખ્યમુત્પાદયતિ । જ્ઞાતાર્થસ્મૃતિસન્તતિરૂપસ્ય ધ્યાનસ્ય વાક્યાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વમવર્જની-યમ્, ધ્યેયબ્રહ્મવિષયજ્ઞાનસ્ય હેત્વન્તરાસમ્ભવાત્ । ન ચ ધ્યાનમૂલં જ્ઞાનં વાક્યાન્તરજન્યમ્, નિવર્ત્તકજ્ઞાનં તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યમિતિ યુક્તમ્ । ધ્યાનમૂલમિદં વાક્યાન્તરજન્યં જ્ઞાનં તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યજ્ઞાને-નૈકવિષયમ્, ભિન્નવિષયં વા । એકવિષયત્વે તદેવેતરેતરાશ્રયત્વમ્ । ભિન્નવિષયત્વે ધ્યાનેન તદૌન્મુખ્યાપાદ-નાસમ્ભવઃ । કિઞ્ચ ધ્યાનસ્ય ધ્યેયધ્યાત્રાદ્યનેકપ્રપઞ્ચાપેક્ષત્વાન્નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્માત્મૈકત્વવિષયવાક્યાર્થજ્ઞાનોત્પત્તૌ દૃષ્ટદ્વારેણ નોપયોગ ઇતિ વાક્યાર્થજ્ઞાનમાત્રાદવિદ્યાનિવૃતિંત વદતઃ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનવિધીનામાનર્થક્ય- મેવ ॥
યતો વાક્યાદાપરોક્ષ્યજ્ઞાનાસમ્ભવાદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનેનાવિદ્યા ન નિવર્ત્તતે, તત એવ જીવન્મુક્તિરપિ દૂરો-ત્સારિતા । કા ચેયં જીવન્મુક્તિઃ? સશરીરસ્યૈવ મોક્ષ ઇતિ ચેત્ માતા મે વન્ધ્યેતિવદસઙ્ગતાર્થં વચઃ, યતઃ સશરીરત્વં બન્ધઃ, અશરીરત્વમેવ મોક્ષ ઇતિ ત્વયૈવ શ્રુતિભિરુપપાદિતમ્ । અથ સશરીરત્વપ્રતિભાસે વર્તમાને યસ્યાયં પ્રતિભાસો મિથ્યેતિ પ્રત્યયઃ, તસ્ય સશરીરત્વનિવૃત્તિરિતિ । ન, મિથ્યેતિપ્રત્યયેન સશરીરત્વં નિવૃત્તં ચેત્ કથં સશરીરસ્ય મુક્તિઃ? અજીવતોઽપિ મુક્તિસ્સશરીરત્વમિથ્યાપ્રતિભાસનિવૃત્તિરેવેતિ કોઽયં જીવન્મુક્તિ-રિતિ વિશેષઃ । અથ સશરીરત્વપ્રતિભાસો બાધિતોઽપિ યસ્ય દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનવદનુવર્તતે, સ જીવન્મુક્ત ઇતિ ચેત્ ન, બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસકલવસ્તુવિષયત્વાદ્વાધકજ્ઞાનસ્ય, કારણભૂતાવિદ્યાકર્માદિદોષઃ સશરીરત્વપ્રતિભાસેન સહ તેનૈવ બાધિત ઇતિ બાધિતાનુવૃત્તિર્ન શક્યતે વક્તુમ્ । દ્વિચન્દ્રાદૌ તુ તત્પ્રતિભાસહેતુભૂતદોષસ્ય બાધકજ્ઞા-નભૂતચન્દ્રૈકત્વજ્ઞાનાવિષયત્વેનાબાધિતત્વાત્, દ્વિચન્દ્રપ્રતિભાસાનુવૃત્તિર્યુક્તા ।
કિઞ્ચ "તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે અથ સમ્પત્સ્યે" ઇતિ સદ્વિદ્યાનિષ્ઠસ્ય શરીરપાતમાત્રમ-પેક્ષતે મોક્ષ ઇતિ વદન્તીયં શ્રુતિર્જીવ-ન્મુકિંત વારયતિ । સૈષા જીવન્મુક્તિરાપસ્તમ્બેનાપિ નિરસ્તા "વેદાનિમં
લોકમમુઞ્ચ પરિત્યજ્યાત્માનમન્વિચ્છેત્ । બુદ્ધે ક્ષેમપ્રાપણં તચ્છાસ્ત્રૈર્વિપ્રતિષિદ્ધમ્ । બુદ્ધે ચેત્ ક્ષેમપ્રાપણમિહૈવ ન દઃખમુપલભેત । એતેન પરં વ્યાખ્યાતમ્" ઇતિ । અનેન જ્ઞાનમાત્રાન્મોક્ષશ્ચ નિરસ્તઃ । અતસ્સકલભેદનિવૃત્તિ-રૂપા મુક્તિર્જીવતો ન સમ્ભવતિ ।
તસ્માદ્ધ્યાનનિયોગેન બ્રહ્માપરેક્ષજ્ઞાનફલેનૈવ બન્ધનિવૃત્તિઃ । ન ચ નિયોગસાધ્યત્વે મોક્ષસ્યાનિ-ત્યત્વબ્રસક્તિઃ, પ્રતિબન્ધનિવૃત્તિમાત્રસ્યૈવ સાધ્યત્વાત્ । કિઞ્ચ ન નિયોગેન સાક્ષાદ્વન્ધનિવૃત્તિઃ ક્રિયતે, કિન્તુ નિષ્પ્રપઞ્ચજ્ઞાનૈકરસબ્રહ્માપરોક્ષ્યજ્ઞાનેન । નિયોગસ્તુ તદાપરોક્ષ્યજ્ઞાનં જનયતિ ॥ કથં નિયોગસ્ય જ્ઞાનોત્પત્તિહેતુ-ત્વમિતિ ચેત્ કથં વા ભવતો અનભિસંહિતફલાનાં કર્મણાં વેદનોત્પત્તિહેતુત્વમ્? । મનોનૈર્મલ્યદ્વારેણેતિ ચેત્, મમાપિ તથૈવ । મમ તુ નિર્મલે મનસિ શાસ્ત્રેણ જ્ઞાનમુત્પાદ્યતે । તવ તુ નિયોગેન મનસિ નિર્મલે જ્ઞાનસામગ્રી વક્તવ્યેતિ ચેત્ ધ્યાનનિયોગનિર્મલં મન એવ સાધનમિતિ બ્રૂમઃ । કેનાવગમ્યત ઇતિ ચેત્ ભવતો વા કર્મભિ- ર્મનો નિર્મલં ભવતિ, નિર્મલે મનસિ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનૈસ્સકલેતરવિષયવિમુખસ્યૈવ શાસ્ત્રં નિવર્તક- જ્ઞાનમુત્પાદયતીતિ કેનાવગમ્યતે? । "વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાઽનાશકેન" "શ્રોતવ્યોમન્તવ્યો નિદિ-ધ્યાસિતવ્યઃ" "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" ઇત્યાદિભિઃ શાસ્ત્રૈરિતિ ચેત્ મમાપિ "શ્રોતવ્યોમન્તવ્યો નિદિધ્યાસિ- તવ્યઃ "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" "ન ચક્ષુષા ગૃહ્યતે નાપિ વાચા" "મનસા તુ વિશુદ્ધેન" "હૃદા મનીષા મનસા અભિક્લૃપ્તઃ" ઇત્યાદિભિઃ શાસ્ત્રૈ ર્ધ્યાનનિયોગેન મનો નિર્મલં ભવતિ । નિર્મલં ચ મનો બ્રહ્માપરોક્ષજ્ઞાનં જનય-તીત્યવગમ્યત ઇતિ નિરવદ્યમ્ ।
"નેદં યદિદમુપાસતે" ઇત્યુપાસ્યત્વં પ્રતિષિદ્ધમિતિ ચેત્ નૈવમ્, નાત્ર બ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વં પ્રતિષિધ્યતે, અપિ તુ બ્રહ્મણો જગદ્વૈરૂપ્યં પ્રતિપાદ્યતે । યદિદં જગદુપાસતે પ્રાણિનઃ, નેદં બ્રહ્મ, તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ, યદ્વા-ચાઽનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યત ઇતિ વાક્યાર્થઃ અન્યથા તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધીતિ વિરુધ્દ્યતે । ધ્યાનવિધિવૈયર્થ્યં ચ સ્યાત્; અતો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારફલેન ધ્યાનનિયોગેનૈવાપરમાર્થભૂતસ્ય કૃત્સ્નસ્ય દ્રષ્ટૃદૃશ્યાદિપ્રપઞ્ચરૂપબન્ધ- સ્ય નિવૃત્તિઃ ॥
યદપિ કૈશ્ચિદુક્તમ્-ભેદાભેદયોવિર્રોધો ન વિદ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્; ન હિ શીતોષ્ણતમઃ પ્રકાશાદિ-વદ્ભેદાભેદાવેકસ્મિન્ વસ્તુનિ સઙ્ગચ્છેતે ।
અથોચ્યેત-સર્વં હિ વસ્તુજાતં પ્રતીતિ વ્યવસ્થાપ્યમ્, સર્વં ચ ભિન્નાભિન્નં પ્રતીયતે । કારણાત્મના જાત્યાત્મના ચાભિન્નમ્ । કાર્યાત્મના વ્યક્તયાત્મના ચ ભિન્નમ્ । છાયાતપાદિષુ વિરોધઃ સહાનવસ્થાનલ- ક્ષણો ભિન્નાધારત્વરૂપશ્ચ, કાર્યકારણયોર્જાતિવ્યકત્યોશ્ચ તદુભયમપિ નોપલભ્યતે, પ્રત્યુત એકમેવ વસ્તુ દ્વિરૂપં પ્રતીયતે; યથા "મૃદયં ઘટઃ, ખણ્ડો ગૌઃ મુણ્ડો ગૌઃ" ઇતિ । ન ચૈકરૂપં કિઞ્ચિદપિ વસ્તુ લાકે દૃષ્ટ- ચરમ્, ન ચ તૃણાદેર્જ્વલનાદિવદભેદો ભેદોપમર્દી દૃશ્યત ઇતિ ન વસ્તુવિરોધઃ, મૃત્સુવર્ણગવાશ્વાદ્યાત્મનાવ-સ્થિતસ્યૈવ ઘટમુકુટખણ્ડબડબાદ્યાત્મના ચાવસ્થાનાત્ । ન ચાભિન્નસ્ય ભિન્નસ્ય ચ વસ્તુનો અભેદો ભેદશ્ચૈક એવાકાર ઇતીશ્વરાજ્ઞા । પ્રતીતત્વાદૈકરૂપ્યં ચેત્ પ્રતીતત્વાદેવ ભિન્નાભિન્નત્વમિતિ દ્વૈરૂપ્યમપ્યભ્યુપગમ્યતામ્ । ન હિ વિષ્ફારિતાક્ષઃ પુરુષો ઘટશરાવખણ્ડમુણ્ડાદિષુ વસ્તુષૂપલભ્યમાનેષુ ઇયં મૃત્ અયઞ્ચ ઘટઃ, ઇદં ગોત્વમ્ ઇયં વ્યક્તિઃ, ઇતિ વિવેક્તું શક્નોતિ, અપિ તુ મૃદયં ઘટઃ ખણ્ડો ગૌરિત્યેવ પ્રત્યેતિ । અનુવૃત્તિબુદ્ધિબોધ્યં કારણ-માકૃતિશ્ચ, વ્યાવૃત્તિબુદ્ધિબોધ્યં કાર્યં વ્યક્તિશ્ચેતિ વિવિનક્તીતિ ચેત્ નૈવમ્; વિવિક્તાકારાનુપલબ્ધેઃ । ન હિ સુસૂક્ષ્મમપિ નિરીક્ષમાણૈઃ ઇદમનુવર્તમાનમિદં ચ વ્યાવર્ત્તમાનમિતિ પુરોઽવસ્થિતે વસ્તુન્યાકારભેદ ઉપલભ્યતે ।

યથા સમ્પ્રતિપન્નૈક્યે કાય્ર્યે વિશેષ ચૈકત્વબુદ્ધિરુપજાયતે; તથૈવ સકારણે સસામાન્યે ચૈકત્વબુદ્ધિરવિશિષ્ટો-પજાયતે । એવમેવ દેશતઃ કાલતશ્ચાકારતશ્ચાત્યન્તવિલક્ષણેષ્વપિ વસ્તુષુ તદેવેદમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞા જાયતે, અતો દ્વયાત્મકમેવ વસ્તુ પ્રતીયતે ઇતિ કાર્યકારણયોર્જાતિવ્યક્તયોશ્ચાત્યન્તભેદોપપાદનં પ્રતીતિપરાહતમ્ । અથોચ્યેતમૃદયં ઘટઃ ખણ્ડો ગૌરિતિવત્ દેવોઽહં મનુષ્યોઽહમિતિ સામાનાધિકરણ્યેનૈક્યપ્રતીતેરાત્મશરીરયો- રપિ ભિન્નાભિન્નત્વં સ્યાત્; અત ઇદં ભેદાભેદોપપાદનં નિજસદનનિહિતહુતવહજ્વાલાયત ઇતિ, તદિદમનાકલિ-તભેદાભેદસાધનસામાનાધિકરણ્યતદર્થયાતાત્મ્યાવબોધવિલસિતમ્ । તથા હિ, અબાધિત એવ પ્રત્યયઃ સર્વત્રાર્થં વ્યવસ્થાપયતિ । દેવાદ્યાત્માભિમાનસ્તુ આત્મયાથાત્મ્યગોચરૈઃ સર્વૈઃ પ્રમાણૈર્બાધ્યમાનો રજ્જુસર્પ્પાદિબુદ્ધિવન્ના-ત્મશરીરયોરભેદં સાધયતિ । ખણ્ડો ગૌર્મુણ્ડો ગૌરિતિ સામાનાધિકરણ્યસ્ય ન કેનચિત્ ક્કચિદ્વાધો દૃશ્યતે, તસ્માન્નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
અત એવ જીવોઽપિ બ્રહ્મણો નાત્યન્તભિન્નઃ, અપિ તુ બ્રહ્માંશત્વેન ભિન્નાભિન્નઃ । તત્રાભેદ એવ સ્વા-ભાવિકઃ, ભેદસ્ત્વૌપાધિકઃ । કથમવગમ્યત ઇતિ ચેત્ "તત્વમસિ" "નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા" "અયમાત્મા બ્રહ્મ" ઇત્યાદિભિઃ શ્રુતિભિઃ "બ્રહ્મેમે દ્યાવાપૃથિવી" ઇતિ પ્રકૃત્ય "બ્રહ્મ દાશા બ્રહ્મ દાસા બ્રહ્મેમે કિતાવા ઉત । સ્ત્રી પુંસૌ બ્રહ્મણો જાતૌ સ્ત્રિયો બ્રહ્મોત વા પુમાન્" ઇત્યાથર્વણિકાનાં સંહિતોપનિષદિ બ્રહ્મસૂક્તે અભેદશ્રવણાચ્ચ । "નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામેકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્" "જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વાવજાવીશનીશૌ" "ક્રિયાગુણૈ-રાત્મગુણૈશ્ચ તેષાં સંયોગહેતુરપરોઽપિ દૃષ્ટઃ" "પ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ગુણેશઃ સંસારમોક્ષસ્થિતિબન્ધહેતુઃ" "સ કારણં કરણાધિપાધિપઃ" "તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ" "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્" "પ્રાજ્ઞેના- ત્મના સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ" "પ્રાજ્ઞેનાત્મનાઽન્વારૂઢઃ ઉત્સર્જન્ યાતિ "તમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુ- મેતિ" ઇત્યાદિભિર્ભેદશ્રવણાચ્ચ જીવપરયોર્ભેદાભેદાવવશ્યાશ્રયણીયૌ" તત્ર "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" ઇત્યાદિભિ-ર્મોક્ષદશાયાં જીવસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપાપત્તિવ્યપદેશાત્ । "યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્" ઇતિ તદાનીં ભેદેનેશ્વરદર્શનનિષેધાચ્ચાભેદઃ સ્વાભાવિક ઇત્યવગમ્યતે ।
નનુ ચ "સોઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્-સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા" ઇતિ સહશ્રુત્યા તદાનીમપિ ભેદઃ પ્રતીયતે । વક્ષ્યતિ ચ "જગદ્વયાપારવર્જં પ્રકરણાદસન્નિહિતત્વાચ્ચ" "ભોગમાત્રસામ્યલિઙ્ગાચ્ચ" ઇતિ । નૈતદેવમ્, "નાન્યો-ઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા" ઇત્યાદિશ્રુતિશતૈરાત્મભેદપ્રતિષેધાત્, "સોઽશ્રુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા" ઇતિ સર્વૈઃ કામૈઃ સહ બ્રહ્માશ્નુતે સવર્ગુણાન્વિતં બ્રહ્માઽશ્નુતે ઇત્યુક્તં ભવતિ, અન્યથા બ્રહ્મણા સહેત્યપ્રાધાન્યં બ્રહ્મણઃ પ્રસજ્યેત । "જગદ્વયાપારવર્જમિત્યત્ર મુક્તસ્ય ભેદેનાવસ્થાને સત્યૈશ્વર્યસ્યન્યૂનતાપ્રસઙ્ગો વક્ષ્યતે, અન્યથા "સમ્પદ્યાવિર્ભાવઃ સ્વેન શબ્દાત્" ઇત્યાદિભિર્વિરોધાત્ ।
તસ્માદભેદ એવ સ્વાભાવિકઃ । ભેદસ્તુ જીવાનાં પરસ્માદ્વ્રહ્મણઃ પરસ્પરઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયદેહોપાધિકૃતઃ । યદ્યપિ બ્રહ્મનિરવયવં સર્વગતઞ્ચ તથાપ્યાકાશ ઇવ ઘટાદિના બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિના બ્રહ્મણ્યપિ ભેદસ્સમ્ભવત્યેવ । ન ચ ભિન્ને બ્રહ્મણિ બુદ્ધયાદ્યુપાધિસંયોગઃ, બુદ્ધયાદ્યુપાધિસંયોગાદ્વ્રહ્મણિ ભેદ ઇતીતરેતરાશ્રયત્વમ્; ઉપાધેસ્ત-ત્સંયોગસ્ય ચ કર્મકૃતત્વાત્ તત્પ્રવાહસ્ય ચાનાદિત્વાત્ । એતદુક્તં ભવતિ-પૂર્વકર્મસમ્બદ્ધાજ્જીવાત્સ્વસમ્બદ્ધ એવોપાધિરુત્પદ્યતે, તદ્યુક્તાત્કર્મ, એવં બીજાઙ્કુરન્યાયેન કર્મોપાધિસમ્બન્ધસ્યાનાદિત્વાન્ન દોષ ઇતિ । અતો જીવાનાંપરસ્પરં બ્રહ્મણા ચાભેદ એવ સ્વાભાવિકઃ । ભેદસ્ત્વૌપાધિકઃ । ઉપાધીનાં પુનઃ પરસ્પરં બ્રહ્મણા ચાભેદ- વત્ ભેદોઽપિ સ્વાભાવિકઃ, ઉપાધીનામુપાધ્યન્તરાભાવાત્તદભ્યુપગમે અનવસ્થાનાચ્ચ, અતો જીવકર્માનુરૂપં
બ્રહ્મણો ભિન્નાભિન્નસ્વભાવા એવોપાધય ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ ॥
અત્રોચ્યતે,-અદ્વિતીયસચ્ચિ-દાનન્દબ્રહ્મધ્યાનવિષયવિધિપરં વેદાન્તવાક્યજાતમિતિ વેદાન્તવાક્યૈ- રભેદઃ પ્રતીયતે । ભેદાવલમ્બિભિઃ કર્મ-શાસ્ત્રૈઃ પ્રત્યક્ષાદિભિશ્ચ ભેદઃ પ્રતીયતે । ભેદાભેદયોઃ પરસ્પરવિરોધાત્ અનાદ્યવિદ્યામૂલતયાપિ ભેદપ્રતીત્યુપપત્તેર- ભેદ એવ પરમાર્થં ઇત્યુક્તમ્ । તત્ર યદુક્તમ્-ભેદાભેદયોરુભયોરપિ પ્રતીતિસિદ્ધત્વાન્ન વિરોધ ઇતિ । તદયુક્તમ્; કસ્માચ્ચિત્કસ્યચિદ્વિલક્ષણત્વં હિ તસ્માત્તસ્ય ભેદઃ । તદ્વિપરી-તત્વઞ્ચાભેદઃ । તયોસ્તથાભાવાતથાભાવરૂપયોરેકત્ર સમ્ભવમનુન્મત્તઃ કો બ્રવીતિ ।
કારણાત્મના જાત્યાત્મના ચાભેદઃ, કાર્યાત્મના વ્યક્તયાત્મના ચ ભેદ ઇત્યાકારભેદાદવિરોધ ઇતિ ચેત્ ન;; વિકલ્પાસહત્વાત્ । આકારભેદાદવિરોધં વદતઃ કિમેકસ્મિન્નાકારે ભેદઃ? આકારાન્તરે ચાભેદ ઇત્ય-ભિપ્રાયઃ? ઉતાકારદ્વયયોગવસ્તુગતાવુભાવપિ? ઇતિ । પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે વ્યક્તિગતો ભેદઃ જાતિગતશ્ચાભેદ ઇતિ નૈકસ્ય દ્વયાત્મકતા । જાતિર્વ્યક્તિરિતિ ચૈકમેવ વસ્ત્વિતિ ચેત્ તર્હ્યાકારભેદાદવિરોધઃ પરિત્યક્તઃ સ્યાત્ । એકસ્મિંશ્ચ વિલક્ષણત્વતદ્વિપર્યયૌ વિરુદ્ધાવિત્યુક્તમ્ । દ્વિતીયે તુ કલ્પે અન્યોન્યવિલક્ષણમાકારદ્વયમપ્રતિ- પન્નઞ્ચ તદાશ્રય ભૂતં વસ્ત્વિતિ । તૃતીયાભ્યુપગમેઽપિ ત્રયાણામન્યોન્યવૈલક્ષણ્યમેવોપપાદિતં સ્યાત્; ન પુનર- ભેદઃ । આકારદ્વયનિરુહ્યમાણરવિરોધં તદાશ્રયભૂતે વસ્તુનિ ભિન્નાભિન્નત્વમિતિ ચેત્ સ્વસ્માદ્વિલક્ષણં સ્વા-શ્રયમાકારદ્વયં સ્વસ્મિન્ વિરુદ્ધધર્મદ્વયસમાવેશનિર્વાહકં કથં ભવેત્? । અવિલક્ષણં તુ કથન્તરામ્? આકા-રદ્વયતદ્વતોશ્ચ દ્વયાત્મકત્વાભ્યુપગમે નિર્વાહકાન્તરાપેક્ષયાઽનવસ્થા સ્યાત્ । ન ચ સમ્પ્રતિપન્નૈક્યવ્યક્તિપ્રતી-તિવત્ સસામાન્યેઽપિ વસ્તુન્યેકરૂપા પ્રતીતિરુપજાયતે । યતઃ ઇદમિત્થમિતિ સવર્ત્ર પ્રકારપ્રકારિતયૈવ સર્વા પ્રતીતિઃ । તત્ર પ્રકારામ્શો જાતિઃ, પ્રકાર્યંશો વ્યક્તિરિતિ નૈકાકારા પ્રતીતિઃ ।
અત એવ જીવસ્યાપિ બ્રહ્મણો ભિન્નાભિન્નત્વં ન સમ્ભવતિ । તસ્માદભેદસ્યાનન્યથાસિદ્ધશાસ્ત્રમૂલ- ત્વાદનાદ્યવિદ્યામૂલ એવ ભેદપ્રત્યયઃ । નન્વેવં બ્રહ્મણ એવાજ્ઞત્વમ્ તન્મૂલાશ્ચ જન્મજરામરણાદયો દોષાઃ પ્રાદુ- ષ્યુઃ । તતશ્ચ "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્" "એષ આત્માઽપહતષાષ્મા" ઇત્યાદીનિ શાસ્ત્રાણિ બાધ્યેરન્ । નૈવમ્ અજ્ઞા-નાદિદોષાનામપરમાર્થત્વાત્ । ભવતસ્તૂપાધિબ્રહ્મવ્યતિરિક્તં વસ્ત્વન્તરમનભ્યુપગચ્છતો બ્રહ્મણ્યેવોપાધિસંસર્ગ-સ્તત્કૃતાશ્ચ જીવત્વાજ્ઞત્વાદયો દોષાઃ પરમાર્થત એય ભવેયુઃ । ન હિ બ્રહ્મણિ નિરવયવે અચ્છેદ્યે સમ્બધ્યમાના ઉપાધયસ્તચ્છિત્ત્વા ભિત્ત્વા વા સમ્બધ્યન્તે, અપિ તુ બ્રહ્મસ્વરૂપે સંયુજ્ય તસ્મિન્નેવ સ્વકાર્યાણિ કુર્વન્તિ ॥

યદિ મન્વીત-ઉપાધ્યુપહિતં બ્રહ્મ જીવઃ, સ ચાણુપરિમાણઃ, અણુત્વઞ્ચાવચ્છેદકસ્ય મનસોઽણુત્વાત્, સ ચાવચ્છેદોઽનાદિઃ, એવમુપાધ્યુપહિતે અંશે સમ્બધ્યમાનાઃ દોષા અનુપહિતે પરે બ્રહ્મણિ ન સમ્બધ્યન્ત ઇતિ । અયં પ્રષ્ટવ્યઃ, કિમુપાધિના છિન્નો બ્રહ્મખણ્ડોઽણુરૂપો જીવઃ? ઉતાચ્છિન્ન એવાણુરૂપોપાધિસંયુક્તો બ્રહ્મપ્રદે-શવિશેષઃ? ઉતોપાધિસંયુક્તં બ્રહ્મસ્વરૂપમ્? અયોપિ#આધસંયુક્તં ચેતનાન્તરમ્? અથોપાધિરેવ? ઇતિ । અચ્છેદ્ય-ત્વાદ્વ્રહ્મણઃ પ્રથમઃ કલ્પો ન કલ્પતે । આદિમત્ત્વં ચ જીવસ્ય સ્યાત્ । એકસ્ય સતો દ્વૈધીકરણં હિ છેદનમ્ । દ્વિતીયે તુ કલ્પે બ્રહ્મણ એવ પ્રદેશવિશેષ ઉપાધિસમ્બન્ધાદૌપાધિકાઃ સર્વે દોષા-સ્તસ્યૈવ સ્યુઃ । ઉપાધૌ ગચ્છ-ત્યુપાધિના સ્વસંયુક્તબ્રહ્મપ્રદેશાકર્ષણાયોગાદનુક્ષણમુપાધિસંયુક્તબ્રહ્મપ્રદેશભેદાત્ ક્ષણે ક્ષણે બન્ધમોક્ષૌ ચ સ્યાતામ્ । આકર્ષણે ચાચ્છિન્નત્વાત્કૃત્સ્નસ્ય બ્રહ્મણ આકર્ષણં સ્યાત્ । નિરંશસ્ય વ્યપિન આકર્ષણં ન સમ્ભવ-તીતિ ચેત્; તર્હિ ઉપાધિરેવ ગચ્છતીતિ પૂર્વોક્ત એવ દોષઃ સ્યાત્ । અચ્છિન્નબ્રહ્મપ્રદેશેષુ સર્વોપાધિસંસર્ગે સર્વેષાં ચ જીવાનાં બ્રહ્મણ એવ પ્રદેશત્વેનૈકત્વેન પ્રતિસન્ધાનં સ્યાત્ । પ્રદેશભેદાદપ્રતિસન્ધાને ચૈકસ્યાપિ સ્વોપાધૌ
ગચ્છતિ પ્રતિસન્ધાનં ન સ્યાત્ । તૃતીયે તુ કલ્પે બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યૈવોપાધિસમ્બન્ધેન જીવત્વપાતાત્ તદતિરિક્તા-નુપહિતબ્રહ્માસિદ્ધિઃ સ્યાત્ । સર્વોષુ ચ દેહેષ્વેક એવ જીવ સ્યાત્ । તુરીયેતુ કલ્પે બ્રહ્મણશેઽન્ય એવ જીવ ઇતિ જીવભેદસ્યૌપાધિકત્વં પરિત્યક્તં સ્યાત્ । ચરમે ચાર્વાકપક્ષ એવ પરિગૃહીતઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદભેદશાસ્ત્રબલેન કૃત્સ્નસ્ય ભેદસ્યાવિદ્યાભૂલત્વમેવાભ્યુપગન્તવ્યમ્ । અતઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રયો-જનપરતયૈવ શાસ્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યેઽપિ ધ્યાનવિધિશેષતયા વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્મસ્વરૂપે પ્રામાણ્યમુપપન્નમિતિ ॥ તદપ્યયુક્તમ્-ધ્યાનવિધિશેષત્વેઽપિ વેદાન્તવાક્યાનામર્થસત્યત્વે પ્રામાણ્યાયોગાત્ । એતદુક્તં ભવતિ, બ્રહ્મ-સ્વરૂપગોચરાણિ વાક્યાનિ કિં ધ્યાનવિધિનૈકવાક્યતામાપન્નાનિ બ્રહ્મસ્વરૂપે પ્રામાણ્યં પ્રતિપદ્યન્તે? ઉત સ્વતન્ત્રાણ્યેવ? । એકવાક્યત્વે ધ્યાનવિધિપરત્વેન બ્રહ્મસ્વરૂપે તાત્પર્યં ન સમ્ભવતિ, ભિન્નવાક્યત્વે પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિપ્રયોજનવિરહાદનવવોધકત્વમેવ । ન ચ વાચ્યમ્ ધ્યાનં નામ સ્મૃતિસન્તતિરૂપમ્ । તચ્ચ સ્મર્ત્તવ્યૈકનિ-રૂપણીયમિતિ ધ્યાનવિધેઃ સ્મર્ત્તવ્યવિશેષાકાઙ્ક્ષાયામ્ "ઇદં સર્વં યદયમાત્મા" "બ્રહ્મ સર્વાનુભૂઃ "સત્યં જ્ઞાન-મનન્તં બ્રહ્મ" ઇત્યાદીનિ બ્રહ્મસ્વરૂપતદ્વિશેષાદીનિ સમર્પયન્તિ । તેનૈકવાક્યતામાપન્નાન્યર્થસદ્ભાવે પ્રમાણ- મિતિ, ધ્યાનવિધેઃ સ્મર્ત્તવ્યવિશેષાપેક્ષત્વેઽપિ "નામ બ્રહ્મ" ઇત્યાદિદૃષ્ટિવિધિવદસત્યેનાપ્યર્થવિશેષેણ ધ્યાન-નિવૃત્ત્યુપપત્તેઃ ધ્યેયસત્યત્વાનપેક્ષણાત્ । અતો વેદાન્તવાક્યાનાં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રયોજનવિધુરત્વાત્ ધ્યાનવિધિ-શેષત્વેઽપિ ધ્યેયવિશેષસ્વરૂપસમર્પણમાત્રપર્યવસાનાત્ સ્વાતન્ત્ર્#એઽપિ બાલાતુરાદ્યુપચ્છન્દનવાક્યવત્ જ્ઞાન-માત્રેણૈવ પુરુષાર્થપર્ય્યન્તતાસિદ્ધેશ્ચ પરિનિષ્પન્નવસ્તુસત્યતાગોચત્વાભાવાત્ બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્ર-પ્રમાણકત્વં ન સમ્ભવતીતિ પ્રાપ્તમ્ ॥
તત્ર પ્રતિપદ્યતે-"તત્તુ સમન્વયાત્" ઇતિ । સમન્વયઃ- સમ્યગન્વયઃ, પુરુષાર્થતયાઽન્વય ઇત્યર્થઃ । પર-મપુરુષાર્થભૂતસ્યાનવધિકાતિશયાનન્દસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણોઽભિધેયતયાન્વયાત્, તત્-શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વં સિધ્ય-ત્યેવેત્યર્થઃ । નિરસ્તનિખિલદોષનિરતિશયાનન્દસ્વરૂપતયા પરમપ્રાપ્યં બ્રહ્મ બોધયન્ વેદાન્તવાક્યગણઃ પ્રવૃ-ત્તિનિવૃત્તિ-પરતાવિરહાન્ન પ્રયોજનપર્યવસાયીતિ બ્રુવાણો રાજકુલવાસિનઃ પુરુષસ્ય કૌલેયકકુલાનનુ પ્રવે- શેન પ્રયોજનશૂન્યતાં વ્રૂતે । એતદુક્તં ભવતિ-અનાદિકર્મરૂપાવિદ્યાવેષ્ટનતિરોહિતપરાવરતત્ત્વયાથત્મ્યસ્વરૂપા-વબોધાનાં દેવાસુરગન્ધર્વસિદ્ધવિદ્યાધરકિન્નરકિમ્પુરુષયક્ષરાક્ષસપિશાચમનુજપશુશકુનિસરીસૃપવૃક્ષગુલ્મલ-તાદૂર્વાદીનાં સ્ત્રીપુન્નપુંસકભેદભિન્નાનાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં વ્યવસ્થિતધારકપોષક ભોગ્યવિશેષાણાં મુક્તાનાં સ્વસ્ય ચાવિશેષેણાનુભવસમ્ભવે સ્વરૂપરૂપગુણવિભવચેષ્ટિતૈરનવધિકાતિશયાનન્દજનકં પરં બ્રહ્માસ્તીતિ બોધયદેવ વાક્યં પ્રયોજનપર્યવસાયિ । પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિનિષ્ઠન્તુ યાવત્પુરુષાર્થાન્વયબોધં ન પ્રયોજનપર્યવસાયિ ।
એવમ્ભૂતં બ્રહ્મ કથં પ્રાપ્યત ઇત્યપેક્ષાયાં "બ્રહ્મ વિદાપ્નોતિ પરમ્" "આત્માનમેવ લોકમુપાસીત" ઇતિ વેદનાદિશબ્દૈરુપાસનં બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાય-તયા વિધીયતે । યથા સ્વવેશ્મનિ નિધિરસ્તીતિ વાક્યેન નિધિસદ્ભાવં જ્ઞાત્વા તૃપ્તસ્સન્ પશ્ચાત્તદુપાદાને ચ પ્રયતતે, યથા ચ કશ્ચિદ્રાજકુમારો બાલક્રીડાસક્તો નરેન્દ્રભવનાન્નિ-ષ્ક્રાન્તો માર્ગાદ્ભ્રષ્ટો નષ્ટ ઇતિ રાજ્ઞા વિજ્ઞાતઃ સ્વયઞ્ચાજ્ઞાતપિતૃકઃ કેનચિત્ દ્વિજવર્યેણ વર્દ્ધતોઽધિગતવેદશાસ્ત્રઃ ષોડશવર્ષઃ સર્વકલ્પયાણગુણાકરસ્તિષ્ઠન્ "પિતા તે સર્વલોકાધિપતિર્ગામ્ભીર્ય્યૌદાય્યર્વાત્સલ્યસમૌશીલ્ય-શૌર્યવીર્ય્યપરાક્રમાદિગુણસમ્પન્ન-સ્ત્વામેવ નષ્ટં પુત્રં દિદૃક્ષુઃ પુરવરે તિષ્ઠતિ" ઇતિ કેનચિદભિયુક્તતમેન પ્રયુક્તં વાક્યં #ઋણોતિ ચેત્ તદાનીમેવાહં તાવત્ જીવતઃ પુત્રો મત્પિતા ચ સર્વસમ્પત્સમૃદ્ધ ઇતિ નિરતિશયહર્ષસમ- ન્વિતો ભવતિ, રાજા ચ સ્વપુત્રં જીવન્ત મરોગમતિમનોહરદર્શનં વિદિતસકલવેદ્યં શ્રુત્વા અવાપ્તસમસ્ત-
પુરુષાર્થો ભવતિ । પશ્ચાત્તદુપાદાને ચ પ્રયતતે । પશ્ચાન્તાવુભૌ સઙ્ગચ્છેતે ચેતિ ।
યત્પુનઃ પરિનિષ્પન્ન વસ્તુગોચરસ્ય વાક્યસ્ય તજ્જ્ઞાનમાત્રેણાપિ પુરુષાર્થપર્યવસાનાત્ બાલાતુરાદ્યુ-પચ્છન્દનવાક્યવન્નાર્થ સદ્ભાવે પ્રામાણ્યમિતિ । તદસત્; અર્થસદ્ભાવાભાવે નિશ્ચિતે જ્ઞાતોઽપ્યર્થઃ પુરુષાર્થાય ન ભવતિ । બાલાતુરાદીનામપ્યર્થસદ્ભાવભ્રાન્ત્યા હર્ષાદ્યુત્પત્તિઃ, તેષામેવ તસ્મિન્નેવ જ્ઞાને વિદ્યમાને યદ્યર્થાભાવનિ-શ્ચયો જાયેત તતસ્તદાનીમેવ હર્ષાદયો નિવર્ત્તેરન્ । ઔપનિષદેષ્વપિ વાક્યેષુ બ્રહ્માસ્તિત્વતાત્પર્યાભાવનિશ્ચયે બ્રહ્મજ્ઞાને સત્યપિ પુરુષાર્થપર્ય્યવસાનં ન સ્યાત્ ।
અતઃ "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે" ઇત્યાદિવાક્યં નિખિલજગદેકકારણં નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધં સાર્વજ્ઞ્યસત્યસઙ્કલ્પત્વાદ્યનન્તકલ્યાણગુણાકરમનવધિકાતિશયાનન્દં બ્રહ્માસ્તીતિ બોધયતીતિ સિદ્ધમ્ ॥
1.1.5
"યતો વા ઇમાનિ" ઇત્યાદિજગત્કારણવાદિવાક્યપ્રતિપાદ્યં સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિસમસ્તહેયપ્રત્યનીકક- લ્યાણગુણૈકતાનં બ્રહ્મ જિજ્ઞાસ્યમિત્યુક્તમ્ । ઇદાનીં જગત્કારણવાદિવાક્યાનામાનુમાનિકપ્રધાનાદિપ્રતિપા-દનાર્નહતોચ્યતે- ઈક્ષતેર્નાશબ્દમિત્યાદિના ।
1.1.5 ઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્

1.1.5
ઇદમામ્નાયતે છાન્દોગ્યે-"સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ । તદૈક્ષત બહુ સ્યાં
1.1.5
પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત" ઇત્યાદિ । તત્ર સન્દેહઃ, કિં સચ્છબ્દવાચ્યં જગત્કારણં પરોક્તમાનુમાનિકં પ્રધાનમ્ ?
1.1.5
ઉતોક્તલક્ષણં બ્રહ્મ ? ઇતિ । કિં પ્રાપ્તમ્ ? પ્રધાનમિતિ । કુતઃ ? "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્" ઇતીદંશબ્દવાચ્યસ્ય ચેતનભોગ્યભૂતસ્ય સત્ત્વરજસ્તમોમયસ્ય વિયદાદિનાનારૂપવિકારાવસ્થસ્ય વસ્તુનઃ કા-રણાવસ્થાં વદતિ, કારણભૂતદ્રવ્યસ્યાવસ્થાન્તરાપત્તિરેવ હિ કાર્યતા, અતો યદ્દ્રવ્યં યત્સ્વભાવં ચ કાર્યાવસ્થમ્; તત્સ્વભાવં તદેવ દ્રવ્યં કારણાવસ્થમ્ । સત્ત્વાદિમયં ચ કાર્યમિતિ ગુણસામ્યાવસ્થં પ્રધાનમેવ હિ કારણમ્ ।
1.1.5
તદેવોપસંહૃતસકલવિશેષં સન્માત્રમિતિ "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્" ઇત્યભિધીયતે । તત એવ ચ કાયર્કારણયોરનન્યત્વમ્, તથા સત્યેવૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞોપપત્તિઃ । અન્યથા "યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિ-ણ્ડેન" ઇત્યાદિમૃત્પિણ્ડતત્કાર્યદૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્વૈરૂપ્યં ચેતિ જગત્કારણવાદિવાક્યેન મહર્ષિણા કપિલેનોક્તં પ્રધાનમેવ પ્રતિપાદ્યતે । પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તરૂપેણાનુમાનવેષમેવ ચેદં વાક્યમિતિ સચ્છબ્દવાચ્યમાનુમાનિકમેવ-
ઇત્યેવંપ્રાપ્તેઽભિધીયતે-ઈક્ષતેર્નાશબ્દમિતિ । યસ્મિન્ શબ્દ એવ પ્રમાણં ન ભવતિ તદશબ્દમ્ । આનુમાનિકમ્,
1.1.5
પ્રધાનમિત્યર્થઃ । ન તજ્જગત્કારણવાદિવાક્યપ્રતિપાદ્યમ્ । કુતઃ ? ઈક્ષતેઃ-સચ્છબ્દવાચ્યસમ્બન્ધિવ્યાપારવિશે-ષાભિધાયિન ઈક્ષતેર્ધાતોઃ શ્રવણાત્ । "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇતિ ઈક્ષણક્રિયાયોગશ્ચાચેતને પ્રધાને ન
1.1.5
સમ્ભવતિ, અત ઈદૃશેક્ષણક્ષમશ્ચેતનવિશેષસ્સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિઃ પુરુષોત્તમઃ સચ્છબ્દાબિધેયઃ । તથા ચ સર્વેષ્વેવ સૃષ્ટિપ્રકરણેષ્વીક્ષાપૂર્વિકૈવ સૃષ્ટિઃ પ્રતીયતે "સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ સ ઇમાંલ્લોકાનસૃજત" "સ ઈક્ષાઞ્ચક્રે સ પ્રાણમસૃજત" ઇત્યાદિષુ । નનુ ચ કાર્યાનુગુણેનૈવ કારણેન ભવિતવ્યમ્ । સત્યમ્, સર્વકાર્યાનુગુણ એવ
1.1.5
સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ પુરુષોત્તમઃ સૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરકઃ । યથાહ "પરાઽસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ" "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ" "યસ્યાવ્યક્તં શરીરં યસ્યાક્ષરં શરીરં યસ્ય મૃત્યુઃ શરીરમ્-એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા" ઇતિ । તદેતત્ "ન વિલક્ષણત્વાત્" ઇત્યાદિષુ પ્રતિપાદયિષ્યતે । અત્ર સૃષ્ટિવાક્યાનિ ન પ્રધાનપ્રતિપાદનયોગ્યાનીત્યુચ્યતે । વસ્તુવિરોધસ્તુ તત્રૈવ પરિહરિષ્યતે । યત્તૂક્તમ્પ્રતિજ્ઞા-દૃષ્ટાન્તયોગાદનુમાનરૂપમેવેદં વાક્યમિતિ । તદસત્, હેત્વનુપાદનાત્ । "યેનાશ્રુતં શ્રુતમ્" ઇત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વ-વિજ્ઞાને પ્રતિપિપાદયિષિતે સર્વાત્મના તદસમ્ભવં મન્વાનસ્ય તત્સમ્ભવમાત્રપ્રદર્શનાય હિ દૃષ્ટાન્તોપાદાનમ્ । ઈક્ષત્યાદિશ્રવણાદેવ હ્યનુમાનગન્ધાભાવોઽવગતઃ ।
1.1.6
અથ સ્યાત્-ન ચેતનગતં મુખ્યમીક્ષણમિહોચ્યતે, અપિ તુ પ્રધાનગતં ગૌણમીક્ષણમ્ "તત્તેજ ઐક્ષત-તા આપ ઐક્ષન્ત" ઇતિ ગૌણેક્ષણસાહચર્યાત્ । ભવતિ ચાચેતનેષ્વપિ ચેતનધર્મોપચારઃ । યથા "વૃષ્ટિપ્રતીક્ષાઃ શાલયઃ" "વર્ષેણ બીજં પ્રતિસઞ્જહર્ષ" ઇતિ । અતો ગૌણમીક્ષણમિતીમામાશઙ્કામનુભાષ્ય પ્રતિહરતિ -
1.1.6 ગૌણશ્ચેન્નાત્મશબ્દાત્

1.1.6
યદુક્તમ્-ગૌણેક્ષણસાહચર્યાત્ સતોઽપીક્ષણવ્યપદેશઃ સગર્નિયતપૂર્વાવસ્થાભિપ્રાયો ગૌણ ઇતિ । તન્ન "ઐતદાત્મ્ય-
1.1.6
મિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા" ઇતિ સચ્છબ્દપ્રતિપાદિતસ્ય આત્મશબ્દેન વ્યપદેશાત્ । એતદુક્તં ભવતિ "ઐતદા-ત્મ્યમિદં સર્વમ્ સ આત્મા" ઇતિ ચેતનાચેતનપ્રપઞ્ચોદ્દેશેન સત આત્મત્વોપદેશોઽયં નાચેતને પ્રધાને સઙ્ગચ્છત ઇતિ, અતસ્તેજોબન્નાનામપિ પરમાત્મૈવાત્મતિ તેજઃપ્રભૃતયોઽપિ શબ્દાઃ પરમાત્મન એવ વાચકાઃ । તથા હિ "હન્તાઽહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરણાનિ" ઇતિ પરમાત્માનુપ્રવેશાદેવ
1.1.7
તેજઃપ્રભૃતીનાં વસ્તુત્વં તત્તન્નામભાક્તવં ચેતિ "તત્તેજ ઐક્ષત-તા આપ ઐક્ષન્ત" ઇત્યપિ મુખ્ય એવેક્ષણવ્યપદેશઃ, અતઃ સાહચર્યાદપિ "તદૈક્ષત" ઇત્યત્ર ગૌણત્વાશઙ્કા દૂરોત્સારિતેતિ સૂત્રાભિપ્રાયઃ ॥ ઇતશ્ચ ન પ્રધાનં સચ્છબ્દ-પ્રતિપાદ્યમ્ ।
1.1.7 તન્નિષ્ઠસ્ય
1.1.7
મુમુક્ષોઃ શ્વેતકેતોઃ "તત્ત્વમસિ" ઇતિ સદાત્મકત્વાનુસન્ધાનમુપદિશ્ય તન્નિષ્ઠસ્ય "તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન
1.1.7
વિમોક્ષ્યે અથ સમ્પત્સ્યે" ઇતિ શરીરપાતમાત્રાન્તરાયો બ્રહ્મસમ્પત્તિલક્ષણો મોક્ષ ઇત્યુપદિશતિ । યદિ ચ પ્રધાન-મચેતનં કારણમુપદિશ્યેત; તદા તદાત્મકત્વાનુસન્ધાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વોપદેશો નોપપદ્યતે "યથા ક્રતુરસ્મિન્ લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ" ઇતિ તન્નિષ્ઠસ્યાચેતનસમ્પત્તિરેવ સ્યાત્ । ન ચ માતાપિતૃસહસ્રેભ્યોઽપિ
1.1.8
વત્સલતરં શાસ્ત્રમેવંવિધતાપત્રયાભિહતિહેતુભૂતામચિત્સમ્પત્તિમુપદિશતિ । પ્રધાનકારણાવાદિનોઽપિ હિ પ્ર-ધાનનિષ્ઠસ્ય મોક્ષં નાભ્યુપગચ્છન્તિ ॥ ઇતશ્ચ ન પ્રધાનમ્ -
1.1.8 હેયત્વાવચનાચ્ચ

1.1.8
યદિ પ્રધાનમેવ કારણં સચ્છબ્દાભિહિતં ભવેત્ તદા મુમુક્ષોઃ શ્વેતકેતોસ્તદાત્મકત્વં મોક્ષવિરોધિત્વા-દ્ધેયત્વેનૈવોપદેશ્યં સ્યાત્ । ન ચ તત્ક્રિયતે, પ્રત્યુત ઉપાદેયત્વેનૈવ "તત્ત્વમસિ" "તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્" ઇત્યુ-પદિશ્યતે ॥ ઇતશ્ચ ન પ્રધાનમ્ -
1.1.9 પ્રતિજ્ઞાવિરોધાત્

1.1.9
પ્રધાનકારણત્વે પ્રતિજ્ઞાવિરોધશ્ચ ભવતિ । વાક્યોપક્રમે હ્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાતમ્ । તચ્ચ કાર્ય-કારણયોરનન્યત્વેન કારણભૂતસદ્વિજ્ઞાનાત્તત્કાર્યભૂતચેતનાચેતનપ્રપઞ્ચસ્ય જ્ઞાતતયૈવોપપાદનીયમ્ ।
1.1.10
તત્તુ પ્રધા-નકારણત્વે ચેતનવર્ગસ્ય પ્રધાનકાર્યત્વાભાવાત્ પ્રધાનવિજ્ઞાનેન ચેતનવર્ગવિજ્ઞાનાસિદ્ધેર્વિરુદ્ધયતે ॥ ઇતશ્ચ ન પ્રધાનમ્ -
1.1.10 સ્વાપ્યયાત્

1.1.10
તદેવ સચ્છબ્દવાચ્યં પ્રકૃત્યાહ "સ્વપ્નાન્તં મે સમોમ્ય વિજાનીહીતિ યત્રૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિ તસ્માદેનં સ્વપિતીત્યાચક્ષતે સ્વં હ્યપીતો ભવતિ" ઇતિ સુષુપ્તં જીવં સતા
1.1.10
સમ્પન્નં, સ્વમપીતઃ-સ્વસ્મિન્ પ્રલીન ઇતિ વ્યપદિશતિ । પ્રલયશ્ચ-સ્વકારણે લયઃ । ન ચાચેતનં પ્રધાનં ચેતનસ્ય જીવસ્ય કારણં ભવિતુમર્હતિ । સ્વમપીતો ભવતિ આત્માનમેવ જીવોઽપીતો ભવતીત્યર્થઃ । ચિદ્વસ્તુશરીરકં તદાત્મભૂતં બ્રહ્મૈવ જીવશબ્દેનાભિધીયત ઇતિ નામરૂપવ્યાકરણશ્રુત્યોક્તમ્ । તજ્જીવશબ્દાભિધેયં બ્રહ્મ સુષુપ્તિ-કાલેઽપિ પ્રલયકાલૈવ નામરૂપપરિષ્વઙ્ગાભાવાત્ કેવલસચ્છબ્દાભિધેયમિતિ "સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિ ઇત્યુચ્યતે । તથા સમાનપ્રકરણે નામરૂપપરિષ્વઙ્ગાભાવેન પ્રાજ્ઞેનૈવ પરિષ્વઙ્ગાત્ "પ્રાજ્ઞે-નાત્મના સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્" ઇત્યુચ્યતે । આમોક્ષાજ્જીવસ્ય નામરૂપપરિષ્વઙ્ગાદેવ
1.1.10
હિ સ્વવ્યતિરિક્તવિષયજ્ઞાનોદયઃ । સુષુપ્તિકાલે હિ નામરૂપે વિહાય સતા સમ્પરિષ્વક્તઃ પુનરપિ જાગરદશાયાં નામરૂપે પરિષ્વજ્ય તન્નામરૂપો ભવતીતિ શ્રુત્યન્તરે સ્પષ્ટમભિધીયતે "યદ્વા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કથઞ્ચન પશ્યતિ અથ હાસ્મિન્ પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ" તસ્માદ્વા આત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે" તથા "ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા દંશો વા મશકો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તથા ભવન્તિ" ઇતિ । તથા સુષુપ્તં જીવં "પ્રાજ્ઞે-
1.1.10
નાત્મના સમ્પરિષ્વક્તઃ" ઇતિ ચ વદતિ । તસ્માત્સચ્છબ્દવાચ્યઃ પરં બ્રહ્મ સર્વજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ પુરુષોત્તમ એવ । તદાહ વૃત્તિકારઃ "સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતીતિ, સમ્પત્ત્યસમ્પત્તિભ્યામેતદધ્યવસીયતે "પ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિ-ષ્વક્ત" ઇતિ ચાહેતિ ॥ ઇતશ્ચ ન પ્રધાનમ્ -
1.1.11 ગતિસામાન્યાત્

1.1.11
"આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીન્નાન્યત્ કિઞ્ચન મિષત્ । સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ સ ઇમાંલ્લોકા-નસૃજત" "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશસ્સમ્ભૂતઃ । આકાશાદ્વાયુઃ । વાયોરગ્નિઃ । અગ્નેરાપઃ । અદ્ય્ભઃ પૃથિવી" "તસ્ય હ વા એતસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃ" ઇત્યાદિસૃષ્ટિવાક્યાનાં યા ગતિઃ-પ્રવૃત્તિઃ, તત્સા-માન્યાત્ તત્સમાનાર્થત્વાદસ્ય; તેષુ ચ સર્વેષુ સર્વેશ્વરઃ કારણમવગમ્યતે । તસ્માદત્રાપિ સર્વેશ્વર એવ કારણમિતિ નિશ્ચીયતે ॥
1.1.12 શ્રુતત્વાચ્ચ

1.1.12
શ્રુતમેવ હ્યસ્યામુપનિષદિ અસ્ય સચ્છબ્દવાચ્યસ્ય આત્મત્વેન નામરૂપયોર્વ્યાકતૅત્વં સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિત્વં સર્વાધારત્વમપહતપાપ્મત્વાદિકં સત્યકામત્વં સત્યસઙ્કલ્પત્વઞ્ચ "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" "સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ" "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા" "યચ્ચાસ્યેહાસ્તિ યચ્ચ નાસ્તિ સર્વં તદસ્મિન્ સમાહિતમ્ । તસ્મિન્કામાઃ સમાહિતાઃ" એષ આત્માઽપ-હતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકોઽવિજઘત્સોઽપિપાસસ્સત્યકામસ્સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇતિ । તથા ચ શ્રુત્યન્તરાણિ
1.1.12
"ન તસ્ય કશ્ચિત્પતિરસ્તિ લોકે ન ચેશિતા નૈવ ચ તસ્ય લિઙ્ગમ્ । સ કારણં કારણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિ-જ્જનિતા ન ચાધિપઃ" સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાઽભિવદન્ યદાસ્તે" "અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા" "વિશ્વાત્માનં પરાયણમ્" "પતિં વિશ્વસ્યાત્મેશ્વરમ્" "યચ્ચ કિઞ્ચિજ્જગત્યસ્મિન્ દૃશ્યતે શ્રૂય-તેઽપિ વા । અન્તર્બહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ" "એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇત્યાદીનિ । તસ્માજ્જગત્કારણવાદિવાક્યં ન પ્રધાનાદિપ્રતિપાદનયોગ્યમ્, અતઃ સર્વજ્ઞસ્સર્વશક્તિ-સ્સર્વેશ્વરેશ્વરો નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધોઽનવધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યાણગુણગણૌઘમહાર્ણવઃ પુરુષોત્તમો નારા-યણ એવ નિખિલજગદેકકારણં જિજ્ઞાસ્યં બ્રહ્મેતિ સ્થિતમ્ ।
અત એવ નિર્વિશેષચિન્માત્રબ્રહ્મવાદોપિ સૂત્રકારેણાભિઃ શ્રુતિભિનિર્રસ્તો વેદિતવ્યઃ, પારમાર્થિકમુખ્યેક્ષણા-
1.1.12
દિગુણયોગિ જિજ્ઞાસ્યં બ્રહ્મેતિ સ્થાપનાત્ । નિર્વિશેષવાદે હિ સાક્ષિત્વમપ્યપારમાર્થિકં વેદાન્તવેદ્યં બ્રહ્મ જિ-જ્ઞાસ્યતયા પ્રતિજ્ઞાતમ્, તચ્ચ ચેતનમિતિ "ઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્" ઇત્યાદિભિસ્સૂત્રૈઃ પ્રતિપાદ્યતે । ચેતનત્વં નામ ચૈ-તન્યગુણયોગઃ । અત ઈક્ષણગુણવિરહિણઃ પ્રધાનતુલ્યત્વમેવ । કિઞ્ચ નિર્વિશેષપ્રકાશમાત્રબ્રહ્મવાદે તસ્ય પ્ર-કાશત્વમપિ દુરુપપાદમ્ । પ્રકાશો હિ નામ સ્વસ્ય પરસ્ય ચ વ્યવહારયોગ્યતામાપાદયન્ વસ્તુવિશેષઃ । નિર્વિ-શેષસ્ય વસ્તુનસ્તદુભયરૂપત્વાભાવાદ્ઘટાદિવદચિત્ત્વમેવ । તદુભયરૂપત્વાભાવેઽપિ તત્ક્ષમત્વમસ્તીતિ ચેત્ તન્ન, તત્ક્ષમત્વં હિ તત્સામર્થ્યમેવ । સામર્થ્યગુણયોગો હિ નિર્વિશેષવાદઃ પરિત્યક્તઃ સ્યાત્ । અથ શ્રુતિપ્રામાણ્યાદ-
1.1.12
યમેકો વિશેષોઽભ્યુપગમ્યત ઇતિ ચેત્, હન્ત તર્હિ તત એવ સર્વજ્ઞતા, સર્વશક્તિત્વમ્, સર્વેશ્વરેશ્વરત્વં, સર્વક-લ્યાણગુણાકરત્વમ્, સકલહેયપ્રત્યનીકતેત્યાદયઃ સર્વેઽભ્યુપગન્તવ્યાઃ । શક્તિમત્ત્વં ચ કાર્યવિશેષાનુગુણત્વમ્; તચ્ચ કાર્યવિશેષૈકનિરૂપણીયમ્ । કાર્યવિશેષસ્ય નિષ્પ્રમાણકત્વે તદેકનિરૂપણીયે શક્તિમત્ત્વમપિ નિષ્પ્રમા- ણકં સ્યાત્ । કિઞ્ચ નિર્વિશેષવસ્તુવાદિનો વસ્તુત્વમપિ નિષ્પ્રમાણમ્ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમસ્વાનુભવાઃ સવિ-શેષગોચરા ઇતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ । તસ્માદ્વિચિત્રચેતનાચેતનાત્મકજગદ્રૂપેણ "બહુ સ્યા"મિતીક્ષણક્ષમઃ પુરુષોત્તમ એવ જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
1.1.12
એવં જિજ્ઞાસિતસ્ય બ્રહ્મણશ્ચેતનભોગ્યભૂતજડરૂપસત્ત્વરજસ્તમોમયપ્રધાનાદ્વયાવૃત્તિરુક્તા, ઇદાનીં કર્મવશ્યાત્ ત્રિગુણાત્મકપ્રકૃતિસંસર્ગનિમિત્તનાનાવિધાનન્તદુઃખસાગરનિમજ્જનેનાશુદ્ધાચ્છુદ્ધાચ્ચ પ્રત્યગાત્મનોઽન્યન્નિ-ખિલહેયપ્રત્યનીકનિરતિશયાનન્દં બ્રહ્મેતિ પ્રતિપાદ્યતે ।
1.1.13 આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્

1.1.13
તૈત્તિરીયા અધીયતે "સ વા એષ પુરુષોઽન્નરસમયઃ" ઇતિ પ્રકૃત્ય "તસ્માદ્વા એતસ્મા-દ્વિજ્ઞાનમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્માઽઽનન્દમયઃ" ઇતિ । તત્ર સન્દેહઃ, કિમયમાનન્દમયો બન્ધમોક્ષભાગિનઃ પ્રત્યગાત્મનો જીવશબ્દાભિલપનીયાદન્યઃ પરમાત્મા; ઉત સ એવ ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? પ્રત્યગાત્મેતિ । કુતઃ ? "તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા" ઇત્યાનન્દમયસ્ય શારીરત્વશ્રવણાત્; શારીરો હિ શરીરસમ્બન્ધી જીવાત્મા ।
1.1.13
નનુ ચ જગત્કારણતયા પ્રતિપાદિતસ્ય બ્રહ્મણઃ સુખપ્રતિપત્ત્યર્થમન્નમયાદીનનુક્રમ્ય તદેવ જગત્કારણમાનન્દમય ઇત્યુપદિશતિ; જગત્કારણઞ્ચ "તદૈક્ષત" ઇતીક્ષણશ્રવણાત્સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વર ઇત્યુક્તમ્ । સત્યમુક્તમ્, સ તુ જીવા-ન્નાતિરિચ્યતે । "અનેન
જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય" "તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો" ઇતિ કારણતયા નિર્દ્દિષ્ટસ્ય જીવસા-માનાધિકરણ્યનિર્દ્દેશાત્ । સામાનાધિકરણ્યં હ્યેકત્વપ્રતિપાદનપરમ્; યથા "સોઽયં દેવદત્તઃ" ઇત્યાદૌ । ઈક્ષા-પૂર્વિકા ચ સૃષ્ટિશ્ચેતનસ્ય જીવસ્યોપપદ્યત એવ, અતઃ "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિપરમ્" ઇતિ જીવસ્યાચિત્સંસર્ગવિયુક્તં
1.1.13
સ્વરૂપં પ્રાપ્યતયોપદિશ્યતે । અચિદ્વિયુક્તસ્વરૂપસ્ય લક્ષણમિદમુચ્યતે "સત્યં જ્ઞામનન્તં બ્રહ્મ" ઇતિ । તદ્રૂપ-પ્રાપ્તિરેવ હિ મોક્ષઃ । "ન હ વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિરસ્તિ । અશરીરં વાવસન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ" ઇતિ । અતો જીવસ્યાવિદ્યાવિયુક્તં સ્વરૂપં પ્રાપ્યતયા પ્રક્રાન્તમાનન્દમય ઇત્યુપદિશ્યતે । તથા હિ; શાખાચન્દ્રન્યાયેનાત્મસ્વરૂપં દર્શયિતુમ્ "અન્નમયઃ પુરુષઃ" ઇતિ શરીરં પ્રથમં નિર્દ્દિશ્ય તદન્તરભૂતં તસ્ય ધારકં પઞ્ચવૃત્તિપ્રાણમ્ તસ્યાપ્યન્તરભૂતં મનઃ તદન્તરમૂતાં ચ બુદિંધ "પ્રાણમયો" "મનોમયો" "વિજ્ઞાનમયઃ" ઇતિ તત્ર તત્ર બુધ્યવતરણક્રમેણ નિર્દ્દિશ્ય સર્વાન્તરભૂતં જીવાત્માનમ્ "અન્યોઽન્તર આત્માઽઽનન્દમયઃ" ઇત્યુપદિશ્-યાન્તરાત્મપરમ્પરાં સમાપયતિ, અતો જીવાત્મસ્વરૂપમેવ "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ" ઇતિ પ્રક્રાન્તં બ્રહ્મ; તદેવાનન્દમય ઇત્યુપદિષ્ટમિતિ નિશ્ચીયતે ॥
1.1.13
નનુ ચ "બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા" ઇત્યાનન્દમયાદન્યદ્બ્રહ્મેતિ પ્રતીયતે । નૈવમ્; બ્રહ્મૈવ સ્વસ્વભાવવિશેષેણ પુરુ-ષવિધત્વરૂપિતં શિરઃપક્ષપુચ્છરૂપેણ વ્યપદિશ્યતે । યથાઽન્નમયો દેહોઽવયવી સ્વસ્માદનતિરિક્તૈઃ સ્વાવયવૈરેવ "તસ્યેદમેવ શિરઃ" ઇત્યાદિના શિરઃ પક્ષપુચ્છવત્તયા નિદર્શિતઃ, તથાઽઽનન્દમયં બ્રહ્માપિ સ્વસ્માદનતિરિક્તૈઃ પ્રિયાદિભિર્નિદર્શિતમ્, તત્રાવયવત્વેન રૂપિતાનાં પ્રિયમોદપ્રમોદાનન્દાનામાશ્રયતયાઽખણ્ડરૂપમાનન્દમયં "બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠે"ત્યુચ્યતે । યદિ ચાનન્દમયાદન્યદ્બ્રહ્માભવિષ્યત્, "તસ્માદ્વા એતસ્માદાનન્દમયાદન્યોઽન્તર આત્મા બ્રહ્મ ઇત્યપિ નિરદૈક્ષ્યત, ન ચૈવં નિર્દ્દિશ્યતે । એતદુક્તં ભવતિ; "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" ઇતિ પ્રક્રાન્તં બ્રહ્મ "સત્યં
1.1.13
જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇતિ લક્ષણતસ્સકલેતરવ્યાવૃત્તાકારં પ્રતિપાદ્ય તદેવ "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મનઃ" ઇત્યાત્મ-શબેદન દિર્દ્દિશ્ય તસ્ય સર્વાન્તરત્વેનાત્મત્વં વ્યઞ્જયદ્વાક્યમન્નમયાદિષુ તત્તદન્તરતયા આત્મત્વેન નિર્દિષ્ટાન્ પ્રાણમયાદીનતિક્રમ્ય "અન્યોઽન્તર આત્માઽઽનન્દમયઃ" ઇત્યાત્મશબ્દેન નિર્દેશમાનન્દમયે સમાપયતિ । અત આત્મશબ્દેન પ્રક્રાન્તં બ્રહ્માનન્દમય ઇતિ નિશ્ચીયત ઇતિ । નનુ ચ "બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા" ઇત્યુક્તવા "અસન્નેવ સ ભવતિ । અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ । અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ । સન્તમેનં તતો વિદુઃ" ઇતિ બ્રહ્મજ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યામાત્મનઃ સદ્ભાવાસદ્ભાવૌ દર્શયતિ; નાનન્દમયજ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યામ્ । નચાનન્દમયસ્ય પ્રિયમોદાદિરૂપેણ સર્વલોકવિ- દિતસ્ય સદ્ભાવાસદ્ભાવજ્ઞાનાશઙ્કા યુક્તા; અતો નાનન્દમયમધિકૃત્યાયં શ્લોક ઉદાહૃતઃ, તસ્માદાનન્દમયા-દન્યદ્બ્રહ્મ । નૈવમ્; "ઇદં પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા" "પૃથિવી પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા" "અથર્વાઙ્ગિરસઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા" "મહઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા" ઇત્યુક્તવા તત્ર તત્રોદાહૃતાઃ "અન્નાદ્વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે" ઇત્યાદિશ્લોકા યથા ન પુચ્છમાત્રપ્રતિપાદનપરાઃ, અપિ ત્વન્નમયાદિપુરુષપ્રતિપાદનપરાઃ, એવમત્રાપ્યાનન્દમયસ્યાયમ્ "અસન્નેવ" ઇતિ શ્લોકઃ, નાનન્દમયવ્યતિરિક્તસ્ય પુચ્છસ્ય । આનન્દમયસ્યૈવ બ્રહ્મત્વેઽપિ પ્રિયમોદાદિરૂપેણ રૂપિતસ્યાપરિચ્છિન્નાનન્દસ્ય સદ્ભાવાસદ્ભાવજ્ઞા-નાશઙ્કા યુક્તૈવ । પુચ્છબ્રહ્મણોઽપ્યપરિચ્છિન્નાનન્દતયૈવ હ્યપ્રસિદ્ધતા । શિરઃ પ્રભૃત્યવયવિત્વાભાવાદ્બ્રહ્મણો
1.1.13
નાનન્દમયો બ્રહ્મેતિ ચેત્; બ્રહ્મણઃ પુચ્છત્વપ્રતિષ્ઠાત્વાભાવાત્પુચ્છમપિ બ્રહ્મ ન ભવેત્ । અથાવિદ્યાપરિકલ્પિતસ્ય વસ્તુનસ્તસ્યાશ્રયભૂતત્વાત્ બ્રહ્મણઃ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠેતિ રૂપણમાત્રમિત્યુચ્યેત; હન્ત તર્હિ તસ્યાસુખાદ્વયાવૃત્તસ્યા-નન્દમયસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રિયશિરસ્ત્વાદિરૂપણં ભવિષ્યતિ । એવઞ્ચ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇતિ વિકારાસ્પદ-જડપરિચ્છિન્નવસ્ત્વન્તરવ્યાવૃત્તસ્યાસુખાદ્વયાવૃત્તિરાનન્દમય ઇત્યુપદિશ્યતે । તતશ્ચાખણ્ડૈકરસાનન્દરૂપે
1.1.13
બ્રહ્મણ્યાનન્દમય ઇતિ મયટ્ પ્રાણમય ઇવ સ્વાર્થિકો દ્રષ્ટવ્યઃ । તસ્માદવિદ્યાપરિકલ્પિતવિવિધવિચિત્રદેવા-દિભેદભિન્નસ્ય જીવાત્મનઃ સ્વાભાવિકં રૂપમખણ્ડૈકરસં સુખૈકતાનમાનન્દમય ઇત્યુચ્યત ઇત્યાનન્દમયઃ પ્રત્યગાત્મા ॥
1.1.13
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે - આનન્દમયોઽભ્યાસાત્ । આનન્દમયઃ પરમાત્મા । કુતઃ ? અભ્યાસાત્ "સૈષાનન્દસ્ય
1.1.13
મીમાંસા ભવતિ" ઇત્યારભ્ય । "યતો વાચો નિવર્તન્તે" ઇત્યેવમન્તેન વાક્યેન શતગુણિતોત્તરક્રમેણ નિરતિશય-
1.1.13
દશાશિરસ્કો અભ્યસ્યમાન આનન્દઃ અનન્તદુઃખમિશ્રપરિમિતસુખલવભાગિનિ જીવાત્મન્યસમ્ભવન્નિખિ-લહેયપ્રત્યનીકં કલ્યાણૈકતાનં સકલેતરવિલક્ષણં પરમાત્માનમેવ સ્વાશ્રયમાવેદયતિ । યથાહ "તસ્માદ્વા
1.1.13
એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાત્ । અન્યોઽન્તર આત્મા આનન્દમયઃ" ઇતિ । વિજ્ઞાનમયો હિ જીવઃ, ન બુદ્ધિમાત્રમ્, મયટ્-પ્રત્યયેન વ્યતિરેકપ્રતીતેઃ । પ્રાણમયે ત્વગત્યા સ્વાર્થકતા આશ્રીયતે । ઇહ તુ તદ્વતો જીવસ્ય સમ્ભવાન્નાનર્થક્યં ન્યાય્યમ્ । બદ્ધો મુક્તશ્ચ પ્રત્યગાત્મા જ્ઞાતૈવેત્યભ્યધિષ્મહિ । પ્રાણમયાદૌ ચ મયડર્થસમ્ભવોઽનન્તરમેવ વક્ષ્યતે । કથં તર્હિ વિજ્ઞાનમયવિષયશ્લોકે "વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે" ઇતિ કેવલવિજ્ઞાનશબ્દોપાદાનમુપપદ્યતે । જ્ઞાતુરેવાત્મનઃ સ્વરૂપમપિ સ્વપ્રકાશતયા વિજ્ઞાનમિત્યુચ્યત ઇતિ ન દોષઃ, જ્ઞાનૈકનિરૂપણીયત્વાચ્ચ જ્ઞાતુઃ સ્વરૂપસ્ય । સ્વ-રૂપનિરૂપણધર્મશબ્દા હિ ધર્મમુખેન ધર્મિ સ્વરૂપમપિ પ્રતિપાદયન્તિ, ગવાદિશબ્દવત્ । "કૃત્યલ્યુટો બહુલમ્"
1.1.13
કાણ્વપાઠગતસ્ય પર્યાયસ્ય સ્થાને "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્" ઇતિ પર્યાયમધીયાના માધ્યન્તિનાઃ કાણ્વપાઠગતં વિજ્ઞાનશબ્દનિર્દિ#એષ્ટં જીવાત્મેતિ સ્ફુટીકુર્વન્તિ । વિજ્ઞાનમિતિ ચ નપુંસકલિઙ્ગં વસ્તુત્વાભિપ્રાયમ્ । તદેવં વિ-જ્ઞાનમયાજ્જીવાદન્યસ્તદન્તરઃ પરમાત્મા આનન્દમયઃ । યદ્યપિ "વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે" ઇતિ શ્લોકેન જ્ઞાનમાત્રમેવો-પાદીયતે, ન જ્ઞાતા; તથાપિ "અન્યોન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયઃ" ઇતિ તદ્વાન્ જ્ઞાતૈવોપદિશ્યતે; યથા "અન્નાદ્વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે" ઇત્યત્ર શ્લોકે કેવલાન્નોપાદાનેઽપિ "સ વા એષ પુરુષોઽન્નરસમયઃ" ઇત્યત્ર નાન્નમાત્રં નિર્દિષ્ટમ્; અપિ તુ તન્મયઃ-તદ્વિકારઃ । એતત્સર્વં હૃદિ નિધાય સૂત્રકારઃ સ્વયમેવ "ભેદવ્યપદેશાત્" ઇત્યન્તરમેવ વદતિ ।
1.1.13

યદુક્તં જગત્કારણતયા નિર્દિષ્ટસ્ય "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય" "તત્ત્વમસિ" ઇતિ ચ જીવસામાનાધિક-રણ્યનિર્દેશાજ્જગત્કારણમપિ જીવસ્વરૂપાન્નાતિરિચ્યત ઇતિ કૃત્વા જીવસ્યૈવ સ્વરૂપં "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" ઇતિ પ્રક્રાન્તમસુખાદ્વયાવૃત્તત્વેનાનન્દમય ઇત્યુપદિશ્યત ઇતિ; તદયુક્તમ્, જીવસ્ય ચેતનત્વે સત્યપિ "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત" ઇતિ સ્વસઙ્કલ્પપૂર્વકાનન્તવિચિત્રસૃષ્ટિયોગાનુપપત્તેઃ । શુદ્ધાવસ્થસ્યાપિ હિ તસ્ય સર્ગાદિજગદ્વયાપારાસમ્ભવો "જગદ્વયાપારવર્જ્જમ્" "ભોગમાત્રસામ્યલિઙ્ગાત્" ઇત્યત્રોપપાદયિષ્યતે । કારણભૂતસ્ય બ્રહ્મણો જીવસ્વરૂપત્વાનભ્યુપગમે "અનેન જીવેનાત્મના" "તત્ત્વમસિ" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યનિર્દેશઃ કથમુ-પપદ્યત ઇતિ ચેત્; કથં વા નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધસ્ય સત્યસઙ્કલ્પસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેરનવધિકાતિશયા-સઙ્ખયેયકલ્યાણગુણગણસ્ય સકલકારણભૂતસ્ય બ્રહ્મણઃનાનાવિધાનન્તદુઃખાકરકર્માધીનચિન્તિતનિમિષિ-તાદિસકલપ્રવૃત્તિજીવસ્વરૂપત્વમ્ ? અન્યતરસ્ય મિથ્યાત્વેનોપપદ્યત ઇતિ ચેત્; કસ્ય ભોઃ ? કિં હેયસમ્બન્ધસ્ય ? કિં વા હેયપ્રત્યનીકકકલ્યાણૈકતાનસ્વભાવસ્ય ?
હેયપ્રત્યનીકકલ્યાણૈકતાનસ્ય બ્રહ્મણોઽનાદ્યવિદ્યાશ્રયત્વેન હેયસમ્બન્ધમિથ્યાપ્રતિભાસો મિથ્યારૂપ ઇતિ ચેત્; વિપ્રતિષિદ્ધમિદમભિધીયતે, બ્રહ્મણો હેયપ્રત્યનીકકલ્યાણૈ-
1.1.13
કતાનત્વમનાદ્યયિદ્યાશ્રયત્વેનાનન્તદુઃખવિષયમિથ્યાપ્રતિભાસશ્રયત્વઞ્ચેતિ । અવિદ્યાશ્રયત્વં તત્કાર્યદુઃખપ્ર-તિભાસાશ્રયત્વઞ્ચૈવ હિ હેયસમબન્ધઃ । તત્સમ્બન્ધિત્વં તત્પ્રત્યનીકત્વઞ્ચ વિરુદ્ધમેવ । તથાપિ તસ્ય મિથ્યા- ત્વાન્ન વિરોધ ઇતિ મા વોચઃ । મિથ્યાભૂતમષ્યપુરુષાર્થ એવ; યન્નિરસનાય સર્વે વેદાન્તા આરભ્યન્ત ઇતિ બ્રૂષે । નિરસનીયાપુરુષાર્થયોગશ્ચ હેયપ્રત્યનીકકલ્યાણૈકતાનતયા વિરુધ્યતે । કિં કુર્મઃ ? "યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિ" ઇત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાય "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇત્યાદિના નિખિલજગદેકકારણતામ્ "તદૈક્ષત બહુ સ્યામ્" ઇતિ સત્યસઙ્કલ્પતાઞ્ચ બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદ્ય તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ "તત્ત્વમસિ" ઇતિ સામાનાધિ-કરણ્યેનાનન્તદુઃખાશ્રયજીવૈક્યં પ્રતિપાદિતમ્; તદન્યથાનુપપત્ત્યા બ્રહ્મણ એવાવિદ્યાશ્રયત્વાદિ પરિકલ્પનીય-મિતિ ચેત્ । શ્રુતોપપત્તયેઽપ્યનુપપન્નં વિરુદ્ધઞ્ચ ન કલ્પનીયમ્ । અથ હેયસમ્બન્ધ એવ પારમાર્થિકઃ, કલ્યા-ણૈકસ્વભાવતા તુ મિથ્યાભૂતા, હન્તૈવં તાપત્રયાભિહતચેતનોજ્જિજીવયિષયા પ્રવૃત્તં શાસ્ત્રમ્; તાપત્રયાભિહ- તિરેવ તસ્ય પારમાર્થિકી, કલ્યાણૈકસ્વભાવસ્તુ ભ્રાન્તિપરિકલ્પિત ઇતિ બોધયત્સમ્યગુજ્જીવયતિ । અથૈત-દ્દોષપરિજિહીર્ષયા બ્રહ્મણો નિર્વિશેષચિન્માત્રસ્વરૂપાતિરિક્તજીવત્વદુઃખિત્વાદિકં સત્યસઙ્કલ્પત્વકલ્યાણ-ગુણાકરત્વજગત્કારણત્વાદ્યપિ મિથ્યાભૂતમિતિ કલ્પનીયમિતિ ચેત્; અહો ભવતાં વાક્યાર્થપર્યાલોચન-
1.1.13
કુશલતા । એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનં સર્વસ્ય મિથ્યાત્વે સર્વસ્ય જ્ઞાતવ્યસ્યાભાવાન્ન સેત્સ્યતિ । યથૈક-વિજ્ઞાનં પરમાર્થવિષયમ્, તદન્તર્ગતઞ્ચ તદા તજ્જ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમિતિ શક્યતે વક્તુમ્ । ન હિ પરમાર્થશુક્તિ-કાજ્ઞાનેન તદાશ્રયમપરમાર્થરજતં જ્ઞાતં ભવતિ । અથોચ્યેત-એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાયાઃ અયમર્થઃ-નિર્વિ-શેષવસ્તુમાત્રમેવ સત્યમ્, અન્યદસત્યમિતિ । ન તર્હિ "યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્" ઇતિ શ્રૂયતે; યેન શ્રુતેનાશ્રુતમપિ શ્રુતં ભવતીતિ હ્યસ્ય વાક્યસ્યાર્થઃ । કારણતયોપલક્ષિતનિર્વિશેષવસ્તુમાત્રસ્યૈવ સદ્ભાવશ્ચેત્પ્રતિજ્ઞાતઃ, "યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃણ્મયં વિજ્ઞાતમ્" ઇતિ દૃષ્ટાન્તોઽપિ ન ઘટતે । મૃત્પિ-ણ્ડવિજ્ઞાનેન હિ તદ્વિકારસ્ય જ્ઞાતતા નિદશિર્તા । તત્રાપિ વિકારસ્યાસત્યતાભિપ્રેતેતિ ચેત્; મૃદ્વિકારસ્ય રજ્જુ-સર્પાદિવદસત્યત્વં શુશ્રૂષોરસિદ્ધમિતિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસમ્ભાવનાપ્રદર્શનાય "યથા સોમ્ય" ઇતિ પ્રસિદ્ધવદુપન્યાસો ન યુજ્યતે । ન ચ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યજ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાગ્વિકારજાતસ્યાસત્યતામાપાદયત્તર્કાનુગૃહીતમનનુ-ગૃહીતં વા પ્રમાણમુપલભામહ ઇતિ । અયમર્થઃ "તદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ" ઇત્યત્ર વક્ષ્યતે । તથા "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્" "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત" "હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" "સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્" ઇત્યાદિનાઽસ્ય જગતઃ સદાત્મકતા, સૃ#એષ્ટેઃ પૂર્વકાલે નામરૂપવિભાગપ્રહાણમ્, જગદુત્પત્તૌ
1.1.13
એવ સ્વભાવ ઇતિ ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ । તદિદમસારમ્; સર્વેષ્વેવ વાક્યેષુ પદાનાં વ્યુત્પત્તિસિદ્ધાર્થસંસર્ગવિશેષમાત્રં પ્રત્યાય્યમ્, તત્ર સમાનાધિકરણ્યવૃત્તાનામપિ નીલાદિપદાનાં નૈલ્યાદિવિશિષ્ટ એવાર્થો વ્યુત્પત્તિસિદ્ધઃ પદાન્ત-રાર્થસંસૃષ્ટો અભિધીયતે । યથા નીલમુત્પલમાનયેત્યુક્તે નીલિમાદિવિશિષ્ટમેવાઽઽનીયતે, યથા ચ, "બિન્ધ્યા- ટવ્યાં મદમુદિતો માતઙ્ગગણસ્તિષ્ઠતિ" ઇતિ પદદ્વયાવગતવિશેષણવિશિષ્ટ એવાર્થઃ પ્રતીયતે । એવં વેદાન્તવાક્યે-ષ્વપિ સમાનાધિકરણનિર્દેશેષુ તત્તદ્વિશેષણવિશિષ્ટમેવ બ્રહ્મપ્રતિપત્તવ્યમ્ । ન ચ વિશેષણવિવક્ષાયામિતરવિ-શિષ્ટાકારં વસ્તુ અન્યેન વિશેષ્ટવ્યમ્; અપિ તુ સર્વૈર્વિશેષણૈઃ સ્વરૂપમેવ વિશેષ્યમ્ ।
તથા હિ- "ભિન્નપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં શબ્દાનામેકસ્મિન્નર્થે વૃત્તિઃ સામાનાધિકરણ્યમ્" । અન્વયેન નિવૃત્ત્યા વા પદાન્તરપ્રતિપાદ્યાકારાન્તરયુક્તતયા તસ્યૈવ વસ્તુનઃ પદાન્તરપ્રતિપાદ્યત્વં સામાનાધિકરણ્યકાર્યમ્ । યથા "દેવ-દત્તઃ શ્યામો
યુવા લોહિતાક્ષોઽદીનોઽકૃપણોઽનવદ્યઃ ઇતિ । યત્ર ત્વેકસ્મિન્ વસ્તુનિ સમન્વયાયોગ્યં વિશેષણદ્વયં
1.1.13
સમાનાધિકરણપદનિર્દિષ્ટમ્, તત્રાપ્યન્યતરત્પદમમુખ્યવૃત્તમાશ્રીયતે, ન દ્વયમ્; યથા "ગૌર્વાહીકઃ" ઇતિ । ની-લોત્પલાદિષુ તુ વિશેષણદ્વયાન્વયાવિરોધાદેકમેવોભયવિશિષ્ટં પ્રતિપાદ્યતે । અથ મનુષે-એકવિશેષણપ્રતિ-સમ્બન્ધિત્વેન નિરૂપ્યમાણં વિશેષણાન્તરપ્રતિસમ્બન્ધિત્વાદ્વિલક્ષણમિતિ ઘટપટયોરિવૈકવિભક્તિનિર્દેશે અપ્યૈક્યપ્રતિપાદનાસમ્ભવાત્સમાનાધિકરણશબ્દસ્ય ન વિશિષ્ટપ્રતિપાદનપરત્વમ્, અપિ તુ વિશેષણમુખેન સ્વરૂપમુપસ્થાપ્ય તદૈક્યપ્રતિપાદનપરત્વમેવેતિ । સ્યાદેતદેવમ્; યદિ વિશેષણદ્વયપ્રતિસમ્બન્ધિત્વમાત્રમેવૈક્યં નિરુન્ધ્યાત્ । ન ચૈતદસ્તિ; એકસ્મિન્ ધર્મિણ્યુપસંહર્ત્તુમયોગ્યધર્મદ્વયવિશિષ્ટત્વમેવ હ્યેકત્વં નિરુણદ્ધિ । અયો-ગ્યતા ચ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધા ઘટત્વપટત્વયોઃ । "નીલમુત્પલમ્" ઇત્યાદિ#ઉષુ તુ દણ્ડિત્વકુણ્ડલિત્વવદ્રૂપવત્ત્વરસ-
1.1.13
વત્ત્વગન્ધવત્ત્વાદિવચ્ચ વિરોધો નોપલભ્યતે । ન કેવલમવિરોધ એવ; પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદેનહકાર્થનિષ્ઠત્વરૂપં સામાનાધિકરણ્યમુપપાદયત્યેવ ધર્મદ્વયવિશિષ્ટતામ્ । અન્યથા સ્વરૂપમાત્રૈક્યે અનેકપદપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તા-ભાવાત્સામાનાધિકરણ્યમેવ ન સ્યાત્ । વિશેષણાનાં સ્વસમ્બન્ધાનાદરેણ વસ્તુસ્વરૂપોપલક્ષણપરત્વે સત્યે- કેનૈવ વસ્તૂપલક્ષિતમિત્યુપલક્ષણાન્તરમનર્થકમેવ; ઉપલક્ષણાન્તરોપલક્ષ્યાકારભેદાભ્યુપગમે તેનાકારેણ સવિશેષત્વપ્રસઙ્ગઃ । સોઽયં દેવદત્ત ઇત્યત્રાપિ લક્ષણાગન્ધો ન વિદ્યતે, વિરોધાભાવાત્ । દેશાન્તરસમ્બન્ધિ-
1.1.13

તયાઽતીતસ્ય સં-નિહિતદેશસંબન્ધિતયા વર્તમાનત્વાવિરોધાત્ । અત એવ હિ સોઽયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞયા કાલદ્વયસંબન્ધિનો વસ્તુન ઐક્યમુપપાદ્યતે વસ્તુનઃ સ્થિરત્વવાદિભિઃ । અન્યથા પ્રતીતિવિરોધે સતિ સર્વેષાં ક્ષણિકત્વમેવ સ્યાત્ । દેશદ્વયસંબન્ધવિરોધસ્તુ કાલભેદેન પરિહ્રિયતે ॥
યતઃ સમાનાધિકરણપદાનામનેકવિશેષણવિશિષ્ટૈકાર્થવાચિત્વમ્, અત એવ "અરુણયૈકહાયન્યા પિઙ્ગાક્ષ્યા સોમં ક્રીણાતિ" ઇત્યારુણ્યાદિવિશિષ્ટૈકહાયન્યા ક્રયઃ સાધ્યતયા વિધીયતે ॥
તદુક્તમ્-"અર્થૈકત્વે દ્રવ્યગુણયોરૈકકર્મ્યાન્નિયમઃ સ્યાત્" ઇતિ ।
તત્રૈવં પૂર્વપક્ષી મન્યતે-યદ્યપ્યરુણયેતિ પદમાકૃતેરિવ ગુણસ્યાપિ દ્રવ્યપ્રકારતૈકસ્વભાવત્વાત્ દ્રવ્ય-પર્યન્તમેવારુણિમાનમભિદધાતિ, તથાપિ એકહાયન્યન્વયનિયમોઽરુરિમ્નો ન સંભવતિ; એકહાયન્યા ક્રીણાતિ; તચ્ચારુણયેત્યર્થદ્વયવિધાનાસંભવાત્ ।
તતશ્ચ અરુણયેતિ વાક્યં ભિત્ત્વા પ્રકરણવિહિત સર્વદ્રવ્યપર્યન્તમેવારુણિમાનમવિશેષેણાભિદધાતિ । અરુણયેતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશઃ પ્રકરણવિહિતસર્વલિઙ્ગકદ્રવ્યાણાં પ્રદર્શનાર્થઃ । તસ્માદેકહાયન્યન્વયનિયમોઽરુણિ-મ્નો ન સ્યાદિતિ ।
અત્રાભિધીયતે-"અર્થૈકત્વે દ્રવ્યગુણયોરૈકકર્મ્યાન્નિયમઃ સ્યાત્ । "અરુણયૈકહાયન્યા" ઇત્યારુણ્ય-વિશિષ્ટદ્રવ્યૈકહાયનીદ્રવ્યવાચિપદયોઃ સામાનાધિકરણ્યેનાર્થૈકત્વે સિદ્ધે સતિ એકહાયનીદ્રવ્યારુણ્યગુણયોઃ અરુણયેતિ પદેનૈવ વિશેષણવિશેષ્યભાવેન સંબન્ધિતય્રાભિહિતયોઃ ક્રયાખ્યૈકકર્માન્વયાવિરોધાત્ અરુણિમ્નઃ ક્રયસાધનભૂતૈકહાયન્યન્વયનિયમઃ સ્યાત્ ॥
યદ્યેકહાયન્યાઃ ક્રયસંબન્ધવત્ અરુણિમસંબન્ધોઽપિ વાક્યાવસેયઃ સ્યાત્, તદા વાક્યસ્યાર્થદ્વયવિ- ધાનં સ્યાત્ । ન ચૈતદસ્તિ, અરુણયેતિ પદેનૈવારુણિમવિશિષ્ટદ્રવ્યમભિહિતમ્ । એકહાયનીપદસામાનાધિકર- ણ્યેન તસ્યૈકહાયનીત્વમાત્રમવગમ્યતે, ન ગુણસંબન્ધઃ । વિશિષ્ટદ્રવ્યૈક્યમેવ હિ સામાનાધિકરણ્યસ્યાર્થઃ । "ભિન્નપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં શબ્દાનામેકસ્મિન્નર્થે વૃત્તિઃ સામાનાધિકરણ્યમ્" ઇતિ હિ સામાનાધિકરણ્યલક્ષણમ્ ।
અત એવ હિ "રક્તઃપટો ભવતિ" ઇત્યાદિષ્વૈકાર્થ્યાદેકવાક્યત્વમ્ । પટસ્ય ભવનક્રિયાસંબન્ધે હિ વાક્યવ્યાપારઃ । રાગસંબન્ધસ્તુ રક્તપદેનૈવાભિહિતઃ । રાગસંબન્ધિદ્રવ્યં પટ ઇત્યેતાવન્માત્રં સામાનાધિકરણ્યા-વસેયમ્ । એવમેકેન ગુણેન દ્વાભ્યાં બહુભિર્વા, તેન તેન પદેન સમસ્તેન વ્યસ્તેન વા વિશિષ્ટમુપસ્થાપ્ય સામા-નાધિકરણ્યેન સર્વવિશેષણવિશિષ્ટોઽથર્ એક ઇતિ જ્ઞાપયિત્વા તસ્ય ક્રિયાસંબન્ધાભિધાનમવિરુદ્ધમ્, "દેવદત્તઃ શ્યા-મો યુવા લોહિતાક્ષઃ દણ્ડી કુણ્ડલી તિષ્ઠતિ; શુક્લેન વાસસા યવનિકાં સંપાદયેત્; નીલમુત્પલમાનય; નીલોત્પલમાનય; ગામાનય શુક્લા શોભનાક્ષીમ્; "અગ્નયે પથિકૃતે પુરોડાશમષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્" ઇતિ । એવમ્ "અરુણયૈકહાયન્યા પિઙ્ગાક્ષ્યા સોમં ક્રીણાતિ" ઇતિ । એતદુક્તં ભવતિ-યથા "કાષ્ઠૈઃ સ્થાલ્યામોદનં પચેત્" ઇત્ય-નેકકારકવિશિષ્ટૈકા ક્રિયા યુગપત્ પ્રતીયતે; તથા સમાનાધિકરણપદસંઘાતાભિહિતમેકૈકં કારકં તત્તત્કાર-કપ્રતિપત્તિવેલાયામેવાનેકવિશેષણવિશિષ્ટં યુગપત્પ્રતિપન્નં ક્રિયાયામન્વેતીતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ, "ખાદિરૈઃ શુષ્કૈઃ કાષ્ઠૈઃ સમપરિમાણે ભાણ્ડે પાયસં શાલ્યોદનં સમર્થઃ પાચકઃ પચેત્" ઇત્યાદિષ્વિતિ ।
યત્તુ(યત્તૂક્તમ્) ઉપાત્તદ્રવ્યકવાક્યસ્થગુણશબ્દઃ કેવલગુણાભિધાયીતિ અરુણયેતિ પદેન કેવલગુણ-સ્યૈવાભિધાનમિતિ । તન્નોપપદ્યતે-લોકવેદેયોર્દ્રવ્યવાચિપદસમાનાધિકરણસ્ય ગુણવાચિનઃ ક્વચિદપિ કેવલ-
ગુણાભિધાનાદર્શનાત્ । ઉપાત્તદ્રવ્યકવાક્યસ્થં ગુણપદં કેવલગુણાભિધાયીપ્યસઙ્ગતમ્; "પટઃ શુક્લઃ" ઇત્યા- દિષુ ઉપાત્તદ્રવ્યકેઽપિ ગુણવિશષ્ટસ્યૈવાભિધાનાત્ । "પટસ્ય શુક્લઃ" ઇત્યત્ર શૌક્લયવિશિષ્ટપટાપ્રતિપત્તિઃ અસમા-નવિભક્તિનિર્દેકૃતા; ન પુનરુપાત્તદ્રવ્યકત્વકૃતા । તત્રૈવ "પટસ્ય શુક્લો ભાગઃ" ઇત્યાદિષુ સમાનવિભક્તિનિર્દેશે શૌક્લયવિશિષ્ટદ્રવ્યં પ્રતીયતે ।
યત્પુનઃ ક્રયસ્યૈકહાન્યવરુદ્ધતયાઽરુણિમ્નઃ ક્રયાન્વયો ન સંભવતીતિ-તદપિ વિરોધિગુણરહિતદ્રવ્યવા-ચિપદસમાનાધિકરણગુણપદસ્ય તદાશ્રયગુણાભિધાનેન ક્રિયાપદાન્વયાવિરોધાદસઙ્ગતમ્ । રાદ્ધાન્તે ચ ઉક્ત-ન્યાયેનારુણિમ્નઃ શાબ્દે દ્રવ્યાન્વયે સિદ્ધે, દ્રવ્યગુણયોઃ ક્રયસાધનત્વાનુપપત્ત્યા અર્થાત્ પરસ્પરાન્વયઃ સિધ્યતી-ત્યપ્યસઙ્ગતમ્ । અતો યથોક્ત એવાર્થઃ ॥
તસ્માત્ તત્ત્વમસ્યાદિસામાનાધિકરણ્યે પદદ્વયાભિહિતવિશેષણાપરિત્યાગેનૈવૈક્યપ્રતિપાદનં વર્ણની- યમ્ । તત્તુ
અનાદ્યવિદ્યોપહિતાનવધિકદુઃખભાગિનઃ શુદ્ધયશુદ્ધયુભયાવસ્થાત્ ચેતનાદર્થાન્તરભૂતમ્ અશેષ-હેયપ્રત્યનીકાનવધિકકલ્યાણગુણૈકતાનં પરમાત્માનમનભ્યુપગચ્છતો ન સંભવતિ ॥ અભ્યુપગચ્છતોઽપિ સમાનાધિકરણપદાનાં યથાવસ્થિતવિશેષણવિશિષ્ટૈક્યપ્રતિપાદનપરત્વાશ્રયણે ત્વમ્પદપ્રતિપન્નસકલદોષભા- ગિત્વં પરસ્ય પ્રસજ્યેતેતિ ચેત્-નૈતદેવમ્; ત્વમ્પદેનાપિ જીવાન્તર્યામિણઃ પરસ્યૈવાભિધાનાત્ । એતદુક્તં ભવતિ-
સચ્છબ્દાભિહિતં નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધં સત્યસઙ્કલ્પત્વમિશ્રાનવધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યાણગુણ-ગણં સમસ્તકારણભૂતં પરં બ્રહ્મ "બહુ સ્યામ્" ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય તેજોબન્નપ્રમુખં કૃત્સ્નં જગત્ સૃષ્ટવા, તસ્મિન્ દેવા-દિવિચિત્રસંસ્થાનસંસ્થિતે જગતિ ચેતનં જીવવર્ગં સ્વકર્માનુગુણેષુ શરીરેષ્વાત્મતયા પ્રવેશ્ય, સ્વયઞ્ચ સ્વેચ્છ- યૈવ જીવાન્તરાત્મતયાઽનુપ્રવિશ્ય એવમ્ભૂતેષુ સ્વપર્યન્તેષુ દેવાદ્યાકારેષુ સંઘાતેષુ નામરૂપે વ્યાકરોત્ । એવં-(સ્વ)રૂપસંઘાતસ્યૈવ વસ્તુત્વં શબ્દવાચ્યત્વઞ્ચાકરોદિત્યર્થઃ । અનેન જીવેનાત્મના-જીવેન મયેતિ નિર્દેશો જીવસ્ય બ્રહ્માત્મકત્વં દર્શયતિ । બ્રહ્માત્મકત્વં ચ જીવસ્ય જીવાન્તરાત્મતયા બ્રહ્મણોઽનુપ્રવેશાદિત્યવગમ્યતે; "ઇદં સર્વમસૃજત, યદિદં કિઞ્ચ । તત્ સૃષ્ટવા તદેવાનુપ્રાવિશત્ । તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્" ઇતિ । અત્ર ઇદં સર્વમિતિ નિર્દિષ્ટં ચેતનાચેતન વસ્તુટ્વયં સત્યચ્છબ્દાભ્યાં વિજ્ઞાનાવિજ્ઞાનશબ્દાભ્યાં વિભજ્ય નિર્દિશ્ય ચિદ્વ-સ્તુન્યપિ બ્રહ્મણોઽનુબ્રવેશાભિધાનાત્ । અત એવં નામરૂપવ્યાકરણાત્ સર્વે વાચકાઃ શબ્દા અચિજ્જીવવિશિષ્ટ-પરમાત્મવાચિન ઇત્યવગતમિતિ ॥
કિઞ્ચ "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્" ઇતિ ચેતનમિશ્રં પ્રપઞ્ચમ્ ઇદં સર્વમિતિ નિર્દિશ્ય, તસ્યૈષ આત્મા ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । એવઞ્ચ સર્વં ચેતનાચેતનં પ્રતિ બ્રહ્મણ આત્મત્વેન સર્વં સચેતનં જગત્ તસ્ય શરીરં ભવતિ । તથા ચ શ્રુત્યન્તરાણિ, "અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા", "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ । યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્ । યઃપૃથિવીમન્તરો યમયતિ । સ ત આત્મા અન્તર્યામ્યમૃતઃ" ઇતિ પ્રારભ્ય "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરમ્ । ય આત્માનમન્તરો યમયતિ । સ ત આત્મા અન્તર્યામ્યમૃતઃ" (ઇત્યાદિ), "યઃ પૃથિવીમન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્ । યોઽપોન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્યાઽઽપઃ શરીરમ્" ઇત્યારભ્ય "યોઽક્ષરમન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્યાક્ષરં શરીરમ્ । યમક્ષરં ન વેદ-એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહત-પાપ્માદિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇત્યાદીનિ સચેતનં જગત્ તસ્ય શરીરત્વેન નિર્દિશ્ય તસ્યાત્મત્વેન પરમા-ત્માનમુપદિશન્તિ । અતશ્ચેતનવાચિનોઽપિ શબ્દાશ્ચેતનસ્યાપ્યાત્મભૂતં ચેતનશરીરકં પરમાત્માનમેવાભિદધતિ, યથા અચેતનદેવાદિસંસ્થાનપિણ્ડવાચિનઃ શબ્દાઃ તત્તચ્છરીરકજીવાત્મન એવ વાચકાઃ, "ચત્વારઃ પઞ્ચદશ

રાત્રાઃ....દેવત્વં ગચ્છન્તિ" ઇત્યાદિષુ । દેવા ભવન્તીત્યર્થઃ । શરીરસ્ય શરીરિણં પ્રતિ પ્રકારત્વાત્ પ્રકારવાચિનાં ચ શબ્દાનાં પ્રકારિણ્યેવ પર્યવસાનાત્, શરીરવાચિનાં શબ્દાનાં શરીરિપર્યવસાનં ન્યાય્યમ્ । પ્રકારો હિ નામ ઇદમિત્થમિતિ પ્રતીયમાને વસ્તુનિ ઇત્થમિતિ પ્રતીયમાનોંઽશઃ । તસ્ય તદ્વસ્ત્વપેક્ષત્વેન તત્પ્રતીતેસ્તદપેક્ષત્વાત્ તસ્મિન્નેવ પ્રર્યવસાનં યુક્તિમિતિ તસ્ય પ્રતિપાદકોઽપિ શબ્દઃ તસ્મિન્નેવ પર્યવસ્યતિ । અત એવ "ગૌરશ્વો મનુ- ષ્યઃ" ઇત્યાદિપ્રકારભૂતાકૃતિવાચિનઃ શબ્દાઃ પ્રકારિણિ પિણ્ડે(ઽ)પર્યવસ્યન્તઃ પિણ્ડસ્યાપિ ચેતનશરીરત્વેન તત્પ્રકારત્વાત્ પિણ્ડશરીરકચેતનસ્યાપિ પરમાત્મપ્રકારત્વાચ્ચ પરમાત્મન્યેવ પર્યવસ્યન્તીતિ સર્વશબ્દાનાં પરમાત્મૈવ વાચ્ય ઇતિ પરમાત્મવાચિશબ્દેન સામાનાધિકરણ્યં મુખ્યમેવ ॥
નનુ "ખણ્ડો ગૌઃ ખણ્ડઃ શુક્લઃ ઇતિ જાતિગુણવાચિનામેવ પદાનાં દ્રવ્યવાચિપદૈઃ સહ સામાનાધિકર- ણ્યં દૃષ્ટમ્, દ્રવ્યાણાં તુ દ્રવ્યાન્તરપ્રકારત્વે મત્વર્થીયપ્રત્યયો દૃષ્ટઃ, યથા "દણ્ડી કુણ્ડલી" ઇતિ ॥ નૈવમ્ । જાતિ-ર્વા ગુણો વા દ્રવ્યં વા નૈતેષ્વેકમેવ સામાનાધિકરણ્યે પ્રયોજકમ્; અન્યોન્યસ્મિન્ વ્યભિચારાત્ । યસ્ય પદા-ર્થસ્ય, કસ્યચિત્ પ્રકારતયૈવ સદ્ભાવઃ, તસ્ય તદપૃથક્સિદ્ધિસ્થિતિપ્રતીતિભિઃ તદ્વાચિનાં શબ્દાનાં સ્વાભિધે-યવિશિષ્ટદ્રવ્યવાચિત્વાત્ ધર્માન્તરવિશિષ્ટતદ્દ્રવ્યવાચિના શબ્દેન સામાનાધિકરણ્યં યુક્તમેવ । યત્ર પુનઃ પૃથક્સિદ્ધસ્ય સ્વનિષ્ઠસ્યૈવ દ્રવ્યસ્ય કદાચિત્ ક્વચિત્ દ્રવ્યાન્તરપ્રકારત્વમિષ્યતે, તત્ર મત્વર્થીયપ્રત્યય ઇતિ નિરવદ્યમ્ ।
તદેવં પરમાત્મનઃ શરીરતયા તત્પ્રકારત્વાદચિદ્વિશિષ્ટજીવસ્યાપિ જીવનિર્દેશવિશેષરૂપાઃ અહં ત્વ-મિત્યાદિશબ્દાઃ પરમાત્માનમેવાઽચક્ષત ઇતિ "તત્ત્વમસિ" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યેનોપસંહૃતમ્ । એવઞ્ચ સતિ પરમાત્માનં પ્રતિ જીવસ્ય શરીરતયા અન્વયાત્ જીવગતા ધર્માઃ પરમાત્માનં ન સ્પૃશન્તિ, યથા સ્વશરીરગતા બાલત્વયુવત્વાદયો ધર્માઃ જીવં ન સ્પૃશન્તિ । અતઃ "તત્ત્વમસિ" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યે તત્પદં જગત્કારણભૂતં સત્યસઙ્કલ્પં સર્વકલ્યાણગુણાકરં નિરસ્તસમસ્તહેયગન્ધં પરમાત્માનમાચષ્ટે, ત્વમિતિ ચ તમેવ સશરીરજીવ-શરીરકમાચષ્ટ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યં મુખ્યવૃત્તમ્, પ્રકરણાવિરોધઃ, સર્વશ્રુત્યવિરોધઃ, બ્રહ્મણિ નિરવદ્યે કલ્યાણૈકતાને અવિદ્યાદિદોષગન્ધાભાવશ્ચ । અતો જીવસામાનાધિકરણ્યમપિ
વિશેષણભૂતાજ્જીવાદન્યત્વમે-વાપાદયતીતિ વિજ્ઞાનમયાજ્જીવાદન્ય એવાઽઽનન્દભયઃ પરમાત્મા ॥
યદુક્તમ્-"તસ્યૈષ એવ શરીર આત્મા" ઇત્યાનન્દમયસ્ય શારીરત્વશ્રવણાજ્જીવાદન્યત્વં ન સંભવતીતિ । તદયુક્તમ્; અસ્મિન્ પ્રકરણે સર્વત્ર "તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા, યઃ પૂર્વસ્ય" ઇતિ પરમાત્મન એવ શારીરાત્મ-ત્વાભિધાનાત્ ॥ કથમ્ ॥ "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ" ઇત્યાકાશાદિસૃજ્યવર્ગસ્ય પરમકારણ-ત્વેન પ્રજ્ઞાતજીવવ્યતિરેકસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ આત્મત્વેન વ્યપદેશાત્ તદ્વયતિરિક્તાકાશાદીનામન્નમયપર્યન્તાનાં તચ્છરીરત્વમવગમ્યતે । "યસ્ય; પૃથિવી શરીરમ્... યસ્યા પશ્શરીરમ્...યસ્ય તેજશ્શરીરમ્...યસ્ય વાયુઃ શરીરમ્... યસ્યાકાશઃ શરીરમ્...યસ્યાક્ષરં શરીરમ્...યસ્ય મૃત્યુઃ શરીરમ્, એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા અપહત-પાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇતિ સુવાલશ્રુત્યા સર્વતત્ત્વાનાં પરમાત્મશરીરત્વં સ્પષ્ટમભિધીયતે । અતઃ "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મનઃ" ઇત્યત્રૈવાન્નમયસ્ય પરમાત્મૈવ શારીર આત્મેત્યવગતઃ । પ્રાણમયં પ્રકૃત્યાહ, "તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા, યઃ પૂર્વસ્ય" ઇતિ । પૂર્વસ્યાન્નમયસ્ય યઃ શારીર આત્મા શ્રુત્યન્તરસિદ્ધઃ પરમકારણભૂતઃ પરમાત્મા, સ એષ(વ) તસ્ય પ્રાણમયસ્યાપિ શારીર આત્મેત્યર્થઃ । એવં મનોમયવિજ્ઞાનમયયોર્દ્રષ્ટવ્યમ્ । આન-ન્દમયે તુ "એષ એવ" ઇતિ નિર્દેશઃ તસ્યાનન્યાત્મત્વં દર્શયિતુમ્ ॥ તત્ કથમ્ ॥ વિજ્ઞાનમયસ્યાપિ પૂર્વોક્તયા
નીત્યા પરમાત્મૈવ શારીર આત્મેત્યવગતઃ । એવં સતિ વિજ્ઞાનમયસ્ય યઃ શારીર આત્મા સ એવાનન્દમયસ્યાપિ શારીર આત્મેત્યુક્તે, આનન્દમયસ્યાભ્યાસાવગતપરમાત્મભાવસ્ય પરમાત્મનઃ સ્વયમેવાત્મેત્યવગમ્યતે । એવઞ્ચ સ્વવ્યતિરિક્તચેતનાચેતનવસ્તુજાતં સ્વશરીરમિતિ સ એવ નિરુપાધિકઃ શારીર આત્મા । અત એવેદં પરં બ્રહ્મા-ધિકૃત્ય પ્રવૃત્તં શાસ્ત્રં શારીરકમિત્યભિયુક્તૈરભિધીયતે । અતો વિજ્ઞાનમયાજ્જીવાદન્ય એવ પરમાત્મા આનન્દ- મયઃ

1.1.14
આહ-નાયમાનન્દમયો જીવાદન્યઃ, વિકારશબ્દસ્ય મયૂટપ્રત્યયસ્ય શ્રવણાત્ ॥ "મયડ્વતયો..#ઃ" ઇતિ પ્રકૃત્ય, "નિત્યં વૃદ્ધશરાદિભ્યઃ" ઇતિ વિકારાર્થે મયટ્ સ્મર્યતે । વૃદ્ધશ્ચાયમાનન્દશબ્દઃ । નનુ પ્રાચુર્યેપિ મયડ- સ્તિ, "તત્પ્રકૃતવચને મયટ્" ઇતિ સ્મૃતેઃ । યથા "અન્નમયો યજ્ઞઃ" ઇતિ । સ એવાયં ભવિષ્યતિ ॥ નૈવમ્; અન્ન- મય ઇત્યપ્રક્રમે વિકારાર્થત્વં દૃષ્ટમ્, અત ઔચિત્યાદસ્યાપિ વિકારાર્થત્વમેવ યુક્તમ્ । કિઞ્ચ-પ્રાચુર્યાર્થત્વેઽપિ જીવાદન્યત્વં ન સિધ્યતિ । તથા હિ-આનન્દપ્રચુર ઇત્યુક્તે દુઃખમિશ્રત્વમવર્જનીયમ્ । આનન્દસ્ય હિ પ્રાચુર્યે દુઃખસ્યાલ્પત્વમવગયમયતિ । દુઃખમિશ્રત્વમેવ હિ જીવત્વમ્ । અત ઔચિત્યપ્રાપ્તવિકારાર્થત્વમેવ યુક્તમ્ । કિઞ્ચ-લોકે મૃત્મયં હિરણ્મયં દારુમયમિત્યાદિષુ, વેદે ચ, "પર્ણમયી જુહૂઃ", "શમીમથ્યઃ સ્ત્રુચઃ" "દર્ભમયી રશના" ઇત્યાદિષુ મયટો વિકારાર્થે પ્રયોગબાહુલ્યાત્ સ એવ પ્રથમતરં ધિયમાધિરોહતિ । જીવસ્ય ચ આનન્દ-વિકારત્વમસ્ત્યેવ, તસ્ય સ્વત આનન્દરૂપસ્ય સતઃ સંસારિત્વાવસ્થા તદ્વિકાર એવેતિ । અતો વિકારવાચિનો મયટ્પ્રત્યયસ્ય શ્રવણાત્ આનન્દમયો જીવાદનતિરિક્ત ઇતિ ॥
તદેતદનુભાષ્ય પરિહરતિ-
1.1.14 વિકારશબ્દાન્નેતિ ચેન્ન પ્રાચુર્યાત્ ॥ 1-1 14 ॥
1.1.14
નૈતદ્યુક્તમ્; કુતઃ? પ્રાચુર્યાત્-પરસ્મિન્ બ્રહ્મણ્યાનન્દપ્રાચુર્યાત્ । પ્રાચુર્યાર્થે ચ મયટઃ સંભવાત્ । એત- દુક્તં ભવતિ-શતગુણતોત્તરક્રમેણાભ્યસ્યમાનસ્યાનન્દસ્ય જીવાશ્રયત્વાસંભવાદ્વ્રહ્માશ્રયોઽયમાનન્દ ઇતિ નિશ્ચિતે સતિ, તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ વિકારાસંભવાત્ પ્રાચુર્યેઽપિ મવડ્#ઇવધિસંભવાચ્ચાનન્દમયઃ પરં બ્રહ્મેતિ । ઔચિ-ત્યાત્ પ્રયોગપ્રૌઢ્યા ચ મયટો વિકારાર્થત્વમર્થવિરોધાન્ન સંભવતિ । કિઞ્ચ ઔચિત્યં પ્રાણમય એવ પરિત્યક્તમ્; તત્ર વિકારાર્થત્વાસંભવાત્ । અતસ્તત્ર પઞ્ચવૃત્તેર્વાયો પ્રાણવૃત્તિમત્તામાત્રેણ પ્રાણમયત્વમ્; પ્રાણાપાનાદિષુ પઞ્ચસુ વૃત્તિષુ પ્રાણવૃત્તેઃ પ્રાચુર્યાદ્વા । ન ચ પ્રાચુર્યે મયટ્પ્રત્યયસ્ય પ્રૌઢિર્નાસ્તિ; અન્નમયો યજ્ઞ, શકટમયી યાત્રા ઇત્યાદિષુ દર્શનાત્ ॥
યદુક્તમાનન્દપ્રાચુર્યમલ્પદુઃખસદ્ભાવમવગમયતીતિ-તદસત્ । તત્પ્રચુરત્વં હિ તત્પ્રભૂતત્વમ્ , તચ્છેતર- સ્ય સત્તાં નાવગમયતિ; અપિ તુ તસ્યાલપત્વં નિવર્તયતિ । ઇતરસદ્ભાવાસદ્ભાવૌ તુ પ્રમાણાન્તરાવસેયૌ । ઇહ ચ પ્રમાણાન્તરેણ તદભાવોઽવગમ્યતે "અપહતપાપ્મા" ઇત્યાદિના । તત્ર એતાવદેવ વક્તવ્યમ્-બ્રહ્માનન્દસ્ય પ્રભૂત- ત્વમ્ અન્યાનન્દસ્યાલ્પત્વમપેક્ષત ઇતિ । ઉચ્યતે ચ તત્, "સ એકો માનુષ આનન્દઃ" ઇત્યાદિના જીવાનન્દાપે- ક્ષયા બ્રહ્માનન્દો નિરતિશયદશાપન્નઃ પ્રભૂત ઇતિ । યચ્ચોક્તમ્-જીસ્યાનન્દવિકારત્વં સંભવતીતિ-તદપિ નોપ- પદ્યતે । જીવસ્ય જ્ઞાનાનન્દસ્વરૂપસ્ય કેનચિદાકારેણ મૃદ ઇવ ઘટાદ્યાકારેણ પરિણામઃ સકલશ્રુતિસ્મૃતિન્યા-યવિરુદ્ધઃ । સંસારદશાયાં તુ કર્મણા જ્ઞાનાનન્દૌ સઙ્કુચિતાવિત્યુપપાદયિષ્યતે ।
અતશ્ચાનન્દમયો જીવાદન્યઃ પરં બ્રહ્મ

1.1.15
ઇતશ્ચ જીવાદન્ય આનન્દમયઃ પરં બ્રહ્મ-
1.1.15 તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ચ ॥ 1-1-15 ॥
1.1.15
"કો હ્યેવાન્યાત્ કઃ પ્રાણ્યાત્, યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ । એષ હ્યેવાનન્દયાતિ" ઇતિ । એષ
એવ જીવાન્ આનન્દયતીતિ જીવાનામાનન્દહેતુરયં વ્યપદિષ્યતે । અતશ્ચાનન્દયિતવ્યાજ્જીવાદાનન્દયિતાઽય- મન્ય આનન્દમયઃ પરમાત્મેતિ વિજ્ઞાયતે । આનન્દમય એવાત્ર આનન્દશબ્દેનોચ્યત ઇતિ ચાનન્તરમેવ વક્ષ્યતે

1.1.16
ઇતશ્ચ જીવાદન્ય આનન્દમયઃ-
1.1.16 માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે ॥ 1-1-16 ॥
1.1.16
"સત્યં જ્ઞાનમન્તં બ્રહ્મ" ઇતિ મન્ત્રવર્ણોદિતં બ્રહ્મૈવાનન્દમય ઇતિ ગીયતે । તત્તુ જીવસ્વરૂપાદન્યત્ પરં બ્રહ્મ । તથા હિ-"બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" ઇતિ જીવસ્ય પ્રાપ્યતયા બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમ્ ॥ "તદેષાઽભ્યુક્તા" ઇતિ । તત્-બ્રહ્મ, અભિમુખીકૃત્ય-પ્રતિપાદ્યતયા પરિગૃહ્ય, ૠગેષા અધ્યેતૃભિરુક્તા । બ્રાહ્મણોક્તસ્યાર્થસ્ય વૈશદ્યમનેન મન્ત્રેણ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ । જીવસ્યોપાસકસ્ય પ્રાપ્યં બ્રહ્મ તસ્માદ્વિલક્ષણમેવ । અનન્તરઞ્ચ, "તસ્માદ્વા એતસ્મા-દાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ" ઇત્યારભ્ય ઉત્તરોત્તરૈ બ્રાહ્મણૈર્મન્ત્રૈશ્ચ તદેવ વિશદીક્રિયતે । અતો જીવાદન્ય આનન્દ- મયઃ

1.1.17
અત્રાહ-યદ્યપ્યુપાસકાત્ પ્રાપ્યસ્ય ભેદેન ભવિતવ્યમ્-તથાપિ ન વસ્ત્વન્તરં જીવાત્ માન્ત્રવર્ણિકં બ્રહ્મ, કિંતુ તસ્યૈવોપાસકસ્ય નિરસ્તસમસ્તાવિદ્યાગન્ધનિર્વિશેષચિન્માત્રૈકરસં શુદ્ધં સ્વરૂપમ્ । તદેવ "સત્યં જ્ઞાનમ-નન્તં બ્રહ્મ" ઇતિ મન્ત્રેણ વિશોધ્યતે । તદેવ ચ, "યતો વાચો નિવર્તન્તે । અપ્રાપ્ય મનસા સહ" ઇતિ વાઙ્ગન-સાગોચરતયા નિર્વિશેષમિતિ ગમ્યતે । અતસ્તદેવ માન્ત્રવર્ણિકમિતિ તસ્માદનતિરિક્ત આનન્દમય ઇતિ । અત ઉત્તરં પઠતિ-
1.1.17 નેતરોઽનુપપત્તેઃ ॥ 1-1-17 ॥
1.1.17
પરમાત્મા ઇતરો જીવશબ્દાભિલપ્યો મુક્તાવસ્થોઽપિ ન ભવતિ માન્ત્રવર્ણિકઃ । કુતઃ? અનુપપત્તેઃ । તથાવિધસ્યાત્મનઃ નિરુપાધિકં વિપશ્ચિત્ત્વં નોપપદ્યતે । ઇદમેવ હિ નિરુપાધિકં વિપશ્ચિત્ત્વં સોકામયત બહુસ્યાં પ્રજાયેય ઇતિ સત્યસઙ્કલ્યત્વ પ્રદર્શનેન વિવરિષ્યતે વિવિધં પશ્યચ્ચિત્વં હિ વિપશ્ચિત્ત્વમ્ । પૃષોદરાદિત્વાત્ પશ્ય-ચ્છબ્દાવયવસ્ય યચ્છબ્દસ્ય લોપં કૃત્વા વ્યુત્પાદિતો વિપશ્ચિચ્છબ્દઃ । યદ્યપિ મુક્તસ્ય વિપશ્ચિત્ત્વં સંભવતિ-તથા- પિ તસ્યૈવાત્મનઃ સંસારદશાયામવિપશ્ચિત્ત્વમપ્યસ્તીતિ નિરુપાધિકં વિપશ્ચિત્ત્વં નોપપદ્યતે । નિર્વિશેષચિન્માત્ર-તાપન્નસ્ય મુક્તસ્ય વિવિધદર્શનાભાવાત્ સુતરાં વિપશ્ચિત્ત્વં ન સંભવતીતિ ॥
ન કેનાપિ પ્રમાણેન નિર્વિશેષં વસ્તુ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ચ પૂર્વમેવોક્તમ્ । "યતો વાચો નિવર્તન્તે ઇતિ ચ વાક્યં યદિ વાઙ્યનસયોઃ બ્રહ્મણો નિવૃત્તિમભિદધીત, ન તતો નિર્વિશેષતાં વસ્તુનોઽવગમયિતું શક્નુયાત્ । અપિ તુ વાઙ્મનસયોસ્તત્રાપ્રમાણતાં વદેત્ । તથા ચ સતિ તસ્ય તુચ્છત્વમેવાપદ્યતે । "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ" ઇત્યા- રભ્ય બ્રહ્મણો વિપશ્ચિત્ત્વં જગત્કારણત્વં જ્ઞાનાનન્દૈકતાનતામ્ ઇતરાન્ પ્રતિ આનન્દયિતૃત્વં કામાદેવ ચિદ-ચિદાત્મકસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સ્ત્રષ્ટૃત્વં સૃજ્યવર્ગાનુપ્રવેશકૃતતદાત્મત્વં ભયાભયહેતુત્વં વાય્વાદિત્યાદીનાં પ્રશાસિ- તૃત્વં શતગુણિતોત્તરક્રમેણ નિરતિશયાનન્દત્વમ્ અન્યચ્ચાનેકં પ્રતિપાદ્ય, વાઙ્મનસયોઃ બ્રહ્મણિ પ્રવૃત્ત્યભાવેન નિષ્પ્રમાણકં બ્રહ્મેત્યુચ્યત ઇતિ ભ્રાન્તજલ્પિતમ્ । "યતો વાચો નિવર્તન્તે" ઇતિ યચ્છબ્દનિર્દિષ્ટમર્થમ્ "આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્" ઇત્યાનન્દશબ્દેન પ્રતિનિર્દિશ્ય તસ્ય બ્રહ્મસંબન્ધિત્વં બ્રહ્મણ ઇતિ વ્યતિરેકનિર્દેશેન પ્રતિપાદ્ય, તદેવ વાઙ્મનસાગોચરં વિદ્વાન્ ઇતિ તદ્વેદનમભિદધત્ વાક્યં જરદ્ગવાદિવાક્યવત્ અનર્થકં વાચ્યનન્તર્ગતઞ્ચ
સ્યાત્ । અતઃ શતગુણિતોત્તરક્રમેણ બ્રહ્માનન્દસ્યાતિશયેયત્તાં વક્તુમુદ્યમ્ય તસ્યેયત્તાયા અભાવાદેવ વાઙ્મ-નસયોસ્તતો નિવૃત્તિઃ,
"યતો વાચો નિવર્તન્તે" ઇત્યુચ્યતે । એવમિયત્તારહિતં બ્રહ્મણ આનન્દં વિદ્વાન્ કુતશ્ચનન વિભેતિ ઇત્યુચ્યતે । કિઞ્ચ અસ્ય માન્ત્રવર્ણિકસ્ય વિપશ્ચિતઃ "સોઽકામયત" ઇત્યારભ્ય વક્ષ્યમાણસ્વસઙ્કલ્પા-વક્લૃપ્તજગજ્જન્મસ્થિતિજગદન્તરાત્મત્વાદેર્મુક્તાત્મસ્વરૂપાદન્યત્વં સુસ્પષ્ટમેવ

1.1.18
ઇતશ્ચોભયાવસ્થાત્પ્રત્યગાત્મનોઽન્ય આનન્દમયઃ-
1.1.18 ભેદવ્યપદેશાચ્ચ ॥ 1-1-18 ॥
1.1.18
"તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ" ઇત્યારભ્ય માન્ત્રવર્ણિકં બ્રહ્મ વ્યઞ્જયત્ વાક્યમન્નપ્રાણમનોભ્ય ઇવ જીવાદપિ તસ્ય ભેદં વ્યપદિશતિ, "તસ્માદ્વા એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાત્ અન્યોઽન્તર આત્માઽઽનન્દમયઃ" ઇતિ । અતો જીવાદ્ભેદસ્ય વ્યપદેશાચ્ચાયં માન્ત્રવર્ણિક આનન્દમયોઽન્ય એવેતિ જ્ઞાયતે

1.1.19
ઇતશ્ચ જીવાદન્યઃ-
1.1.19 કામાચ્ચ નાનનુમાનાપેક્ષા ॥ 1-1-19 ॥
1.1.19
જીસ્યાવિદ્યાપરવશસ્ય જગત્કારણત્વે હ્યવર્જનીયા આનુમાનિકપ્રધાનાદિશબ્દાભિધેયાચિદ્વસ્તુસંસર્ગાપેક્ષા । તથૈવ હિ ચતુર્મુખાદીનાં કારણત્વમ્ । ઇહ ચ સોઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇત્યચિત્સંસર્ગરહિતસ્ય સ્વકામા-દેવ વિચિત્રચિદચિદ્વસ્તુનઃ સૃષ્ટિઃ, "ઇદં સર્વમસૃજત, યદિદં કિઞ્ચ" ઇત્યાભ્નાયતે । અતોઽસ્યાનન્દમયસ્ય જગત્ સૃજતો નાનુમાનિકાચિદ્વસ્તુસર્ગાપેક્ષા પ્રતીયતે

1.1.20
ઇતશ્ચ જીવાદન્ય આનન્દમયઃ-
અસ્મિન્નસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ ॥ 1-1-20 ॥
અસ્મિન્-આનન્દમયે અસ્ય-જીવસ્ય તદ્યોગમ્-આનન્દયોગમ્ શાસ્તિ શાસ્ત્રમ્, "રસો વૈ સઃ । રસં હ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽઽનન્દી ભવતિ" ઇતિ । રસશબ્દાભિધેયાનન્દમયલાભાદયં જીવશબ્દાભિલપનીયઃ આનન્દી ભવ-તીત્યુચ્યમાને, યલ્લાભાત્ ય આનન્દી ભવતિ, સ સ એવેત્યનુન્મત્તઃ કો બ્રવીતીત્યર્થઃ ॥
એવમાનન્દમયઃ પરં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિતે સતિ, "યદેષ આકાશ આનન્દઃ", વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ" ઇત્યા-દિષ્વાનન્દશબ્દેનાનન્દમય એવ પરામૃશ્યતે, યથા વિજ્ઞાનશબ્દેન વિજ્ઞાનમયઃ । અત એવ "આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્" ઇતિ વ્યતિરેકનિર્દેશઃ । અત એવ ચ "આનન્દમયમાત્માનમુપસઙ્કામતિ" ઇતિ ફલનિર્દેશશ્ચ । ઉત્તરે ચાનુવાકે પૂર્વાનુવાકોક્તાનામ્ અન્નમયાદીનામ્ "અન્નં બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્", "પ્રાણો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્", "મનો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્", "વિજ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્" ઇતિ પ્રતિપાદનાત્ "આનન્દો બ્રહ્મ" ઇત્યપ્યાનન્દમય-સ્યૈવ પ્રતિપાદનમિતિ વિજ્ઞાયતે । તત એવ ચ તત્રાપિ "આનન્દમયમાત્માનનુપસંકમ્ય" ઇત્યુપસંહૃતમ્ ।
અતઃ પ્રધાનશબ્દાભિલપ્યાદર્થાન્તરભૂતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો જીવશબ્દાભિલપનીયાદપિ વસ્તુનોઽર્થાન્ત- રત્વં સિદ્ધમ્

ઇતિ આનન્દમયાધિકરણમ્ ॥
1.1.21
યદ્યપિ મન્દપુણ્યાનાં જીવાનાં કામાત્ જગત્સૃષ્ટિઃ અતિશયિતાનન્દયોગો ભયાભયહેતુત્વમિત્યાદિ ન સંભવતિ-તથાપિ વિલક્ષણપુણ્યાનામાદિત્યેન્દ્રપ્રજાપતિપ્રભૃતીનાં સંભવત્યેવેતીમામાશઙ્કાં નિરાકરોતિ-
1.1.21 અન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ ॥ 1-1-21 ॥
1.1.21
ઇમમામ્નાયતે ચાન્દોગ્યે-"ય એષોઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે હિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ આ પ્રણરવાત્ સર્વ એવ સુવર્ણઃ । તસ્ય કપ્યાસં પુણ્ડરીકમેવમક્ષિણી । તસ્યોદિતિ નામ । સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય
ઉદિતઃ । ઉદેતિ હ વૈ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યા ય એવં વેદ । તસ્યર્ક્ચ સામ ચ ગેષ્ણૌ ઇત્યધિદૈવતમ્" , "અથાધ્યા-ત્મમ્, । અથ ય એષોઽન્તરક્ષણિ પુરુષો દૃશ્યતે સૈવર્ક્ તત્ સામ તદુક્થં તદ્યજુસ્તદ્દ્રદ્બ્રહ્મ । તસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપમ્, યદમુષ્ય રૂપમ્ ।
યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ, તૌ ગેષ્ણૌ । યન્નામ્, તન્નામ" ઇતિ ॥
તત્ર સંદિહ્યતે-કિમયમ્ અક્ષ્યાદિત્યમણ્ડાન્તર્વર્તી પુરુષઃ પુણ્યોપચયનિમિતૈશ્વર્યઃ આદિત્યાદિશબ્દા-ભિલપ્યો જીવ એવ, આહોસ્વિત્ તદતિરિક્તઃ પરમાત્મેતિ । કિં યુક્તમ્ । ઉપચિતપુણ્યો જીવ એવેતિ । કુતઃ । સશરીરત્વશ્રવણાત્ । શરીરસંબન્ધો હિ જીવાનામેવ સંભવતિ । કર્માનુગુણપ્રિયાપ્રિયયોગાય હિ શરીરસંબન્ધઃ । અત એવ હિ કર્મસંબન્ધરહિતસ્ય મોક્ષસ્ય પ્રાપ્યત્વમશરીરત્વેનોચ્યતે, "ન હ વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયયોર-પહતિરસ્તિ । અશરીરં વા વ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ" ઇતિ । સંભવતિ ચ પુણ્યાતિશયાત્ જ્ઞાનાધિક્યં શકત્યાધિક્યઞ્ચ । અત એવ લોકકામેશત્વાદિ તસ્યૈવોપપદ્યતે । તત એવ ચોપાસ્યત્વં ફલદાયિત્વઞ્ચ; પાપ-ક્ષપણકરત્વેન મોક્ષોપયોગિત્વઞ્ચ । મનુષ્યેષ્વપ્યુપચિતપુણ્યાઃ કેચિત્ જ્ઞાનાક્તયાદિભિરધિકતરા દૃશ્યન્તે; તતશ્ચ સિદ્ધગન્ધર્વાદયઃ; તતશ્ચ દેવાઃ; તતશ્ચેન્દ્રાદયઃ । અતો બ્રહ્માદિષ્વન્યતમ એવૈકૈકસ્મિન્ કલ્પે પુણ્યવિશે-ષેણૈવમ્ભૂતમૈશ્વર્ય પ્રાપ્તો જગત્સૃષ્ટયાદ્યપિ કરોતીતિ । જગત્કારણત્વજગદન્તરાત્મત્વાદિવાક્યમ્ અસ્મિન્ને-વોપચિતપુણ્યવિશેષે સર્વજ્ઞે સર્વશક્તૌ વર્તતે । અતો ન જીવાદતિરિક્તઃ પરમાત્મા નામ કશ્ચિદસ્તિ । એવઞ્ચ સતિ, "અસ્થૂલમણનણ્વહ્રસ્વમ્" ઇત્યાદયો જીવાત્મનઃ સ્વરૂપાભિપ્રાયા ભવન્તિ । મોક્ષશાસ્ત્રાણ્યપિ તત્સ્વરૂપ-તત્પ્રાપ્ત્યુપાયોપદેશપરાણિ-ઇતિ ॥
એવં પ્રાપ્તેઽભિદીયતે-અન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ । અન્તરાદિત્યે અન્તરક્ષણિ ચ યઃ પુરુષઃ પ્રતીયતે, સ જીવા-દન્યઃ પરમાત્મૈવ । કુતઃ । તદ્ધર્મોપદેશાત્ । જીવેષ્વસંભવન્ તદતિરિક્તસ્યૈવ પરમાત્મનો ધર્મોઽયમ્ અપહત-પાપ્મત્વાદિઃ, "સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિતઃ" ઇત્યાદિનોપદિશ્યતે । અપહતપાપ્મત્વં હ્યપહતકર્મત્વમ્; કર્મ-વશ્યતાગન્ધરહિતત્વમિત્યર્થઃ । કર્માધીનસુખદુઃખભાગિત્વેન કર્મવશ્યા હિ જીવાઃ । અતોઽપહતપાપ્મત્વં જીવા-દન્યસ્ય પરમાત્મન એવ ધર્મઃ ॥ તત્પૂર્વકં સ્વરૂપોપાધિકં લોકકામેશત્વમ્ સત્યસઙ્કલ્પત્વાદિકમ્ સર્વભૂતા-ન્તરાત્મત્વઞ્ચ તસ્યૈવ ધર્મઃ । યથાઽઽહ, "એષ આત્માઽપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇતિ । તથા, "એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇતિ ।
"સોઽકામયત । બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ" ઇત્યાદિસત્યસઙ્કલ્પત્વપૂર્વકસમસ્તચિદચિદ્વસ્તુસૃષ્ટિયોગઃ નિરુ-પાધિકભયાભયહેતુત્વમ્ વાઙ્મનસપરિમિતિકૃતપરિચ્છેદરહિતાનવધિકાતિશયાનન્દયોગઃ ઇત્યાદયોઽકર્મ-સંપાદ્યાઃ સ્વાભાવિકા ધર્માઃ જીવસ્ય ન સંભવન્તિ ॥
યત્તુ શરીરસંબન્ધાન્ન જીવાતિરિક્ત ઇત્યુક્તમ્-તદસત્; ન હિ સશરીરત્વં કર્મવશ્યતાં સાધયતિ; સત્ય-સઙ્કલ્પસ્યેચ્છયાઽપિ શરીરસંબન્ધસંભવાત્ । અથોચ્યેત-શરીરં નામ ત્રિગુણાત્મકપ્રકૃતિપરિણામરૂપભૂતસંઘાતઃ, તત્સંબન્ધશ્ચાપહતપાપ્મનઃ સત્યસઙ્કલ્પસ્ય પુરુષસ્યેચ્છયા ન સંભવતિ, અપુરુષાર્થત્વાત્ । કર્મવશ્યસ્ય તુ સ્વ-રૂપાનભિજ્ઞાસ્ય કર્માનુગુણફલોપભોગાય અનિચ્છતોઽપિ તત્સંબન્ધોઽવર્જનીય ઇતિ ॥ સ્યાદેતદેવમ્, યદિ ગુણ-ત્રયમયઃ પ્રાકૃતોઽસ્ય દેહઃ સ્યાત્ । સ તુ સ્વાભિમતઃ સ્વાનુરૂપોઽપ્રાકૃત એવેતિ સર્વમુપપન્નમ્ ॥ એતદુક્તં ભવતિ-પરસ્યૈવ બ્રહ્મણો નિખિલહેયપ્રત્યનીકાનન્તજ્ઞાનાનન્દૈકસ્વરૂપતયા સકલેતરવિલક્ષણસ્ય સ્વાભાવિકાનવધિ-કાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યાણગુણગણાશ્ચ સન્તિ । તદ્વદેવ સ્વાભિમતાનુરૂપૈકરૂપાચિન્ત્ય દિવ્યાદ્ભુતનિત્યનિર-વદ્ય-નિરતિશયૌજ્જ્વલ્યસૌન્દર્યસૌગન્ધ્યસૌકુમાયલાવણ્યયૌવનાદ્યનન્તગુણગણનિધિદિવ્યરૂપમપિ સ્વાભાવિ-
કમસ્તિ । તદેવોપાસકાનુગ્રહેણ તત્તત્પ્રતિપત્ત્યનુરૂપસંસ્થાનં કરોતિ અપારકારુણ્યસૌશીલ્યવાત્સલ્યૌદાર્યૈશ્વર્ય-જલનિધિર્નિરસ્તનિખિલહેયગન્ધોઽપહતપાપ્મા પરમાત્મા પરં બ્રહ્મ પુરુષોત્તમો નારાયણ ઇતિ ॥
"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે", "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્", "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આ-સીત્", "એકો હ વૈ નારાયણ આસીન્ન બ્રહ્મા નેશાનઃ" ઇત્યાદિષુ નિખિલજગદેકકારણતયાઽવગતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ, "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ", "વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિષ્વેવમ્ભૂતં સ્વરૂપમિત્યવગમ્યતે । "નિર્ગુણમ્", "નિરઞ્જનમ્", "અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોઽપિપાસઃ સત્યકામસ્સત્યસઙ્કલ્પઃ", "ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે । પરાઽસ્ય શાક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનવલક્રિયા ચ", "તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરં તં દેવતાનાં પરમઞ્ચ દૈવતમ્", "સ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજનિતા ન ચાધિપ", "સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાઽભિવદન્ યદાસ્તે", "વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણ તમસઃ પરસ્તાત્", "સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદધિ" ઇત્યાદિષુ પરસ્ય
બ્રહ્મણઃ પ્રાકૃતહેયગુણાન્ પ્રાકૃતહેયદેહસંબન્ધં તન્મૂલકર્મવશ્યતાસંબન્ધં ચ પ્રતિષિધ્ય કલ્યાણગુણાન્ કલ્યાણરૂપઞ્ચ વદન્તિ । તદિદં સ્વાભાવિકમેવ રૂપમુપાસકાનુગ્રહેણ તત્પ્રતિપત્ત્યનુગુણાકારં દેવમનુષ્યા-દિસંસ્થાનં કરોતિ સ્વેચ્છયૈવ પરમકારુણિકો ભગવાન્ । તદિદમાહ શ્રુતિઃ, "અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે" ઇતિ ।
સ્મૃતિશ્ચ, "અજોઽપિ સન્નવ્યયાત્મા ભૂતાનામીશ્વરોઽપિ સન્ । પ્રકૃતિં સ્વામધિષ્ઠાય સંભવામ્યાત્મભા- યયા । પરિત્રાણાયા સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્" ઇતિ । સાધવો હ્યપાસકાઃ । તત્પરિત્રાણમેવાદ્દેશ્યમ; આ-નુષઙ્ગિકસ્તુ દુષ્કૃતાં વિનાશઃ; સઙ્કલ્પમાત્રેણાપિ તદુપપત્તેઃ । "પ્રકૃતિં સ્વામ્" ઇતિ પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ । સ્વમેવ સ્વભાવમાસ્થાય; ન સંસારિણાં સ્વભાવમિત્યર્થઃ । આત્મમાયયેતિ, સ્વસઙ્કલ્પરૂપેણ જ્ઞાનેનેત્યર્થઃ । "માયા વયુનં જ્ઞાનમ્" ઇતિ જ્ઞાનપર્યાયમપિ માયાશબ્દં નૈઘણ્ડુકા અધીયતે । આહ ચ ભગવાન્ પરાશરઃ, "સમસ્તાઃ શક્તયશ્ચૈતા નૃપ! યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ । તદ્વિશ્વરૂપવૈરૂપ્યં રૂપમન્યદ્ધરેર્મહત્ ॥ સમસ્તશક્તિ રૂપાણિ તત્ કરોતિ જનેશ્વર! । દેવતિર્યઙ્ગનુષ્યાખ્યાચેષ્ટાવન્તિ સ્વલીલયા । જગતામુપકારાય ન સા કર્મનિમિત્તજા" ઇતિ । મહા-ભારતે ચાવતારરૂપસ્યાપ્યપ્રાકૃતત્વમુચ્યતે- "ન ભૂતસંઘસંસ્થાનો દેહોઽસ્ય પરમાત્મનઃ ઇતિ । અતઃ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ એવંરૂપરૂપવત્ત્વાદયમપિ તસ્યૈવ ધર્મઃ । અત આદિત્યમણ્ડલાક્ષ્યધિકરણઃ આદિત્યાદિજીવવ્યતિરિક્તઃ પરમાત્મૈવ

1.1.22 મેદવ્યપદેશાચ્ચાન્યઃ ॥ 1-1-22 ॥
1.1.22
આદિત્યાદિજીવેભ્યો ભેદો વ્યપદિશ્યતેઽસ્ય પરમાત્મનઃ, "ય આદિત્યે તિષ્ઠન્ આદિત્યાદન્તરો યમા-દિત્યો ન વેદ યસ્યાદિત્યઃ શરીરં ય આદિત્યમન્તરો યમયતિ", 2ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરમ્ ય આત્માનમન્તરો યમયતિ" ઇતિ । "યોઽક્ષરમન્તરે સંચરન્ યસ્યાક્ષરં શરીરમ્ યમક્ષરં ન વેદ; યો મૃત્યુમન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્ય મૃત્યુશ્શરીરં યં મૃત્યુર્ન વેદ, એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇતિ ચાસ્યાપહતપાપ્મનઃ પરમાત્મનઃ સર્વાન્ જીવાન્ શરીરત્વેન વ્યપદિશ્ય તેષામન્ત-રાત્મત્વેનૈનં વ્યપદિશતિ । અતઃ સર્વેભ્યો હિરણ્યગર્ભાદિજીવેભ્યોઽન્ય એવ પરમાત્મેતિ સિદ્ધમ્

॥ ઇતિ અન્તરધિકરણમ્ ॥
આકાશાધિકરણમ્ ॥ 1-1-8 ॥
1.1.23
"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે" ઇતિ જગત્કારણં બ્રહ્મેત્યવગમ્યતે । કિં તત્ જગત્કારણમિત્યવે-(પે)ક્ષાયામ્, "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્", "તત્તેજોઽસૃજત", "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્", "સ ઇમાન્ લોકાનસૃજત", "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ" ઇતિ સાધારણૈઃ શબ્દૈર્જગત્કારણે નિર્દિષ્ટે ઈક્ષણવિશેષાનન્દવિશેષરૂપવિશેષાર્થસ્વભાવાત્ પ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞ(#આદિ)વ્યતિરિક્તં બ્રહ્મેત્યુક્તમ્ ॥ ઇદાનીમાકાશા-દિવિશેષશબ્દૈર્નિર્દિશ્ય જગત્કારણત્વજગદૈશ્વર્યાદિવાદેઽપ્યાકાશાદિશબ્દાભિધેયતયા પ્રસિદ્ધચિદચિદ્વસ્તુનો-ઽર્થાન્તરમુક્તલક્ષણમેવ બ્રહ્મેતિ પ્રતિપાદ્યતે-આકાશસ્તલ્લિઙ્ગાદિત્યાદિના પાદશેષેણ-
1.1.23 આકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ ॥ 1-1-23 ॥
1.1.23
ઇદમામ્નાયતે છાન્દોગ્યે, "અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ । આકાશ ઇતિ હોવાચ, સર્વાણિ હ વા ઇમા- નિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે; આકાશં પ્રતિ અસ્તં યન્તિ । આકાશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાન્ આકાશઃ પરાયણમ્" ઇતિ । તત્ર સંદેહઃ-કિં પ્રસિદ્ધાકાશ એવાવાકાશશબ્દેનાભિધીયતે, ઉતોક્તલક્ષણમેવ બ્રહ્મેતિ ।
કિં પ્રાપ્તમ્ । પ્રસિદ્ધાકાશ ઇતિ । કુતઃ । શબ્દૈકસમધિગમ્યે વસ્તુનિ ય એવાર્થો વ્યુત્પત્તિસિદ્ધઃ શબ્દેન પ્રતીયતે, સ એવ ગ્રહીતવ્યઃ । અતઃ પ્રસિદ્ધાકાશ એવ ચરાચરભૂતજાતસ્ય કૃત્સ્નસ્ય કારણમ્ । અતસ્તસ્માદન-તિરિક્તં બ્રહ્મ । નન્વીક્ષાપૂર્વકસૃષ્ટયાદિભિરચેતનાત્ જીવાચ્ચ વ્યતિરિક્તં બ્રહ્મેત્મુક્તમ્ ॥ સત્યમુક્તમ્; અયુક્તં તુ તત્ । તથા હિ-"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે... તદ્વ્રહ્ય" ઇત્યુક્તે, કુત ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્ત ઇત્યાદિ-વિશેષાપેક્ષાયામ્, "સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે" ઇત્યાદિના વિશેષપ્રતીતેર્જગજ્જન્મા-દિકારણમાકાશ એવેતિ નિશ્ચિતે સતિ, "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇત્યાદિષ્વપિ સદાદિશબ્દાઃ સાધારણા-કારાઃ તમેવ વિશેષમાકાશમભિદધતિ । "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્"
ઇત્યાદિષ્વાત્મશબ્દોઽપિ તત્રૈવ વર્તતે । તસ્યાપિ હિ ચેતનૈકાન્તત્વં ન સંભવતિ; યથા "મૃદાત્મકો ઘટઃ" ઇતિ । આપ્નોતીત્યાત્મેતિ વ્યુત્પત્ત્યા સુતરામાકાશેઽપ્યાત્મશબ્દો વર્તતે । અત એવમાકાશ એવ કારણં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિતે સતિ ઈક્ષણાદયઃ તદનુગુણા ગૌણા વર્ણનીયાઃ । યદિ હિ સાધારણશબ્દૈરેવ સદાદિભિઃ કારણમભ્યધાયિષ્યત, ઈક્ષણાદ્યાર્થાનુરોધેન ચેતન-વિશેષ એવ કારણમિતિ નિરચેષ્યત । આકાશશબ્દેન તુ વિશેષ એવ નિશ્ચિત ઇતિ નાર્થસ્વાભાવ્યાન્નિર્ણેતવ્યમ- સ્તિ ॥
નનુ "આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ" ઇતિ આકાશસ્યાપિ કાર્યત્વં પ્રતીયતે ॥ સત્યમ્ । સર્વેષામેવા કા-શવાય્વાદીનાં સૂક્ષ્માવસ્થા સ્થૂલાવસ્થા ચેત્યવસ્થાદ્વયમસ્તિ । તત્રાકાશસ્ય સૂક્ષ્માવસ્થા કારણમ્; સ્થૂલાવ- સ્થા તુ કાર્યમ્ । "આત્મન આકાશસ્સંભૂતઃ" ઇતિ, સ્વસ્માદેવ સૂક્ષ્મરૂપાત્ સ્વયં સ્થૂલરૂપઃ સંભૂત ઇત્યર્થઃ । "સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે" ઇતિ સર્વસ્ય જગતઃ આકાશાદેવ પ્રભવાપ્યયાદિશ્રવ- ણાત્ તદેવ હિ કારણં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિતમ્ । યત એવં પ્રસિદ્ધાકાશાદનતિરિક્તં બ્રહ્મ, અત એવ (ચ) "યદેષ આ- કાશ આનન્દો ન સ્યાત્", "આકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા" ઇત્યેવમાદિનિર્દેશોઽપ્યુપપન્નતરઃ । અતઃ પ્રસિદ્ધાકાશાદનતિરિક્તં બ્રહ્મેતિ ॥
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ-આકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ । આકાશશબ્દાભિધેયઃ પ્રસિદ્ધાકાશાદચેતનાદર્થાન્તરભૂતો યથો-ક્તલક્ષણઃ પરમાત્મૈવ । કુતઃ । તલ્લિઙ્ગાત્ । નિખિલજગદેકકારણત્વં સર્વસ્માત્ જ્યાયસ્ત્વં પરાયણત્વમિત્યા- દીનિ પરમાત્મલિઙ્ગાન્યુપલભ્યન્તે । નિખિલકારણત્વં હ્યચિદ્વસ્તુનઃ પ્રસિદ્ધાકાશશબ્દાભિધેયસ્ય નોપપદ્યતે; ચેતનવસ્તુનસ્તત્કાર્યત્વાસંભવાત્ । પરાયણત્વં ચ ચેતનાનાં પરમપ્રાપ્યત્વમ્ । તચ્છાચેતનસ્ય હેયસ્ય સકલ-
પુરુષાર્થવિરોધિનો ન સંભવતિ । સર્વસ્માજ્જ્યાયસ્ત્વં ચ નિરુપાધિકં સર્વૈઃ કલ્યાણગુણૈઃ સર્વેભ્યો નિરતિશયો-ત્કષઃ । તદ્પ્યચિતો નોપપદ્યતે ।
યદુક્તમ્-જગત્કારણવિશેષાકાઙ્ક્ષાયામાકાશશબ્દેન વિશેષસમર્પણાદન્યત્ સર્વ તદુનરૂપમેવ વર્ણ-નીયમિતિ-તદયુક્તમ્; "સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે" ઇતિ પ્રસિદ્ધવન્નિર્દેશો હિ પ્રમા-ણાન્તરપ્રાપ્તિમપેક્ષતે । પ્રમાણાન્તરાણિ ચ, "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇત્યેવમાદીન્યેવ વાક્યાનિ । તાનિ ચ યથોદિતપ્રકારેણૈવ બ્રહ્મ પ્રતિપાદયન્તીતિ તત્પ્રતિપાદિતં બ્રહ્મ આકાશશબ્દેન પ્રસિદ્ધવન્નિર્દિશ્યતે । સંભવતિ ચ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રકાશકત્વાદાકાશશબ્દાભિધેયત્વમ્, આકાશતે આકાશયતિ ચેતિ ।
કિઞ્ચ અનેનાકાશશબ્દેન વિશેષસમર્પણક્ષમેણાપિ ચેતનાંશં પ્રતિ અસંભાવિતકારણભાવમચેતનવિશે-ષમભિદધાનેન, "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય, "સોઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇત્યાદિવાક્ય(વિ)શેષાવધા-રિતસાર્વજ્ઞ્યસત્યસઙ્કલ્પત્વાદિવિશિષ્ટાપૂર્વાર્થપ્રતિપાદનસમર્થવાક્યાર્થાન્યથાકરણં ન પ્રમાણપદવીમધિરોહતિ ॥ એવમપૂર્વાનન્તવિશેષણવિશિષ્ટાપૂર્વાર્થપ્રતિપાદનસમર્થાનેકવાક્યગતિસામાન્યં ચ એકેનાનુવાદસરૂપેણાન્યથા કર્તું ન શક્યતે ।
યત્તુ-આત્મશબ્દશ્ચેતનૈકાન્તો ન ભવતિ; "મૃદાત્મકો ઘટઃ" ઇત્યાદિદર્શનાદિત્યુક્તમ્-તત્રોચ્યતે । યદ્યપિ ચેતનાદન્યત્રાપિ ક્વચિદાત્મશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે, તથાપિ શરીરપ્રતિસંબન્ધિનિ આત્મશબ્દસ્ય પ્રયોગપ્રાચુર્યાત્ "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્", "આત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ" ઇત્યાદિષુ શરીરપ્રતિસંબન્ધિચેતન એવ પ્રતી-યતે । યથા ગોશબ્દસ્યાનેકાર્થવાચિત્વેઽપિ પ્રયોગપ્રાચર્યાત્ સાસ્નાદિમાનેવ સ્વતઃ પ્રતીયતે; અર્થાન્તરપ્રતીતિસ્તુ તત્તદસાધારણનિર્દેશાપેક્ષા-તથા સ્વતઃપ્રાપ્તં શરીરપ્રતિસંબન્ધિચેતનાભિધાનમેવ, "સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ", "સોઽકામયત । બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇત્યાદિતત્તદ્વાક્યવિશેષ એવ સ્થિરીકુર્વન્તિ । એવં વાક્ય(વિ)શે-ષાવધારિતાનન્યસાધારણાનેકાપૂર્વાર્થવિશિષ્ટં નિખિલજગદેકકારણં "સદેવ સોમ્ય" ઇત્યાદિવાક્યસિદ્ધં બ્રહ્મૈ-વાઽઽકાશશબ્દેવ પ્રસિદ્ધવત્ "સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ" ઇત્યાદિવાક્યેન નિર્દિશ્યત ઇતિ સિદ્ધમ્

॥ ઇત્યાકાશાધિકરણમ્ ॥
પ્રાણાધિકરણમ્ 1-1-9
1.1.24 અત એવ પ્રાણઃ ॥ 1-1-24 ॥
1.1.24
ઇદમામ્નાયતે છાન્દોગ્યે, "પ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા" ઇતિ પ્રસ્તુત્ય "કતમા સા દેવતેતિ । પ્રાણ ઇતિ હોવાચ, સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ, પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે । સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવ-મન્વાયત્તા । તાં ચેતવિદ્વાન્ પ્રસ્તોષ્યઃ
મૂર્દ્ધા તે વ્યપતિષ્યત્" ઇતિ ॥
અત્ર પ્રાણશબ્દોઽપ્યાકાશશબ્દવત્ પ્રસિદ્ધપ્રાણવ્યતિરિક્તે પરસ્મિન્નેવ બ્રહ્મણિ વર્તતે, તદસાધારણ-નિખિલજગત્પ્રવેશનિષ્ક્રમણાદિલિઙ્ગાત્ પ્રસિદ્ધવન્નિર્દિષ્ટાત્ ।
અધિકાશઙ્કા તુ કૃત્સ્નસ્ય ભૂતજાતસ્ય પ્રાણાધીનસ્થિતિપ્રવૃત્ત્યાદિદર્શનાત્ પ્રસિદ્ધ એવ પ્રાણો જગ-ત્કારણતયા નિર્દેશમર્હતીતિ ॥ પરિહારસ્તુ-શિલાકાષ્ઠાદિષુ, ચેતનસ્વરૂપે ચ તદભાવાત્, "સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે" ઇતિ નોપપદ્યત ઇતિ । અતઃ પ્રાણયતિ સર્વાણિ ભૂતાનીતિ કૃત્વા પરં બ્રહ્મૈવ પ્રાણશબ્દેનાભિધીયતે । અતઃ પ્રસિદ્ધાકાશપ્રાણાદેરન્યદેવ નિખિલજગદેકારણ-મપહતપાપ્મત્વસાર્વપ્યસત્યસઙ્કલ્પત્વાદ્યનન્તકલ્યાણગુણગણં પરં બ્રહ્મૈવાકાશપ્રાણાદિશબ્દાભિધેયમિતિ
સિદ્ધમ્

॥ ઇતિ પ્રાણાધિકરણમ્ ॥
જ્યોતિરધિકરણમ્ 1-1-10
1.1.25
અતઃ પરં જગત્કારણત્વવ્યાપ્તેન યેન કેનાપિ નિરતિશયોત્કૃષ્ટગુણેન જુષ્ટં જ્યોતિરિન્દ્રાદિશબ્દૈરર્થાન્તરપ્રસિદ્ધૈર-પ્યભિધીયમાનં પરં બ્રહ્મૈવેત્યભિધીયતે જ્યોતિશ્ચરણાભિધાનાદિત્યાદિના-
1.1.25 જ્યોતિશ્ચરણાભિધાનાત્ ॥ 1-1-25 ॥
1.1.25
ઇદમામ્નાયતે છાન્દોગ્યે-"અથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતે વિશ્વતઃ પૃષ્ટેષુ સર્વતઃ પૃષ્ટેવનુત્તેમેષૂપ્ત્ત- મેષુ લોકેષુ, ઇદં વા વ તત્ યદિદમસ્મિન્ન્તઃપુરુષો જ્યોતિઃ" ઇતિ । તત્ર સંશયઃ, કિમયં જ્યોતિશ્શબ્દેન નિર્દિ- ષ્ટો નિરતિશયદીપ્તિયુક્તોઽર્થઃ પ્રસિદ્ધમાદિત્યાદિજ્યોતિરેવ કારણભૂત બ્રહ્મ, ઉત સમસ્તચિદચિદ્વસ્તુજાતવિ-સજાતીયઃ પરમકારણભૂતોઽભિતભાઃ સર્વજ્ઞઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ પુરુષોત્તમઃ ઇતિ । કિં યુક્તમ્ । પ્રસિદ્ધમેવ જ્યોતિ- રિતિ । કુતઃ । પ્રસિદ્ધવðન્દ#એશેઽપ્યાકાશપ્રાણાદિવત્ સ્વવાક્યોપાત્તપરમાત્મવ્યાપ્તલિઙ્ગવિશેષાદર્શનાત્ પરમ-પુરુષપ્રત્યભિજ્ઞાનાસંભવાત્ । કૌક્ષેયજ્યોતિષૈક્યોપદેશાચ્ચ પ્રસિદ્ધમેવ જ્યોતિઃ કારણત્વવ્યાપ્ત નિરતિશયદી-પ્તિયોગાજ્જગત્કારણં બ્રહ્મેતિ ॥
એવં પ્રાપ્ને પ્રચક્ષ્મહે-જ્યોતિશ્ચરણાભિધાનાત્ । દ્યુસંબન્ધિતયા નિર્દિષ્ટં નિરતિશયદીપ્તિયુક્તં જ્યોતિઃ પર-મપુરુષ એવ । કુતઃ । "પાદોઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ" ઇત્યસ્યૈવ દ્યુસંબન્ધિનશ્ચરણત્વેન સર્વભૂતા-ભિધાનાત્ ॥
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ "અથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિઃ" ઇત્યસ્મિન્ વાક્યે પરમપુરુષાસાધારણલિઙ્ગં નોપલભ્યતે-તથાપિ પૂવર્વાક્યે દ્યુસંમન્ધિતયા પરમપુરુષસ્ય નિર્દેશાત્ ઇદમપિ દ્યુસંબન્ધિજ્યોતિઃ સ એવેતિ પ્રત્ય-ભિજ્ઞાયત ઇતિ । કૌક્ષેયજ્યોતિષૈક્યોપદેશશ્ચ ફલાય તદાત્મકત્વાનુસન્ધાનવિધિરિતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ । કૌક્ષે-યજ્યોતિષશ્ચ તદાત્મકત્વં ભગવતા સ્વયમેવોક્તમ્, "અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્યા પ્રાણિનાં દેહમાશ્રિતઃ" ઇતિ ॥
1.1.26 છાન્દોભિધાનાન્નેતિ ચેન્ન તથાચેતોર્પણનિગમાત્ તથા હિ દર્શનમ્ ॥ 1-1-26 ॥
1.1.26
પૂર્વસ્મિન્ વાક્યે, "ગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્" ઇતિ ગાયત્ર્યાખ્યં છન્દોઽભિધાય, "તદેતદૃચાભ્યનૂક્તમ્" ઇત્યુદાહૃતાયાઃ "તાવાનસ્ય મહિમા" ઇત્યસ્યા ૠચોઽપિ છન્દોવિષયત્વાન્નાત્ર પરમપુરુષાભિધાનમિતિ ચેત્-તન્ન; તથાચેતોર્પણનિગમાત્ । ન ગાયત્રીશબ્દેન છન્દોમાત્રમિહાભિધીયતે છન્દોમાત્રસ્ય સર્વાત્મકત્વાનુપપત્તેઃ । અપિ તુ બ્રહ્મણ્યેવ ગાયત્રીચેતોર્પણમિહ નિગમ્યતે । બ્રહ્મણિ ગાયત્રીસાદૃશ્યાનુસન્ધાનં ફલાયોપદિશ્યત ઇત્યર્થઃ । સંભવતિ ચ, "પાદોઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ" ઇતિ ચતુષ્પદો બ્રહ્મણઃ ચતુષ્પદયા(પદા) ગાયત્ર્યા ચ સાદૃશ્યમ્ । ચતુષ્પદા ચ ગાયત્રીક્વચિદ્દૃશ્યતે । તદ્યથા "ઇન્દ્રશ્શચીપાતેઃ । બલેન પીડિતઃ । દુશ્ચ્યવનો વૃષા । સમિત્સુ સાસહિઃ" ઇતિ । તથા હ્યન્યત્રાપિ સાદૃશ્યાત્ છન્દોભિધાયી શબ્દોઽર્થાન્તરે પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે । યથા સંવર્ગવિદ્યાયામ્, "તે વા એતે પઞ્ચાન્યે પઞ્ચાન્યે દશ સંપદ્યન્તે" ઇત્યારભ્ય "સૈષા વિરાડન્નાત્" ઇત્યુચ્યતે

1.1.27
ઇતશ્ચ ગાયત્રીશબ્દેન બ્રહ્મૈવાધિધીયતે-
1.1.27 ભૂતાદિપાદવ્યપદેશોષપત્તેશ્ચૈવમ્ ॥ 1-1-27 ॥
1.1.27
ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયાનિ નિર્દિશ્ય" ઇતિ વ્યપદેશો બ્રહ્મણ્યેવ ગાયત્રીશબ્દાભિધેયે ઉપપદ્યતે

1.1.28 ઉપદેશભેદાન્નેતિ ચેન્નોભયસ્મિન્નપ્યવિરોધાત્ ॥ 1-1-28 ॥
1.1.28
પૂર્વવાક્યે, "ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ" ઇતિ દિવોઽધિકરણત્વેન નિર્દેશાત્ ઇહ ચ દિવઃ પર ઇત્યવધિત્વે નિર્દેશાદુપદેશસ્ય ભિન્નરૂપત્વેન પૂર્વવાક્યોક્તં બ્રહ્મ પરસ્મિન્ન પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ ચેત્-તન્ન, ઉભયસ્મિન્નપ્યુ- પદેશે અર્થસ્વભાવૈક્યેન પ્રત્યભિજ્ઞાયા અવિરોધાત્#ઃ, યથા "વૃક્ષાગ્રે શ્યેન," "વૃક્ષાગ્રાત્પરતઃ શ્યેનઃ" ઇતિ । તસ્માત્ પરમપુરુષ એવ નિરતિશયતેજસ્કઃ, દિવઃ પરો જ્યોતિર્દીપ્યત ઇતિ પ્રતિપાદ્યતે । "એતાવાનસ્ય મહિમા અતો જ્યાયાંશ્ચ પુરુષઃ । પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ" ઇતિ પ્રતિપાદિતસ્ય ચતુષ્પદઃ પરમ-પુરુષસ્ય, "વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસસ્તુ પારે" ઇત્યભિહિતાપ્રાકૃતરૂપસ્ય તેજોઽપ્યપ્રાકૃત-મિતિ તદ્વત્તયા સ એવ જ્યોતિશ્શબ્દાભિધેય ઇતિ નિરવદ્યમ્

ઇતિ જ્યોતિરધિકરણમ્ ॥
ઇન્દ્રપ્રાણાધિકરણમ્ 1-1-11
1.1.29
નિરતિશયદીપ્તિયુક્તં જ્યોતિશ્શબ્દાભિધેયં પ્રતિસદ્ધવન્નિર્દિષ્ટં પરમપપુરુષ એવેત્યુક્તમ્ । ઇદાનીં કારણ-ત્વવ્યાપ્તામૃતત્વપ્રાપ્ત્યુપાયતયોપાસ્યત્વેન શ્રુતઃ ઇન્દ્રપ્રાણાદિશબ્દાભિધેયોઽપિ પરમપુરુષ એવેત્યાહ-
1.1.29 પ્રાણસ્તથાઽનુગમાત્ ॥ 1-1-29 ॥
1.1.29
કૌષીતકિબ્રાહ્મણે પ્રતર્દનવિદ્યાયામ્, "પ્રતર્દનો હ વૈ દૈવોદાસિરિન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામ યુદ્ધેન ચ પૌરુષેણ ચ" ઇત્યારભ્ય "વરં વૃણીષ્વ" ઇતિ વક્તારમિન્દ્રં પ્રતિ, "ત્વમેવ મે વરં વૃણીષ્વ યં ત્વં મનુષ્યાય હિત- તમં મન્યસે" ઇતિ પ્રતર્દનેનોક્તે સ હોવાચ, પ્રાણોઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમિત્યુપાસ્સ્વ ઇતિ શ્રૂયતે । તત્ર સંશયઃ-કિમયં હિતતમોપાસનકર્મતયા ઇન્દ્રપ્રાણશબ્દ નિર્દિષ્ટો જીવ એવ, ઉત તદતિરિક્તઃ પરમાત્મેતિ । કિં યુક્તમ્? જીવ એવેતિ । કુતઃ । ઇન્દ્રશબ્દસ્ય જીવવિશેષ એવ પ્રસિદ્ધઃ તત્સમાનાધિકરણસ્ય પ્રાણશબ્દસ્યાપિ તત્રૈવ વૃત્તેઃ । અયમિન્દ્રાભિધાનો જીવઃ પ્રતર્દનેન, "ત્વમેવ મે વરં વૃણીષ્વ યં ત્વં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યસે" ઇત્યુક્તઃ, "મામુપાસ્સ્વ ઇતિ સ્વાત્મોપાસનં હિતતમમુપદિદેશ । હિતતમશ્ચામૃતત્વપ્રાપ્ત્યુપાય એવ । જગત્કા-રણોપાસનસ્યૈવામૃતત્વપ્રાપ્તિહેતુતા, "તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે અથ સંપત્સ્યે" ઇત્યવગતા । અતઃ પ્રસિદ્ધ જીવભાવ ઇન્દ્ર એવ કારણં બ્રહ્મ ॥
ઇત્યાશઙ્કાયામભિધીયતે-પ્રાણસ્તથાનુગમાદિતિ । અયમિન્દ્રપ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટો ન જીવમાત્રમ્, અપિ તુ જીવાદર્થાન્તરભૂતં પરં બ્રહ્મ । "સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મા આનન્દોઽજરોઽમૃતઃ" ઇતીન્દ્રાપ્રાણશબ્દાભ્યાં પ્રસ્તુ-તસ્યાનન્દાજરામૃતશબ્દસામાનાધિકરણ્યેનાનુગમો હિ તથાસત્યેવોપપદ્યતે

1.1.30 ન વક્તુરાત્મોપદેશાદિતિ ચેદધ્યાત્મસંબન્ધભૂમા હ્યસ્મિન્ ॥ 1-1-30 ॥
1.1.30
યદુક્તમ્-ઇન્દ્રપ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટસ્ય "આનન્દોઽજરોઽમૃતઃ" ઇત્યનેનૈકાર્થ્યાદયં પરં બ્રહ્મેતિ-તન્નોપપદ્યતે; "મામેવ વિજાનીહિ", "પ્રાણોઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમિત્યુપાસ્સ્વ" ઇતિ વક્તા હીન્દ્રઃ, "ત્રિશીર્ષાણં ત્વાષ્ટ્રમહનમ્" ઇત્યેવમાદિના ત્વાષ્ટ્રવધાદિભિઃ પ્રજ્ઞાતજીવભાવસ્ય સ્વાત્મન એવોપાસ્યતાં પ્રતર્દનાયોપદિશતિ; અત ઉપક્રમે જીવવિશેષ ઇત્યવગતે સતિ "આનન્દોઽજરોઽમૃતઃ" ઇત્યાદિભિરુપસંહારસ્તદનુગુણ એવ વર્ણનીય ઇતિ ચેત્-પરિહરતિ-અધ્યાત્મસંબન્ધભૂમા હ્યસ્મિન્ ।
આત્મનિ યઃ સંબન્ધઃ સોઽધ્યાત્મસંબન્ધઃ । તસ્ય ભૂમા-ભૂયસ્ત્વમ્ । બહુત્વમિત્યર્થઃ । આત્મન્યાધેય- તયા સંબધ્યમાનાનાં બહુત્વેન સંબન્ધબહુત્વવમ્ । તચ્ચાસ્મિન્-વક્તરિ પરમાત્મન્યેવ હિ સંભવતિ । "તદ્યથા રથ-
સ્યારેષુ નેમિરર્ષિતા નાભાવરા અર્પિતાઃ, એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રાજ્ઞામાત્રાસ્વપિર્તાઃ, પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણેઽર્પિતાઃ । સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માઽઽનન્દોઽજરોઽમૃતઃ" ઇતિ ભૂતમાત્રાશબ્દેનાચેતનવસ્તુજાતમભિધાય પ્રજ્ઞામાત્રાશબ્દેન તદાધારતયા ચેતનવર્ગં ચાભિધાય તસ્યાપ્યાધારતયા પ્રકૃતમિન્દ્રપ્રાણશબ્દાભિધેયં નિર્દિશ્ય તમેવ, "આનન્દો-ઽજરોઽમૃતઃ" ઇત્યુપદિશતિ । તદેતચ્ચેતનાચેતનાત્મકકૃત્સ્નવસ્ત્વાધારત્વં જીવાદર્થાન્તરભૂતેઽસ્મિન્-પરમાત્મન્યે-વોપપદ્યતે ઇત્યર્થઃ ॥
અથવા, અધ્યાત્મસંબન્ધભૂમા હ્યસ્મિન્-પરમાત્માસાધારણધર્મસંબન્ધોઽધ્યાત્મસંબન્ધઃ । તસ્ય ભૂમા બહુત્વં હિ અસ્મિન્-પ્રકરણે વિદ્યતે । તથા હિ-પ્રથમમ્, "ત્વમેવ મે વરં વૃણીષ્વ યં ત્વં મનુષ્યાય હિતતમં મન્ય- સે" ઇતિ, "મામુપાસ્સ્વ" ઇતિ ચ
પરમાત્માસાધારણમોક્ષસાધનોપાસનકર્મત્વં પ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટસ્યેન્દ્રસ્ય પ્રતી- યતે । તથા, "એષ એવ સાધુ કર્મ કારયતિ તમ્, યમેભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીષતિ । એષ એવાસાધુ કમર્ કારયતિ તમ્, યમધો નિનીષતિ" ઇતિ સર્વસ્ય કર્મણઃ કારયિતૃત્વં ચ પરમાત્મધર્મઃ । તથા "તદ્યથા રથસ્યારેષુ નેમિર- ર્પિતા નાભાવરા અર્પિતાઃ, એવમેવૈતાભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણેઽર્પિતાઃ" ઇતિ સર્વાધારત્વં ચ તસ્યૈવ ધર્મઃ । તથા "સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માઽઽનન્દોઽજરોઽમૃતઃ" ઇત્યેતેઽપિ પરમાત્મન એવ ધર્માઃ । "એષ લોકાધિપતિરેષ સર્વેશઃ" ઇતિ ચ પરમાત્મન્યેવ સંભવતિ । તદેવમધ્યાત્મસંબન્ધભૂમ્નોઽત્ર વિદ્યમાનત્વાત્ પરમાત્મૈવાત્રેન્દ્રપ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટઃ । 30 ॥
1.1.31
કથં તર્હિ પ્રજ્ઞાતજીવભાવસ્યેન્દ્રસ્ય સ્વાત્મન ઉપાસ્યત્વોપદેશઃ સઙ્ગચ્છતે? તત્રાહ-
1.1.31 શાસ્ત્રદૃષ્ટયા તૂપદેશો વામદેવવત્ ॥ 1-1-31 ॥
1.1.31
પ્રજ્ઞાતજીવભાવેનેન્દ્રેણ, "મામેવ વિજાનીહિ", "મામુપાસ્સ્વ" ઇતિ ઉપાસ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વાત્મત્વે નો-પદેશોઽયં ન પ્રમાણાન્તરપ્રાપ્તસ્વાત્માવલોકનકૃતઃ, અપિ તુ શાસ્ત્રેણ સ્વાત્મદૃષ્ટિકૃતઃ । એતદુક્તં ભવતિ-"અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ", "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્", "અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા" "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ આત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ" "એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા અપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇત્યેવમાદિના શાસ્ત્રેણ જીવાત્મશરીરકં પરમાત્માનમવગમ્ય, જીવાત્મવાચિનામહન્ત્વમદિશબ્દાનામપિ પરમાત્મન્યેવ પર્યવસાનં જ્ઞાત્વા, "મામેવ વિજાનીહિ", "મામુપાસ્સ્વ" ઇતિ સ્વાત્મશરીરકં પરમાત્માનમેવોપાસ્યત્વેનોપદિદેશેતિ । વામદેવવત્-યથા વામદેવઃ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વાન્તરાત્મત્વં સર્વસ્ય તચ્છારીરત્વં શરીરવાચિનાં શબ્દાનાં ચ શરીરિણિ પયર્વસાનં પશ્યન્, "અહમ્" ઇતિ સ્વાત્મશરીરકં પરં બ્રહ્મ નિર્દિશ્ય તત્સામાનાધિકરણ્યેન મનુસૂર્યાદીન્ વ્યપદિશતિ, "તદ્ધૈ તત્ પશ્યન્ ૠષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે અહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચ" "અહં કક્ષીવાન્ ૠષિરસ્મિ વિપ્રઃ" ઇત્યાદિના । યથા ચ પ્રહ્નાદઃ, "સર્વગત્વાદનન્તસ્ય સ એવાહમવસ્થિતઃ । મત્તઃ સર્વમહં સર્વે મયિ સર્વં સનાતને ॥" ઇત્યાદિ વદતિ

1.1.32
અસ્મિન્ પ્રકરણે જીવવાચિભિઃ શબ્દૈરચિદ્વિશેષાભિધાયિભિશ્ચોપાસ્યભૂતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણોઽભિધાને કારણં ચોદ્યપૂર્વકમાહ-
1.1.32 જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્નેતિ ચેન્નોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદિહ તદ્યોગાત્ ॥ 1-1-32 ॥
1.1.32
"ન વાચં વિજિજ્ઞાસીત; વક્તારં વિદ્યાત્", "ત્રિશીર્ષાણં ત્વાષ્ટ્રમહનમ્; અરુન્મુખાન્ યતીન્ સાલા- વૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છમ્" ઇત્યાદિજીવલિઙ્ગાત્, 2યાવદ્ધયસ્મિન્ શરીરે પ્રાણો વસતિ તાવદાયુઃ", "અથ ખલુ પ્રાણ-
એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિ" ઇતિ મુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાચ્ચ નાધ્યાત્મા સંબન્ધભૂમેતિ ચેત્-ન; ઉપાસાત્રૈ-વિધ્યાત્ હેતોઃ । ઉપાસનાત્રૈવિધ્યમુદેષ્ટું તત્તચ્છબ્દેનાભિધાનમ્-નિખિલકારણભૂતસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપેણા-(સ્વરૂપા?)નુસન્ધાનમ્ ભોક્તૃવર્ગશરીરકત્વાનુસન્ધાનમ્ ભોગ્યભોગોપકરણશરીરકત્વાનુસન્ધાનઞ્ચેતિ ત્રિવિ-ધમનુસંધાનમુપદેષ્ટુમિત્યર્થઃ । તદિદં ત્રિવિધં બ્રહ્માનુસન્ધાનં પ્રકરણાન્તરેષ્વપ્યાશ્રિતમ્ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તરં બ્રહ્મ", "આનન્દો બ્રહ્મ" ઇત્યાદિષુ સ્વરૂપા(પિણા?) નુ સન્ધાનમ્; "તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ । તદનુપ્રવિ- શ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્, નિરુક્તઞ્ચાનિરુક્તઞ્ચ નિલયનં ચાનિલયનઞ્ચ, વિજ્ઞાનઞ્ચાવિજ્ઞાનઞ્ચ, સત્યં ચાનૃતઞ્ચ સત્યમભવત્" ઇત્યાદિષુ ભોક્તૃશરીરતયા ભોગ્યભોગોપકરણશરીરતયા ચાનુસન્ધાનમ્ । ઇહાપિ પ્રકરણે તત્ ત્રિવિધમનુસંધાનં યુજ્યત એવેત્યર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ-યત્ર હિરણ્યગર્ભાદિજીવવિશેષણાં પ્રકૃત્યાદ્યચેતનવિશે-ષણાઞ્ચ પરમાત્માસાધારણધર્મયોગઃ, તદભિધાયિનાં શબ્દાનાં પરમાત્મવાચિશબ્દૈઃ સામાનાધિકરણ્યં વા દૃશ્-યતે; તત્ર પરમાત્મનઃ તત્તચ્ચિદચિદ્વિશેષાન્તરાત્મત્વાનુસન્ધાનં પ્રતિપિપાદયિષિતમિતિ ॥ અતોઽત્રેન્દ્રપ્રાણ-શબ્દનિર્દિષ્ટો જીવાદર્થાન્તરભૂતઃ પરમાત્મૈવેતિ સિદ્ધમ્ ॥ શ્રીઃ
ઇતિ શ્રીભગવદ્રામાનુજવિરચિતે શારીરકમીમાંસાભાષ્યે
પ્રથમસ્યાધ્યાસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥ 1-1-1 ॥
1.2.1
પ્રથમે પાદે અધીતવેદઃ પુરુષઃ કર્મમીમાંસાશ્રવણાધિગતકમર્યાથાત્મ્યવિજ્ઞાનઃ કેવલકર્મણામલ્પા-સ્થિરફલત્વમવગમ્ય, વેદાન્તવાક્યેષુ ચાપાતપ્રતીતાનન્તસ્થિરફલબ્રહ્મસ્વરુપતદુપાસનસમુપજાતપરમપુરુ-ષાર્થલક્ષણમોક્ષાપેક્ષોઽવધારિતપરિનિષ્પન્નવસ્તુબોધનશબ્દશક્તિર્વેદાન્તવાક્યાનાં પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ નિશ્ચિત-પ્રમાણભાવસ્તદિતિકર્ત્તવ્યતારૂપશારીરકમીમાંસાશ્રવણમારભેતેત્યુક્તં શાસ્ત્રારમ્ભસિદ્ધયે । અનન્તવિચિત્ર-
1.2.1
સ્થિરત્રસરૂપભોક્તૃભોગ્યભોગોપકરણભોગસ્થાનલક્ષણનિખિલજગદુદયવિભવલયમહાનન્દૈકકારણં પરં બ્રહ્મ "યતો વા ઇમાનિ" ઇત્યાદિવાક્યં બોધયતીતિ ચ પ્રત્યપાદિ

જગદેકકારણં પરં બ્રહ્મ સકલેતરપ્રમાણા-વિષયતયા શાસ્ત્રૈકપ્રમાણકમિત્યભ્યધામ

શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વં ચ બ્રહ્મણઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યન્વયવિરહેઽપિ સ્વરૂપેણૈવ પરમપુરુષાર્થભૂતે પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ વેદાન્તવાક્યાનાં સમન્વયાન્નિરૂહ્યત ઇત્યબ્રૂમ

નિખિ-લજગદેકકારણતયા વેદાન્તવેદ્યં બ્રહ્મ ચ ઈક્ષણાદ્યન્વયાદાનુમાનિકપ્રધાનાદર્થાન્તરભૂતશ્ચેતનવિશેષ એવેત્યુપા-પીપદામ

સ ચ સ્વાભાવિકાનવધિકાતિશયાનન્દવિપશ્ચિત્ત્વનિખિલચેતનભયાભયહેતુત્વસત્યસઙ્કલ્પ-ત્વસસ્તચેતનાચેતનાન્તરાત્મત્વાદિભિબ્રદ્ધમુક્તોભયાવસ્થાજ્જીવશબ્દાભિલપનીયાચ્ચાર્થાન્તરભૂત ઇતિ ચ સમા-ર્તિથામહિ

સ ચા પ્રાકૃતાકર્મનિમિત્તસ્વાસાધારણદિવ્યરૂપ ઇત્યુદૈરિરામ

આકાશપ્રમાણાદ્ય-ચેતનવિશેષાભિધાયિભિર્જગત્કારણતયા પ્રસિદ્ધવન્નિર્દિશ્યમાનસ્સકલેતરચેતનાચેતનવિલક્ષણસ્ય એવેતિ સમગરિષ્મહિ

પરતત્ત્વાસાધારણનિરતિશયદીપ્તિયુક્તજ્યોતિશ્શબ્દાભિધેયો દ્યુસમ્બન્ધિતયા પ્રત્યભિ-જ્ઞાનાત્સ એવેત્યાતિષ્ઠામહિ

પરમકારણાસાધારણામૃતત્વપ્રાપ્તિહેતુભૂતઃ પરમપુરુષ એવ શાસ્ત્રદૃષ્ટયા ઇન્દ્રાદિશબ્દૈરભિધીયત ઇત્યબ્રૂમહિ

તદેવમતિપતિતસકલેતરપ્રમાણસમ્ભાવનાભૂમિસ્સાર્વજ્ઞ્યસત્ય-
1.2.1
સઙ્કલ્પત્વાદ્યપરિમિતોદારગુણસાગરતયા સ્વેતરસમસ્તવસ્તુવિલક્ષણઃ પરં બ્રહ્મ પુરુષોત્તમો નારાયણ એવ વેદા-ન્તવેદ્ય ઇત્યુક્તમ્ । અતઃ પરં દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થેષુ પાદેષુ યદ્યપિ વેદાન્તવેદ્યં બ્રહ્મૈવ તથાપિ નાનિચિદ્વેદાન્ત-વાક્યાનિ પ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞાન્તર્ભૂતવસ્તુવિશેષસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરાણ્યેવેત્યાશઙ્કય તન્નિરસનમુખેન તત્તદ્વાક્યો-દિતકલ્યાણગુણાકરત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદ્યતે । તત્રાસ્પષ્ટજીવાદિલિઙ્ગકાનિ વાક્યાનિ દ્વિતીયે પાદે વિચાર્યન્તે, સ્પષ્ટલિઙ્ગકાનિ તૃતીયે, તત્તત્પ્રતિપાદનચ્છાયાનુસારીણિ ચતુર્થે ॥
1.2.1 સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્

1.2.1
ઇદમામ્નાયતે છાન્દોગ્યે "અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિંલ્લોકે પુરુષો ભવતિ
1.2.1
તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ સ ક્રતું કુર્વીત મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃ" ઇત્યાદિ ॥
અત્ર "સ ક્રતું કુર્વીત" ઇતિ પ્રતિપાદિતસ્યોપાસનસ્યોપાસ્યઃ "મનોમયઃ પ્રાણશરીરઃ" ઇતિ નિર્દિશ્યત ઇતિ
1.2.1
પ્રતીયતે । તત્ર સંશયઃ-કિં મનોમયત્વાદિગુણકઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ, ઉત પરમાત્મા ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ । કુતઃ ? મનઃ પ્રાણયોઃ ક્ષેત્રજ્ઞોપકરણત્વાત્, પરમાત્મનસ્તુ "અપ્રાણો હ્યમનાઃ" ઇતિ તત્પ્રતિષેધાચ્ચ । ન ચ "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" ઇતિ પૂર્વનિર્દિષ્ટં બ્રહ્માત્રોપાસ્યતયા સમ્બદ્ધું શક્યતે, "શાન્ત ઉપાસીત" ઇત્યુપાસનોપકરણશા-ન્તિનિર્વૃત્ત્યુપાયભૂતબ્રહ્માત્મકત્વોપદેશાયોપાત્તત્વાત્ । ન ચ "સ ક્રતું કુર્વીત" ઇત્યુપાસનસ્યોપાસ્યસાકાઙ્ક્ષ-ત્વાદ્વાક્યાન્તરસ્થમપિ બ્રહ્મ સમ્બધ્યત ઇતિ યુક્તં વક્તુમ્, સ્વવાક્યોપાત્તેન મનોમયત્વાદિગુણકેન
નિરાકા-
1.2.1
ઙ્ક્ષત્વાત્; "મનોમયઃ પ્રાણશરીરઃ" ઇત્યનન્યાર્થતયા નિર્દિષ્ટસ્ય વિભક્તિવિપરિણામમાત્રેણોભયાકાઙ્ક્ષાનિવૃત્તિ- સિદ્ધેઃ । એવં નિશ્ચિતે જીવત્વે "એતદ્બ્રહ્મ" ઇત્યુપસંહારસ્થબ્રહ્મપદમપિ જીવ એવ પૂજાર્થં પ્રયુક્તમિત્યધ્યવસીયત ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ-સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્ । મનોમયત્વાદિગુણકઃ પરમાત્મા । કુતઃ? સર્વત્ર-વેદાન્તેષુ પરસ્મિ-ન્નેવ બ્રહ્મણિ પ્રસિદ્ધસ્ય મનોમયત્વાદેરુપદેશાત્ । પ્રસિદ્ધં હિ મનોમયત્વાદિ બ્રહ્મણઃ । યથા "મનોમયઃ પ્રાણ-શરીરનેતા" "સ એષોઽન્તર્હૃદય આકાશઃ । તસ્મિન્નયં પુરુષો મનોમયઃ । અમૃતો હિરણ્યમયઃ" "હૃદા મનીષા મનસાભિક્લૃપ્તો ય એનં વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ" "ન ચચુક્ષા ગૃહ્યતે નાપિ વાચા" "મનસા તુ વિશુદ્ધેન" તથા "પ્રા-ણસ્ય પ્રાણઃ" "અથ ખલુ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિ" "સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણ-
1.2.1
મેવાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે" ઇત્યાદિષુ । મનોમયત્વમ્-વિશુદ્ધેન મનસા ગ્રાહ્યત્વમ્ । પ્રાણશરીરત્વમ્-પ્રાણસ્યાપ્યાધારત્વં નિયન્તૃત્વઞ્ચ । એવઞ્ચ સતિ "એષ મ આત્માઽન્તર્હૃદય એતદ્બ્રહ્મ" ઇતિ બ્રહ્મશબ્દોઽપિ મુખ્ય એવ ભવતિ । "અપ્રાણો હ્યમાનાઃ" ઇતિ મન આયત્તં જ્ઞાનં પ્રાણાયત્તાં સ્થિતિઞ્ચ બ્રહ્મણો નિષેધતિ ॥
અથવા "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીત" ઇત્યત્રૈવોપાસનં વિધીયતે, સર્વાત્મકં બ્રહ્મ શાન્તઃ સન્નુપાસીતેતિ । "સ ક્રતું કુર્વીત" ઇતિ તસ્યૈવ ગુણોપાદાનાર્થોઽનુવાદઃ । ઉપાદેયાશ્ચ ગુણાઃ મનોમયત્વાદયઃ, અતઃ
1.2.1
સર્વાત્મકં બ્રહ્મ મનોમયત્વાદિગુણકમુપાસીતેતિ વાક્યાર્થઃ । તત્ર સન્દેહઃ, કિમિહ બ્રહ્મશબ્દેન પ્રત્યગાત્મા નિર્દ્દિશ્યતે, ઉત પરમાત્મા ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? પ્રત્યગાત્મેતિ । કુતઃ? તસ્યૈવ સર્વપદસામાનાધિકરણ્યનિ-ર્દ્દેશોપપત્તેઃ । સર્વશબ્દનિર્દ્દિષ્ટં હિ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં કૃત્સ્નં જગત્ । બ્રહ્માદિભાવશ્ચ પ્રત્યગાત્મનોઽનાદ્યવિદ્યા-મૂલકર્મવિશેષોપાધિકો વિદ્યત એવ; પરસ્ય તુ બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેરપહતપાપ્મનો નિરસ્તસમસ્તાવિ-દ્યાદિદોષગન્ધસ્ય સમસ્તહેયાકરસર્વભાવો નોપપદ્યતે । પ્રત્યગાત્મન્યપિ ક્વચિત્ક્વચિદ્બ્રહ્મશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે, અત એવ
1.2.1
પરમાત્મા પરં બ્રહ્મેતિ પરમેશ્વરસ્ય ક્વચિત્સવિશેષણો નિર્દેશઃ । પ્રત્યગાત્મનશ્ચ નિર્મુક્તોપાધેર્બૃહત્ત્વં ચ વિદ્યતે । "સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે" ઇતિ શ્રુતેઃ । અવિદુપસ્તસ્યૈવ કર્મનિમિત્તત્વાજ્જગજ્જન્મસ્થિતિલયાનાં તજ્જલાનિતિ હેતુનિર્દેશોઽપ્યુપપદ્યતે । તદયમર્થઃ,-અયં જીવાત્મા સ્વતો અપરિચ્છિન્નસ્વરૂપત્વેન બ્રહ્મભૂતસ્સન્નનાદ્યવિદ્યયા દેવતિર્ય્યઙ્મનુષ્યસ્થાવરાત્મનાઽવતિષ્ઠત ઇતિ ॥
અત્ર પ્રતિવિધીયતે-સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્ । સર્વત્ર- "સર્વં ખલ્વિદમ્" ઇતિ નિર્દિષ્ટે સર્વસ્મિન્ જગતિ બ્રહ્મ-શબ્દેન તદાત્મતયા વિધીયમાનં પરં બ્રહ્મૈવ ન પ્રત્યગાત્મા । કુતઃ? પ્રસિદ્ધોપદેશાત્- "તજ્જલાન્" ઇતિ હેતુતઃ "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" ઇતિ પ્રસિદ્ધવદુપદેશાત્ । બ્રહ્મણો જાતત્વાદ્બ્રહ્મણિ લીનત્વાદ્બ્રહ્માધીનજીવનત્વાચ્ચ હેતો-ર્બ્રહ્માત્મકં સર્વં ખલ્વિદં જગદિત્યુક્તે યસ્માજ્જગજ્જન્મસ્થિતિલયાઃ વેદાન્તેષુ પ્રસિદ્ધાઃ તદેવાત્ર બ્રહ્મેતિ પ્રતીયતે ।
1.2.1
તચ્ચ પરમેવ બ્રહ્મ; તથા હિ "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે । યેન જાતાનિ જીવન્તિ । યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ । તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ । તદ્બ્રહ્મ" ઇત્યુપક્રમ્ય "આનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ । આનન્દાધ્દ્યેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે" ઇત્યાદિના પૂર્વાનુવાકપ્રતિપાદિતાનવધિકાતિશયાનન્દયોગિનો વિપશ્ચિતઃ પરસ્માદ્બ્રહ્મણ એવ જગદુત્પત્તિસ્થિતિ-લયા નિર્દ્દિશ્યન્તે; તથા "સ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃ" ઇતિ કરણાધિપસ્ય જીવસ્યાધિપઃ પરં બ્રહ્મૈવ કારણં
વ્યપદિશ્યતે, એવં સર્વત્ર પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ કારણત્વં પસિદ્ધમ્; અતઃ પરબ્રહ્મણો જાતત્વાત્તસ્મિન્ પ્રલીનત્વાત્ તેન પ્રાણનાત્ તદાત્મકતયા તાદાત્મ્યમુપપન્નમ્ । અતસ્સર્વપ્રકારં સર્વશરીરં સર્વા-ત્મભૂતં પરં બ્રહ્મ શાન્તો ભૂત્વા ઉપાસીતેતિ શ્રુતિરેવ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વાત્મકત્વમુપપાદ્ય તસ્યોપાસનમુપદિશતિ । પરં બ્રહ્મ હિ કારણાવસ્થં કાર્યાવસ્થં સૂક્ષ્મસ્થૂલચિદચિદ્વસ્તુશરીરતયા સર્વદા સર્વાત્મભૂતમ્ । એવમ્ભૂતતાદાત્મ્યસ્ય પ્રતિપાદને પરસ્ય બ્રહ્મણસ્સકલહેયપ્રત્યનીકકલ્યાણગુણાકરત્વં ન વિરુધ્યતે, પ્રકારભૂતશરીરગતાનાં દોષાણાં પ્રકારિણ્યાત્મન્યપ્રસઙ્ગાત્, પ્રત્યુત નિરતિશયૈશ્વર્યાપાદનેન ગુણાયૈવ ભવતીતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ । યદુક્તં જીવસ્ય સર્વ-તાદાત્મ્યમુપપદ્યત ઇતિ । તદસત્; જીવાનાં પ્રતિશરીરં ભિન્નાનામન્યોન્યતાદાત્મ્યાસમ્ભવાત્ । મુક્તસ્યાપ્યનવ-ચ્છિન્નસ્વરૂપસ્યાપિ જગત્તાદાત્મ્યં જગજ્જન્મસ્થિતિપ્રલયકારણત્વનિમિત્તં ન સમ્ભવતીતિ "જગદ્ય્વાપારવર્જમ્"
1.2.2
ઇત્યત્ર વક્ષ્યતે । જીવકર્મનિમિત્તત્વાજ્જગજ્જન્મસ્થિતિલયાનાં સ એવ કારણમિત્યપિ ન સાધીયઃ, તત્કર્મનિ-મિત્તત્વેઽપીશ્વરસ્યૈવ જગત્કારણત્વાત્ । અતઃ પરમાત્મૈવાત્ર બ્રહ્મશબ્દાભિધેયઃ । ઇમમેવ સૂત્રાર્થમભિયુક્તા બહુમન્વતે । યદાહ વૃત્તિકારઃ "સર્વં ખલ્વિતિ સર્વાત્મા બ્રહ્મેશઃ" ઇતિ ॥
1.2.2 વિવક્ષિતગુણોપપત્તેશ્ચ

1.2.2
વક્ષ્યમાણાશ્ચ ગુણાઃ પરમાત્મન્યેવોપપદ્યન્તે "મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપસ્સત્યસઙ્કલ્પ આકાશાત્મા સર્વકર્મા સર્વકામસ્સર્વગન્ધઃ સર્વરસસ્સર્વમિદમભ્યાત્તોઽવાક્યનાદરઃ" ઇતિ । મનોમયઃ-પરિશુદ્ધેન મનસૈકેન ગ્રાહ્યઃ, વિવેકવિમોકાદિસાધનસપ્તકાનુગૃહીતપરમાત્મોપાસનનિર્મલીકૃતેન હિ મનસા ગૃહ્યતે । અનેન હેય-પ્રત્યનીકકલ્યાણૈકતાનતયા સકલેતરવિલક્ષણસ્વરૂપતોચ્યતે; મલિનમનોભિર્મલિનાનાનામેવ ગ્રાહ્યત્વાત્ । પ્રાણશરીરઃ-જગતિ સર્વેષાં પ્રાણાનાં ધારકઃ, પ્રાણોયસ્ય શરીરમ્ આધેયં વિધેયં શેષભૂતઞ્ચ સ પ્રાણશરીરઃ ।
1.2.2
આધેયત્વવિધેયત્વશેષત્વાનિ શરીરશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનીત્યુપપાદયિષ્યતે । ભારૂપઃ-ભાસ્વરરૂપઃ, અપ્રાકૃત-સ્વાસાધારણનિરતિશયકલ્યાણદિવ્યરૂપત્વેન નિરતિશયદીપ્તિયુક્ત ઇત્યર્થઃ । સત્યસઙ્કલ્પઃ-અપ્રતિહતસઙ્કલ્પઃ । આકાશાત્મા-આકાશવત્ સૂક્ષ્મસ્વચ્છસ્વરૂપઃ, સકલેતરકારણભૂતસ્યાકાશસ્યાપ્યાત્મભૂત ઇતિ વા આકા-શાત્મા, સ્વયં ચ પ્રકાશતે અન્યાનપિ પ્રકાશયતીતિ વા આકાશાત્મા । સર્વકર્મા-ક્રિયત ઇતિકર્મ, સર્વં જગ-દ્યસ્ય કર્મ અસૌ સર્વકર્મા; સર્વા વા ક્રિયા યસ્યાસૌ સર્વકર્મા । સર્વકામઃ-કામ્યન્ત ઇતિ કામાઃ, ભોગ્યભો-ગોપકરણાદયઃ, તે પરિશુદ્ધાઃ સર્વવિધાસ્તસ્ય સન્તીત્યર્થઃ । સર્વગન્ધસ્સર્વરસઃ-"અશબ્દમસ્પર્શમ્" ઇત્યાદિના પ્રાકૃતગન્ધરસાદિનિષેધાદપ્રાકૃતાઃ સ્વાસાધારણા નિરવદ્યાઃ નિરતિશયાઃ કલ્યાણાઃ સ્વભોગ્યભૂતાઃ સર્વવિધાઃ ગન્ધરસાસ્તસ્ય સન્તીત્યર્થઃ । સર્વમિદમભ્યાત્તઃ-ઉક્તં રસપર્યન્તં સર્વમિદં કલ્યાણગુણજાતં સ્વીકૃતવાન્ । "અભ્યાત્તઃ" ઇતિ "ભુક્તા બ્રાહ્મણાઃ" ઇતિવત્કર્ત્તરિ ક્તઃ પ્રતિપત્ત્યવ્યઃ । અવાકીવાકઃ ઉક્તિઃ, સોઽસ્ય નાસ્તીતિ
1.2.3
અવાકી । કુત ઇત્યાહ અનાદર ઇતિ । અવાપ્તસમસ્તકામત્વેનાદત્તર્વ્યાભાવાદાદરરહિતઃ । અત એવ અવાકી-અજલ્પાકઃ, પરિપૂર્ણૈશ્ચર્યત્વાદ્બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં નિખિલં જગત્તૃણીકૃત્ય જોષમાસીન ઇત્યર્તઃ । ત એતે વિવ- ક્ષિતા ગુણાઃ પરમાત્મન્યેવોપપદ્યન્તે ॥
1.2.3 અનુપપત્તેસ્તુ ન શારીરઃ

1.2.3
તમિમં ગુણસાગરં પર્યાલોચયતાં ખદ્યોતકલ્પસ્ય શરીરસમ્બન્ધનિબન્ધનાપરિમિતદુઃખસંબન્ધયોગ્યસ્ય
1.2.4
બદ્ધમુક્તાવસ્થસ્ય જીવસ્ય પ્રસ્તુતગુણલેશસમ્બન્ધગન્ધોઽપિ નોપપદ્યત ઇતિ નાસ્મિન્ પ્રકરણે શારીરપરિગ્રહ- શઙ્કા જાયત ઇત્યર્થઃ ॥
1.2.4 કર્મ્મકર્તૃવ્યપદેશાચ્ચ

1.2.4
"એતમિતઃ પ્રેત્યભિસમ્ભવિતાસ્મિ" ઇતિ પ્રાપ્યતયા પરં બ્રહ્મ વ્યપદિશ્યતે, પ્રાપ્તૃતયા ચ જીવઃ, અતઃ પ્રાપ્તા જીવ ઉપાસકઃ, પ્રાપ્યં પરં બ્રહ્મોપાસ્યમિતિ પ્રાપ્તુરન્યદેવેદમિતિ વિજ્ઞાયતે ॥
1.2.5 શબ્દવિશેષાત્

1.2.5
"એષ મ આત્માઽન્તર્હૃદયે" ઇતિ શારીરઃ ષષ્ઠયા નિર્દિષ્ટઃ, ઉપાસ્યસ્તુ પ્રથમયા । એવં સમાનપ્રકરણે વાજિનાઞ્ચ
1.2.6
મન્તરાત્મન્ પુરુષો હિરણ્યમયો યથા જ્યોતિરધૂમમ્" ઇતિ । અત્ર "અન્તરાત્મન્" ઇતિ સપ્તમ્યન્તેન શારીરો નિર્દિશ્યતે; "પુરુષો હિરણ્યમયઃ" ઇતિ પ્રથમયોપાસ્યઃ, અતઃ પર એવોપાસ્યઃ ॥ ઇતશ્ચ શારીરાદન્યઃ -
1.2.6 સ્મૃતેશ્ચ

1.2.6
"સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સન્નિવિષ્ટો મત્તઃ સ્મૃતિર્જ્ઞાનમપોહનં ચ" "યો મામેવમસમ્મૂઢો જાનાતિ પુરુષોત્તમમ્" "ઈશ્વરસ્સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન તિષ્ઠતિ । ભ્રામયન્ સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા । તમેવ શરણં ગચ્છ" ઇતિ ચ શારીરકમુપાસકં પરમાત્માનં ચોપાસ્યં સ્મૃતિર્દર્શયતિ ॥
1.2.7 અર્ભકૌકસ્ત્વાત્તદ્ય્વપદેશાચ્ચ નેતિ ચેન્ન નિચાય્યત્વાદેવં વ્યોમવચ્ચ

1.2.7
અલ્પાયતનત્વમર્ભકૌકસ્ત્વમ્; તદ્ય્વપદેશઃ-અલ્પત્વવ્યપદેશઃ । "એષ મ આત્માઽન્તર્હૃદયે" ઇત્યણીયસિ હૃદયાયતને સ્થિતત્વાત્ "અણીયાન્ વ્રીહેર્વા યવાદ્વા" ઇત્યાદિનાઽણીયસ્ત્વસ્ય સ્વરૂપેણ વ્યપદેશાચ્ચ નાયં પરમાત્મા, અપિ તુ જીવ એવ; "સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં તદવ્યયં યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃ" ઇત્યાદિભિઃ પર-માત્મનોઽપરિચ્છિન્નત્વાવગમાત્, જીવસ્ય ચારાગ્રમાત્રત્વવ્યપદેશાદિતિ ચેત્ । નૈતદેવમ્; પરમાત્મૈવ હ્યણી-યાનિત્યેવં નિચાય્યત્વેન વ્યપદિશ્યતે; એવં નિચાય્યત્વેન એવં દ્રષ્ટવ્યત્વેન, એવમુપાસ્યત્વેનેતિ યાવત્ । ન પુનરણીયસ્ત્વમેવાસ્ય સ્વરૂપમિતિ; વ્યોમવચ્ચાયં વ્યપદિશ્યતે, સ્વાભાવિકં મહત્ત્વં ચાત્રૈવ વ્યપદિશ્યતે "જ્યા-યાન્ પૃથિવ્યા જ્યાયાનન્તરિક્ષાજ્જ્યાયાન્ દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃ" ઇતિ । અત ઉપાસનાર્થમોલ્પત્વ વ્યપદેશઃ ।
1.2.7
તથા હિ "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીત" ઇતિ સર્વોત્પત્તિપ્રલયકારણત્વેન સર્વસ્યાત્મતયાઽનુ-પ્રવેશકૃતજીવયિતૃત્વેન ચ સર્વાત્મકં બ્રહ્મોપાસીતેત્યુપાસનં બિધાય "અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિં-લ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ" ઇતિ યથોપાસનં પ્રાપ્યસિદ્ધિમભિધાય "સ ક્રતું કુર્વીત" ઇતિ ગુણવિધા-નાર્થમુપાસનમનૂદ્ય "મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભાસરૂપસ્સત્યસઙ્કલ્પ આકાશાત્મા સર્વકર્મા સર્વકામસ્સર્વગન્ધ-સ્સર્વરસસ્સર્વમિદમભ્યાત્તોઽવાક્યનાદરઃ" ઇતિ જગદૈશ્વર્યવિશિષ્ટસ્ય સ્વરૂપગુણાંશ્ચોપાદેયાન્ પ્રતિપાદ્ય "એષ મ આત્માઽન્તર્હૃદયેઽણીયાન્ વ્રીહેર્વા યવાદ્વા સર્ષપાદ્વા શ્યામાકાદ્વા શ્યામાકતણ્ડુલાદ્વા" ઇત્યુપાસકસ્ય હૃદયેઽણી-યસ્ત્વેન તદાત્મતયોપાસ્યસ્ય પરમપુરુષસ્યોપાસનાર્થમવસ્થાનમુક્તવા "એષ મ આત્માઽન્તર્હૃદયે જ્યાયાન્ પૃથિવ્યા જ્યાયાનન્તરિક્ષાજ્જ્યાયાન્ દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃ સર્વકર્મા સર્વકામસ્સર્વગન્ધસ્સર્વરસસ્સર્વમિદમભ્યાત્તો-ઽવાક્યનાદરઃ" ઇત્યન્તર્હૃદયેઽવસ્થિતસ્યોપાસ્યમાનસ્ય પ્રાપ્યાકારં નિર્દિશ્ય "એષ મ આત્માઽન્તર્હૃદય એતદ્બ્રહ્મ" ઇત્યેવમ્ભૂતં પરં બ્રહ્મ
પરમકારુણ્યેનાસ્મદુચ્ચિચીવયિષયાઽસ્મદ્ધૃદયે સન્નિહિતમિતીદમનુસન્ધાનં વિધાય "એતમિતઃ પ્રેત્યાભિસમ્ભવિતાઽસ્મિ" ઇતિ યથોપાસનં પ્રાપ્તિનિશ્યાનુસન્ધાનં ચ વિધાય "ઇતિ યસ્ય સ્યાદદ્ધા ન વિચિકિત્સા-ઽસ્તિ" ઇત્યેવંવિધપ્રાપ્યપ્રાપ્તિનિશ્ચયોપેતસ્યોપાસકસ્ય પ્રાપ્તૌ ન સંશયોઽસ્તીત્યુપસંહૃતમ્ । અત ઉપાસનાર્થમર્ભકૌ-કસ્ત્વમણીયસ્ત્વઞ્ચ ॥
1.2.8 સમ્ભોગપ્રાપ્તિરિતિ ચેન્ન વૈશેષ્યાત્

1.2.8
જીવસ્યેવ પરસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ શરીરાર્ન્વર્ત્તિત્વમભ્યુપગતઞ્ચેત્ તદ્વદેવ શરીરસમ્બન્ધપ્રયુક્તસુખદુઃખોપભોગ-પ્રાપ્તિરિતિ ચેત્ । તન્ન હેતુવૈશેષ્યાત્ । ન હિ શરીરાન્તર્વર્ત્તિત્વમેવ સુખદુઃખોપભોગહેતુઃ, અપિ તુ પુણ્યપાપરૂપ-કર્મપરવશત્વમ્; તત્ત્વપહતપાપ્મનઃ પરમાત્મનો ન સમ્ભવતિ । તથા ચ શ્રુતિઃ "તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યન-શ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ" ઇતિ ॥
1.2.9
યદિ પરમાત્મા ન ભોક્તા, એવં તર્હિ સર્વત્ર ભોક્તૃતયા પ્રતીયમાનો જીવ એવ સ્યાદિત્યાશઙ્કયાહ -
1.2.9 અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્

1.2.9
કઠવલ્લીષ્વામ્નાયતે "યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે ભવત ઓદનઃ । મૃત્યુર્પસ્યોપસેચનં ક હત્થા વેદ યત્ર સઃ" ઇતિ ।અત્રૌદનોપસેચનસૂચિતોઽત્તા કિં જીવ એવ, ઉત પરમાત્મા ? ઇતિ સન્દિહ્યતે । કિં યુક્તમ્ ?
1.2.9
જીવ ઇતિ । કુતઃ? ભોક્તૃત્વસ્ય કર્મનિમિત્તત્વાત્ જીવસ્યૈવ તત્સમ્ભવાત્ ।
અત્રોચ્યતે-અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્ । અત્તા પરમાત્મૈવ । કુતઃ ? ચરાચરગ્રહણાત્-ચરાચરસ્ય કૃત્સ્નસ્ય અત્તૃત્વં હિ તસ્યૈવ સમ્ભવતિ । ન ચેદં કર્મનિમિત્તં ભોક્તૃત્વમ્, અપિ તુ જગજ્જન્મસ્થિતિલયહેતુભૂતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો વિષ્ણોસ્સંહર્તૃત્વમ્ "સોઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્" ઇત્યત્રૈવ દર્શનાત્, તથા ચ "મૃત્યુર્યસ્યોપસે-ચનમ્" ઇતિ વચનાત્ "બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રઞ્ચ" ઇતિ કૃત્સ્નં ચરાચરં જગદિહાદનીયૌદનત્વેન ગૃહ્યતે । ઉપસેચનં હિ નામ
1.2.9
સ્વયમદ્યમાનં સદન્યસ્યાદનહેતુઃ, અત ઉપસેચનત્વેન મૃત્યોરપ્યદ્યમાનત્વાત્તદુપસિચ્યમાનસ્ય કૃત્સ્નસ્ય બ્રહ્મ-ક્ષત્રપૂર્વકસ્ય જગતશ્ચરાચરસ્યાદનમત્ર વિવક્ષિતમિતિ ગમ્યતે । ઈદૃશં ચાદનમુપસંહાર એવ; તસ્માદીદૃશં જગ-દુપસંહારિત્વરૂપં ભોક્તૃત્વં પરમાત્મન ષવ ॥
1.2.10 પ્રકરણાચ્ચ

1.2.10
પ્રકરણઞ્ચેદં પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ "મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ " "નાયમાત્મા પવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન । યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂં સ્વામ્" ઇતિ હિ પ્રકૃતમ્ । "ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃ" ઇત્યપિ હિ તત્પ્રસાદાદૃતે તસ્ય દુરવબોધત્વમેવ પૂર્વપ્રસ્તુતં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ॥
અથ સ્યાત્-નાયં બ્રહ્મક્ષેત્રૌદનસૂચિતઃ પુરુષોઽપહતપાપ્મા પરમાત્મા; અનન્તરં "ઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધ્યે । છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ" ઇતિ કર્મફલભોક્તુરેવ
1.2.10
સદ્વિતીયસ્યાભિધાનાત્ । દ્વિતીયશ્ચ પ્રાણો બુદ્ધિર્વા સ્યાત્ । ઋતપાનં હિ કર્મફલ ભોગ એવ; સ ચ પરમાત્મનો ન સમ્ભવતિ;
બુદ્ધિપ્રાણયોસ્તુ ભોક્તુર્જીવસ્યોપકરણભૂતયોર્યથાકથઞ્ચિત્પાનેઽન્વયસ્સમ્ભવતીતિ તયોરન્યતરેણ-
1.2.11
સદ્વિતીયો જીવ એવ પ્રતિપાદ્યતે । તદેકપ્રકરણત્વાત્પૂર્વપ્રસ્તુતોઽત્તાપિ સ એવ ભવિતુમર્હતીતિ । તત્રોચ્યતે
1.2.11 ગુહાં પ્રવિષ્ટાવાત્માનૌહિ તદ્દર્શનાત્

1.2.11
ન પ્રાણજીવૌ બુદ્ધિજીવૌ વા ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ ઋતં પિબન્તાવિત્યુચ્યતે, અપિ તુ જીવપરમાત્માનૌ હિ તથા વ્યપદિશ્યેતે । કુતઃ? તદ્દર્શનાત્ । અસ્મિન્ પ્રકરણે જીવપરયોરેવ ગુહાપ્રવેશવ્યપદેશો દૃશ્યતે । પરમાત્મનસ્તા- વત્ "તં દુર્દર્શં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ટં પુરાણમ્ । અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ" ઇતિ । જીવસ્યાપિ "યા પ્રાણેન સમ્ભવત્યદિતિર્દેવતામયી । ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તી યા ભૂતેભિર્વ્ય- જાયત" ઇતિ । કર્મફલાન્યત્તત્યિદિતિર્જ્જીવ ઉચ્યતે । પ્રાણેન સમ્ભવતિ-પ્રાણેન સહ વર્ત્તતે । દેવતામયી-ઇન્દ્રિ-યાધીનભોગા । ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તી-હૃદયપુણ્ડરીકોદરવર્ત્તિની । ભૂતેભિર્વ્યજાયત-પૃથિવ્યાદિભિર્ભૂતૈસ્સહિતા દેવાદિરૂપેણ વિવિધા જાયતે । એવઞ્ચ સતિ "ઋતં પિબન્તૌ" ઇતિ વ્યપદેશઃ છત્રિણો ગચ્છન્તીતિવત્પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
1.2.12
યદ્વા-પ્રયોજ્યપ્રયોજકરૂપેણ પાને કર્તૃત્વં જીવપરયોરુપપદ્યતે ॥
1.2.12 વિશેષણાચ્ચ

1.2.12
અસ્મિન્ પ્રકરણે જીવપરમાત્માનાવેવોપાસ્યત્વોપાસકત્વપ્રાપ્યત્વપ્રાપ્તૃત્વવિશિષ્ટૌ સર્વત્ર પ્રતિપાદ્યેતે । "બ્રહ્મ-જજ્ઞં દેવમીડ્યં વિદિત્વા નિચાય્યેમાં શાન્તિમત્યન્તમેતિ" ઇતિ । બ્રહ્મજજ્ઞો જીવઃ, બ્રહ્મણો જાતત્વાત્ જ્ઞત્વાચ્ચ; તં દેવમીડ્યં વિદિત્વા-જીવાત્માનમુપાસકં બ્રહ્માત્મકત્વેનાવગમ્યેત્યર્થઃ । તથા "યસ્સેતુરીજાનાનામક્ષરં બ્રહ્મ યત્પરમ્ । અભયં તિતીર્ષતાં પારં નાચિકેતં શકેમહિ" ઇત્યુપાસ્યઃ પરમાત્મોચ્યતે । નાચિકેતમ્-નાચિકેતસ્ય કર્મણઃ પ્રાપ્યમિત્યર્થઃ । "આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ ચ" ઇત્યાદિના ઉપાસકો જીવ ઉચ્યતે । તથા "વિજ્ઞાનસારથિર્યસ્તુ મનઃપ્રગ્રહવાન્નરઃ । સોઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્" ઇતિ પ્રાપ્યપ્રાપ્તારાવભિ-ધીયેતે જીવપરમાત્માનૌ । ઇહાપિ છાયાતપાવિત્યજ્ઞત્વસર્વજ્ઞત્વાભ્યાં વિશિષ્ય વ્યપદિશ્યેતે ॥
1.2.12
અથ સ્યાત્ "યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યેઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે" ઇતિ જીવસ્વરૂપયાથાત્મ્યપ્રશ્નોપ-ક્રમાત્સર્વમિદં પ્રકરણં જીવપરમિતિ પ્રતીયત ઇતિ । નૈતદેવમ્, ન હિ જીવસ્ય દેહાતિરિક્તસ્યાસ્તિત્વનાસ્તિ-ત્વશઙ્કાયાઽયં પ્રશ્નઃ, તથા સતિ પૂર્વવરદ્વયવરણાનુપપત્તેઃ । તથા હિ; પિતુઃ સર્વવેદસદક્ષિણક્રતુસમાપ્તિવેલાયાં દીયમાનદક્ષિણાવૈગુણ્યેન ક્રતુવૈગુણ્યં મન્યમાનેન કુમારેણ નચિકેતસા આસ્તિકાગ્રેસરેણ સ્વાત્મદાનેનાપિ પિતુઃ ક્રતુસાદ્ગુણ્યમિચ્છતા "કસ્મૈ માં દાસ્યસિ" ઇત્યસકૃત્ પિતરં પૃષ્ટવતા સ્વનિબર્ન્ધરુષ્ટિપિતૃવચનાત્ મૃત્યુ- સદનં પ્રવિષ્ટેન સ્વસદનાત્પ્રોષુષિ યમે તદદર્શનાત્તત્ર તિસ્રો રાત્રીરુપોષુષા સ્વોપવાસભીતતત્પ્રતિવિધાનપ્રવૃત્ત-મૃત્યુપ્રત્તે વરત્રયે આસ્તિક્યાતિરેકાત્પ્રથમેન વરેણ સ્વાત્માનં પ્રતિ પિતુઃ પ્રસાદો વૃતઃ, એતઞ્ચ સર્વં દેહાતિરિ-ક્તમાત્માનમજાનતો નોપપદ્યતે । દ્વિતીયેન ચ વરેણોત્તીર્ણદેહાત્માનુભાવ્યફલસાધનભૂતાગ્નિવિદ્યા વૃત્તા, તદપિ દેહાતિરિક્તાત્માનભિજ્ઞસ્ય ન સમ્ભવતિ । અતસ્તૃતીયેન વરેણ યદિદં વ્રિયતે "યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે અસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે । એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાહં વરાણામેષ વરસ્તૃતીયઃ" ઇતિ; અત્ર પરમપુરુષાર્થ-રૂપબ્રહ્મપ્રાપ્તિલક્ષણમોક્ષયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનાય તદુપાયભૂતપરમાત્મોપાસનપરાત્મતત્ત્વજિજ્ઞાસયાઽયં પ્રશ્નઃ ક્રિયતે ।
1.2.12
એવઞ્ચ "યેયં પ્રેતે" ઇતિ ન શરીરવિયોગમાત્રાભિપ્રાયમ્, અપિ તુ સર્વબન્ધવિનિર્મોક્ષઃભિપ્રાયમ્ । યથા "ન પ્રેત્ય સઞ્જ્ઞાઽસ્તિ" ઇતિ
। અયમર્થઃ,-મોક્ષાધિકૃતે મનુષ્યે પ્રેતે-સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તે તત્સ્વરૂપવિષયા વાદિવિપ્રતિપત્તિ-
1.2.12
નિમિત્તાસ્તિનાસ્ત્યાત્મિકા યેયં વિચિકિત્સા તદપનોદનાય તત્સ્વરૂપયાથાત્મ્યં ત્વયાઽનુશિષ્ટોઽહં વિદ્યાં જા-નીયામિતિ । તથા હિ બહુધા વિપ્રતિપદ્યન્તે કેચિદ્વિત્તિમાત્રસ્યાત્મનઃ સ્વરૂપોચ્છિત્તિલક્ષણં મોક્ષમાચક્ષતે । અન્યે વિત્તિમાત્રસ્યૈવ સતો અવિદ્યાસ્તમયમ્ । અપરે પાષાણકલ્પસ્યાત્મનો જ્ઞાનાદ્યશેષવૈશેષિકગુણોચ્છેદલક્ષણં કૈ-વલ્યરૂપમ્ । અપરે તુ અપહતપાપ્માનં પરમાત્માનમભ્યુપગચ્છન્તઃ તસ્યૈવોપાધિસંસર્ગનિમિત્તજીવભાવસ્યોપા-ધ્યપગમેન તદ્ભાવલક્ષણં મોક્ષમાતિષ્ઠન્તે । ત્રય્યન્તનિષ્ણાતાસ્તુ નિખિલજગદેકકારણસ્યાશેષહેયપ્રત્યનીકા-નન્તજ્ઞાનાનન્દૈકસ્વરુપસ્ય સ્વાભાવિકાનવધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યાણગુણાકરસ્ય સકલેતરવિલક્ષણસ્ય
1.2.12
સર્વાત્મભૂતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શરીરતયા પ્રકારભૂતસ્યાનુકૂલાપરિચ્છિન્નજ્ઞાનસ્વરૂપસ્ય પરમાત્માનુભવૈકરસસ્ય જીવસ્યાનાદિકમર્રૂપાવિદ્યાતિરોહિતસ્વરૂપસ્યાવિદ્યોચ્છેદપૂર્વકસ્વાભાવિકપરમાત્માનુભવમેવ મોક્ષમાચક્ષતે । તત્ર મોક્ષસ્વરૂપં તત્સાધનં ચ ત્વત્પ્રસાદાદ્વિદ્યામિતિ નચિકેતસા પૃષ્ટો મૃત્યુઃ તસ્યાર્થસ્ય દુરવબોધત્વપ્રદર્શનેન વિવિધભોગવિતરણપ્રલોભનેન ચૈનં પરીક્ષ્ય યોગ્યતામભિજ્ઞાય પરાવરાત્મતત્ત્વવિજ્ઞાનં પરમાત્મોપાસનં તત્પદ-પ્રાપ્તિલક્ષણં મોક્ષઞ્ચ "તં દુર્દર્શં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટમ્" ઇત્યારભ્ય "સોઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્" ઇત્યન્તેન ઉપદિશ્ય તદપેક્ષિતાંશ્ચ વિશેષાનુપદિદેશેતિ સર્વં સમઞ્જસમ્ । અતઃ પરમાત્મૈવાત્તેતિ સિદ્ધમ્ । ॥ ઇતિ અત્રધિકરણમ્ ॥
1.2.13 અન્તર ઉપપત્તેઃ

1.2.13
ઇદમામનન્તિચ્છન્દોગાઃ "ય એષોઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે । એષ આત્મેતિ હોવાચ એતદમૃતમેતદભયમેતદ્બ્રહ્મ" ઇતિ । તત્ર સન્દેહઃ-કિમયમક્ષ્યાધારતયા નિર્દિશ્યમાનઃ પુરુષઃ પ્રતિબિમ્બાત્મા, ઉત ચક્ષુરિન્દ્રિયાધિષ્ઠાતાદેવતાવિશેષઃ, ઉત જીવાત્મા, અથ પરમાત્મા ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? પ્રતિબિમ્બાત્મેતિ । કુતઃ? પ્રસિદ્ધવન્નિર્દેશાત્; "દૃશ્યતે" ઇત્યપરોક્ષાભિધાનાચ્ચ । જીવાત્મા વા, તસ્યાપિ હિ ચક્ષુષિ વિશેષેણ સન્નિધાનાત્પ્રસિદ્ધિરુપપદ્યતે ? ઉન્મીલિતં હિ ચક્ષુરુદ્વીક્ષ્ય જીવાત્મનશ્શરીરે સ્થિતિગતી નિશ્ચિન્વન્તિ । "રશ્મિ-ભિરેષોઽસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ" ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધયા ચક્ષુઃ પ્રતિષ્ઠો દેવતાવિશેષો વા;એષ્વેવ પ્રસિદ્ધવન્નિર્દેશોપપત્તેરે-ષામન્યતમઃ-
1.2.14
ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-અન્તર ઉપપત્તેઃ । અક્ષ્યન્તરઃ પરમાત્મા । કુતઃ ? "એષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમેતદભય-મેદ્બ્રહ્મ એતં સંયદ્વામ ઇત્યાચક્ષતે । એતં હિ સર્વાણિ વામાન્યભિસંયન્તિ એષ ઉ એવ વામનિઃ । એષ હિ સર્વાણિ વામાનિ નયતિ । એષ ઉ એવ ભામનિઃ । એષ હિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિ" ઇત્યેષાં ગુણાનાં પરમાત્મન્યેવોપપત્તેઃ ॥
1.2.14 સ્થાનાદિવ્યપદેશાચ્ચ

1.2.14
ચક્ષુષિ સ્થિતિનિયમાદયઃ પરમાત્મન એવ "યશ્ચક્ષુષિ તિષ્ઠન્" ઇત્યેવમાદૌ વ્યપદિશ્યન્તે । અતશ્ચ "ય એષો-ઽક્ષિણિ પુરુષઃ" ઇતિ સ એવ પ્રતીયતે; અતઃ પ્રસિદ્ધવન્નિર્દેશશ્ચ પરમાત્મન્યુપપદ્યતે । તત એવ "દૃશ્યતે" ઇતિ સાક્ષાત્કારવ્યપદેશોઽપિ યોગિભિર્દૃશ્યમાનત્વાદુપપદ્યતે ॥
1.2.15 સુખવિશિષ્ટાભિધાનાદેવ ચ

1.2.15
ઇતશ્ચાક્ષ્યાધારઃ પુરુષોત્તમઃ "કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મ" ઇતિ પ્રકૃતસ્ય સુખવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણઃ ઉપાસનસ્થાનવિધાનાર્થં
1.2.15
સંયદ્વાદિગુણવિધાનાર્થં ચ "ય એષોઽક્ષિણિ પુરુષઃ" ઇત્યભિધાનાત્ । એવકારો નૈરપેક્ષ્યં હેતોર્દ્યોતયતિ । નન્વગ્નિ-વિદ્યાવ્યવધાનાત્ "કં બ્રહ્મ" ઇતિ પ્રકૃતં બ્રહ્મ નેહ સન્નિધત્તે । તથા હિ, અગ્નયઃ "પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મ" ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યામુપદિશ્ય "અથ હૈનં ગાર્હપત્યોઽનુશશાસ" ઇત્યારભ્યાગ્નીનામુપાસનમુપદિદિશુઃ । ન ચાગ્નિવિદ્યા બ્રહ્મ-વિદ્યાઙ્ગમિતિ શક્યં વક્તુમ્; બ્રહ્મવિદ્યાફલાનન્તર્ગતતદ્વિરોધિસર્વાયુઃ પ્રાપ્તિસન્તત્યવિચ્છેદાદિફલશ્રવણાત્ । ઉચ્યતે; "પ્રાણો બ્રહ્મ" "એતદમૃતમેતદભયમેતદ્બ્રહ્મ" ઇત્યુભયત્ર બ્રહ્મસંશબ્દનાત્ । "આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તા" ઇત્યગ્નિવચનાચ્ચ ગત્યુપદેશાત્પૂર્વં બ્રહ્મવિદ્યાયા અસમાપ્તેસ્તન્મધ્યગતાગ્નિવિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યાઙ્ગમિતિ નિશ્ચીયતે । "અથ હૈનં ગાર્હપત્યોઽનુશશાસ" ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યાધિકૃતસ્યૈવાગ્નિવિદ્યોપદેશાચ્ચ । કિઞ્ચ "વ્યાધિભિઃ પરિપૂર્ણોઽસ્મિ" ઇતિ
1.2.15
બ્રહ્મપ્રાપ્તિવ્યતિરિક્તનાનાવિધકામોપહતિપૂર્વકગર્ભજન્મજરામરણાદિભવભયોપતપ્તાયોપકોસલાય "એષા સોમ્ય તે અસ્મદ્વિદ્યાત્મવિદ્યા ચ " ઇતિ સમુચ્ચિત્યોપદેશાન્મોક્ષૈકફલાત્મવિદ્યાઙ્ગત્વમગ્નિવિદ્યાયાઃ પ્રતીયતે । એવં ચા-ઙ્ગત્વેઽવગતે સતિ ફલાનુકીર્ત્તનમર્થવાદ ઇતિ ગમ્યતે । ન ચાત્ર મોક્ષવિરોધિફલં કિઞ્ચિચ્છüયતે, "અપહતે પાપ-કૃત્યાં લોકી ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ નાસ્યાપરપુરુષાઃ ક્ષીયન્તે ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિંશ્ચ લોકેઽ-મુષ્મિંશ્ચ" ઇત્યમીષાં ફલાનાં મોક્ષાધિકૃતસ્યાનુગુણત્વાત્ । અપહતે પાપકૃત્યામ્-બ્રહ્મપ્રાપ્તિવિરોધિ પાપં કર્મા-પહન્તિ । લોકી ભવતિ-તદ્વિરોધિનિ પાપે નિરસ્તે બ્રહ્મલોકં પ્રાપ્નોતિ । સર્વમાયુરેતિ-બ્રહ્મોપાસનસમાપ્તેર્યાવદા-યુરપેક્ષિતમ્, તત્સર્વમેતિ । જ્યોગ્જીવતિ-વ્યાધ્યાદિભિરનુપહતો યાવદ્બ્રહ્મપ્રાપ્તિ જીવતિ । નાસ્યાપરપુરુષાઃ ક્ષીયન્તે અસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યાદયઃ પુત્રપૌત્રાદયોપિ બ્રહ્મવિદ એવ ભવન્તિ । "નાસ્યાબ્રહ્મવિત્કુલે ભવતિ" ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરે બ્રહ્મવિદ્યાફલત્વેન શ્રૂયતે । ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિંશ્ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ-વયમ્ અગ્નયસ્તમેનમુપભુઞ્જામઃ યાદદ્બ્રહ્મપાપ્તિ વિઘ્નેભ્યઃ પરિપાલયામ ઇતિ । અતોઽગ્નિવિદ્યાયાઃ બ્રહ્મવિદ્યાઙ્ગત્વેન તત્સન્નિધાનાવિરોધાત્ સુખ-વિશિષ્ટં પ્રકૃતમેવ બ્રહ્મોપાસનસ્થાનવિધાનાર્થં ગુણવિધાનાર્થં ચોચ્યતે । નનુ "આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તા" ઇતિ ગતિમાત્રપરિશેષણાદાચાર્યેણ ગતિરેવોપદેશ્યેતિ ગમ્યતે, તત્કથં સ્થાનગુણવિધ્યથર્તોચ્યતે । તદભિધીયતે
1.2.16
"આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તા" ઇત્યસ્યાયમભિપ્રાયઃ,- બ્રહ્મવિદ્યામનુપદિશ્ય પ્રોષુષિ ગુરૌ તદલાભાદનાશ્વાસમુ-પકોસલમુજ્જીવયિતું સ્વપરિચરણપ્રીતા ગાર્હપત્યાદયો ગુરૌરગ્નયસ્તસ્મૈ બ્રહ્મસ્વરૂપમાત્રં તદઙ્ગભૂતાં ચાગ્નિવિદ્યા-મુપદિશ્ય "આચાર્યાદ્ધૈવ વિદ્યા વિદિતા સાધિષ્ઠં પ્રાપત્" ઇતિ શ્રુત્યર્થમાલોચ્ય સાધુતમત્વપ્રાપ્ત્યર્થમાચાર્ય એવાસ્ય સંયદ્વામત્વાદિગુણકં બ્રહ્મ તદુપાસનસ્થાનમર્ચિરાદિકાં ચ ગતિમુપદિશત્વિતિ મત્વા "આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તા" ઇત્યવોચન્ । ગતિગ્રહણમુપદેશ્યવિદ્યાશેષપ્રદર્શનાર્થમ્ । અત એવાચાર્યોઽપિ "અહં તુ તે તદ્વક્ષ્યામિ યથા પુષ્ક-રપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્તે એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતે" ઇત્યુપક્રમ્ય સંયદ્વામત્વાદિકલ્યાણગુણવિશિષ્ટં બ્રહ્માક્ષિસ્થાનોપાસ્યમર્ચિરાદિકાઞ્ચ ગતિમુપદિદેશ । અતઃ "કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મ" ઇતિ સુખવિશિષ્ટસ્ય પ્રકૃતસ્યૈવ બ્રહ્મણોઽત્રાભિધાનાદયમક્ષ્યાધારઃ પરમાત્મા ।
નનુ ચ "કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મ" ઇતિ પરં બ્રહ્માભિહિતમિતિ કથમવગમ્યતે ? યસ્યેહાક્ષ્યાધારતયાઽભિધાનં બ્રૂષે । યાવતા "કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મ" ઇતિ પ્રસિદ્ધાકાશલૌકિકસુખયોરેવ બ્રહ્મદૃષ્ટિવિર્ધીયત ઇતિ પ્રતિભાતિ "નામ બ્રહ્મ" "મનો બ્રહ્મ" ઇત્યાદિવચનસારૂપ્યાત્ । તત્રાહ -
1.2.16 અત એવ ચ સ બ્રહ્મ

1.2.16
યતસ્તત્ર "યદેવ કં તદેવ ખમ્" ઇતિ સુખવિશિષ્ટસ્યાકાશસ્યાભિધાનમ્; અત એવ ખશબ્દાભિધેયસ્સઃ આકાશઃ
1.2.16
પરં બ્રહ્મ । એતદુક્તં ભવતિ; અગ્નિભિઃ "પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મ" ઇત્યુક્તે ઉપકોસલ ઉવાચ "વિજાનામ્યહં યત્પ્રાણો બ્રહ્મ કં ચ તુ ખં ચ ન વિજાનામિ" ઇતિ । અસ્યાયમભિપ્રાયઃ-ન તાવત્પ્રાણાદિપ્રતીકોપાસનમગ્નિભિ-રભિહિતમ્, જન્મજરામરણાદિભવભયભીતસ્ય મુમુક્ષોર્બ્રહ્મોપદેશાય પ્રવૃત્તત્વાત્, અતો બ્રહ્મૈવોપાસ્યમુપદિષ્ટમ્ । તત્ર પ્રસિદ્ધૈઃ પ્રાણાદિભિસ્સમાનાધિકરણં બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમ્, તેષુ ચ પ્રાણવિશિષ્ટત્વં જગદ્વિધરણયોગેન વા પ્રાણ-શરીરતયા પ્રાણસ્ય નિયન્તૃત્વેન વા બ્રહ્મણ ઉપપદ્યત ઇતિ "વિજાનામ્યહં યત્પ્રાણો બ્રહ્મ" ઇત્યુક્તવાન્ । તથા સુખાકાશયોરપિ બ્રહ્મણઃ શરીરતયા તન્નિયામ્યત્વેન વિશેષણત્વમ્; ઉતાન્યોન્યવ્યવચ્છેદકતયા નિરતિશયા-
1.2.16
નન્દરૂપબ્રહ્મસ્વરૂપસમર્પણપરત્વેન વા ? તત્ર પૃથગ્ભૂતયોઃ શરીરતયા વિશેષણત્વે વૈષયિકસુખભૂતાકાશયો-ર્નિયામકત્વં બ્રહ્મણઃ સ્યાદિતિ સ્વરૂપાવગતિર્ન સ્યાત્, અન્યોન્યવ્યવચ્છેદકત્વે અપરિચ્છિન્નાનન્દૈકસ્વરૂપત્વં બ્રહ્મણઃ સ્યાદિત્યન્તરપ્રકારનિર્દિધારયિષયા "કં ચ તુ ખં ચ ન વિજાનામિ" ઇત્યુક્તવાન્ । ઉપકોસલસ્યેમમાશયં જાનન્તોઽગ્નયઃ "યદ્વા વ કં તદેવ ખં યદેવ ખં તદેવ કમ્" ઇત્યૂચિરે । બ્રહ્મણસ્સુખરૂપત્વમેવાપરિચ્છિન્નમિત્યર્થઃ । અતઃ પ્રાણશરીરતયા પ્રાણવિશિષ્ટં યદ્બ્રહ્મ તદેવાપરિચ્છિન્નસુખરૂપં ચેતિ નિગમિતમ્, "પ્રાણઞ્ચ હાસ્મૈ તદાકાશં ચોચુઃ" ઇતિ । અતઃ "કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મ" ઇત્યત્રાપરિચ્છિન્નસુખં બ્રહ્મ પ્રતિપાદિતમિતિ પરં બ્રહ્મૈવ તત્ર પ્રકૃતમ્, તદેવ ચાત્રાક્ષ્યાધારતયાઽભિધીયત ઇત્યક્ષ્યાધારઃ પરમાત્મા ।
1.2.17 શ્રુતોપનિષત્કગત્યભિધાનાચ્ચ

1.2.17
શ્રુતોપનિષત્કસ્ય-અધિગતપરમપુરુષયાથાત્મ્યસ્યાનુસન્ધેયતયા શ્રુત્યન્તરપ્રતિપાદ્યમાના અર્ચિરાદિકા- ગતિર્યા તામપુનરાવૃત્તિલક્ષણપરમપુરુષપ્રાપ્તિકરીમુપકોસલાયાક્ષિપુરુષં શ્રુતવતે "તેઽર્ચિષમેવાભિસમ્ભવન્ત્ય-ર્ચિષોઽહરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમ્" ઇત્યારભ્ય "ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્પુરુષોઽમાનવસ્સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયત્યેષ દેવપથો બ્રહ્મપથ એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમાવર્ત્તં નાવર્ત્તન્તે" ઇત્યન્તેનોપદિશતિ; અતોઽપ્યયમક્ષિપુરુષઃ પરમાત્મા ॥
1.2.18 અનવસ્થિતેરસમ્ભવાચ્ચ નેતરઃ

1.2.18
પ્રતિબિમ્બાદીનામક્ષિણિ નિયમેનાનવસ્થાનાદમૃતત્વાદીનાં ચ નિરુપાધિકાનાં તેષ્વસમ્ભવાન્ન પરમાત્મન ઇતરઃ, છાયાદિરક્ષિપુરુષો ભવિતુમર્હતિ । પ્રતિબિમ્બસ્ય તાવત્પુરુષાન્તરસન્નિધાનાયત્તત્વાન્ન નિયમેનાવસ્થાન-સમ્ભવઃ । જીવસ્યાપિ સર્વેન્દ્રિયવ્યાપારાનુગુણત્વાય સર્વેન્દ્રિયકન્દભૂતે સ્થાનવિશેષે વૃત્તિરિતિ ચક્ષુષિ નાવ-
1.2.18
સ્થાનમ્ । દેવતાયાશ્ચ "રશ્મિભિરેષોઽસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ" ઇતિ રશ્મિદ્વારેણાવસ્થાનવચનાદ્દેશાન્તરાવસ્થિતસ્યા-
1.2.18
પીન્દ્રિયાધિષ્ઠાનોપપત્તેર્ન ચક્ષુષ્યવસ્થાનમ્ । સર્વેષામેવૈષાં નિરુપાધિકામૃતત્વાદયો ન સમ્ભવન્ત્યેવ; તસ્માદ-ક્ષિપુરુષઃ પરમાત્મા ॥ ઇતિ અન્તરાધિકરણમ્ ॥
1.2.19
"સ્થાનાદિવ્યપદેશાચ્ચ" ઇત્યત્ર "યશ્ચક્ષુષિ તિષ્ઠન્" ઇત્યાદિના પ્રતિપાદ્યમાનં ચક્ષુષિ સ્થિતિનિયમનાદિકં પરમાત્મન એવેતિ સિદ્ધં કૃત્વાઽક્ષિપુરુષસ્ય પરમાત્મત્વં સાધિતમ્ । ઇદાનીં તદેવ સમર્થયતે-
1.2.19 અન્તર્ય્યામ્યધિદૈવાધિલોકાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્

1.2.19
કાણ્વા માધ્યન્દિનાશ્ચ વાજસનેયિનઃ સમામનન્તિ "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ" ઇતિ । એવમમ્બ્વગ્ન્યન્ત-
1.2.19
રિક્ષવાય્વાદિત્યદિક્ચન્દ્રતારકાકાશતમસ્તેજસ્સુ દૈવેષુ ચ સર્વેષુ ભૂતેષુ પ્રાણવાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રમનસ્ત્વગ્વિજ્ઞાન-રેતસ્સ્વાત્માત્મીયેષુ ચ તિષ્ઠન્તં તત્તદન્તરભૂતં તત્તદવેદ્યં તત્તચ્છરીરકં તત્તદ્યમયન્તં કઞ્ચિન્નિર્દિશ્ય "એષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ" ઇત્યુપદિશ્યતે । માધ્યન્દિનપાઠે તુ "યસ્સર્વેષુ લોકેષુ તિષ્ઠન્" "યસ્સર્વેષુ વેદેષુ" "યસ્સ- ર્વેષુ યજ્ઞેષુ" ઇતિ ચ પર્યાયાઃ, "યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્" ઇત્યસ્ય પર્યાયસ્ય સ્થાને "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્" ઇતિ પર્યાયઃ । "સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ" ઇતિ ચ વિશેષઃ । તત્ર સંશયતે-કિમયમન્તર્યામી પ્રત્યગાત્મા; ઉત પરમાત્મા ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? પ્રત્યગાત્મેતિ । કુતઃ? વાક્યશેષે "દ્રષ્ટા શ્રોતા" ઇતિ કરણાયત્તજ્ઞાનતાશ્રુતેઃ । એવં દ્રષ્ટુરેવાન્તર્યા-મિત્વોપદેશાત્ "નાન્યતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા" ઇતિ દ્રષ્ટ્રન્તરનિષેધાચ્ચેતિ ।
1.2.19
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-અન્તર્યામ્યધિદૈવાધિલોકાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ । અધિદૈવાધિલોકાદિપદચિહ્નિતેષુ વાક્યેષુ શ્રૂયમાણોઽન્તર્યામ્યપહતપાપ્મા પરમાત્મા નારાયણઃ । કાણ્વપાઠસિદ્ધેભ્યોઽધિદૈવાદિમદ્ય્ભો વાક્યેભ્યો-ઽધિકાન્યધિલોકાદિમન્તિ વાક્યાનિ માધ્યન્દિનપાઠે સન્તીતિ જ્ઞાપનાર્થમધિદૈવાધિલોકાદિષ્વિત્યુભયોરુપા-દાનમ્ । તદેવમુભયેષ્વપિ વાક્યેષ્વન્તર્યામી પરમાત્મેત્યર્થઃ । કુતઃ? તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ । પરમાત્મધર્મો હ્યયમ્; યદેક એવ સન્ સર્વલોકસર્વભૂતસર્વદૈવાદીન્નિયમયતીતિ । તથા હ્યુદ્દાલકપ્રશ્નઃ "ય ઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકં સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ યોઽન્તરો યમયતિ" ઇત્યુપક્રમ્ય "તમન્તર્યામિણં બ્રૂહિ" ઇતિ તસ્ય ચોત્તરમ્ "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્" ઇત્યારભ્યોક્તમ્ । તદેતત્સર્વાન્ લોકાન્ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વાન્ દેવાન્ સર્વાન્ વેદાન્ સર્વાંશ્ચ યજ્ઞા-નન્તઃપ્રવિશ્ય સર્વપ્રકારનિયમનં સર્વશરીરતયા સર્વસ્યાત્મત્વં ચ સર્વજ્ઞાત્સત્યસઙ્કલ્પાત્પુરુષોત્તમાદન્યસ્ય ન સમ્ભવતિ । તથા હિ "અન્તઃ પ્રવિષ્ઠઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા" "તત્સૃષ્ટ્વા । તદેવાનુપ્રાવિશત્ । તદનુપ્રવિશ્ય । સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્" ઇત્યાદીન્યૌપનિષદાનિ વાક્યાનિ પરમાત્મન એવ સર્વસ્ય પ્રશાસિતૃત્વં સર્વસ્યાત્મત્વમિત્યાદીનિ વદન્તિ । તથા સુબાલોપનિષદિ "નૈવેહ કિઞ્ચનાગ્ર આસીતમૂલમનાધારમિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે દિવ્યો દેવ એકો
1.2.19
નારાયણઃ । ચક્ષુશ્ચ દ્રષ્ટવ્યં ચ નારાયણઃ । શ્રોત્રં ચ શ્રોતવ્યં ચ નારાયણઃ" ઇત્યારભ્ય "અન્તશ્શરીરે નિહિતો ગુહાયામજ એકો નિત્યઃ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરે સઞ્ચરન્ યં પૃથિવી ન વેદ યસ્યાપશ્શરીરમ્" ઇત્યાદિ, "યસ્ય મૃત્યુઃ શરીરં યો મૃત્યુમન્તરે સઞ્ચરન્ યં મૃત્યુર્ન વેદ એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇતિ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સર્વાત્મત્વં સર્વશરીરત્વં સર્વસ્ય નિયન્તૃત્વં ચ પ્રતિપાદ્યતે । સ્વા-ભાવિકં ચામૃતત્વં પરમાત્મન એવ ધર્મઃ । ન ચ પરસ્યાત્મનઃ કરણાયત્તં દ્રષ્ટૃત્વાદિકમ્, અપિ તુ સ્વભાવત એવ સર્વજ્ઞત્વાત્સત્યસઙ્કલ્પત્વાચ્ચ સ્વત એવ । તથા ચ શ્રુતિઃ "પશ્યત્યચક્ષુસ્સ #ઋણોત્યકર્ણઃ અપાણિપાદો જવનો
1.2.19
ગ્રહીતા" ઇતિ । ન ચ દર્શનશ્રવણાદિશબ્દાશ્ચક્ષુરાદિકરણજન્મનો જ્ઞાનસ્ય વાચકાઃ, અપિ તુ રૂપાદિસાક્ષાત્કા-રસ્ય । સ ચ રૂપાદિસાક્ષાત્કારઃ કર્મતિરોહિતસ્વાભાવિકજ્ઞાનસ્ય જીવસ્ય ચક્ષુરાદિકરણજન્મા, પરસ્ય તુ સ્વત એવ । "નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા" ઇત્યેતદપિ પૂર્વવાક્યોદિતાન્નિયન્તુર્દ્રષ્ટુરન્યો દ્રષ્ટા નાસ્તીતિ વદતિ । "યં પૃથિવી ન
1.2.20
વેદ" "યમાત્મા ન વેદ" ઇત્યેવમાદિભિર્વાક્યૈઃ પૃથિવ્યાત્માદિનિયામ્યૈરનુપલભ્યમાન એવ નિયમયતીતિ યત્પૂર્વ-મુક્તમ્, તદેવ "અદૃષ્ટો દ્રષ્ટા અશ્રુત્શ્શ્#ઓતા" ઇતિ નિગમય્ય "નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા" ઇત્યાદિના તસ્ય નિયન્તુ-
ર્નિયન્ત્રન્તરં નિષિધ્યતે । "એષ ત આત્મા" "સ ત આત્મા" ઇતિ ચ ત ઇતિ વ્યતિરેકવિભક્તિનિર્દિષ્ટસ્ય જીવ-સ્યાત્મતયોપદિશ્યમાનોન્તર્યામી ન પ્રત્યગાત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
1.2.20 ન ચ સ્માર્ત્તમતદ્ધર્માભિલાપાચ્છારીરશ્ચ

1.2.20
સ્માર્ત્તમ્-પ્રધાનમ્, શારીરઃ-જીવઃ, સ્માર્ત્તઞ્ચ શારીરશ્ચ નાન્યર્યામી । અતદ્ધર્માભિલાપાત્-તયોરસમ્ભાવિત-
1.2.21
ધર્માભિલાપાત્ । સ્વભાવત એવ સર્વસ્ય દ્રષ્ટૃત્વમ્ સર્વસ્ય નિયન્તૃત્વમ્ સર્વસ્યાત્મત્વમ્ સ્વત એવામૃતત્વં ચ તયોર્ન સમ્ભાવનાગન્ધમર્હતિ । એતદુક્તમ્ભવતિ; યથા સ્માર્ત્તમચેતનં સર્વજ્ઞત્વનિયન્તૃત્વસર્વાત્મત્વાદિકં નાર્હતિ તથા જીવોપ્યતદ્ધર્મત્વાદિતિ । અમીષાં ગુણાનાં પરમાત્મન્યન્વયઃ પ્રત્યગાત્મનિ વ્યતિરેકશ્ચ સૂત્રદ્વયેન દર્શિતઃ । નિર-પેક્ષં ચ હેત્વન્તરમાહ -
1.2.21 ઉભયેઽપિ હિ ભેદેનૈનમધીયતે

1.2.21
ઉભયે-માધ્યન્દિનાઃ કાણ્વાશ્ચ, અન્તર્યામિણો નિયામ્યત્વેન વાગાદિભિરચેતનૈસ્સમમ્ એવમ્ શારીરમપિ વિભજ્યાધીયતે "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ
1.2.21
સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ" ઇતિ માધ્યન્દિનાઃ, "યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્" ઇતિ ચ કાણ્વાઃ, પરમાત્મનિયામ્યતયા તસ્માદ્વિલક્ષણત્વેનૈનમધીયત ઇત્યર્થઃ । અતોઽન્તર્યામી પ્રત્યગાત્મનો વિલક્ષણોઽપહતપાપ્મા પરમાત્મા નારાયણ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ ઇત્યન્તર્યામ્યધિકરણમ્ ॥
1.2.22 અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ

1.2.22
અથર્વણિકા અધીયતે "અથ પરાયયા તદક્ષરમધિગમ્યતે । યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્ર-મવર્ણમચક્ષુઃશ્રોત્રં તદપાણિપાદમ્ । નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં તદવ્યયં યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃ" ઇતિ; તથોત્તરત્ર "અક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" ઇતિ । તત્ર સન્દિહ્યતે-કિમિહાદૃશ્યત્વાદિગુણકમક્ષરમક્ષરાત્ પરતઃ પરશ્ચ
1.2.22
પ્રકૃતિપુરુષૌ, અથોભયત્ર પરમાત્મૈવ ? ઇતિ । કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ? પ્રકૃતિપુરુષાવિતિ । કુતઃ ? અસ્યાક્ષરય
1.2.22
"અદૃષ્ટો દ્રષ્ટા" ઇત્યાદાવિવ ન દ્રષ્ટૃત્વાદિશ્ચેતનધર્મવિશેષ ઇહ શ્રૂયતે, "અક્ષરાત્ પરતઃ પરઃ" ઇતિ ચ સર્વસ્માદ્વિ-કારાત્પરભૂતાદક્ષરાદસ્માત્પરઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સમષ્ટિપુરુષઃ પ્રતિપાદ્યતે । એતદુક્તમ્ભવતિ-રૂપાદિમત્સ્થૂલરૂપાચેતન-પૃથિવ્યાદિભૂતાશ્રયં દૃશ્યત્વાદિકં પ્રતિષિધ્યમાનં પૃથિવ્યાદિસજાતીયસૂક્ષ્મરૂપાચેતનમેવોપસ્થાપયતિ, તચ્ચ પ્રધાનમેવ । તસ્માત્પરત્વઞ્ચ સમષ્ટિપુરુષસ્યૈવ પ્રસિદ્ધમ્ । તદધિષ્ઠિતઞ્ચ પ્રધાનં મહદાદિવિશેષપર્યન્તં વિકારજાતં
1.2.22
પ્રસૂત ઇતિ તત્ર દૃષ્ટાન્તા ઉપન્યસ્યન્તે "યથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્ણતે ચ યથા પૃથિવ્યામોષધયસ્સમ્ભવન્તિ । યથા સતઃ પુરુષાત્કેશલોમાનિ તથા અક્ષરાત્સમ્ભવતીહ વિશ્વમ્" સતિ । અતોઽસ્મિન્ પ્રકરણે પ્રધાનપુરુષાવેવ પ્રતિ-પાદ્યેતે- ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ-અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તિઃ । અદૃશ્યત્વાદિગુણકોઽક્ષરાત્પરતઃ પરશ્ચ પરમપુરુષ એવ । કુતઃ ? તદ્ધર્મોક્તેઃ "યસ્સર્વજ્ઞસ્સર્વવિત્" ઇત્યાદિના સર્વજ્ઞત્વાદિકાસ્તસ્યૈવ ધર્મા ઉચ્યન્તે; તથા હિ "યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે" ઇત્યાદિના અદૃશ્યત્વાદિગુણકમક્ષરમભિધાય "અક્ષરાત્સમ્ભવતીહ વિશ્વમ્" ઇતિ તસ્મા-દ્વિશ્વસમ્ભવઞ્ચાભિધાય "યસ્સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ । તસમાદેતદ્બ્રહ્મ નામરૂપમન્નઞ્ચ જાયતે" ઇતિ
1.2.22
ભૂતયોનેરક્ષરસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિઃ પ્રતિપાદ્યતે । પશ્ચાત્ "અક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" ઇતિ ચ પ્રકૃતમદૃશ્યત્વાદિગુણકં ભૂત-યોન્યક્ષરં સર્વજ્ઞમેવ પરત્વેન વ્યપદિશ્યતે; અતઃ "અક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" ઇત્યક્ષરશબ્દઃ પઞ્ચમ્યન્તઃ પ્રકૃતમદૃશ્યત્વાદિ-
1.2.23
ગુણકમક્ષરં નાભિધત્તે, તસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય વિશ્વયોનેસ્સર્વસ્માત્પરત્વેન તસ્માદન્યસ્ય પરત્વાસમ્ભવાત્, અતોઽત્રા-ક્ષરશબ્દો ભૂતસૂક્ષ્મમચેતનં બ્રૂતે ॥ ઇતશ્ચ ન પ્રધાનપુરુષૌ -
1.2.23 વિશેષણભેદવ્યપદેશાભ્યાઞ્ચ નેતરૌ

1.2.23
વિશિનષ્ટિ હિ પ્રકરણમ્-પ્રધાનાચ્ચ પુરુષાચ્ચ ભૂતયોન્યક્ષરં વ્યાવર્ત્તયતીત્યર્થઃ, એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાન-પ્રતિજ્ઞોપપાદનાદિભિઃ । તથા તાભ્યામક્ષરસ્ય ભેદશ્ચ વ્યપદિશ્યતે "અક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" ઇત્યાદિના । તથા હિ "સ બ્રહ્મવિદ્યાં સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠામથર્વાય જ્યેષ્ઠપુત્રાય પ્રાહ" ઇતિ સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠાભૂતા બ્રહ્મવિદ્યા પ્રક્રાન્તા; પરવિદ્યૈવ
1.2.23
ચ સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠા તામિમાં સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠાં વિદ્યાં ચતુર્મુખાથર્વાદિગુરુપરમ્પરયાઽઙ્ગિરસા પ્રાપ્તાં જિજ્ઞાસુઃ "શૌનકો હ વૈ મહાશાલોઽઙ્ગિરસં વિધિવદુપસન્નઃ પપ્રચ્છ કસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિ" ઇતિ । બ્રહ્મવિદ્યાયાસ્સર્વવિદ્યાશ્રયત્વાદ્બ્રહ્મવિમાનેન સર્વં વિજ્ઞાતં ભવતીતિકૃત્વા બ્રહ્મસ્વરૂપમનેન પૃષ્ટમ્; "તસ્મૈ સ હોવાચ દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે ઇતિ હ સ્મ યદ્બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પરા ચૈવાપરા ચ" ઇતિ । બ્રહ્મપ્રેપ્સુના દ્વે વિદ્યે વેદિ-તવ્યે, બ્રહ્મવિષયે પરોક્ષાપરોક્ષરૂપે દ્વે વિજ્ઞાને ઉપાદેયે ઇત્યર્થઃ । તત્ર પરોક્ષં શાસ્ત્રજન્યં જ્ઞાનમ્, અપરોક્ષં યોગ-જન્યમ્; તયોર્બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયભૂતમપરોક્ષં જ્ઞાનમ્ તચ્ચ ભક્તિરૂપાપન્નમ્ "યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યઃ" ઇત્યત્રૈવ વિશેષ્યમાણત્વાત્; તદુપાયશ્ચાગમજન્યં વિવેકાદિસાધનસપ્તાકાનુગૃહીતં જ્ઞાનમ્ "તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાઽનાશકેન" ઇતિ શ્રુતેઃ । આહ ચ ભગવાન્ પરાશરઃ "તત્પ્રાપ્તિહેતુર્જ્ઞાનં ચ કર્મ ચોક્તં મહામુને । આગમોત્થં વિવેકાચ્ચ દ્વિધા જ્ઞાનં તથોચ્યતે" ઇતિ । "તત્રાપરા ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ" ઇત્યાદિના "ધર્મશાસ્ત્રાણિ" ઇત્યન્તેન આગમોત્થં બ્રહ્મસાક્ષાત્કારહેતુભૂતં પરોક્ષજ્ઞાનમુક્તમ્ । સાઙ્ગસ્ય સેતિહાસપુરાણસ્ય સધમર્શાસ્ત્રસ્ય સમીમાંસસ્ય વેદસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનોત્પક્ષિહેતુત્વાત્ "અથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે" ઇત્યુપાસનાખ્યં
1.2.23
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારલક્ષણભક્તિરૂપાપન્નં જ્ઞાનમ્ "યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમ્" ઇત્યાદિના પરોક્ષાપરોક્ષરૂપજ્ઞાનદ્વયવિષયસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપમુચ્યતે "યર્થોર્ણનાભિસ્સૃજતે ગૃહ્ણતે ચ" ઇત્યાદિના । યથોક્તસ્વરૂપાત્પરસ્માદ્બ્રહ્મણોઽ- ક્ષરાત્ કૃત્સ્નસ્ય ચેતનાચેતનાત્મકપ્રપઞ્ચસ્યોત્પત્તિરુક્તા, વિશ્વમિતિ વચનાન્નાચેતનમાત્રસ્ય "તપસા ચીયતે બ્રહ્મ તતોઽન્નમભિજાયતે અન્નાત્પ્રાણો મનસ્સત્યં લોકાઃ કર્મસુ ચામૃતમ્" ઇતિ બ્રહ્મણો વિશ્વોત્પત્તિપ્રકાર ઉચ્યતે । તપસા-જ્ઞાનેન, "યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ" ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્; ચીયતે-ઉપચીયતે; "બહુ સ્યામ્" ઇતિ સઙ્કલ્પરૂપેણ જ્ઞાનેન બ્રહ્મ સૃષ્ટયુન્મુખં ભવતીત્યર્થઃ । તતોઽન્નમભિજાયતે-અદ્યત ઇત્યન્નમ્, વિશ્વસ્ય ભોક્તૃવર્ગસ્ય ભોગ્યભૂતં ભૂતસૂક્ષ્મમવ્યાકૃતં પરસ્માદ્બ્રહ્મણો જાયત ઇત્યર્થઃ । પ્રાણમનઃપ્રભૃતિ ચ સ્વર્ગાપવર્ગરૂપફલસાધનભૂતકર્મપયર્ન્તં સર્વં વિકારજાતં તસ્માદેવ જાયતે । "યસ્સર્વજ્ઞસ્સર્વવિત્" ઇત્યાદિના સૃષ્ટયુપકરણભૂતં સાર્વજ્ઞ્યસત્યસઙ્કલ્પત્વા-દિકમુક્તમ્ । સર્વજ્ઞાત્સત્યસઙ્કલ્પાત્પરસ્માત્ બ્રહ્મણોઽક્ષરાદેતત્ કાર્યકારં બ્રહ્મ નામરૂપવિભક્તં ભોક્તૃભોગ્યરૂપં ચ જાયતે । "તદેતત્સત્યમ્" ઇતિ પરસ્ય બ્રહ્મણો નિરુપાધિકસત્યત્વમુચ્યતે
"મન્ત્રેષુ કર્માણિ કવયો યાન્યપ-શ્યંસ્તાનિ ત્રેતાયાં બહુધા સન્તતાનિ । તાન્યાચરત નિયતં સત્યકામાઃ" ઇતિ સાર્વજ્ઞ્યસત્યસઙ્કલ્પત્વાદિકલ્યાણ-ગુણાકરમક્ષરં પુરુષં સ્વતસ્સત્યં કામયમાનાસ્તત્પ્રાપ્તયે ફલાન્તરેભ્યો વિરક્તા ઋગ્યજુસ્સામાથર્વસુ કવિભિ-ર્દૃષ્ટાનિ વર્ણાશ્રમોચિતાનિ ત્રેતાગ્નિષુ બહુધા સન્તતાનિ કર્માણ્યાચરતેતિ "એષ વઃ પન્થાઃ" ઇત્યારભ્ય "એષ વઃ
1.2.23
પુણ્યસ્સુકૃતો બ્રહ્મલોકઃ" ઇત્યન્તેન કર્માનુષ્ઠાનપ્રકારમ્ શ્રુતિસ્મૃતિચોદિતેષુ કર્મસ્વેકતરકર્મવૈધુર્યેપીતરેષા-મનુષ્ઠિતાનામપિ નિષ્ફલત્વમ્ અયથાનુષ્ઠિતસ્ય ચાનનુષ્ઠિતસમત્વમભિધાય "પ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા અષ્ટા-દશોક્તમવરં યેષુ કર્મ । એતચ્છ્રેયો યેઽભિનન્દન્તિ મૂઢા જરામૃત્યૂ તે પુનરેવાપિ યન્તિ" ઇત્યાદિના પલાભિસ-ન્ધિપૂર્વકત્વેન જ્ઞાનવિધુરતયા ચાવરં કર્માચરતાં પુનરાવૃત્તિમુક્તવા "તપશ્શ્રદ્ધે યે હ્યુપવસન્તિ" ઇત્યાદિના પુનરપિ ફલાભિસન્ધિરહિતં જ્ઞાનિનાઽનુષ્ઠિતં કર્મ બ્રહ્મપ્રાપ્તયે ભવતીતિ પ્રશસ્ય "પરીક્ષ્ય લોકાન્" ઇત્યાદિના કેવલ-કર્મફલેષુ વિરક્તસ્ય યથોદિતકર્માનુગૃહીતં બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયભૂતં જ્ઞાનં જિજ્ઞાસમાનસ્ય ચ આચાર્યોપસદનં વિધાય "તદેતત્સત્યં યથા સુદીપ્તાત્" ઇત્યાદિના "સોઽવિદ્યાગ્રન્થિં વિકિરતીહ સોમ્ય" ઇત્યન્તેન પૂર્વોક્તસ્યાક્ષરસ્ય ભૂતયોનેઃ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમપુરુષસ્યાનુક્તૈસ્વરૂપગુણૈઃ સહ સર્વભૂતાન્તરાત્મતયા વિશ્વશરીરત્વેન વિશ્વરૂપત્વમ્
1.2.23
તસ્માદ્વિશ્વસૃષ્ટિં ચ વિસ્પષ્ટમભિધાય "આવિસ્સન્નિહિતમ્" ઇત્યાદિના તસ્યૈવાક્ષરસ્યાવ્યાકૃતાત્પરતોઽપિ પુરુ-ષાત્પરભૂતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમવ્યોમ્નિ પ્રતિષ્ઠિતસ્યાનવધિકાતિશયાનન્દસ્વરૂપસ્ય હૃદયગુહાયામુપાસન-પ્રકારમ્ ઉપાસનસ્ય ચ પરભક્તિરૂપત્વમુપાસીનસ્યાવિદ્યાવિમોકપૂર્વકં બ્રહ્મસમં બ્રહ્માનુભવફલં ચોપદિશ્યોપ-
1.2.23
સંહૃતમ્; અત એવં વિશેષણાદ્ભેદવ્યપદેશાચ્ચ નાસ્મિન્ પ્રકરણે પ્રધાનપુરુષૌ પ્રતિપાદ્યેતે । ભેદવ્યપદેશોઽપિ હિ તાભ્યાં પરસ્ય બ્રહ્મણોઽત્ર વિદ્યતે । "દિવ્યો હ્યમૂર્ત્તઃ પુરુષસ્સ બાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ । અપ્રાણો હ્યમનાશ્શુભ્રો હ્યક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" ઇત્યાદિભિઃ, અક્ષરાદવ્યાકૃતાત્પરો યઃ સમષ્ટિપુરુષઃ તસ્માદપિ પરભૂતોઽદૃશ્યત્વાદિગુણ-કોઽક્ષરશબ્દાભિહિતઃ પરમાત્મેત્યર્થઃ । અશ્નુત ઇતિ વા, ન ક્ષરતીતિ વા અક્ષરમ્; તદવ્યાકૃતેપિ સ્વવિકાર-વ્યાપ્ત્યા વા મહદાદિવન્નામાન્તરાભિલાપયોગ્યક્ષરણાભાવાદ્વાઽક્ષરત્વં કથઞ્ચિદુપપદ્યતે ॥
1.2.24 રૂપોપન્યાસાચ્ચ

1.2.24
"અગ્નિર્મૂર્ધા ચક્ષુષી ચન્દ્રસૂર્યૈ દિશશ્શ્રોત્રે વાગ્વિવૃતાશ્ચ વેદાઃ । વાયુઃ પ્રાણો હૃદયં વિશ્વમસ્ય પદ્ય્ભાં પૃથિવી હ્યેષ
1.2.24
સર્વભૂતાન્તરાત્મા" ઇતીદૃશં રૂપં સર્વભૂતાન્તરાત્મનઃ પરમાત્મન એવ સમ્ભવતિ; અતશ્ચ પરમાત્મા ॥
1.2.25 વૈશ્વાનરસ્સાધારણશબ્દવિશેષાત્

1.2.25
ઇદમામનન્તિચ્છન્દોગાઃ "આત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સમ્પ્રત્યધ્યેષિ તમેવ નો બ્રૂહિ" ઇતિ પ્રક્રમ્ય "યસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે" ઇતિ । તત્ર સન્દેહઃ-કિમયં વૈશ્વાનરઃ
1.2.25
આત્મા, પરમાત્મેતિ શક્યનિર્ણયઃ, ઉત ન ? ઇતિ । કિં પ્રાપ્તમ્ ? અશક્યનિર્ણય ઇતિ । કુતઃ ?વૈશ્વાનરશબ્દસ્ય ચતુષ્વર્થેષુ પ્રયોગદર્શનાત્ જાઠરાગ્નૌ તાવત્ "અયમગ્નિવૈશ્વાનરો યેનેદમન્નં પચ્યતે યદિદમદ્યતે તસ્યૈષ ઘોષો ભવતિ યાવદેતત્કર્ણાકપિધાય #ઋણોતિ સ યદોત્ક્રમિષ્યન્ ભવતિ નૈનં ઘોષં શ્રૃણોતિ" ઇતિ; મહાભૂતતૃતીયે ચ "વિશ્વસ્મા અગ્નિં ભુવનાય દેવા વૈશ્વાનરં કેતુમહ્નામકૃણ્વન્" ઇતિ; દેવતાયાં ચ "વૈશ્વાનરસ્ય સુમતૌ સ્યામ રાજા હિ કં ભુવનાનામભિશ્રીઃ" ઇતિ; પરમાત્મનિ ચ "તદાત્મન્યેવ હૃદયેઽગ્નૌ વૈશ્વાનરે પ્રાસ્યત" ઇતિ, "સ એષ વૈશ્વાનરો વિશ્વરૂપઃ પ્રાણોઽગ્નિરુદયતે" ઇતિ ચ । વાક્યોપક્રમાદિષૂપલભ્યમાનાન્યપિ લિઙ્ગાનિ સર્વાનુગુણતયા નેતું શક્યાનીતિ ।
1.2.25
એવં પ્રાપ્તે અભિધીયતે-વૈશ્વાનરસ્સાધારણશબ્દવિશેષાત્ । વૈશ્વાનરઃ-પરમાત્મા । કુતઃ ? સાધારણશબ્દવિશેષાત્-વિશેષ્યત ઇતિ વિશેષઃ, સાધારણસ્ય વૈશ્વાનરશબ્દસ્ય પરમાત્માસાધારણૈર્ધર્મૈર્વિશેષ્યમાણત્વાદિત્યર્થઃ । તથા હિ; ઔપમન્યવાદયઃ પઞ્ચેમે મહર્ષયઃ સમેત્ય "કો ન આત્મા કિં બ્રહ્મ" ઇતિ વિચાર્ય "ઉદ્દાલકો હ વૈ ભગવન્તોઽય-મારુણિસ્સમ્પ્રતીમમાત્માનં વૈશ્વાનરમધ્યેતિ તં હન્તાભ્યાગચ્છામ" ઇત્યુદ્દાલકસ્ય વૈશ્વાનરાત્મવિજ્ઞાનમવગમ્ય તમભ્યાજગ્મુઃ । સ ચોદ્દાલક એતાન્ વૈશ્વાનરાત્મજિજ્ઞાસૂનભિલક્ષ્યાત્મનશ્ચ તત્રાકૃત્સ્નવેદિત્વં મત્વા "તાન્ હોવાચ અશ્વપતિર્વૈ ભગવન્તોઽયં કેકયસ્સમ્પ્રતીમમાત્માનં વૈશ્વાનરમધ્યેતિ તં હન્તાભ્યાગચ્છામ" ઇતિ । તે ચોદ્દાલક-ષષ્ઠાસ્તમશ્વપતિભ્યાજગ્મુઃ । સ ચ તાન્ મહર્ષીન્ યથાહં પૃથગમ્યર્ચ્ય "ન મે સ્તેનઃ" ઇત્યાદિના "યક્ષ્યમાણો હ વૈ ભગવન્તોઽહમસ્મિ" ઇત્યન્તેનાત્મનો વ્રતસ્તથયા પ્રતિગ્રહયોગ્યતાં જ્ઞાપયન્નેવ બ્રહ્મવિદ્ભિરપિ પ્રતિષિદ્ધપરિહરણીયતાં વિહિતકર્મકર્તવ્યતાં ચ પ્રજ્ઞાપ્ય "યાવદેકૈકસ્મા ઋત્વિજે ધનં દાસ્યામિ તાવદ્ભગવદ્ય્ભો દાસ્યામિ વસન્તુ ભવન્તઃ" ઇત્યવોચત્ । તે ચ મુમુક્ષવો વૈશ્વાનરમાત્માનં જિજ્ઞાસમાનાસ્તમેવાત્માનમસ્માકં બ્રૂહીત્યવોચન્ । તદેવં "કો ન
1.2.26
આત્મા કિં બ્રહ્મ" ઇતિ જીવાત્મનામાત્મભૂતં બ્રહ્મ જિજ્ઞાસમાનૈસ્તજ્જ્ઞમન્વિચ્છદ્ભિર્વૈશ્વાનરાત્મજ્ઞસકાશમાગમ્ય પૃચ્છ્યમાનો વૈશ્વાનરાત્મા પરમાત્મેતિ વિજ્ઞાયતે, આત્મબ્રહ્મશબ્દાભ્યામુપક્રમ્ય પશ્ચાત્સર્વત્રાત્મવૈશ્વાનરશબ્દાભ્યાં વ્યવહારાચ્ચ બ્રહ્મશબ્દસ્થાને નિર્દિશ્યમાનો વૈશ્વાનરશબ્દો બ્રહ્મૈવાભિધત્ત ઇતિ વિજ્ઞાયતે; કિઞ્ચ "સ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિ" "તદ્યથેષીકતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પ્રદૂયેતૈવં હાસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તે" ઇતિ ચ વક્ષ્યમાણં વૈશ્વાનરાત્મવિજ્ઞાનફલં વૈશ્વાનરાત્માનં પરં બ્રહ્મેતિ જ્ઞાપયતિ ॥ ઇતશ્ચ વૈશ્વાનરઃ પરમાત્મા -
1.2.26 સ્મર્યમાણમનુમાનં સ્યાદિતિ

1.2.26
દ્યુપ્રમૃતિ પૃથિવ્યન્તમવયવવિભાગેન વૈશ્વાનરસ્ય રૂપમિહોપદિશ્યતે । તચ્ચ શ્રુતિસ્મૃતિષુ પરમપુરુષરૂપતયા પ્રસિદ્ધમ્ । તદિહ તદેવેદમિતિ સ્મર્યમાણમ્, પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનં વૈશ્વાનરસ્ય પરમપુરુષત્વે અનુમાનમ્, લિઙ્ગ-મિત્યર્થઃ । ઇતિશબ્દઃ પ્રકારવચનઃ । ઇત્થં ભૂતં રૂપં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનં વૈશ્વાનરસ્ય પરમાત્મત્વે અનુમાનં સ્યાત્ । શ્રુતિસ્મૃતિષુ હિ પરમપુરુષસ્યેત્થં રૂપં પ્રસિદ્ધમ્ । યથા આથર્વણે "અગ્નિર્મૂર્ધા ચક્ષુષિ ચન્દ્રસૂર્યૈ દિશઃ શ્રોત્રે
1.2.26
વાગ્વિવૃત્તાશ્ચ વેદાઃ । વાયુઃ પ્રાણો હૃદયં વિશ્વમસ્ય પદ્ય્ભાં પૃથિવી હ્યેષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા" ઇતિ । અગ્નિરિહ દ્યુલોકઃ, "અસૌ વૈ લોકોઽગ્નિઃ" ઇતિ શ્રુતેઃ । સ્મરન્તિ ચ મુનયઃ "દ્યાં મૂર્ધાનં યસ્ય વિપ્રા વિદન્તિ ખં વૈ નાભિં ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે । દિશઃશ્રોત્રે વિદ્ધિ પાદૌ ક્ષિતિં ચ સોઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂતપ્રણેતા" ઇતિ । "યસ્યાગ્નિરાસ્યં દ્યૌર્મૂર્ધાં ખં નાભિશ્ચરણૌ ક્ષિતિઃ । સૂર્યશ્ચક્ષુર્દ્દિશઃ શ્રોત્રં તસ્મૈ લોકાત્મને નમઃ" ઇતિ ચ । ઇહ ચ દ્યુપ્રભૃતયો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધાદ્યવયવેનોચ્યન્તે । તથા હિ, તૈરૌપમન્યવપ્રભૃતિભિર્મહર્ષિભિઃ "આત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સમ્પ્ર-ત્યધ્યેષિ તમેવ નો બ્રૂહિ" ઇતિ પૃષ્ટઃ કેકયસ્તેભ્યો વૈશ્વાનરાત્માનમુપદિદિક્ષુર્વિશેષપ્રશ્નાન્યથાનુપપત્ત્યા વૈશ્વા-નરાત્મન્યેતૈઃ કિઞ્ચિત્ જ્ઞાતં કિઞ્ચિદજ્ઞાતમિતિ વિજ્ઞાય જ્ઞાતાજ્ઞાતાંશબુભુત્સયા તાનેકૈકં પપ્રચ્છ । તત્ર "ઔપ-મન્યવ કં ત્વમાત્માત્માનમુપાસ્સે" ઇતિ પૃષ્ટે "દિવમેવ ભગવો રાજન્" ઇતિ તેન ચોક્તે દિવિ તસ્ય પૂર્ણવૈશ્વાન-રાત્મબુદિંધ નિવર્તયન્ વૈશ્વાનરસ્ય દ્યૌર્મૂર્ધેતિ ચોપદિશંસ્તસ્યા વૈશ્વાનરાંશભૂતાયા દિવસ્સુતેજા ઇતિ ગુણનામધેયં પ્રાચિખ્યપત્ । એવં સત્યયજ્ઞાદિભિરાદિત્યવાય્વાકાશપૃથિવીનામેકૈકેનૈકૈકમુપાસ્યમાનતયા કથિતાનાં
1.2.26
"વિશ્વરૂપઃ, પૃથગ્વર્ત્મા, બહુલો, રયિઃ, પતિષ્ઠા" ઇત્યેકૈકગુણનામધેયાનિ વૈશ્વાનરાત્મનશ્ચક્ષુઃપ્રાણસન્દેહવ-સ્તિપાદાવયવત્વં ચોપદિષ્ટમ્ । સન્દેહો મધ્યકાય ઉચ્યતે; અત એવમ્ભૂતદ્યુર્મર્ધત્વાદિવિશિષ્ટં પરમપુરુષસ્યૈવ રૂપમિતિ વૈશ્વાનરઃ પરમપુરુષ એવ ॥ પુનરપ્યનિર્ણયમેવાશઙ્કય પરિહરતિ -
1.2.27 શબ્દાદિભ્યોઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ચ નેતિ ચેન્ન તથા દૃષ્ટયુપદેશાદસમ્ભવાત્પુરુષમપિ ચૈનમધીયતે

1.2.27
યદુક્તં વૈશ્વાનરઃ પરમાત્મેતિ નિશ્ચીયત ઇતિ । તન્ન; શબ્દાદિભ્યોઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ચ જાઠરસ્યાપ્યગ્નેરિહ પ્રતીય-માનત્વાત્ । શબ્દસ્તાવદ્વાજિનાં વૈશ્વાનરવિદ્યાપ્રકરણે "સ એષોઽગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ" ઇતિ વૈશ્વાનરસમાનાધિકરણ-તાઽગ્નિરિતિ શ્રૂયતે; અસ્મિન્ પ્રકરણે ચ "હૃદયં ગાર્હપત્યો મનોઽન્વાહાર્યપચન આસ્યમાહવનીયઃ" ઇતિ વૈશ્યા-નરસ્ય હૃદયાદિસ્થસ્યાગ્નિત્રયકલ્પનં ક્રિયતે તદ્યદ્ભક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયં સ યાં પ્રથમામાહુતિં જુહુયાત્તાં જુહુયાત્ પ્રાણાય સ્વાહા" ઇત્યાદિના પ્રાણાહુત્યાધારત્વં ચ વૈશ્વાનરસ્યાવગમ્યતે । તથા વૈશ્વાનરસ્યાસ્મિન્ પુરુષે-ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનં વાજસનેયિનઃ સમામનન્તિ "સ યો હૈતમેવમગ્નિં વૈશ્વાનરં પુરુષવિધં પુરુષેઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદ" ઇતિ । અતોઽગ્નિશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદગ્નિત્રેતાપરિકલ્પનાત્પ્રાણાહુત્યાધારમાવાદન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ચ વૈશ્વાનરસ્ય જાઠ-રત્વમપિ પ્રતીયત ઇતિ નૈકાન્તતઃ પરમાત્મત્વમિતિ ચેત્ તન્ન; તથા દૃષ્ટયુપદેશાત્-પૂર્વોક્તસ્ય ત્રૈલોક્યશરીરસ્ય
1.2.27
પરસ્ય બ્રહ્મણો વૈશ્વાનરસ્ય જાઠરાગ્નિશરીરતયા તદ્વિશિષ્ટસ્યોપાસનોપદેશાત્ । અગ્નિશબ્દાદિભિર્હિ ન કેવલો જાઠરઃ પ્રતિપાદ્યતે, અપિ તુ જાઠરાગ્નિવિશિષ્ટઃ પરમાત્મા । કથમિદમવગમ્યત ઇતિ ચેત્ અસમ્ભવાત્ જાઠરસ્ય કેવલસ્ય ત્રૈલોક્યશરીરત્વાસમ્ભવાત્ । ત્રૈલોક્યશરીરતયા પ્રતિપન્નવૈશ્વાનરસમાનાધિકરણો જાઠરવિષયતયા પ્રતીયમાનોઽગ્નિશબ્દો જાઠરશરીરતયા તદ્વિશિષ્ટં પરમાત્માનમેવાભિદધાતીત્યર્થઃ । યથોક્તં ભગવતા "અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહમાશ્રિતઃ । પ્રાણાપાનસમાયુક્તઃ પચામ્યન્નં ચતુર્વિધમ્" ઇતિ જાઠરાનલશરીરોભૂત્વે-ત્યર્થઃ । અતસ્તદ્વિશિષ્ટસ્યોપાસનમત્રોપદિશ્યતે । કિઞ્ચ પુરુષમપિ ચૈનમધીયતે વાજસનેયિનઃ "સ એષોઽગ્નિ-
1.2.28
ર્વૈશ્વાનરો યત્પુરુષઃ" ઇતિ, ન જાઠરસ્ય કેવલસ્ય પુરુષત્વમ્ પરત્મન એવ હિ નિરુપાધિકં પુરુષત્વમ્, યથા "સહ-સ્રશીર્ષા પુરુષઃ" "પુરુષ એવેદં સર્વમ્" ઇત્યાદૌ ॥
1.2.28 અત એવ ન દેવતા ભૂતં ચ

ઉક્તેભ્ય એવ હેતુભ્યો દેવતાયાશ્ચ તૃતીયસ્ય મહાભૂતસ્યાપિ ન વૈશ્વાનરત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
1.2.29 સાક્ષાદપ્યવિરોધં જૈમિનિઃ

1.2.29
વૈશ્વાનરસમાનાધિકરણસ્યાગ્નિશબ્દસ્ય જાઠરાગ્નિશરીરતયા તદ્વિશિષ્ટસ્ય પરમાત્મનો વાચકત્વમ્, તથૈવ પર-માત્મન ઉપાસ્યત્વં ચોક્તમ્ । જૈમિનિસ્ત્વાચાર્યો વૈશ્વાનરશબ્દવદગ્નિશબ્દસ્યાપિ પરમાત્મન એવ સાક્ષાત્ અવ્ય-
1.2.29
વધાનેન વાચકત્વેન ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ મન્યતે । એતદુક્તં ભવતિ- યથા વૈશ્વાનરશબ્દઃ સાધારણોઽપિ પરમા-ત્માસાધારણધર્મવિશેષિતો વિશ્વેષં નરાણાં નેતૃત્વાદિના ગુણેન પરમાત્માનમેવાભિદધાતીતિ નિશ્ચીયતે; એવ-
1.2.29
મગ્નિશબ્દોઽપ્યગ્રનયનાદિના યેનૈવ ગુણેન યોગાજ્જ્વલને વર્ત્તતે, તસ્યૈવ ગુણસ્ય નિરુપાધિકસ્ય કાષ્ઠાગતસ્ય પરમાત્મનિ સમ્ભવાદસ્મિન્ પ્રકરણે પરમાત્માસાધારણર્ધમવિશેષિતઃ પરમાત્માનમેવાભિધત્ત ઇતિ ॥
1.2.30
"યસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમ્" ઇત્યપરિચ્છિન્નસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો દ્યુતપ્રભૃતિપૃથિવ્યન્તપ્રદેશસમ્બન્ધિન્યા માત્રયા પરિચ્છિન્નત્વં કથમુપપદ્યતે ? તત્રાહ -
1.2.30 અભિવ્યક્તેરિત્યાશ્મરથ્યઃ

1.2.30
ઉપાસકાભિવ્યક્તયર્થં પ્રાદેશમાત્રત્વં પરમાત્મન ઇત્યાશ્મરથ્ય આચાર્યો મન્યતે, "દ્યૌર્મૂર્ધા, આદિત્યશ્ચક્ષુઃ, વાયુઃ પ્રાણઃ, આકાશો મધ્યકાયઃ, આપો વસ્તિઃ, પૃથિવી પાદૌ" ઇતિ દ્યુપ્રભૃતિપ્રદેશસમ્બન્ધિન્યા માત્રયા પરિચ્છિન્નત્વં કૃત્સ્નમભિવ્યાપ્તવતો વિગતમાનસ્ય હ્યભિવ્યક્તેરેવ હેતોર્ભવતિ ॥
1.2.31
મૂર્દ્ધપ્રભૃત્યવયવિશેષૈઃ પુરુષવિધત્વં પરસ્ય બ્રહ્મણઃ કિમર્થમિતિ ચેત્ તત્રાહ -
1.2.31 અનુસ્મૃતેર્બાદરિઃ

1.2.31
તથોપાસનાર્થમિતિ બાદરિરાચાર્યો મન્યતે । "યસ્ત્વેતમેવમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે સ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિ" ઇતિ બ્રહ્મપ્રાપ્તયે હ્યુપાસનમુપદિશ્યતે । એતમેવમિતિ ઉક્તપ્રકારેણ પુરુષાકારમિત્યર્થઃ । સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસુ વર્તમાનં યદન્નમ્-ભોગ્યં, તદત્તિ-સર્વત્ર વર્ત્તમાનં સ્વત એવાનવધિકાતિશયાનન્દં બ્રહ્માનુભવતિ । યત્તુ સર્વૈઃ કમર્વશ્યૈરાત્મભિઃ પ્રત્યેકમનન્યસાધારણમન્નં ભુજ્યતે તન્મુમુક્ષુભિસ્ત્યાજ્યત્વાદિહ ન ગૃહ્યતે ॥
1.2.32
યદિ પરમાત્મા વૈશ્વાનરઃ, કથં તર્હ્યુરઃપ્રભૃતીનાં વેદ્યાદિત્વોપદેશઃ, યાવતા જાઠરાગ્નિપરિગ્રહ એવૈતદુપપદ્યત ઇત્યત્રાહ -
1.2.32 સમ્પત્તેરિતિ જૈમિનિસ્તથા હિ દર્શયતિ

1.2.32
અસ્ય પરમાત્મન એવ વૈશ્વાનરસ્ય દ્યુપ્રભૃતિપૃથિવ્યન્તશરીરસ્ય સમારાધનભૂતાયાઃ ઉપાસકૈરહરહઃ ક્રિયમા-ણાયાઃ પ્રાણાહુતેરગ્નિહોત્રત્વસમ્પાદનાયાયમુરઃપ્રભૃતીનાં વેદિત્વાદ્યુપદેશ ઇતિ જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે । તથા હિ પરમાત્મોપાસનોચિતમેવ ફલં પ્રાણાહુત્યા અગ્નિહોત્રસમ્પતિંત ચ દર્શયતીયં શ્રુતિઃ । "સ ય ઇદમવિદ્વાનગ્નિહોત્રં
1.2.33
જુહ #ઓતિ યથાઙ્ગારાનપોહ્ય ભસ્મનિ જુહાયાત્તાદૃક્ તત્સ્યાત્ અથ ય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસુ હુતં ભવતિ તદ્યથેષીકતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પ્રદૂયતૈવં હાસ્ય સર્વે પાપ્મનઃ પ્રદૂયન્તે" ઇતિ ।
1.2.33 આમનન્તિ ચૈનમસ્મિન્

1.2.33
એનમ્ પરમપુરુષં દ્યુમૂર્ધત્વાદિવિશિષ્ટં વૈશ્વાનરમ્ અસ્મિન્ ઉપાસકશરીરે પ્રાણાહુત્યાધારત્વાય આમનન્તિ ચ "તસ્ય હ વા એતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાઃ" ઇત્યાદિના । અયમર્થઃ-"યસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિ-વિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે" ઇતિ ત્રૈલોક્યશરીરસ્ય પરમાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યોપાસનં વિધાય "સર્વેષુ લોકેષુ" ઇત્યાદિના બ્રહ્મપ્રાપ્તિં ચ ફલમુપદિશ્ય અસ્યૈવોપાસનસ્યાઙ્ગભૂતં પ્રાણાગ્નિહોત્રં "તસ્ય હ વા એતસ્ય" ઇત્યાદિનો-
1.2.33
પદિશતિ; યઃ પૂર્વમુપાસ્યતયોપદિષ્ટો વૈશ્વાનરસ્તસ્યાવયવભૂતાનગ્ન્યાદિત્યાદીન્ સુતેજોવિશ્વરૂપાદિનામધેયા-નુપાસકશરીરે મૂર્ધાદિપાદાન્તેષુ સમ્પાદયતિ । મૂર્ધૈવ સુતેજાઃ-ઉપાસકસ્ય મૂર્ધૈવ પરમાત્મનમૂર્ધમૂતા દ્યૌરિત્યર્થઃ । ચક્ષુર્વિશ્વરૂપઃ આદિત્ય ઇત્યર્થઃ । પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્મા-વાયુરિત્યર્થઃ । સન્દેહો બહુલઃ-ઉપાસકસ્ય મધ્યકાય એવ પરમાત્મમધ્યકાયભૂત આકાશ ઇત્યર્થઃ । વસ્તિરેવ રયિઃ-અસ્ય વસ્તિરેવ તદવયવભૂતા આપ ઇત્યર્થઃ । પૃથિવ્યેવ પાદૌ-અસ્ય પાદવિવ તત્પાદભૂતા પૃથિવીત્યર્થઃ । એવમુપાસકસ્સ્વશરીરે પરમાત્માનં ત્રૈલોક્યશરીરં વૈશ્વાનરં સન્નિહિતમનુસન્ધાય સ્વકીયાન્યુરોલોમહૃદયમન આસ્યાનિ પ્રાણાહુત્યાધારસ્ય પરમાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય વેદિ-બર્હિર્ગાર્હપત્યાન્વાહાર્યપચનાહવનીયાનગ્નિહોત્રોપકરણભૂતાત્ પરિકલ્પ્ય પ્રાણાહુતેશ્ચાગ્નિહોત્રત્વં પરિકલ્પ્યૈવંવિધેન પ્રાણાગ્નિહોત્રેણ પરમાત્માનં વૈશ્વાનરમારાધયેદિતિ "ઉર એવ વેદિર્લોમાનિ બર્હિર્હૃદયં ગાર્હપત્યઃ" ઇત્યાદિનોપ-દિશ્યતે । અતઃ પરમાત્મા પુરુષોત્તમ એવ વૈશ્વાનર ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
1.3.1 દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્

1.3.1
આથર્વણિકા અધીયતે "યસ્મિન્દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતં મનસ્સહ પ્રાણૈશ્ચ સર્વૈઃ । તમેવૈકં જાનથાત્માનમન્યા વાચો વિમુઞ્ચથ અમૃતસ્યૈષ સેતુઃ" ઇતિ । તત્ર સંશયઃ-કિમયં દ્યુપૃથિવ્યાદીનામા-
1.3.1
યતનત્વેન શ્રૂયમાણો જીવઃ, ઉત પરમાત્મા ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? જીવ ઇતિ । કુતઃ ? "અરા ઇવ રથનાભૌ સંહતા યત્ર નાડ્યસ્સ એષોન્તશ્ચરતે બહુધા જાયમાનઃ" ઇતિ પરસ્મિન્ શ્લોકે પૂર્વવાક્યપ્રસ્તુતં દ્યુપૃથિવ્યાદ્યાયતનં "યત્ર" ઇતિ પુનરપિ સપ્તમ્યન્તેન પરામૃશ્ય તસ્ય નાડ્યાધારત્વમુક્તવા, પુનરપિ "સ એષોઽન્તશ્ચરતે બહુધા જાયમાનઃ" ઇતિ તસ્ય બહુધા જાયમાનત્વઞ્ચોચ્યતે; નાડીસમ્બન્ધો દેવાદિરૂપેણ બહુધા જાયમાનત્વઞ્ચ જીવસ્યૈવ ધર્મઃ । અસ્મિ-ન્નપિ શ્લોકે "ઓતં મનસ્સહ પ્રાણૈશ્ચ સર્વૈઃ" ઇતિ પ્રાણપઞ્ચકસ્ય મનસશ્ચાશ્રયત્વમુચ્યમામં જીવધર્મ એવ । એવં જીવત્વે નિશ્ચિતે સતિ દ્યુપૃથિવ્યાદ્યાયતનત્વાદિકં યથાકથઞ્ચિત્સઙ્ગમયિતવ્યમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્ । દ્યુપૃથિવ્યાદીનામાયતનં પરં બ્રહ્મ; કુતઃ ? સ્વશબ્દાત્-પર-બ્રહ્માસાધારણશબ્દાત્ । "અમૃતસ્યૈષ સેતુઃ" ઇતિ પરસ્ય બ્રહ્મણોઽસાધારણશ્શબ્દઃ । "તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે" ઇતિ સર્વત્રોપનિષત્સુ સ એવામૃતત્વપ્રાપ્તિહેતુશ્શ્રૂયતે । સિનોતેશ્ચ બન્ધનાર્થત્વાત્સેતુઃ અમૃતસ્ય પ્રાપક ઇત્યર્થઃ । સેતુરિવ વા સેતુઃ-નદ્યાદિષુ સેતુર્હિ કૂલસ્ય પ્રતિલમ્ભકઃ, સંસારાણર્વપારભૂતસ્યામૃત-સ્યૈષ પ્રતિલમ્ભક ઇત્યર્થઃ । આત્મશબ્દશ્ચ નિરુપાધિકઃ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ મુખ્યવૃત્તઃ, આપ્નોતીતિ હ્યાત્મા, સ્વેતર-સમસ્તસ્ય નિયન્તૃત્વેન વ્યાપ્તિસ્તસ્યૈવ સમ્ભવતિ; અતસ્સોપિ તસ્યૈવ શબ્દઃ । "યસ્સર્વજ્ઞસ્સર્વવિત્" ઇત્યાદયશ્ચો-
1.3.2
પરિનતાઃ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણશ્શબ્દાઃ । નાડ્યાધારત્વં તસ્યાપિ સમ્ભવતિ "સન્તતં સિરાભિસ્તુ લમ્બત્યા કોશસ-ન્નિભમ્" ઇત્યારભ્ય "તસ્યાશ્શિખાયા મધ્યે પરમાત્મા વ્યવસ્થિતઃ" ઇતિ શ્રવણાત્ । "બહુધા જાયમાનઃ" ઇત્યપિ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ સઙ્ગચ્છતે । "અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે । તસ્ય ધીરાઃ પરિજાનન્તિ યોનિમ્" ઇતિ દેવાદીનાં સમાશ્રયણીયત્વાય તત્તજ્જાતીયરૂપસંસ્થાનગુણકર્મસમન્વિતઃ સ્વકીયં સ્વભાવમજહદેવ સ્વેચ્છયા બહુધા વિજાયતે પરઃ પુરુષ ઇત્યભિધાનાત્ । સ્મૃતિરપિ "અજોપિ સન્નવ્યયાત્મા ભૂતાનામીશ્વરોઽપિ સન્ । પ્રકૃતિં સ્વા-મધિષ્ઠાય સમ્ભવામ્યાત્મમાયયા" ઇતિ । મનઃપ્રભૃતિજીવોપકરણાધારત્વં ચ સર્વાધારસ્ય પરસ્યૈવોપપદ્યતે ।
ઇતશ્ચ પરમપુરુષઃ-
1.3.2 મુક્તોપસૃપ્યવ્યપદેશાચ્ચ

1.3.2
અયં દ્યુપૃથિવ્યાદ્યાયતનભૂતઃ પુરુષઃ સંસારબન્ધાન્મુક્તૈરપિ પ્રાપ્યતયા વ્યપદિશ્યતે । "યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ । તથા વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ" "યથા નદ્યસ્સ્યન્દમાનાસ્સમુદ્રે અસ્તં ગચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાય । તથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્" ઇતિ । સંસારબન્ધનાદ્વિમુક્તા એવ હિ વિધૂતપુણ્યપાપા નિરઞ્જના નામરૂપાભ્યાં વિનિર્મુક્તાશ્ચ । પુણ્ય-પાપનિબન્ધનાચિત્સંસર્ગપ્રયુક્તનામરૂપભાક્તવમેવ હિ સંસારઃ । અતો વિધૂતપુણ્યપાપૈર્નિરઞ્જનૈઃ પ્રકૃતિસંસર્ગ- રહિતૈઃ પરેણ બ્રહ્મણા પરમં સામ્યમાપન્નૈઃ પ્રાપ્યતયા નિર્દિષ્ટો દ્યુપૃથિવ્યાદ્યાયતનભૂતઃ પુરુષઃ પરં બ્રહ્મૈવ ।
પરબ્રહ્માહ્યાસાધારણશબ્દાદિભિઃ પરમેવ બહ્મેતિ પસાધ્ય પ્રત્યગાત્માસાધારણશબ્દાભાવાચ્ચાયં પર એવેત્યાહ-
1.3.3 #આનુમાનમતચ્છબ્દાત્પ્રાણભૃચ્ચ

1.3.3
યથાઽસ્મિન્ પ્રકરણે પ્રતિપાદકશબ્દાભાવાત્પ્રધાનં ન પ્રતિપાદ્યમ્; એવં પ્રાણભૃદપીત્યર્થઃ । અનુમીયત ઇત્ય-નુમાનં પરોક્તં પ્રધાનમુચ્યતે, અનુમાનપ્રમિતત્વાદાનુમાનમિતિ વા । અતચ્છબ્દાત્ તદ્વાચિશબ્દાભાવાદિત્યર્થઃ । "અર્થાભાવે યદવ્યયમ્" ઇત્યવ્યયીભાવઃ ॥
1.3.4
ઇતશ્ચાયં ન પ્રત્યગાત્મા-
1.3.4 ભેદવ્યપદેશાત્

1.3.4
"સમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નોઽનીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ । જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમિતિ વીતશોકઃ" ઇત્યાદિભિર્જીવાદ્વિલક્ષણત્વેનાયં વ્યપદિશ્યતે । અનીશયા-ભોગ્યભૂતયા પ્રકૃત્યા મુહ્યમાનશ્શોચતિ
1.3.5
જીવઃ, અયં યદા સ્વસ્માદન્યં સર્વસ્યેશં પ્રિયમાણમ્, અસ્ય-ઈશ્વરસ્ય મહિમાનં ચ નિખિલજગન્નિયમનરૂપં પશ્યતિ; તદા વીતશોકો ભવતિ ॥
1.3.5 પ્રકરણાત્

1.3.5
પ્રકરણઞ્ચેદં પરસ્ય બ્રહ્મણ ઇતિ "અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ" ઇત્યત્રૈવ પ્રદર્શિતમ્ । નાડીસમ્બન્ધબહુ-ધાજાયમાનત્વમનઃપ્રાણાધારત્વૈશ્ચ પ્રકરણવિચ્છેદાશઙ્કામાત્રમત્ર પર્યહાષ્મર્ ॥
1.3.6 સ્થિત્યદનાભ્યાં ચ

1.3.6
"દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચા-
1.3.6
કશીતિ" ઇત્યેકસ્ય કર્મફલાદનમ્ અન્યસ્ય ચ કર્મફલમનશ્નત એવ દીપ્યમાનતયા શરીરાન્તસ્થિતિમાત્રં પ્રતિ-પાદ્યતે । તત્ર કર્મફલમનશ્નન્દીપ્યમાન એવ સર્વજ્ઞોઽમૃતસેતુસ્સર્વાત્મા દ્યુભ્વાદ્યાયતનં ભવિતુમર્હતિ, ન પુનઃ કર્મફલમદન્ શોચન્પ્રત્યગાત્મા; અતો દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પરમાત્મેતિ સિદ્ધમ્ ॥ ॥ ઇતિ દ્યુભ્વાદ્યધિકરણમ્ ॥
1.3.7 ભૂમા સમ્પ્રસાદાદધ્યુપદેશાત્

1.3.7
ઇદમામનન્તિ ચ્છન્દોગાઃ "યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમા । અથ યત્રાન્યત્પશ્યત્યન્યચ્છૃણોત્યન્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પમ્" ઇતિ । અત્રાયં ભૂમશબ્દો ભાવપ્રત્યયાન્તો વ્યુત્પાદ્યતે । તથા હિ; પૃથ્વાદિષુ બહુશબ્દઃ પઠ્યતે, તતઃ "પૃથ્વાદિભ્ય ઇમનિજ્વા" ઇતિ ઇમનિચ્પ્રત્યયે કૃતે
1.3.7
"બહોર્લોપો ભૂ ચ બહોઃ" ઇતિ પ્રકૃતિપ્રત્યયયોર્વિકારે ભૂમેતિ ભવતિ । ભૂમા-બહુત્વમિત્યર્થઃ । અત્ર ચાયં બહુશબ્દો વૈપુલ્યવાચી, ન સઙ્ખયાવાચી; "યત્રાન્યત્પશ્યતિ તદલ્પમ્" ઇત્યલ્પપ્રતિયોગિત્વશ્રવણાત્ । અન્યશબ્દનિર્દ્દિષ્ટ-ધર્મિપ્રતિયોગિપ્રતિપાદનપરત્વાદેવ ધર્મિપરશ્ચ નિશ્ચીયતે; ન ધર્મમાત્રપરઃ । તદેવં ભૂમેતિ વિપુલ ઇત્યર્થઃ । વૈપુલ્ય-વિશેષ્યશ્ચેહાત્મેત્યવગતઃ "તરતિ શોકમાત્મવિત્" ઇતિ પ્રક્રમ્ય ભૂમવિજ્ઞાનમુપદિશ્ય "આત્મૈવેદં સર્વમ્" ઇતિ
તસ્યૈવોપસંહારાત્ । અત્ર સંશય્યતે, કિમયં ભૂમગુણ વિશિષ્ટઃ પ્રત્યગાત્મા, ઉત પરમાત્મા ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ?
1.3.7
પ્રત્યગાત્મેતિ । કુતઃ ? "શ્રુતં હ્યેવમેવં ભગવદ્દૃશેભ્યસ્તરતિ શોકમાત્મવિત્" ઇત્યાત્મજિજ્ઞાસયોપસેદુષે નારદાય નામાદિપ્રાણપર્યન્તેષુ ઉપાસ્યતયોપદિષ્ટેષુ "અસ્તિ ભગવો નામનો ભૂયઃ" "અસ્તિ ભગવો વાચો ભૂયઃ" ઇત્યાદયઃ પ્રશ્નાઃ, "વાગ્વા વ નામ્નો ભૂયસી" "મનો વાવ વાચો ભૂયઃ" ઇત્યાદીનિ ચ પ્રતિવચનાનિ પ્રાણાત્ પ્રાચીનેષુ દૃશ્યન્તે; પ્રાણો તુ ન પશ્યામઃ, અતઃ પ્રાણપર્યન્ત એવાયમાત્મોપદેશ ઇતિ પ્રતીયતે, તેનેહ પ્રાણશબ્દનિર્દ્દિષ્ટઃ પ્રાણ-સહચારી પ્રત્યગાત્મૈવ, ન વાયુવિશેષમાત્રમ્ । "પ્રાણો હ પિતા પ્રાણો હ માતા" ઇત્યાદયશ્ચ પ્રાણસ્ય ચેતનતા-મવગમયન્તિ "પિતૃહા માતૃહા" ઇત્યાદિના સપ્રાણેષુ નિતૃપ્રભૃતિષૂપમર્દ્દકારિણિ હિંસકત્વનિમિત્તોપક્રોશવચ-નાત્તેષ્વેવ વિગતપ્રાણેષ્વત્યન્તોપમર્દકારિણ્યપ્યુપક્રોશાભાવવચનાચ્ચ હિંસાયોગ્યશ્ચેતન એવ પ્રાણશબ્દનિર્દ્દિષ્ટઃ । અપ્રાણેષુ સ્થાવરેષ્વપિ ચેતનેષૂપમર્દ્દભાવાભાવયોર્હિંસાતદભાવદર્શનાદયં હિંસાયોગ્યતયા નિર્દ્દિષ્ટઃ પ્રાણઃ પ્રત્ય-
1.3.7
ગાત્મૈવેતિ નિશ્ચીયતે, અત એવ ચ અરનાભિદૃષ્ટાન્તાદ્યુપન્યાસેન પ્રાણશબ્દનિર્દ્દિષ્ટઃ પર ઇતિ ન ભ્રમિતવ્યમ્ । પરસ્ય હિંસાપ્રસઙ્ગાભાવાત્, જીવાદિતરસ્ય તદ્ભોગ્યભોગોપકરણભૂતસ્ય કૃત્સ્નસ્યાચિદ્વસ્તુનો જીવાયત્તસ્થિતિત્વેન પ્રત્ય-ગાત્મન્યેવારનાભિદૃષ્ટાન્તોપપત્તેશ્ચ । અયમેવ ચ પ્રાણશબ્દનિર્દ્દિષ્ટો ભૂમા, "અસ્તિ ભગવઃ પ્રાણાદ્ભૂયઃ" ઇતિ પ્રશ્નસ્ય "અદો વાવ પ્રાણાદ્ભૂયઃ" ઇતિ પ્રતિવચનસ્ય ચાભાવાદ્ભૂમસંશબ્દનાત્પ્રાક્પ્રાણપ્રકરણસ્યાવિચ્છેદાત્ । કિઞ્ચ પ્રાણ-વેદિનોઽતિવાદિત્વમુક્તવા તમેવ "એષ તુ વા અતિવદતિ" ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્ય "યસ્સત્યેનાતિવદતિ" ઇતિ તસ્ય સત્યવદનં પ્રાણોપાસનાઙ્ગતયોપદિશ્ય ઉપાદેયસ્ય સત્યવદનસ્ય શેષિતયા પૂર્વનિર્દિષ્ટપ્રાણયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનં "યદા વૈ વિજાનાત્યથ સત્યં વદતિ" ઇત્યુપદિશ્ય તત્સિધ્દ્યર્થં ચ મનનશ્રદ્ધાનિષ્ઠાપ્રયત્નાનુપદિશ્ય તદારમ્ભાય ચ પ્રાપ્ય-ભૂતપ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટપ્રત્યગાત્મસ્વરૂપસ્ય સુખરૂપતાજ્ઞાનમુપદિશ્ય તસ્ય ચ સુખસ્ય વિપુલતા "ભૂમા ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ" ઇત્યુપદિશ્યતે । તદેવં પ્રત્યગાત્મન એવાવિદ્યાવિયુક્તં રૂપં વિપુલસુખમિત્યુપદિષ્ટમિતિ "તરતિ શોકમાત્મવિત્" ઇત્યુપક્રમાવિરોધશ્ચ; અતો ભૂમગુણવિશિષ્ટઃ પ્રત્યગાત્મા યત એવં ભૂમગુણવિશિષ્ટઃ પ્રત્યગાત્મા અત એવાહમર્થે પ્રત્યગાત્મનિ "અહમેવાધસ્તાદહમુપરિષ્ટાત્" ઇત્યારભ્ય "અહમેવેદં સર્વમ્" ઇતિ પ્રત્યગાત્મનો વૈભ-વમુપદિશતિ । એવં પ્રત્યગાત્મત્વે નિશ્ચિતે સતિ તદનુગુણતયા વાક્યશેષો નેતવ્ય ઇતિ ।
1.3.7
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે- ભૂમા સમ્પ્રસાદાદધ્યુપદેશાત્ । ભૂમગુણવિશિષ્ટો ન પ્રત્યગાત્મા, અપિ તુ પરમાત્મા । કુતઃ ? સમ્પ્રસાદાદધ્યુપદેશાત્- સમ્પ્રસાદઃ પ્રત્યગાત્મા, "એષ સમ્પ્રસાદોઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિ-રુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" ઇત્યુપનિષત્પ્રસિદ્ધેઃ । સંપ્રસાદાત્-પ્રત્યગાત્મનોઽધિકતયા ભૂમવિશિષ્ટસ્ય સત્યશબ્દાભિધેયસ્યોપદેશાદિત્યર્થઃ । સત્યશબ્દાભિધેયં ચ પરં બહ્મ । એતદુક્તં ભવતિ, યથા નામાદિષુ પ્રાણ-પર્યન્તેષુ પૂર્વપૂર્વાધિકતયોત્તરોત્તરાભિધાનાર્ત્પેવેભ્ય ઉત્તરેષામર્થાન્તરત્વમ્; એવં પ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટાત્પ્રત્યગાત્મનો-ઽધિકતયા નિર્દ્દિષ્ટસ્સત્યશબ્દાભિધેયસ્તસ્માદર્થાન્તરભૂત એવ; સત્યશબ્દનિર્દ્દિષ્ટ એવ ભૂમેતિ સત્યાખ્યં પરં બ્રહ્મૈવ ભૂમેત્યુપદિશ્યત ઇતિ । તદાહ વૃત્તિકારઃ "ભૂમા ત્વેવેતિ ભૂમા બ્રહ્મ નામાદિપરમ્પરયા આત્મન ઊર્ધ્વમસ્યોપદેશાત્" ઇતિ । પ્રાણશબ્દનિર્દ્દિષ્ટાદધિકતયા સત્યસ્યોપદેશઃ કથમવગમ્યત ઇતિ ચેત્ "સ વા એષ એવં પશ્યન્નેવં મન્વાન
1.3.7
એવં વિજાનન્નતિવાદી ભવતિ" ઇતિ પ્રાણવિદોઽતિવાદિત્વમુક્તવા "એષ તુ વા અતિવદતિ યસ્સત્યેનાતિવદતિ" ઇતિ સત્યવેદિત્વેનાતિવાદિનં તુશબ્દેન પૂર્વસ્માદતિવાદિનો વ્યાવતર્યતિ । અત એવ "એષ તુ વા અતિવદતિ" ઇત્યત્ર પ્રાણાતિવાદિનો ન પ્રત્યભિજ્ઞા, અતોઽસ્યાતિવાદિત્વનિમિત્તં સત્યં પૂર્વાતિવાદિત્વનિમિત્તાત્પ્રાણાદધિકમિતિ વિજ્ઞાયતે । નનુ ચ પ્રાણવેદિન એવ
સત્યવદનમઙ્ગત્વેનોપદિષ્ટમ્; અતઃ પ્રાણપ્રકરણાવિચ્છેદ ઇત્યુક્તમ્ । નૈતદ્યુક્તમ્; તુશબ્દેન હ્યતિવાદ્યેવાન્યઃ પ્રતીયતે, ન તુ તસ્યૈવાતિવાદિનઃ સત્યવદનાઙ્ગવિશિષ્ટતામાત્રમ્ । "એષ તુ વા અગ્નિહોત્રી યસ્સત્યં વદતિ" ઇત્યાદિષ્વગ્નિહોત્ર્યન્તરાપ્રતીતેઃ પ્રતીતસ્યૈવાગ્નિહોત્રિણસ્સત્યવદનાઙ્ગવિધાનમિતિ ક્લિષ્ટા ગતિ-
1.3.7
રાશ્રીયતે, અત્ર ત્વતિવાદ્યન્તરત્વનિમિત્તં સત્યશબ્દાભિધેયં પરં બ્રહ્મ પ્રતીયતે । સત્યશબ્દશ્ચ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિષુ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ પ્રયુક્તઃ, અતસ્તન્નિષ્ઠસ્યાતિવાદિનઃ પૂર્વસ્માદધિકત્વં સમ્ભવતીતિ વાક્ય-સ્વરસસિદ્ધમન્યત્વં ન બાધિતવ્યમ્ । અતિવાદિત્વં હિ વસ્ત્વન્તરાત્પુરુષાર્થતયા અતિક્રાન્તસ્વોપાસ્યવસ્તુવાદિ-ત્વમ્; નામાદ્યાશાપર્યન્તોપાસ્યવસ્ત્વતિક્રાન્તસ્વોપાસ્યપ્રાણશબ્દનિર્દ્દિષ્ટપ્રત્યગાત્મવાદિત્વાત્પ્રાણવિદોઽતિબા-દિત્વમ્; તસ્યાપિ સાતિશયપુરુષાર્થત્વાન્નિરતિશયપુરુષાર્થતયોપાસ્યપરબ્રહ્મવાદિન એવ સાક્ષાદતિવાદિત્વમિતિ "એષ તુ વા અતિવદતિ યસ્સત્યેનાતિવદતિ" ઇત્યુક્તમ્ । સત્યેનેતીત્થમ્ભૂતલક્ષણો તૃતીયા; સત્યેન-પરેણ બ્રહ્મ-ણોપાસ્યેનોપલક્ષિતો યોઽતિવદતીત્યર્થઃ । અત એવૈવં શિષ્યઃ પ્રાર્થયતે "સોઽહં ભગવસ્સત્યેનાતિવદાનિ" ઇતિ । આચાર્યશ્ચ "સત્યં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્" ઇત્યાહ । "આત્મનઃ પ્રાણઃ" ઇતિ ચ પ્રાણશબ્દનિર્દ્દિષ્ટસ્યાત્મન
1.3.7

ઉત્પત્તિરુચ્યતે; અતઃ "તરતિ શોકમાત્મવિત્" ઇતિ પ્રક્રાન્ત આત્મા પ્રાણશબ્દનિર્દ્દિષ્ટાદન્ય ઇતિ ગમ્યતે । "યત્તૂ-ક્તમ્" "અસ્તિ ભગવઃ પ્રાણાદ્ભૂયઃ" ઇતિ પ્રશ્નસ્ય "અદો વાવ પ્રાણાદ્ભૂયઃ" ઇતિ પ્રતિવચનસ્ય ચાદર્શનાત્પ્રક્રાન્ત આત્મોપદેશઃ પ્રાણોપદેશપર્યવસાનો ગમ્યત ઇતિ । તદયુક્તમ્, ન હિ પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યામેવાર્થાન્તરત્વં ગમ્યતે; પ્રમાણાન્તરેણાપિ તત્સમ્ભવાત્ । ઉક્તં ચ પ્રમાણાન્તરમ્ । "અસ્તિ ભગવઃ પ્રાણાદ્ભૂયઃ" ઇત્યપૃચ્છતોઽયમભિપ્રાયઃ નામાદિષ્વાશાપર્યન્તેષ્વચેતનેષુ પુરુષાર્થભૂયસ્તયા પૂર્વપૂર્વમતિક્રાન્તેષ્વપ્યુત્તરોત્તરેષૂપદિષ્ટેષુ તત્તદ્વેદિન આચા-ર્યેણાતિવાદિત્વં નોક્તમ્, પ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટપ્રત્યગાત્મયાથાત્મ્યવેદિનસ્તુ પુરુષાર્થભૂયસ્ત્વાતિશયં મન્વાનેન "સ વા એષ એવં પશ્યન્નેવં મન્વાન એવં વિજાનન્નતિવાદી ભવતિ" ઇત્યતિક્રાન્તવસ્તુવાદિત્વમુક્તમ્; અતોઽત્રૈવાત્મો-પદેશસ્સમાપ્ત ઇતિ મત્વા શિષ્યો ભૂયો ન પપ્રચ્છ । આચાર્યસ્ત્વિદમપિ સાતિશયં મત્વા નિરતિશયપુરુષાર્થભૂતં સત્યશબ્દાભિધેયં પરં બ્રહ્મ "એષ તુ વા અતિવદતિ યસ્સત્યેનાતિ વદતિ" ઇતિ સ્વયમેવોપચિક્ષેપ । શિષ્યોઽપિ
1.3.7
પરમપુરુષાર્થરૂપે પરસ્મિન્ બ્રહ્મણ્યુપક્ષિપ્તે તત્સ્વરૂપતદુપાસનયાથાત્મ્યબુભુત્સયા "સોઽહં ભગવસ્સત્ત્યેનાતિ-વદાનિ" ઇતિ પ્રાર્થયામાસ । તતો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારનિમિત્તાતિવાદિત્વસિદ્ધયે બ્રહ્મસાક્ષાત્કારોપાયભૂતં બ્રહ્મોપા-સનમ્ "સત્યં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્" ઇત્યુપદિશ્ય તદુપાયભૂતં બ્રહ્મમનનં "મતિસ્ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યા" ઇત્યુ-પદિશ્ય શ્રવણપ્રતિષ્ઠાર્થત્વાન્મનનસ્ય મનનોપદેશેન શ્રવણમર્થસિદ્ધં મત્વા શ્રવણોપાયભૂતાં બ્રહ્મણિ શ્રદ્ધાં "શ્રદ્ધા ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યા" ઇત્યુપદિશ્ય તદુપાયભૂતાં ચ તન્નિષ્ઠાં "નિષ્ઠા ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યા" ઇત્યુપદિશ્ય તદુ-પાયભૂતાં તદુદ્યોગપ્રયત્નરૂપાં કૃતિમપિ "કૃતિસ્ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યા" ઇત્યુપદિશ્ય શ્રવણાદ્યુપક્રમરૂપકૃતિસિદ્ધયે
1.3.7
પ્રાપ્યભૂતસ્ય સત્યશબ્દાભિહિતસ્ય બ્રહ્મણઃ સુખરૂપતા જ્ઞાતવ્યેતિ" "સુખં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્" ઇત્યુપદિશ્ય નિરતિશયવિપુલમેવ સુખં પરમપુરુષાર્થરૂપં ભવતીતિ તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સુખરૂપસ્ય નિરતિશયવિપુલતા જ્ઞાતવ્યેતિ "ભૂમા ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ" ઇત્યુપદિશ્ય નિરતિશયવિપુલસુખરૂપસ્ય બ્રહ્મણો લક્ષણમિદમુચ્યતે "યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમા" ઇતિ । અયમર્થઃ, અનવધિકાતિશયસુખરૂપે બ્રહ્મ-ણ્યનભૂયમાને તતોઽન્યત્કિમપિ ન પશ્યત્વનુભવિતા, બ્રહ્મસ્વરૂપતદ્વિભૂત્યન્તર્ગતત્વાચ્ચ કૃત્સ્નસ્ય વસ્તુજા-
1.3.7
તસ્ય; અત ઐશ્વર્યાપરપર્યાયવિભૂતિગુણવિશિષ્ટં નિરતિશયસુખરૂપં બ્રહ્માનુભવસ્તદ્ય્વતિરિક્તસ્ય વસ્તુનોઽભા- વાદેવ કિમપ્યન્યન્ન પશ્યતિ, અનુભાવ્યસ્ય સર્વસ્ય સુખરૂપત્વાદેવ દુઃખં ચ ન પશ્યતિ; તદેવ હિ સુખમ્ યદ-નુભૂયમાનં પુરુષાનુકૂલં ભવતિ । નનુ ચેદમેવ જગદ્બ્રહ્મણોઽન્યતયા અનુભૂયમાનં દુઃખરૂપં પરિમિતસુખરૂપં ચ ભવત્કથમિવ બ્રહ્મવિભૂતિત્વેન તદાત્મકતયા અનુભૂયમાનં સુખરૂપમેવ ભવેત્ ? ઉચ્યતે; કર્મવશ્યાનાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં બ્રહ્મણોઽન્યત્વેનાનુભૂયમાનં કૃત્સ્નં જગત્તત્તત્કર્માનુરૂપં દુઃખં ચ પરિમિતસુખં ચ ભવતિ અતો બ્રહ્મણોઽન્યતયા પરિમિતસુખત્વેન દુઃખત્વેન ચ જગદનુભવસ્ય કર્મનિમિત્તત્વાત્કર્મરૂપાવિદ્યાવિમુક્તસ્ય તદેવ જગદ્વિભૂતિગુણ-
1.3.8
વિશિષ્ટબ્રહ્માનુભવાન્તર્ગતં સુખમેવ ભવતિ । યથા પિત્તોપહતેન પીયમાનં પયઃ પિત્તતારતમ્યેનાલ્પસુખં વિપરીતં ચ ભવતિ, તદેવ પયઃ પિત્તાનુપહતસ્ય સુખાયૈવ ભવતિ; યથૈવ રાજપુત્રસ્ય પિતુર્લીલોપકરણમતથાત્વેનાનુ-સન્ધીયમાનં પ્રિયત્વમનુપગતં તથાત્વાનુસન્ધાને પ્રિયતમં ભવતિ; તથા નિરતિશયાનન્દસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણોઽન-વધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યાણગુણાકરસ્ય લીલોપકરણં તદાત્મકં ચાનુસન્ધીયમાનં જગન્નિરતિશયપ્રીતયે ભવત્યેવ; અતો જગદૈશ્વર્યવિશિષ્ટમનવધિકાતિશયસુખરૂપં બ્રહ્માનુભવંસ્તતોન્યત્કિમપિ ન પશ્યતિ, દુઃખં ચ ન પશ્યતિ । એતદેવોપપાદયતિ વાક્યશેષઃ "સ વા એષ એવં પશ્યન્નેવં મન્વાન એવં વિજાનન્નાત્મરતિરાત્મક્રીડ આત્મમિથુન આત્માનન્દઃ સ સ્વરાડ્ભવતિ તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ અથ યેઽન્યથાઽતો વિદુરન્ય-રાજાનસ્તે ક્ષય્યલોકા ભવન્તિ તેષાં સર્વેષુ લોકેષ્વકામચારો ભવતિ" ઇતિ । સ્વરાટ્-અકર્મવશ્યઃ । અન્યરાજાનઃ-કર્મવશ્યાઃ । તથા "ન પશ્યો મૃત્યું પશ્યતિ ન રોગં નોત દુઃખતામ્ । સર્વં હ પશ્યઃ પશ્યતિ સર્વમાપ્નોતિ સર્વશઃ" ઇતિ ચ । નિરતિશયસુખરૂપત્વં ચ બ્રહ્મણઃ "આનન્દમયોઽભ્યાસાત્" ઇત્યત્ર પ્રપઞ્ચિતમ્ । અતઃ પ્રાણશબ્દનિર્દ્દિ-ષ્ટાત્પ્રત્યગાત્મનોઽર્થાન્તરભૂતસ્ય સત્યશબ્દાભિધેયસ્ય બ્રહ્મણો ભૂમેત્યુપદેશાદ્ભૂમા પરં બ્રહ્મ ।
1.3.8 ધર્મોપપત્તેશ્ચ

1.3.8
અસ્ય ભૂમ્નો યે ધર્મા આમ્નાયન્તે તેઽપિ પરસ્મિન્નેવોપપદ્યન્તે । "એતદમૃતમ્" ઇતિ સ્વાભાવિકમમૃતત્વમ્, "સ્વે મહિમ્નિ" ઇત્યનન્યાધારત્વમ્, "સ એવાધસ્તાત્" ઇત્યાદિ "સ એવેદં સર્વમ્" ઇતિ સર્વાત્મકત્વમ્, "આત્મનઃ પ્રાણઃ" ઇત્યાદિપ્રાણપ્રભૃતિસર્વસ્યોત્પાદકત્વમિત્યાદયો હિ ધર્માઃ પરમાત્મન એવ । યત્તુ "અહમેવાધસ્તાત્" ઇત્યાદિના
1.3.8
સર્વાત્મકત્વમુપદિષ્ટમ્, તદ્ભૂમવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણોઽહંગ્રહેણોપાસનમુપદિશ્યતે "અથાઽતોઽહઙ્કારાદેશઃ" ઇત્યહં-ગ્રહોપદેશોપક્રમાત્ । અહમર્થસ્ય પ્રત્યગાત્મનોઽપિ હ્યાત્મા પરમાત્મેત્યન્તર્યામિબ્રાહ્મણાદિષૂક્રમ્; અતઃ પ્રત્ય-ગર્થસ્ય પરમાત્મપયર્વસાનાદહંશબ્દોઽપિ પરમાત્મપર્યવસાયીતિ પ્રત્યગાત્મશરીરકત્વેન પરમાત્માનુસન્ધાના-ર્થોઽયમહંગ્રહોપદેશઃ । પરમાત્મનઃ સર્વશરીરતયા સર્વાત્મત્વાત્ પ્રત્યગાત્મનોઽપ્યાત્મા પરમાત્મા । તદેવ "અથાત આત્માદેશઃ" ઇત્યાદિના "આત્મૈવેદં સર્વમ્" ઇત્યન્તેનોચ્યતે । એતદેવોપપાદયિતું પ્રત્યગાત્મનોઽપ્યાત્મભૂતાત્ પરમાત્મનસ્સર્વસ્યોત્પત્તિરુચ્યતે "તસ્ય હ વા એતસ્યૈવં પશ્યત એવં મન્વાનસ્યૈવં વિજાનત આત્મનઃ પ્રાણ આત્મત આકાશઃ" ઇત્યાદિના । ઉપાસકસ્યાન્તર્યામિતયા અવસ્થિતાત્પરમાત્મનઃ સર્વસ્યોત્પત્તિરિત્યર્થઃ । અતઃ પર-માત્મનઃ પ્રત્યગાત્મશરીરકત્વજ્ઞાનપ્રતિષ્ઠાર્થમહંગ્રહોપાસનં કર્ત્તવ્યમ્ । તસ્માદ્ભૂમવિશિષ્ટઃ પરમાત્મેતિ સિદ્ધમ્ ॥
1.3.9 અક્ષરમમ્બરાન્તધૃતેઃ

1.3.9
વાજસનેયિનો ગાર્ગિપ્રશ્ને સમામનન્તિ "સહોવાચૈતદ્વૈતદક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્તિ
1.3.9
અસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ધમલોહિતમસ્નેહમચ્છાયમ્" ઇત્યાદિ । તત્ર સંશયઃ, કિમેતદક્ષરં પ્રધાનમ્, જીવો વા; ઉત પરમાત્મા ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? પ્રધાનમિતિ । કુતઃ "અક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" ઇત્યાદિષ્વક્ષરશબ્દસ્ય પ્રધાને પ્રયોગદર્શનાદસ્થૂલત્વાદીનાં ચ તત્ર સમન્વયાત્ । "યથા તદક્ષરમધિગમ્યતે" ઇત્યાદિષુ પરસ્મિન્નપ્યક્ષરશબ્દો દૃશ્યત ઇતિ ચેત્ ન, પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધશ્રુતિપ્રસિદ્ધયોઃ પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધસ્ય પ્રથમપ્રતીતેઃ, પ્રતીતપરિગ્રહે વિરો-ધાભાવાત્ । કિઞ્ચ "યદૂર્ધ્વં ગાર્ગિ દિવો યદર્વાક્ પૃથિવ્યાઃ" ઇત્યારભ્ય સર્વસ્ય કાલત્રિતયવર્ત્તિનઃ કારણભૂતા-કાશાધારત્વે પ્રતિપાદિતે "કસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચ" ઇત્યાકાશસ્યાપિ કારણં તદાધારભૂતં કિમિતિ પૃષ્ટે પ્રત્યુચ્યમાનમક્ષરં સર્વવિકારકારણતયા તદાધારભૂતં પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધં પ્રધાનમિતિ પ્રતીયતે, અતોઽક્ષરં પ્રધાનમ્ ।
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-અક્ષરમમ્બરાન્તધૃતેઃ । અક્ષરમ્ પરં બ્રહ્મ । કુતઃ ? અમ્બરાન્તધૃતેઃ, અમ્બરસ્ય-આકાશસ્ય
1.3.9
અન્તઃ પારભૂતમ્ અવ્યાકૃતમમ્બરાન્તઃ, તસ્ય ધૃતેઃ તદાધારતયાઽસ્યાક્ષરસ્યોપદેશાદિતિ યાવત્ । અયમર્થઃ "કસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચ" ઇત્યત્રાકાશશબ્દનિર્દિષ્ટં ન વાયુમદમ્બરમ્, અપિ તુ તત્પારભૂતમવ્યા-કૃતમ્, અતસ્તસ્યાવ્યાકૃતસ્યાપ્યાધારત્વેનોચ્યમાનમક્ષરં નાવ્યાકૃતં ભવિતુમર્હતીતિ । નન્વાકાશશબ્દનિર્દ્દિષ્ટો ન વાયુમાનાતિ કથમવગમ્યતે ? ઉચ્યતે "યદૂર્ધ્વં ગાર્ગિ દિવો યદર્વાક્ પૃથિવ્યા યદન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઇમે
1.3.10
એવં તર્હ્યક્ષરશબ્દનિર્દિષ્ટો જીવોઽસ્તુ, તસ્ય ભૂતસૂક્ષ્મપર્યન્તસ્ય કૃત્સ્નસ્યાચિદ્વસ્તુન આધારત્વોપપત્તેઃ, અ-સ્થૂલત્વાદ્યુચ્યમાનવિશેષણોપપત્તેશ્ચ । "અવ્યક્તમક્ષરે લીયતે" "યસ્યાવ્યક્તં શરીરં યસ્યાક્ષરં શરીરમ્" "ક્ષરસ્સ-ર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થોઽક્ષર ઉચ્યતે" ઇત્યાદિષુ પ્રત્યગાત્મન્યપ્યક્ષરશબ્દપ્રયોગદર્શનાદિત્યત્રોત્તરમ્ -
1.3.10 સા ચ પ્રશાસનાત્

1.3.10
સા ચામ્બરાન્તધૃતિરસ્યાક્ષરસ્ય પ્રશાસનાદેવ ભવતીત્યુપદિશ્યતે "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ, એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ વિધૃતે તિષ્ઠતઃ, એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાગિર્ નિમેષા મુહૂર્તા અહોરાત્રાણ્યર્દ્ધમાસા માસા ઋ#ઋતવસ્સમ્વત્સરા ઇતિ વિધૃતાસ્તિષ્ઠન્તિ" ઇત્યાદિના । પ્રશાસનમ્-પ્રકૃષ્ઠં શાસનમ્ । ન ચેદૃશં સ્વશાસનાધીનસર્વવસ્તુવિધરણં બદ્ધમુક્તોભયાવસ્થસ્યાપિ
1.3.11
પ્રત્યગાત્મનઃ સમ્ભવતિ, અતઃ પુરુષોત્તમ એવ પ્રશાસિત્રક્ષરમ્ ॥
1.3.11 અન્યભાવવ્યાવૃત્તેશ્ચ

1.3.11
અન્યભાવઃ-અન્યત્વમ્, પ્રધાનાદિભાવઃ । અસ્યાક્ષરસ્ય પરમપુરુષાદન્યત્વં વાક્યશેષે વ્યાવર્ત્યતે "તદ્વા એત-દક્ષરં ગાર્ગ્યદૃષ્ટં દ્રષ્ટ્રશ્રુતં શ્રોત્રમતં મન્ત્રવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃ નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ નાન્યદતોઽસ્તિ શ્રોતૃ નાન્યદતોઽસ્તિ મન્તૃ નાન્યદતોઽસ્તિ વિજ્ઞાતૃ એતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચ" ઇતિ । અત્ર દ્રષ્ટૃત્વશ્રોતૃત્વાદ્યુ-
1.3.11
પદેશાદસ્યાક્ષરસ્યાચેતનભૂતપ્રધાનભાવો વ્યાવત્ર્ત્યતે; સર્વૈરદૃષ્ટસ્યૈવ સતસ્સર્વસ્ય દ્રષ્ટૃત્વાદ્યુપદેશાચ્ચ પ્રત્યગાત્મ-ભાવો વ્યાવર્ત્યતે, અત ઇયમન્યભાવવ્યાવૃત્તિરસ્યાક્ષરસ્ય પરમપુરુષતાં દ્રઢયતિ । એવં વાઽન્યભાવવ્યાવૃત્તિઃ,-અન્યસ્ય સદ્ભાવવ્યાવૃત્તિરન્યભાવવ્યાવૃત્તિઃ, યથૈતદક્ષરમન્યૈરદૃષ્ટં સદન્યેષાં દ્રષ્ટૃ ચ સત્ સ્વવ્યતિરિક્તસ્ય સમ-
1.3.11
સ્તસ્યાધારભૂતમ્, એવમનેનાદૃષ્ટમેતસ્ય દ્રષ્ટૃ ચ સદેતસ્યાધારભૂતમન્યન્નાસ્તીતિ વદન્ "નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ"
1.3.11
ઇત્યાદિવાક્યશેષોઽત્યસ્ય સદ્ભાવં વ્યાવર્તયન્નસ્યાક્ષરસ્ય પ્રધાનભાવં પ્રત્યગાત્મભાવં ચ પ્રતિષેધતિ । કિઞ્ચ "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ દદતો મનુષ્યાઃ પ્રશંસન્તિ યજમાનં દેવા દર્વીપિતરોઽન્વાયત્તાઃ" ઇતિ શ્રૌતં સ્માર્તઞ્ચ યાગદાનહોમાદિકં સર્વં કર્મ યસ્યાજ્ઞયા પ્રવર્તતે, તદક્ષરં પરબ્રહ્મભૂતઃ પુરુષોત્તમ એવેતિ વિજ્ઞાયતે । અપિ ચ "યો વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વાઽસ્મિંલ્લોકે જુહોતિ યજતે તપસ્તપ્યતે બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણ્યન્તવદેવાસ્ય તદ્ભ-વતિ યો વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વાસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ કૃપણઃ અથ ય એતદક્ષરં ગાર્ગિ વિદિત્વાઽસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ બ્રાહ્મણઃ" ઇતિ યદજ્ઞાનાત્સંસારપ્રાપ્તિઃ યજ્જ્ઞાનાચ્ચામૃતત્વપ્રાપ્તિસ્તદક્ષરં પરં બ્રહ્મૈવેતિ સિદ્ધમ્ ॥
1.3.12 ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્સઃ

1.3.12
આથર્વણિકાસ્સત્યકામપ્રશ્નેઽધીયતે "યઃ પુનરેતં ત્રિમાત્રેણોમિત્યનેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુ-ષમભિધ્યાયીત સ તેજસિ સૂર્યે સમ્પન્નઃ । યથા પાદોદરસ્ત્વચા વિનિર્મુચ્યતે એવં હ વૈ સ પાપ્મના વિનિર્મુક્તઃ સસામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકં સ એતસ્માજ્જીવઘનાત્પરાત્પરં પુરિશયં પુરુષમીક્ષતે" ઇતિ । અત્ર ધ્યાયતીક્ષતિશબ્દા-વેકવિષયૌ, ધ્યાનફલત્વાદીક્ષણસ્ય; "યથા ક્રતુરસ્મિંલ્લોકે પુરુષઃ" ઇતિ ન્યાયેન ધ્યાનવિષયસ્યૈવ પ્રાપ્યત્વાત્ "પરં પુરુષમ્" ઇત્યુભયત્ર કર્મભૂતસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચ । તત્ર સંશય્યતે; કિમિહ "પરં પુરુષમ્" ઇતિ નિર્દ્દિષ્ટો
1.3.12
જીવસમષ્ટિરૂપોઽણ્ડાધિપતિશ્ચતુર્મુખઃ, ઉત સર્વેશ્વરઃ પુરુષોત્તમઃ ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? સમષ્ટિક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ । કુતઃ ? "સ યો હ વૈતદ્ભગવન્મનુષ્યેષુ પ્રાયણાન્તમોઙ્કારમભિધ્યાયાત કતં વાવ સ તેન લોકં જયતિ" ઇતિ પ્રક્રમ્યૈકમાત્રં પ્રણવમુપાસીનસ્ય મનુષ્યલોકપ્રાપ્તિમભિધાય, દ્વિમાત્રમુપાસીનસ્યાન્તરિક્ષલોકપ્રાપ્તિમભિધાય, ત્રિમાત્રમુપા-સીનસ્ય પ્રાપ્યતયા અભિધીયમાનો બ્રહ્મલોકોઽન્તરિક્ષાત્પરો જીવસમષ્ટિરૂપસ્ય ચતર્મુખસ્ય લોક ઇતિ વિજ્ઞાયતે; તદ્ગતેન ચેક્ષ્યમાણસ્તલ્લોકાધિપતિશ્ચતુર્મુખ એવ । "એતસ્માજ્જીવઘનાત્પરાત્પરમ્" ઇતિ ચ દેહેન્દ્રિયાદિભ્યઃ પરા-દ્દેહેન્દ્રિયાસિભિસ્સહ ઘનીભૂતાજ્જીયવ્યષ્ટિપુરુષાદ્બ્રહ્મલોકવાસિનઃ સમષ્ટિપુરુષસ્ય ચતુર્મુખસ્ય પરત્વેનોપપદ્યતે । અતોઽત્ર નિર્દ્દિશ્યમાનઃ પરઃ પુરુષઃ સમષ્ટિપુરુષશ્ચતુર્મુખ એવ । એવં ચતુર્મુખત્વે નિશ્ચિતે અજરત્વાદયો યથા કથ-ઞ્ચિન્નેતવ્યાઃ ।
ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે ઈક્ષતિકમર્વ્યપદેશાત્સઃ । ઈક્ષતિકર્મ સઃ-પરમાત્મા । કુતઃ ? વ્યપદેશાત્, વ્યપદિશ્યતે હીક્ષતિકર્મ પરમાત્મત્વેન । તથા હિ; ઈક્ષતિકર્મવિષયતયોદાહૃતે શ્લોકે "તમોઙ્કારેણૈવાયતનેનાન્વેતિ વિદ્વાન્ યત્તચ્છાન્તમજરમમૃતમભયં પરં ચ" ઇતિ । પરં શાન્તમજરમભયમમૃતમિતિ હિ પરમાત્મન એવૈતદ્રૂપમ્ "એતદ-
1.3.12
મૃતમેતદભયમેતદ્બ્રહ્મ" ઇત્યેવમાદિશ્રુતિભ્યઃ । "એતસ્માજ્જીવઘનાત્પરાત્પરમ્" ઇતિ ચ પરમાત્મન એવ વ્યપદેશઃ, ન ચતુર્મુખસ્ય, તસ્યાપિ જીવઘનશબ્દગૃહીતત્વાત્ । યસ્ય હિ કમર્નિમિત્તં દેહિત્વં સ જીવઘન ઇત્યુચ્યતે, ચતુ-ર્મુખસ્યાપિ તચ્છüયતે "યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વમ્" ઇત્યાદૌ । યત્પુનરુક્તમન્તરિક્ષલોકસ્યોપરિનિર્દિશ્યમાનો બ્રહ્મલોકશ્ચતુર્મુખલોક ઇતિ પ્રતીયતે, અતસ્તત્રસ્થશ્ચતુર્મુખ ઇતિ । તદયુક્તમ્; "યત્તચ્છાન્તમજરમમૃતમભયમ્" ઇત્યાદિનેક્ષતિકર્મણઃ પરમાત્મત્વે નિશ્ચિતે સતિ ઈક્ષિતુઃ સ્થાનતયા નિર્દિષ્ટો બ્રહ્મલોકો ન ક્ષયિષ્ણુશ્ચતુર્મુખલોકો ભવિતુમર્હતિ । કિઞ્ચ "યથા પાદોદરસ્ત્વચા વિનિર્મુચ્યતે એવં હ વૈ સ પાપ્મના વિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્યતયોચ્યમાનં ન ચતુર્મુખસ્થાનમ્;અત એવ ચોદાહરણશ્લોકે ઇયમેવ બ્રહ્મલોકમધિકૃત્ય શ્રૂયતે "યત્તત્કવયો વેદયન્તે" ઇતિ । કવયઃ
1.3.12
સૂરયઃ । સૂરિભિર્દૃશ્યં ચ વૈષ્ણવં પદમેવ, "તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ" ઇત્યેવમાદિભ્યઃ । ન ચાન્ત-રિક્ષાત્પરશ્ચતુર્મુખલોકઃ, મધ્યે સ્વર્ગલોકાદીનાં બહૂનાં સદ્ભાવાત્, અતઃ "એતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કારસ્તસ્માદ્વિદ્વાનેતેનૈવાયનેનૈકતરમન્વેતિ" ઇતિ પ્રતિવચને યદપરં કાર્યં બ્રહ્મ નિર્દ્દિષ્ટં તદૈહિકામુષ્મિકત્વેન દ્વિધા વિભજ્યૈકમાત્રં પ્રણવમુપાસીનાનામૈહિકં મનુષ્યલોકાવાપ્તિરૂપં ફલમભિધાય દ્વિમાત્રમુપાસીનાનામમુ-ષ્મિકમન્તરિક્ષશબ્દોપલક્ષિતં ફલં ચાભિધાય ત્રિમાત્રેણ પરબ્રહ્મવાચિના પ્રણવેન પરં પુરુષં ધ્યાયતાં પરમેવ બ્રહ્મ
1.3.13
પ્રાપ્યતયોપદિશતીતિ સર્વં સમઞ્જસમ્ । અતઃ ઈક્ષતિકર્મ પરમાત્મા ॥ ઇતિ ઈક્ષતિકર્માધિકરણમ્ ॥
1.3.13 દહર ઉત્તરેભ્યઃ

1.3.13
ઇદમામનન્તિચ્છબ્દોગાઃ "અથ યદિદમસ્મિન્ બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરોઽસ્મિન્નન્તર
1.3.13
આકાશસ્તસ્મિન્ યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યં તદ્વા વ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્" ઇતિ । તત્ર સન્દેહઃ, કિમસૌ હૃદયપુણ્ડરીક-મધ્યવર્તી દહરાકાશો મહાભૂતવિશેષઃ, ઉત પ્રત્યગાત્મા, અથ પરમાત્મા ? ઇતિ । કિં તાવદ્યુક્તમ્ ? મહાભૂત
1.3.13
વિશેષ ઇતિ । કુતઃ ? આકાશશબ્દસ્ય ભૂતાકાશે પ્રસિદ્ધિપ્રકર્ષાત્, "તસ્મિન્ યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમ્" ઇત્યન્વેષ્ટ-વ્યાન્તરસ્યાધારતયા પ્રતીતેશ્ચ ॥
ઇત્યેવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-દહર ઉત્તરેભ્યઃ । દહરાકાશઃ પરં બ્રહ્મ । કુતઃ ? ઉત્તરેભ્યો વાક્યગતેભ્યો હેતુભ્યઃ । "એષ આત્માઽપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુવિર્શોકોવિજિઘત્સોઽપિપાસસ્સત્યકામસ્સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇતિ નિરુપા-ધિકાત્મત્વમપહતપાપ્મત્વાદિકં સત્યકામત્વં સત્યસઙ્કલ્પત્વં ચેતિ દહરાકાશે શ્રૂયમાણા ગુણા દહરાકાશં
1.3.13
પરં બ્રહ્મેતિ જ્ઞાપયન્તિ । "અથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાંસ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ" ઇત્યાદિના "યં કામં કામયતે સોઽસ્ય સઙ્કલ્પાદેવ સમુત્તિષ્ઠતિ તેન સમ્પન્ને મહીયતે" ઇત્યન્તેન દહરા-કાશવેદિનઃ સત્યસઙ્કલ્પત્વપ્રાપ્તિશ્ચોચ્યમાના દહરાકાશં પરં બ્રહ્મેત્યવગમયતિ । "યાવાન્વા અયમાકાશસ્તા-વાનેષોઽન્તર્હૃદય આકાશઃ" ઇત્યુપમાનોપમેય ભાવશ્ચ દહરાકાશસ્ય ભૂતાકાશત્વેનોપપદ્યતે । હૃદયાવચ્છેદનિ-બન્ધન ઉપમાનોપમેયભાવ ઇતિ ચેત્; તથા સતિ હૃદયાવચ્છિન્નસ્ય દ્યાવાપૃથિવ્યાદિસર્વાશ્રયત્વં નોપપદ્યતે । નનુ ચ દહરાકાશસ્ય પરમાત્મત્વેઽપિ બાહ્યાકાશોપમેયત્વં ન સમ્ભવતિ "જ્યાયાન્ પૃથિવ્યા જ્યાયાનન્તરિક્ષાત્" ઇત્યાદૌ સર્વસ્માજ્જ્યાયસ્ત્વશ્રવણાત્-નૈવમ્; દહરાકાશસ્ય હૃદયપુણ્ડરીકમધ્યવર્ત્તિત્વપ્રાપ્તાલ્પત્વનિવૃત્તિપર- ત્વાદસ્ય વાક્યસ્ય; યથા અધિકજવેઽપિ સવિતરિ "ઇષુવદ્ગચ્છતિ સવિતા"ઇતિ વચનં ગતિમાન્દ્યનિવૃત્તિપરમ્ । અથ સ્યાત્ "એષ આત્માઽપહતપાપ્મા" ઇત્યાદિના દહરાકાશો ન નિર્દ્દિશ્યતે "દહરોઽસ્મિન્નન્તર આકાશસ્તસ્મિન્
1.3.13
યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમ્" ઇતિ દહરાકાશાન્તર્વર્તિનસ્તતોઽન્યસ્યાન્વેષ્ટવ્યત્વેન પ્રકૃતત્વાદિહ "એષ આત્માઽપહત-પાપ્મા" ઇતિ તસ્યૈવાન્વેષ્ટવ્યસ્ય નિર્દેષ્ટું યુક્તત્વાત્; સ્યાદેતદેવમ્, યદિ શ્રુતિરેવ દહરાકાશં તદન્તર્વર્તિનં ચ વ્યભાઙ્ક્ષ્યત્ વ્યભાંક્ષીત્તુ સા, તથા હિ "અથ યદિદમસ્મિન્ બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરોઽસ્મિન્નન્તર આકાશસ્તસ્મિન્ યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમ્" ઇતિ બ્રહ્મપુરશબ્દેનોપાસ્યતયા સન્નિહિતપરબ્રહ્મણઃ પુરત્વેનોપાસકશરીરં-નિર્દિશ્ય તન્મધ્યવર્તિ ચ તદવયવભૂતં પુણ્ડરીકાકારમલ્પપરિમાણં હૃદયં પરસ્ય બ્રહ્મણો વેશ્મતયા અભિધાય સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિમાશ્રિતવાત્સલ્યૈકજલધિમુપાસકાનુગ્રહાય તસ્મિન્વેશ્મનિ સન્નિહિતં સૂક્ષ્મતયા ધ્યેયં દહરા-
1.3.13
કાશશબ્દેન નિર્દ્દિશ્ય તદન્તર્વર્તિ ચાપહતપાપ્મત્વાદિસ્વભાવતો નિરસ્તનિખિલહેયત્વસત્યકામત્વાદિસ્વાભા-વિકાનવધિકાતિશયકલ્યાણગુણજાતં ચ ધ્યેયં "તદન્વેષ્ટવ્યમ્" ઇત્યુપદિશ્યતે । અત્ર "તદન્વેષ્ટવ્યમ્" ઇતિ તચ્છબ્દેન દહરાકાશમ્, તદન્તવðર્તગુણજાતં ચ પરામૃશ્ય તદુભયમન્વેષ્ટવ્યમિત્યુપદિશ્યતે; "યદિદમસ્મિન્
1.3.13
બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ" ઇત્યનૂદ્ય તસ્મિન્ દહરપુણ્ડરીકવેશ્મનિ યો દહરાકાશઃ યચ્ચ તદન્તર્વર્તિ ગુણજાતં
1.3.13
તદુભયમન્વેષ્ટવ્યમિતિ વિધીયત ઇત્યર્થઃ । દહરાકાશશબ્દનિર્દ્દિષ્ટસ્ય પરબ્રહ્મત્વં "તદસ્મિન્ યદન્તઃ" ઇતિ નિર્દ્દિષ્ટસ્ય ચ તદ્ગુણત્વમ્ તચ્છબ્દેનોભયં પરામૃશ્યોભયસ્યાપ્યન્વેષ્ટવ્યતયા વિધાનં ચ કથમવગમ્યત ઇતિ ચેત્, તદવહિતમનાઃ #ઋણુ "યાવાન્મા અયમાકાશસ્તાવાનેષોઽન્તર્હૃદય આકાશઃ" ઇતિ દહરાકાશસ્યાતિમહત્તામભિધાય "ઉભે અસ્મિન્ દ્યાવાપૃથિવી અન્તરેવ સમાહિતે । ઉભાવગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ । વિદ્યુન્નક્ષત્રાણિ" ઇતિ પ્રકૃતમેવ દહ- રાકાશમસ્મિન્નિતિ નિર્દ્દિશ્ય તસ્ય સવર્જગદાધારત્વમભિધાય "યચ્ચાસ્યેહાસ્તિ યચ્ચ નાસ્તિ સર્વં તદસ્મિન્ત્સમા-
1.3.13
હિતમ્" ઇતિ પુનરપ્યસ્મિન્નિતિ તમેવ દહરાકાશં પરામૃશ્ય તસ્મિન્નસ્યોપાસકસ્યેહ લોકે યદ્ભોગ્યજાતમસ્તિ યચ્ચ મનોરથમાત્રગોચરમિહ નાસ્તિ સર્વં તદ્ભોગ્યજાતમસ્મિન્ દહરાકાશે સમાહિતમિતિ નિરતિશયભોગ્યત્વં દહરાકાશસ્યાભિધાય તસ્ય દહરાકાશસ્ય દેહાવયવભૂતહૃદયાન્તર્વર્ત્તિત્વેઽપિ દેહસ્ય જરાપ્રધ્વંસાદૌ સત્યપિ
1.3.13
પરમકારણતયા અતિસૂક્ષ્મત્વેન નિર્વિકારત્વમુક્તવા "તત એવૈતત્સત્યં બ્રહ્મપુરમ્" ઇતિ તમેવ દહરાકાશં સત્યભૂતં
1.3.13
બ્રહ્માખ્યં પુરં નિખિલજગદાવાસભૂતમિત્યુપપાદ્ય "અસ્મિન્કામાસ્સમાહિતાઃ" ઇતિ દહરાકાશમસ્મિન્નિતિ નિર્દિશ્ય કામ્યભૂતાંશ્ચ ગુણાન્ કામા ઇતિ નિર્દિશ્ય તેષાં દહરાકાશાન્તર્વર્તિત્વમુક્તવા તદેવ દહરાકાશસ્ય કામ્યભૂત-
1.3.13
કલ્યાણગુણવિશિષ્ટત્વં તસ્યાત્મત્વં ચ "એષ આત્માઞપહતપાપ્મા" ઇત્યાદિના "સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇત્યન્તેન સ્ફુટી-કૃત્ય "યથા હ્યેવેહ પ્રજા અન્વાવિશન્તિ" ઇત્યારભ્ય "તેષાં સર્વેષુ લોકેષ્વકામચારો ભવતિ" ઇત્યન્તેન તદિદં ગુણાષ્ટકં તદ્વિશિષ્ટં દહરાકાશશબ્દનિર્દિષ્ટમાત્માનં ચાવિદુષામેતદ્ય્વતિરિક્તભોગ્યસિદ્ધયે ચ કર્મ કુર્વતામન્ત-વત્ફલાવાપ્તિમસત્યસઙ્કલ્પત્વં ચાભિધાય" અથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય બ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્ કામાંસ્તેષાં સવેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ" ઇત્યાદિના દહરાકાશશબ્દનિર્દિષ્ટમાત્માનં તદન્તર્વર્તિનશ્ચ કામ્યભૂતાનપહતપાપ્મ-
1.3.14
ત્વાદિકાન્ ગુણાન્ વિજાનતામુદારણસાગરસ્ય તસ્ય પરમપુરુષસ્ય પ્રસાદાદેવ સર્વકામાવાપ્તિસ્સત્યસઙ્કલ્પતા ચોચ્યતે; અતો દહરાકાશઃ પરં બ્રહ્મ, તદન્તર્વર્તિ ચાપહતપાપ્મત્વાદિ કામ્યગુણજાતમ્ તદુભયમન્યેષ્ટવ્યં વિજિ-જ્ઞાસિતવ્યમિતિ ચોચ્યત ઇતિ નિશ્ચીયતે । તદેતદ્વાક્યકારોઽપિ સ્પષ્ટયતિ "તસ્મિન્યદન્તરિતિ કામવ્યપદેશઃ" ઇત્યાદિના । અત એતેભ્યો હેતુભ્યો દહરાકાશઃ પરમેવ બ્રહ્મ ॥
1.3.14 ગતિશબ્દાભ્યાં તથાહિ દૃષ્ટં લિઙ્ગં ચ

1.3.14
ઇતશ્ચ દહરાકાશઃ પરં બ્રહ્મ "તદ્યથા હિરણ્યનિધિં નિહિતસક્ષેત્રજ્ઞા ઉપર્યુપરિ સઞ્ચરન્તો ન વિન્દેયુરેવમેવેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહરહર્ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિન્દન્ત્યનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢાઃ" ઇતિ । એતમિતિ પ્રકૃતં દહરાકાશં નિર્દિશ્ય તત્રાહરહસ્સર્વેષાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં ગમનમ્, ગન્તવ્યસ્ય તસ્ય દહરાકાશસ્ય બ્રહ્મલોકશબ્દનિર્દેશશ્ચ દહરા-કાશસ્ય પરબ્રહ્મતાં ગમયતઃ । કથમનયોરસ્ય પરબ્રહ્મત્વસાધકત્વમિત્યત આહ - તથા હિ દૃષ્ટમિતિ । પરસ્મિન્
1.3.14
બ્રહ્મણિ સર્વેષાં ક્ષેત્રજ્ઞાનામહરહસ્સુષુપ્તિકાલે ગમનમન્યત્રાભિધીયમાનં દૃષ્ટમ્ "એવમેવ ખલુ સોમ્યેમાસ્સર્વાઃ પ્રજાસ્સતિ સમ્પદ્ય ન વિદુસ્સતિ સમ્પત્સ્યામહ ઇતિ" ઇતિ "સત આગમ્ય ન વિદુસ્સત આગચ્છામહ ઇતિ" ઇતિ ચ । તથા બ્રહ્મલોકશબ્દશ્ચ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ દૃષ્ટઃ "એષ બ્રહ્મલોકસ્સમ્રાડિતિ હોવાચ" ઇતિ । માભૂદન્યત્ર બ્રહ્મણિ ગમનદર્શનમ્; એતદેવ તુ દહરાકાશે સર્વેષાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં પ્રલયકાલ ઇવ નિરસ્તનિખિલદુઃખાનાં સુષુપ્તિકાલેઽવ-સ્થાનં શ્રૂયમાણમસ્ય પરબ્રહ્મત્વે પર્યાપ્તં લિઙ્ગમ્, તથા બ્રહ્મલોકશબ્દશ્ચ સમાનાધિકરણવૃત્ત્યા અસ્મિન્ દહરાકાશે પ્રયુજ્યમાનોઽસ્ય બ્રહ્મત્વે પ્રયોગાન્તરનિરપેક્ષં પર્યાપ્તં લિઙ્ગમિત્યાહ -લિઙ્ગં ચેતિ । નિષાદસ્થપતિન્યાયાચ્ચ ષષ્ઠી
1.3.15
સમાસાત્સમાનાધિકરણસમાસૌ ન્યાયઃ । અથવા "અહરહર્ગચ્છન્ત્યઃ" ઇતિ ન સુષુપ્તિવિષયં ગમનમુચ્યતે; અપિ ત્વન્તરાત્મત્વેન સર્વદા વર્તમાનસ્ય દહરાકાશસ્ય પરમપુરુષાર્થભૂતસ્યોપર્યુપર્યહરહર્ગચ્છન્ત્યઃ સર્વસ્મિન્ કાલે વર્તમાનાઃ તમજાનન્ત્યસ્તં ન વિન્દન્તિ-ન લભન્તે; યથા હિરણ્યનિધિં નિહિતં તત્સ્થાનમજાનાનાસ્તદુપરિ સર્વદા વર્તમાના અપિ ન લભન્તે તદ્વદિત્યર્થઃ । સેયમેવમન્તરાત્મત્વેન સ્થિતસ્ય દહરાકાશસ્યોપરિ તન્નિયમિતાનાં સર્વાસાં પ્રજાનામજાનતીનાં સર્વદા ગતિરસ્ય દહરાકાશસ્ય પરબ્રહ્મતાં ગમયતિ । તથા હ્યન્યત્ર પરસ્ય બ્રહ્મણો-ઽન્તરાત્મતયા અવસ્થિતસ્ય સ્વનિયામ્યાભિઃ સ્વસ્મિન્ વર્તમાનાભિઃ પ્રજાભિરવેદનં દૃષ્ટમ્ । યથા અન્તર્યામિ-બ્રાહ્મણે "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ" ઇતિ, "અદૃષ્ટો દ્રષ્ટા અશ્રુતઃ શ્રોતા" ઇતિ ચ । માભૂદન્યત્ર દર્શનમ્; સ્વયમેવ ત્વિયં નિધિદૃષ્ટાન્તાવગતપરમપુરુષાર્થ-ભાવસ્યાસ્ય હૃદયસ્થસ્યોપરિ તદાધારતયાઽહરહસ્સર્વદા સર્વાસાં પ્રજાનામજાનતીનાં ગતિરસ્ય પરબ્રહ્મત્વે પર્યાપ્તં લિઙ્ગમ્ ॥ ઇતશ્ચ દહરાકાશઃ પરં બ્રહ્મ -
1.3.15 ધૃતેશ્ચ મહિમ્નોઽસ્યાસ્મિન્નુપલબ્ધેઃ

1.3.15
"અથ ય આત્મા" ઇતિ પ્રકૃતં દહરાકાશં નિર્દિશ્ય "સ સેતુર્વિધૃતિરેષાં લોકાનામસમ્ભેદાય" ઇત્યસ્મિન્ જગદ્વિધરણં શ્રૂયમાણં દહરાકાશસ્ય પરબ્રહ્મતાં ગમયતિ; જગદ્વિધરણં હિ પરસ્ય બ્રહ્મણો મહિમા, "એષ સર્વેશ્વર એષ સર્વભૂતાધિપતિરેષ ભૂતપાલ એષ સેતુર્વિધરણ એષાં લોકાનામસમ્ભેદાય" ઇતિ, "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ" ઇત્યાદિભ્યઃ । સ ચાયં તસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો ધૃત્યાખ્યો મહિમાઽસ્મિન્ દહરાકાશ ઉપલભ્યતે; અતો દહરાકાશઃ પરં બ્રહ્મ ॥
1.3.16 પ્રસિદ્ધેશ્ચ

1.3.16
આકાશશબ્દશ્ચ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ પ્રસિદ્ધઃ "કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ । યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્" "સર્વાણિ। હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે" ઇત્યાદિષુ; અપહતપાપ્મત્વાદિગુણસનાથા પ્રસિદ્ધિ-ર્ભૂતાકાશપ્રસિદ્ધેર્બલીયસીત્યભિપ્રાયઃ ।
1.3.17
એવં તાવદ્દ્રહરાકાશસ્ય ભૂતાકાશત્વં પ્રતિક્ષિપ્તમ્ । અથેદાનીં દહરાકાશસ્ય પ્રત્યગાત્મત્વમાશઙ્કય નિરાકર્તુ-મુપક્રમતે -
1.3.17 ઇતરપરામર્શાત્ સ ઇતિ ચેન્નાસમ્ભવાત્

1.3.17
યદુક્તં વોક્યશેષવશાદ્દહરાકાશઃ પરં બ્રહ્મેતિ । તદયુક્તમ્; વાક્યશેષે પરસ્માદિતરસ્ય જીવસ્યૈવ સાક્ષાત્પ-રામર્શાત્ "અથ ય એષ સમ્પ્રસાદોઽસ્માચ્છરીરાત્ સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યદન્તે એષ આત્મેતિ હોવાચ એતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મ" ઇતિ । યદ્યપિ "દહરોઽસ્મિન્નન્તર આકાશઃ" ઇતિ હૃદયપુણ્ડરીક-મધ્યવર્તિતયોપદિષ્ટસ્યાકાશસ્યોપમાનોપમેયભાવાદ્યસમ્ભવાદ્ભૂતાકાશત્વં ન સમ્ભવતિ, તથાપિ વાક્યશેષ- વશાત્ પ્રત્યગાત્મત્વં યુક્તમાશ્રયિતુમ્ । આકાશશબ્દોઽપિ પ્રકાશાદિયોગાજ્જીવ એવ વર્તિષ્યત ઇતિ ચેત્ અત્રો-ત્તરમ્-નાસમ્ભવાદિતિ । નાયં જીવઃ, ન હ્યપહતપાપ્મત્વાદયો ગુણા જીવે સમ્ભવન્તિ ।
1.3.18 ઉત્તરાચ્ચેદાવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્તુ

1.3.18
ઉત્તરાત્-પ્રજાપતિવાક્યાત્ જીવસ્યૈવાપહતપાપ્મત્વાદિગુણયોગો નિશ્ચીયત ઇતિ ચેત્, એતદુક્તં ભવતિ; પ્રજા-પતિવાક્યં જીવપરમેવ । તથાહિ "ય આત્માઽપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોઽપિપાસસ્સત્ય-કામસ્સત્યસઙ્કલ્પસ્સોઽન્વેષ્ટવ્યસ્ય વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ સ સર્વાંશ્ચ કામાન્ યસ્તમાત્માનમનુવિદ્ય વિજાનાતિ" ઇતિ પ્રજાપતિવચનમૈતિહ્યરૂપેણોપશ્રુત્યાન્વેષ્ટવ્યાત્મસ્વરૂપજિજ્ઞાસયા પ્રજાપતિમુપસેદુષે મઘવતે પ્રજાપતિર્જાગરિત-સ્વપ્નસુષુપ્ત્યવસ્થં જીવાત્માનં સશરીરં ક્રમેણ શુશ્રૂષુયોગ્યતાપરિચિક્ષિષયોપદિશ્ય તત્ર તત્ર ભોગ્યમપશ્યતે પરિ-શુદ્ધાત્મસ્વરૂપોપદેશયોગ્યાય તસ્મૈ મઘવતે "મઘવન્ મર્ત્યં વા ઇદં શરીરમાત્તં મૃત્યુના તદસ્યામૃતસ્યાશરીરસ્યા-
1.3.18
ત્મનોઞધિષ્ઠાન્તમ્" ઇતિ શરીરસ્યાધિષ્ઠાનતામાત્મનશ્ચાધિષ્ઠાતૃતામશરીરસ્ય ચ તસ્યામૃતત્વસ્વરૂપતાં ચોક્તવા "ન હ વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિરસ્તિ । અશરીરં વા વ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ" ઇતિ કર્મા-રબ્ધશરીરયોગિનસ્તદનુગુણસુખદુઃખભાગિત્વરૂપનાર્થં તદ્વિમોક્ષે ચ તદભાવમભિધાય "એષમેવૈષ સમ્પ્રસાદો-ઽસ્માચ્છરીરાત્મસમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" ઇતિ જીવાત્મનઃ સ્વરૂપમેવ શરીર-
1.3.18
વિયુક્તમુપદિદેશ । "સ ઉત્તમઃ પુરુષઃ સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ ક્રીડન્ રમમાણઃ સ્ત્રીભિર્વા યાનૈર્વા જ્ઞાતિભિર્વા નોપજનં
1.3.18
સ્મરન્નિદં શરીરમ્" ઇતિ પ્રાપ્યસ્ય પરસ્ય જ્યોતિષઃ પુરુષોત્તમત્વમ્ નિવૃત્તતિરોધાનસ્ય પરં જ્યોતિરુપસમ્પન્નસ્ય પ્રત્યગાત્મનો બ્રહ્મલોકે યથેષ્ટભોગાવાપ્તિં પ્રિયાપ્રિયાવિયુક્તકમર્નિમિત્તશરીરાદ્યપુરુષાર્થાનનુસંધાનં ચાભિધાય "અથ યત્રૈતદાકાશમનુવિષણ્ણં ચક્ષુઃ સ ચાક્ષુષઃ પુરુષો દર્શનાય ચક્ષુરથ યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્મા ગન્ધાય ઘ્રાણમથ યો વેદેદમભિવ્યાહરણીતિ સ આત્માઽભિવ્યાહારાય વાગથ યો વેદેદં #ઋણવાનીતિ સ આત્મા શ્રવણાય શ્રોત્રમથ યો વેદેદં મન્વાનીતિ સ આત્મા મનોઽસ્ય દેવ ચક્ષુઃ" ઇતિ ચક્ષુરાદીનાં કરણત્વં રૂપાદીનાં જ્ઞેયત્વમસ્ય
1.3.18
ચ જ્ઞાતૃત્વં પ્રદર્શ્ય તત એવ શરીરેન્દ્રિયેભ્યોઽસ્ય વ્યતિરેકમુપપાદ્ય "સ વા એષ એતેન દિવ્યેન ચક્ષુષા મનસૈતાન્ કામાન્ પશ્યન્ રમતે ય એતે બ્રહ્મલોકે" ઇતિ તસ્યૈવ વિધૂતકમર્નિમિત્તશરીરેન્દ્રિયસ્ય મનશ્શબ્દાભિહિતેન દિવ્યેન સ્વાભાવિકેન જ્ઞાનેન સર્વકામાનુભવમુક્તવા "તં વા એતં દેવા આત્માનમુપાસતે તસ્માત્તેષાં સર્વે ચ લોકા આપ્તાઃ સર્વે ચ કામાઃ" ઇત્યેવંસવધમાત્માનં જ્ઞાનિનો જાનન્તીત્યભિધાય "સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્ યસ્તમાત્માનમનુવિદ્ય વિજાનાતીતિ હ પ્રજાપતિરુવાચ" ઇત્યેવંવિધમાત્માનં વિદુષસ્સર્વલોકસર્વકામાવાપ્ત્યુ-પલક્ષિતં બ્રહ્માનુભવં ફલમભિધાયોપસંહૃતમ્; અતસ્તત્રાપહતપાપ્મત્વાદિગુણકો જ્ઞાતવ્યતયા પ્રક્રાન્તો જીવ એવેત્યવગતમ્; અતો જીવસ્યાપહતપાપ્મત્વાદયસ્યમ્ભવન્તિ; અતો દહરવાક્યશેષે શ્રૂયમાણસ્ય જીવસ્યાપહત-પાપ્મત્વાદિગુણસમ્ભવાત્સ એવ દહરાકાશ ઇતિ નિશ્ચીયત ઇતિ ચેત્-ઇતિ ।
તત્રાહ - આવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્ત્વિતિ । પૂર્વમનૃતતિરોહિતાપહતપાપ્મત્વાદિગુણકઃ સ્વસ્વરૂપઃ પશ્ચાદ્વિમુક્ત-કર્મબન્ધઃ શરીરાત્સમુત્થિતઃ પરં જ્યોતિરુપસમ્પન્નઃ આવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્સન્નપહતપાપ્મત્વાદિગુણવિશિષ્ટસ્તત્ર પ્રજાપતિવાક્યેઽભિધીયતે; દહરવાક્યે ત્વતિરોહિતસ્વભાવાપહતપાપ્મત્વાદિવિશિષ્ટ એવ દહરાકાશઃ પ્રતીયતે । આવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્યાપિ જીવસ્યાસમ્ભાવનીયાસ્સેતુત્વસર્વલોકવિધરણત્વાદયસ્સત્યશબ્દનિર્વચનાવગતં ચેતના-ચેતનયોર્નિયન્તૃત્વં દહરાકાશસ્ય પરબ્રહ્મતાં સાધયન્તિ । સેતુત્વસર્વલોકવિધરણત્વાદય આવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્યાપિ ન સમ્ભવન્તીતિ "જગદ્ય્વાપારર્વજમ્" ઇત્યત્રોપપાદયિષ્યામઃ ।
યદ્યેવં દહરવાક્યે "અથ ય એષ સમ્પ્રદાયઃ" ઇત્યાદિના જીવપ્રસ્તાવઃ કિમર્થ ઇતિ ચેત્તત્રાહ -
1.3.19 અન્યાર્થશ્ચ પરામર્શઃ

1.3.19
દહરાકાશસ્યૈવાપહતપાપ્મત્વજગદ્વિધરણત્વોદિવન્મુક્તસ્ય તદુપસમ્પત્ત્યાઽપહતપાપ્મત્વાદિકલ્યાણગુણ-વિશિષ્ટસ્વાભાવિકરૂપપ્રાપ્તિકથનેન તદ્ધેતુત્વરૂપં પરમપુરુષાસાધારણં ગુણમુપદેષ્ટું પ્રજાપતિવાક્યોક્તસ્ય જીવ-સ્યાત્ર પરામર્શઃ । પ્રજાપતિવાક્યે ચ મુક્તાત્મસ્વરૂપયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનં દહરવિદ્યોપયોગિતયોક્તમ્; બ્રહ્મ પ્રે- પ્સોર્હિ જીવાત્મનઃ સ્વસ્વરૂપં ચ જ્ઞાતવ્યમેવ સ્વયમપિ કલ્યાણગુણ એવ સન્નનવધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યા-ણગુણગણં પરં બ્રહ્માનુભવિષ્યતીતિ બ્રહ્મોપાસનફલાન્તર્ગતત્વાત્સ્વસ્વરૂપયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનસ્ય । "સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્" "સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ ક્રીડન્" ઇત્યાદિકં પ્રજાપતિવાક્યે કીર્ત્યમાનં ફલમપિ દહરવિદ્યાફલમેવ ॥
1.3.20 અલ્પશ્રુતેરિતિ ચેત્તદુક્તમ્

1.3.20
"દહરોઽસ્મિન્" ઇત્યલ્પપરિણામશ્રુતિરારાગ્રોપમિતસ્ય જીવસ્યૈવોપપદ્યતે, ન તુ સર્વસ્માજ્જ્યાયસો બ્રહ્મણ
1.3.21એ અનુકૃતેસ્તસ્ય ચ

1.3.21એ
તસ્ય-દહરાકાશસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ, અનુકારાત્-અયમપહતપાપ્મત્વાદિગુણકો વિમુક્તબન્ધઃ પ્રત્યગાત્મા ન દહરાકાશઃ । તદનુકારઃ-તત્સામ્યમ્ । તથા હિ પ્રત્યગાત્મનો વિમુક્તસ્ય પરબ્રહ્માનુકારઃ શ્રૂયતે "યદા પશ્યઃ પશ્યતે
1.3.22
રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ । તદાવિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમસામ્યમુપૈતિ" ઇતિ । અતોઽનુકર્તા પ્રજાપતિવાક્યનિર્દ્દિષ્ટઃ । અનુકાર્યં બ્રહ્મ દહરાકાશઃ ॥
1.3.22 અપિ સ્મર્યતે

1.3.22
સંસારિણોઽપિ મુક્તાવસ્થાયાં પરમસામ્યાપત્તિલક્ષણઃ પરબ્રહ્માનુકારસ્મર્યતે "ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધ-ર્મ્યમાગતાઃ । સર્ગેઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ" ઇતિ । કેચિત્ "અનુકૃતેસ્તસ્ય ચ" "અપિ સ્મર્યતે" ઇતિ સૂત્રદ્વયમધિકરણાન્તરં "તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ" ઇત્યસ્યાશ્શ્રુતેઃ પરં બ્રહ્મપરત્વનિર્ણયાય પ્રવૃત્તં વદન્તિ । તત્તુ "અદૃશ્યત્વાધિકરણદ્વયેન તસ્ય પ્રકરણસ્ય પરબ્રહ્મવિષયત્વપ્રતિપાદનાત્ "જ્યોતિશ્ચરણાભિધાનાત્" ઇત્યાદિષુ પરસ્ય બ્રહ્મણો ભારૂપત્વાવગતેશ્ચ પૂર્વપક્ષાનુત્થાનાદયુક્તમ્; સૂત્રાક્ષરક્ષરવૈ-રૂપ્યં ચ ॥
1.3.23 શબ્દાદેવ પ્રમિતઃ

1.3.23
કઠવલ્લીષુ શ્રૂયતે-"અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિ । ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે । એતદ્વૈ તત્" "અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિરિવાધૂમકઃ । ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વઃ । એતદ્વૈ તત્" "અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષોઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સન્નિવિષ્ટઃ । તં સ્વાચ્છરીરાત્પ્રવૃહેન્મુઞ્જાદિવૈષીકાં ધૈર્ય્યેણ । તં વિદ્યાચ્છુક્રમમૃતમ્" ઇતિ । તત્ર સન્દિહ્યતે; કિમયમઙ્ગુષ્ઠમાત્રપ્રમિતઃ પ્રત્યગાત્મા, ઉત પરમાત્મા ? ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? પ્રત્યગાત્મેતિ । કુતઃ ? જીવસ્યાન્યત્રાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વશ્રુતેઃ । "પ્રાણાધિપઃ સઞ્ચરતિ સ્વકર્મભિઃ ।
1.3.23
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રો રવિતુલ્યરૂપઃ સઙ્કલ્પાહઙ્કારસમન્વિતો યઃ" ઇતિ । ન ચાન્યત્રોપાસનાર્થતયાપિ પરમાત્મનોઽઙ્ગુષ્ઠ-માત્રત્વં શ્રૂયતે । એવં નિશ્ચિતે જીવત્વે ઈશાનત્વં શરીરેન્દ્રિયભોગ્યભોગોપકરણાપેક્ષયાપિ ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ શબ્દાદેવ પ્રમિતઃ । અઙ્ગુષ્ઠપ્રમિતઃ પરમાત્મા । કુતઃ ? "ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય" ઇતિ શબ્દાદેવ;
1.3.24
ન ચ ભૂતભવ્યસ્ય સર્વસ્યેશિતૃત્વં કર્મપરવશસ્ય જીવસ્યોપપદ્યતે । કથં તર્હિ પરમાત્મનોઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમિત્યત્રાહ -
1.3.24 હૃદ્યપેક્ષયા તુ મનુષ્યાધિકારત્વમ્

1.3.24
પરમાત્મન ઉપાસનાર્થમુપાસકહૃદયે વર્તમાનત્વાદુપાસકહૃદયસ્યાઙ્ગુષ્ઠપ્રમાણત્વાત્તદપેક્ષયેદમઙ્ગુષ્ઠપ્રમિતત્વ-મુપપદ્યતે, જીવસ્યાપ્યઙ્ગુષ્ઠપ્રમિતત્વં હૃદયાન્તર્વર્તિત્વાત્તદપેક્ષમેવ તસ્યારાગ્રમાત્રત્વશ્રુતેઃ । મનુષ્યમાણામેવોપા-સકત્વસમ્ભાવનાયા શાસ્ત્રસ્ય મનુષ્યાધિકારત્વાન્મનુષ્યહૃદયસ્ય ચ તત્તદઙ્ગુષ્ઠપ્રમિતત્વાત્ખરતુરગભુજગાદીના-મનઙ્ગુષ્ઠપ્રમિતત્વેઽપિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ, સ્થિતં તાવદુત્તરત્ર સમાપયિષ્યતે ।
1.3.25 તદુપર્યપિ બાદરાયણસ્સમ્ભવાત્

1.3.25
પરસ્ય બ્રહ્મણોઽઙ્ગુષ્ઠપ્રમિતત્વોપપત્તયે મનુષ્યાધિકારં બ્રહ્મોપાસનશાસ્ત્રમિત્યુક્તમ્ । તત્પ્રસઙ્ગેનેદાનીં બ્રહ્મવિદ્યાયાં દેવાદીનામપ્યધિકારોઽસ્તિ, નાસ્તીતિ વિચાર્યતે । કિન્તાવદ્યુક્તમ્ ? નાસ્તિ દેવા-દીનામધિકાર ઇતિ । કુતઃ ? સામર્થ્યાભાવાત્, ન હ્યશરીરાણાં દેવાદીનાં વિ#એકવિમોકાદિસાધનસપ્તકાનુગૃહીત-બ્રહ્મોપાસનોપસંહારસામર્થ્યમસ્તિ । ન ચ દેવાદીનાં સશરીરત્વે પ્રમાણમુપલભામહે । યદ્યપિ પરિનિષ્પન્નેઽપિ વસ્તુનિ વ્યુત્પત્તિસમ્ભાવનાયા વેદાન્તવાક્યાનિ પરે બ્રહ્મણિ પ્રમાણભાવમનુભવન્તિ; તથાપિ દેવાદીનાં વિગ્રહ-વત્ત્વપ્રતિપાદનપરં ન કિઞ્ચિદપિ વાક્યમુપલભ્યતે । મન્ત્રાથર્વાદાસ્તુ કર્મવિધિશેષતયાઽન્યપરત્વાન્ન દેવાદિ- વિગ્રહસાધને પ્રભવન્તિ । કર્મવિધયશ્ચ સ્વાપેક્ષિતોદ્દેશ્યકારકત્વાતિરેકિદેવતાગતં કિમપિ ન સાધયન્તિ । અત
1.3.25
એવ તાસામર્થિત્વમપિ ન સમ્ભવતિ । અતસ્સામર્થ્યાર્થિત્વયોરભાવાદ્દેવાદીનામનધિકાર ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે તદુપર્યપિ બાદરાયણસ્સમ્ભવાત્ । તદુપર્યપિ-તત્-બ્રહ્મોપાસનમ્, ઉપરિ-દેવાદિષ્વપિ, સમ્ભવતીતિ ભગવાન્બાદરાયણો મન્યતે, તેષામર્થિત્વસામર્થ્યયોસ્સમ્ભવાત્ । અર્થિત્વં તાવદાધ્યાત્મિકાદિ-દુર્વિષહદુઃખાભિતાપાત્પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ચ નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધે અનવધિકાતિશયાસઙ્ઘયેયકલ્યાણગુ- ણગણે નિરતિશયભોગ્યત્વાદિજ્ઞાનાચ્ચ સમ્ભવતિ । સામર્થ્યમપિ પટુતરદેહેન્દ્રિયાદિમત્તયા સમ્ભવતિ । દેહે-ન્દ્રિયાદિમત્ત્વં ચ બ્રહ્માદીનાં સકલોપનિષત્સુ સૃષ્ટિપ્રકરણેષૂપાસનપ્રકરણેષુ ચ શ્રૂયતે । તથા હિ "સદેવ સોમ્યે-દમગ્ર આસીત્" "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત" ઇત્યારભ્ય સર્વમચેતનં તેજોઽબન્નપ્રમુખાવસ્થા-વિશેષવદ્ય્વાકૃત્ય "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તં ચતુર્વિધં ભૂતજાતં તત્તત્કર્મોચિતશરીરં તદુચિતનામભાક્ ચાયમકરોદિત્યુક્તમ્ । એવં સર્વત્ર સૃષ્ટિવાક્યેષુ દેવતિર્યઙ્મનુષ્યસ્થાવરાત્મના ચતુર્વિધા સૃષ્ટિરામ્નાયતે । દેવાદિભેદશ્ચ તત્તત્કર્માનુગુણબ્રહ્મલોકપ્રભૃતિચતુર્દશ-લોકસ્થફલભોગયોગ્યદેહેન્દ્રિયાદિયોગાયત્તઃ, આત્મનાં સ્વતો દેવાદિત્વાભાવાત્ । તથા "તદ્ધોભયો દેવાસુરા અનુબુબુધિરે તે હોચુઃ ઇન્દ્રો હ વૈ દેવાનામભિપ્રવવ્રાજ વિરોચનોઽસુરાણાં તૌ હાસંવિદાનાવેવ સમિત્પાણી પ્રજાપતિસકાશમાજગ્મતુઃ" "તૌ હ દ્વાતિંરશતં વર્ષાણિ બ્રહ્મચર્યમૂષતુઃ તૌ હ પ્રજાપતિરુવાચ" ઇત્યાદિના સ્પ- ષ્ટમેવ શરીરેન્દ્રિયવત્ત્વં દેવાદીનાં પ્રતીયતે । કર્મવિધિશેષભૂતમન્ત્રાર્થવાદેષ્વપિ "વજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃ" "તેનેન્દ્રો
1.3.25
વજ્રમુદયચ્છત્" ઇત્યાદિભિઃ પ્રતીયમાનં વિગ્રહાદિમત્ત્વં પ્રમાણાન્તરાવિરુદ્ધં તત્પ્રમેયમેવ । ન ચાનુષ્ઠેયાર્થપ્ર-કાશનસ્તુતિપરત્વાભ્યાં પ્રતીયમાનાર્થાન્તરાવિવક્ષા શક્યતે વક્તુમ્, સ્તુત્યાદ્યુપયોગિત્વાત્તેન વિના સ્તુત્યા-દ્યનુપપત્તેશ્ચ । ગુણકથનેન હિ સ્તુતિત્વમ્ । ગુણાનામસદ્ભાવે સ્તુતિત્વમેવ હીયેત । ન ચાસતા ગુણેન કથિ- તેન પ્રરોચના જાયતે; અતઃ કર્મ પ્રરોચયન્તો ગુણસદ્ભાવં બોધયન્ત એવાર્થવાદાઃ । મન્ત્રાશ્ચ કર્મસુ વિનિયુ-
1.3.25
ક્તાસ્તત્ર તત્ર કિઞ્ચિત્કરત્વાયાનુષ્ઠેયમર્થં પ્રકાશયન્તો દેવતાદિગતવિગ્રહાદિગુણવિશેષમભિદધત એવ તત્ર કિઞ્ચિત્કુર્વન્તિ, અન્યથેદ્રાદિસ્મૃત્યનુપપત્તેઃ । ન ચ નિર્વિશેષા દેવતા ધિયમધિરોહતિ । તત્ર પ્રમાણાન્તરા- પ્રાપ્તાન્ ગુણાન્ સ્વયમેવ બોધયિત્વા તૈઃ કર્મ પ્રરોચયન્તિ; ગુણવિશિષ્ટં વા પ્રકાશયન્તિ; પ્રાપ્તાંશ્ચાનૂદ્ય તૈઃ પ્રરોચનપ્રકાશને કુર્વન્તિ; વિરુદ્ધત્વે તુ તદ્વાચિભિશ્શબ્દૈરવિરુદ્ધાન્ ગુણાન્ લક્ષયિત્વા કુવðન્ત । કર્મવિધેશ્ચ
1.3.25
દેવતાયા ઐશ્વર્યમપેક્ષિતમેવ, કામિનઃ કર્ત્તવ્યતયા કર્મ વિધીયમાનં સ્વયં ક્ષણપ્રધ્વંસિ કાલાન્તરભાવિનઃ ફલસ્ય સ્વર્ગાદેસ્સાધકમપેક્ષતે । મન્ત્રાર્થવાદયોશ્ચ "વાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વાયુમેવ સ્વેન ભાગધેયેનોપધાવતિ સ એવૈનં ભૂતિં ગમયતિ" "યદનેન હવિષાઽઽશાસ્તે તદશ્યાત્તદૃધ્યાત્તદસ્મૈ દેવા રાધન્તામ્" ઇત્યાદિષુ દેવતાયાઃ કર્મણાઽઽરાધિતાયાઃ ફલદાયિત્વં તદનુગુણઞ્ચૈશ્વર્યં પ્રતીયમાનમપેક્ષિતત્વેન વાક્યાર્થો સમન્વીયતે । દેવપૂ-
1.3.25
જાભિધાયિનો યજિધાતોશ્ચ યાગાખ્યં કર્મ સ્વારાધ્યદેવતાપ્રધાનં પ્રતીયતે । તદેવં કૃત્સ્નવાક્યપર્યાલોચનયા વાક્યાદેવ વિધ્યપેક્ષિતં સર્વમવગતમિતિ નાપૂર્વાદિકં વ્યુત્પત્તિસમયાનવગતં કર્મવિધિષ્વભિધેયતયા કલ્પ્ય- તયા વાઽઽશ્રયિતવ્યમ્ । તથા સઙ્કીર્ણબ્રાહ્મણમન્ત્રાર્થવાદમૂલેષુ ધર્મશાસ્ત્રેતિહાસપુરાણેષુ બ્રહ્માદીનાં દેવાસુર-
1.3.25
પ્રભૃતીનાં દેહેન્દ્રિયાદયસ્સ્વભાવભેદાઃ સ્થાનાનિ ભોગાઃ કૃત્યાનિ ચેત્યેવમાદયસ્સુવ્યક્તાઃ પ્રતિપાદ્યન્તે; અતો વિગ્રહાદિમત્ત્વાદ્દેવાદીનામપ્યધિકારોઽસ્ત્યેવ ॥
1.3.26 વિરોધઃ કર્મણીતિ ચેન્નાનેકપ્રતિપત્તેર્દર્શનાત્

1.3.26
દેવાદીનાં વિગ્રહાદિમત્ત્વાભ્યુપગમે કર્મણિ વિરોધઃ પ્રસજ્યતે, બહુષુ યાગેષુ યુગપદેકસ્યેન્દ્રસ્ય વિગ્રહવત્ત્વે "અગ્નિમગ્ન આવહ" "ઇન્દ્ર આગચ્છ હરિવ આગચ્છ" ઇત્યાદિના આહૂતસ્ય તસ્ય સન્નિધાનાનુપપત્તેઃ । દર્શયતિ ચાગ્ન્યાદીનાં તત્ર તત્રાગમનં "કસ્ય વાહ દેવા યજ્ઞમાગચ્છન્તિ કસ્ય વા ન બહૂનાં યાજમાનાનાં યો વૈ દેવતાઃ પૂર્વઃ પરિગૃહ્ણાતિ સ એનાશ્શ્વો ભૂતે યજતે" ઇતિ । અતો વિગ્રહાદિમત્ત્વે કર્મણિ વિરોધઃ પ્રસજ્યત ઇતિ ચેત્ તન્ન અનેકપ્રતિપત્તેર્દર્શનાત્-દૃશ્યતે હિ સૌભરિપ્રભૃતીનાં શક્તિમતાં યુગપદનેકશરીરપ્રતિપત્તિઃ ॥
1.3.27 શબ્દ ઇતિ ચેન્નાતઃ પ્રભવાત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્

1.3.27
વિરોધ ઇતિ વર્ત્તતે । માભૂત્કર્મણિ વિરોધોઽનેકશરીરપ્રતિપત્તેઃ । શબ્દે તુ વૈદિકે વિરોધઃ પ્રસજ્યતે, અનિ-ત્યાથર્સંયોગાત્ । વિગ્રહવત્ત્વે હિ સાવયવત્વેનેન્દ્રાદેરર્થસ્યાનિત્યત્વમનિવાર્યમ્; તતો દેવદત્તાદિશબ્દવદિન્દ્રા- દ્યર્થજન્મનઃ પ્રાગ્વિનાશાદૂદ્ર્ધ્વં ચેન્દ્રાદિશબ્દાનાં વૈદિકાનામર્થશૂન્યત્વમનિત્યત્વં વા વેદસ્ય સ્યાદિતિ ચેત્ તન્ન;
1.3.27
અતઃ પ્રભવાત્-અસ્માદિન્દ્રાદિશબ્દાદેવ પુનઃ પુનરિન્દ્રાદ્યર્થસ્ય પ્રભવાત્ । એતદુક્તમ્ભવતિ- ન હિ દેવદત્તાદિ-શબ્દવદિન્દ્રાદિશબ્દાઃ વૈદિકાઃ વ્યક્તિવિશેષમાત્રે સઙ્કેતપૂર્વકાઃ પ્રવૃત્તાઃ, અપિ તુ સ્વભાવત એવ ગવાદિશબ્દ- વદાકૃતિવિશેષવાચિત્વેન । તતશ્ચૈકસ્યામિન્દ્રવ્યક્તૌ વિનષ્ટાયામત એવ વૈદિકાદિન્દ્રશબ્દાન્મનસિ વિપરિવર્ત્ત-
1.3.27
માનાદવગતતદ્વાચ્યભૂતેન્દ્રાદ્યર્થાકારો ઘાતા તદાકારમેવાપરમિન્દ્રં સૃજાતિ; યથા કુલાલો ઘટશબ્દાન્મનસિ વિપરિવર્ત્તમાનાત્તદાકારમેવ ઘટમિતિ । કથમિદમવગમ્યતે ? પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્-શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામિત્યર્થઃ । શ્રુતિસ્તાવત્ "વેદેન રૂપે વ્યાકરોત્ સતાસતી પ્રજાપતિઃ" ઇતિ, તથા "સ ભૂરિતિ વ્યાહરત્ સ ભૂમિસસૃજત સ ભુવ ઇતિ વ્યાહરત્ સોઽન્તરિક્ષમસૃજત" ઇત્યાદિ । વાચકશબ્દપૂર્વકં તત્તદર્થસંસ્થાનં સ્મરન્ તત્તત્સંસ્થાનવિશિષ્ટં
1.3.28
તં તમર્થં સૃષ્ટવાનિત્યર્થઃ । સ્મૃતિરપિ "અનાદિનિધના હ્યેષા વાગુત્સૃષ્ટા સ્વયમ્ભુવા । આદૌ વેદમયી દિવ્યા યતસ્સર્વાઃ પ્રસૂતયઃ" ઇતિ; "સર્વેષાન્તુ સ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્ પૃથક્ । વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્ સં- સ્થાશ્ચ નિર્મમે" ઇતિ । સંસ્થાઃ-સંસ્થાનાનિ, રૂપાણીતિ યાવત્; તથા "નામરૂપઞ્ચ ભૂતાનાં કૃત્યાનાં ચ પ્રપ- ઞ્ચનમ્ । વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ દેવાદીનાં ચકાર સઃ" ઇતિ । અતો દેવાદીનાં વિગ્રહવત્ત્વેઽપિ ન વૈદિકશબ્દાના-માનર્થક્યં વેદસ્યાદિમત્ત્વં ચ ન પ્રસજ્યતે ॥
1.3.28 અત એવ ચ નિત્યત્વમ્

1.3.28
યત એવેન્દ્રવસિષ્ઠાદિશબ્દાનાં સેવર્ષિવાચિનાં તત્તદાકારવાચિત્વમ્, તત્તચ્છબ્દેન તત્તદર્થસ્મૃતિપૂર્વીકા ચ તત્તદર્થસૃષ્ટિઃ, તત એવ "મન્ત્રકૃતો વૃણીતે" "નમ ઋષિભ્યો મન્ત્રકૃદ્ય્ભઃ" "અયં સો અગ્નિરિતિ વિશ્વામિત્રસ્ય
1.3.28
સૂક્તં ભવતિ" ઇત્યાદિભિર્વસિષ્ઠાદીનાં મન્ત્રકૃત્વકાણ્ડકૃત્ત્વઋષિત્વાદૌ પ્રતીયમાનેઽપિ વેદસ્ય નિત્યત્વમુપપદ્યતે । એભિરેવ "મન્ત્રકૃતો વૃણીતે" ઇત્યાદિભિર્વેદશબ્દૈસ્તત્તત્કાણ્ડસૂક્તમન્ત્રકૃતામૃષીણામાકૃતિશક્તયાદિકં પરામૃશ્ય તત્તદાકારાન્ તત્તચ્છક્રિયુક્તાંશ્ચ સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતિસ્તાનેવ તત્તન્મન્ત્રાદિકરણે નિયુઙ્ક્ત્#એ । તેપિ પ્રજાપતિના આહિત-શક્તયસ્તત્તદનુગુણં તપસ્તપ્ત્વા નિત્યસિદ્ધાન્ પૂર્વપૂર્વવસિષ્ઠાદિદૃષ્ટાન્ તાનેવ મન્ત્રાદીનનધીત્યૈવ સ્વરતો વર્ણ-તશ્ચાસ્ખલિતાન્ પશયન્તિ; અતશ્ચ વેદાનાં નિત્યત્વમેષાઞ્ચ મન્ત્રકૃત્ત્વમુપપદ્યતે ॥
1.3.29
અથ સ્યાત્-નૈમિત્તિકપ્રલયાદિષ્વિન્દ્રાદ્યુત્પત્તૌ વેદશબ્દેભ્યઃ પૂર્વપૂર્વેન્દ્રાદિસ્મરણેન પ્રજાપતિના દેવાદિસૃ-ષ્ટિરુપપદ્યતાં નામ; પ્રાકૃતપ્રલયે તુ સ્રષ્ટુઃ પ્રજાપતેઃ ભૂતાદ્યહઙ્કારપરિણામશબ્દસ્ય ચ વિનષ્ટત્વાત્કથં પ્રજાપતેઃ શબ્દપૂર્વિકા સૃષ્ટિરુપપદ્યતે; કથન્તરાં વિનષ્ટસ્ય વેદસ્ય નિત્યત્વમ્ ? અતો વેદનિત્યત્વવાદિના દેવાદીનાં વિગ્ર-હવત્ત્વાભ્યુપગમેઽપિ લોકવ્યવહારસ્ય પ્રવાહાનાદિતા આશ્રયણીયેતિ । અત્રોત્તરં પઠતિ -
1.3.29 સમાનનામરૂપત્વાચ્ચાવૃત્તાવપ્યવિરોધો દર્શનાત્સ્મૃતેશ્ચ

1.3.29
કૃત્સ્નોપસંહારે જગદુત્પત્ત્યાવૃત્તાવપિ પૂર્વોક્તાત્સમાનનામરૂપત્વાદેવ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ । તથાહિ, સ ભગવાન્
1.3.29
પુરુષોત્તમઃ પ્રલયાવસાનસમયે પૂર્વસંસ્થાનં જગત્સ્મરન્ "બહુ સ્યામ્" ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય ભોગ્યભોક્તૃજાતં સ્વસ્મિન્ શક્તિમાત્રાવશેષં પ્રલીનં વિભજ્ય મહદાદિબ્રહ્માણ્ડં હિરણ્યગર્ભપર્યન્તં યથાપૂર્વં સૃષ્ટ્વા વેદાંશ્ચ પૂર્વાનુપૂર્વીવિશે-ષસંસ્થિતાનાવિષ્કૃત્ય હિરણ્યગર્ભાયોપદિશ્ય પૂર્વવદેવ દેવાદ્યાકારજગત્સર્ગે તં નિયુજ્ય સ્વયમપિ તદન્તરાત્મ-તયાઽવતસ્થે, અતો યથોક્તં સર્વમુપપન્નમ્ । એતદેવ ચ વેદસ્યાપૌરુષેયત્વં નિત્યત્વઞ્ચ, યત્પૂર્વપૂર્વોચ્ચારણક્રમ- જનિતસંસ્કારેણ તમેવ ક્રમવિશેષં સ્મૃત્વા તેનૈવ ક્રમેણોચ્ચાર્યત્વમ્; તદસ્માસુ સર્વેશ્વરેઽપિ સમાનમ્ । ઇયાંસ્તુ
1.3.29
વિશેષઃ, સંસ્કારાનપેક્ષમેવ સ્વયમેવાનુસન્ધત્તે પુરુષોત્તમઃ । કુત ઇદં યથોક્તમવગમ્યત ઇતિ ચેત્તત્રાહ- દર્શનાત્ સ્મૃતેશ્ચ । દર્શનં તાવત્ "યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ" ઇતિ । સ્મૃતિરપિ માનવી
1.3.29
"આસીદિદં તમોભૂતમ્" ઇત્યારભ્ય "સોઽભિધ્યાય શરીરાત્ખાત્સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમપાસૃજત્ । તદણ્ડમભવદ્ધૈમં સહસ્રાંશુસમપ્રભમ્ । તસ્મિન્ જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ" ઇતિ । તથા પૌરાણિકી "તત્ર સુપ્તસ્ય દેવસ્ય નાભૌ પદ્મમજાયત । તસ્મિન્ પદ્મે મહાભાગ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ । બ્રહ્મોત્પન્નસ્સ તેનોક્તઃ પ્રજાઃ સૃજ મહામતે" । તથા "પરો નારાયણો દેવસ્તસ્માજ્જાતશ્ચતુર્મુખઃ" ઇતિ । તથા "આદિસર્ગમહં બક્ષ્યે"
1.3.29
ઇત્યારભ્યોચ્યતે "સૃષ્ટ્વા નારં તોયમન્તસ્સ્થિતોઽહં યેન સ્યાન્મે નામ નારાયણેતિ । કલ્પે કલ્પે તત્ર શયામિ ભૂયઃ સુપ્તસ્ય મે નાભિજં સ્યાદ્યથાઽબ્જમ્ । એવમ્ભૂતસ્ય મે દેવિ નાભિપદ્મે ચતુર્મુખઃ । ઉત્પન્નસ્સ બયા ચોક્તઃ પ્રજાસ્સૃજ
1.3.30એ મધ્વાદિષ્વસમ્ભવાદનધિકારં જૈમિનિઃ

1.3.30એ
બ્રહ્મવિદ્યાયાં દેવાદીનામપ્યધિકારોઽસ્તીત્યુક્તમ્; ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે, યેષૂપાસનેષુ યા
1.3.30એ
દેવતા એવોપાસ્યાસ્તેષુ તાસામધિકરોસ્તિ, ન ? ઇતિ; કિં પ્રાપ્તમ્ ? નાસ્ત્યધિકારસ્તેષુ મધ્વાદિષ્વિતિ
1.3.30એ
જૈમિનિર્મન્યતે; કુતઃ ? અસમ્ભવાત્-નહ્યાદિત્યવસ્વાદિભિરુપાસ્યા આદિત્યવસ્વાદયોઽન્યે સમ્ભવન્તિ । ન ચ વસ્વાદીનાં સતાં વસ્વાદિત્વં પ્રાપ્યં ભવતિ, પ્રાપ્તત્વાત્; મધુવિદ્યાયામૃગ્વેદાદિપ્રતિપાદ્યકર્મનિષ્પાદ્યસ્ય રશ્મિ-દ્વારેણ પ્રાપ્તસ્ય રસસ્યાશ્રયતયા લબ્ધમધુવ્યપદેશસ્યાદિત્યસ્યાંશાનાં વસ્વાદિભિર્ભુજ્યમાનાનામુપાસ્યત્વં વસ્વા-દિત્વઞ્ચ પ્રાપ્યં શ્રૂયતે "અસૌ વા આદિત્યો દેવમધુ" ઇત્યુપક્રમ્ય "તદ્યત્પ્રથમમમૃતં તદ્વસવ ઉપજીવન્તિ" ઇત્યુક્તવા "સ ય એતદેવમમૃતં વેદ વસૂનામેવૈકો ભૂત્વા અગ્નિનૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ" ઇત્યાદિના ।
1.3.31 જ્યોતિષિ ભાવાચ્ચ

1.3.31
"તં દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિરાયુર્હોપાસતેઽમૃતમ્" ઇતિ જ્યોતિષિ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ઉપાસનં દેવાનાં શ્રૂયતે । દેવમનુષ્યોભયસાધારણે પરબ્રહ્મોપાસને દેવાનામુપાસકત્વકથના દેવાનામિતરોપાસનનિવૃતિંત દ્યોતયતિ । અત એષુ વસ્વાદીનામનધિકારઃ

ઇતિ પ્રાપ્તેઽભિધીયતે -
1.3.32 ભાવં તુ બાદરાયણઃ; અસ્તિ હિ ॥ 1 । 3 । 32॥
1.3.32
આદિત્યવસ્વાદીનામપિ તેષ્વધિકારભાવં ભગવાન્ બાદરાયણો મન્યતે । અસ્તિ હ્યાદિત્યવસ્વાદીનામપિ સ્વાવસ્થબ્રહ્મોપાસનેન વસ્વાદિત્વપ્રાપ્તિપૂર્વકબ્રહ્મપ્રેપ્સાસંભવઃ । ઇદાનીં વસ્વાદીનામપિ સતાં કલપાન્તરેઽપિ વસ્વાદિત્વપ્રાપ્તિશ્ચાપેક્ષિતા ભવતિ । અત્ર હિ કાર્યકારણોભયાવસ્થબ્રહ્મોપાસનં વિધીયતે, "અસૌ વા આદિત્યો દેવમધુ" ઇત્યારભ્ય, "અત તત ઊધ્વર્ ઉદેત્ય" ઇત્યતઃ પ્રાક્ આદિત્યવસ્વાદિકાર્યવિશેષાવસ્થં બ્રહ્મ ઉપાસ્યમુપ-દિશ્યતે; "અથ તત ઊર્ધ્વ ઉદેત્ય" ઇત્યાદિના આદિત્યાન્તરાત્મતયાઽવસ્થિતં કારણાવસ્થમેવ બ્રહ્મ ઉપાસ્યમુ-પદિશ્યતે । તદેવં કાર્યકારણોભયાવસ્થં બ્રહ્મોપાસીનઃ કલ્પાન્તરે વસ્વાદિત્વં પ્રાપ્ય તદન્તે કારણં પરં બ્રહ્મૈવા-પ્નોતિ । "ન હ વા અસ્મા ઉદેતિ ન નિમ્રોચતિ; સકૃદ્દિવા હૈવાસ્મૈ ભવતિ, ય એતામેવં બ્રહ્મોપનિષદં વેદ" ઇતિ કૃત્સ્નાયાઃ મધુવિધાયાઃ બ્રહ્મોપનિષત્ત્વશ્રવણાત્ બ્રહ્મપ્રાપ્તિપર્યન્તવસ્વાદિત્વફલસ્ય શ્રવણાચ્ચ વસ્વાદિભોગ્ય-ભૂતાદિત્યાંશસ્ય સંભવતિ । એવઞ્ચ બ્રહ્મણ એવોપાસ્યત્વાત્, "તં દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિઃ" ઇત્યાદિ ઉપપદ્યતે । તદાહ વૃત્તિકારઃ, "અસ્તિ હિ મધ્વાદિષુ સંભવઃ; બ્રહ્મણ એવ સર્વત્ર નિચાય્યત્વાત્" ઇતિ ॥ ॥ ઇતિ મધ્વધિકરણમ્ ॥
1.3.33 શુગસ્ય તદનાદરશ્રવણાત્ તદાદ્રવણાત્ સૂચ્યતે હિ

1.3.33
બ્રહ્મવિદ્યાયાં શૂદ્રસ્યાપ્યધિકોઽસ્તિ, ન વેતિ વિચાર્યતે । કિં યુક્તમ્ ? અસ્તીતિ । કુતઃ ? આર્થિત્વસામ-ર્થ્યપ્રયુક્તત્વાદધિકારસ્ય, શૂદ્રસ્યાપિ તત્સંભવાત્ । 0યદ્યપ્યગ્નિવિદ્યાસાધ્યેષુ કર્મસુ અનગ્નિવિદ્યત્વાત્ શૂદ્રસ્યા-નધિકારઃ-તથાપિ મનોવૃત્તિમાત્રત્વાદ્બ્રહ્મોપાસનસ્ય, તત્રાધિકારોઽસ્ત્યેવ । શાસ્ત્રીયક્રિયાપેક્ષત્વેઽપ્યુપાસનસ્ય, તત્તદ્વર્ણાશ્રમોચિતક્રિયાયા એવાપેક્ષિતત્વાત્ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વવર્ણોચિતપૂર્વવર્ણશુશ્રૂષૈવ ક્રિયા ભવિષ્યતિ । "તસ્મા-
1.3.33
ચ્છૂદ્રો યજ્ઞેઽનવકપ્તઃ" ઇત્યપિ, અગ્નિવિદ્યાસાધ્યયજ્ઞાદિકર્માનધિકાર એવ ન્યાયસિદ્ધોઽનૂદ્યતે ।
નનુ અનધીતવેદસ્યાશ્રુતવેદાન્તસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપદુપાસનપ્રકારાનભિજ્ઞસ્ય કથં બ્રહ્મોપાસનં સંભવતિ । ઉચ્યતે-અનદીતવેદસ્યાશ્રુતવેદાન્તવાક્યસ્યાપિ ઇતિહાસપુરાણશ્રવણેનાપિ બ્રહ્મસ્વરૂપતદુપાસનજ્ઞાનં સંભવતિ । અસ્તિ ચ શૂદ્રસ્યાપિ ઇતિહાસપુરાણશ્રવણાનુજ્ઞા, "શ્રાવયેત્ ચતુરો વર્ણાન્ કૃત્વા બ્રહ્મણમગ્રતઃ" ઇત્યાદૌ । દૃશ્યન્તે ચેતિ-હાસપુરાણેષુ વિદુરાદયો બ્રહ્મનિષ્ઠાઃ । તથોપનિષત્સ્વપિ સંવર્ગવિદ્યાયાં શૂદ્રસ્યાપિ બ્રહ્મવિદ્યાધિકારઃ પ્રતીયતે-શુશ્રૂષું હિ જાનશ્રુતિમાચાર્યો રૈક્વઃ શૂદ્રેત્યામન્ત્ર્ય તસ્મૈ બ્રહ્મવિદ્યામુપદિશતિ, "આજહારેમાઃ શૂદ્ર! અનેનૈવ મુખે-નાલાપયિષ્યથાઃ" ઇત્યાદિના । અતઃ શૂદ્રસ્યાપ્યધિકારઃ સંભવતિ-
1.3.33
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ સંભવતિ, સામર્થ્યાભાવાત્ । ન હિ બ્રહ્મસ્વરૂપતદુપાસનપ્રકારમજાનતઃ તદઙ્ગભૂતવેદાનુવચનયજ્ઞાદિષ્વનધિકૃતસ્ય ઉપાસનોપસંહારસામર્થ્યસંભવઃ । અસમર્થસ્ય ચાર્થિત્વસદ્ભાવેઽપ્યધિ-કારો ન સંભવતિ । અસામર્થ્યં ચ વેદાધ્યયનાભાવાત્ । યથૈવ હિ ત્રૈવર્ણિકવિષયાધ્યયનવિધિસિદ્ધસ્વાધ્યાયસંપા-દ્યજ્ઞાનલાભેન કર્મવિધયો જ્ઞાનતદુપાયાદીન્ અપરાન્ ન સ્વીકુર્વન્તિ, તથા બ્રહ્મોપાસનવિધયોઽપિ । અતોઽધ્ય-યનવિધિસિદ્ધસ્વાધ્યાયાધિગતજ્ઞાનસ્યૈવ બ્રહ્મોપાસનોપાયત્વાત્ શૂદ્રસ્ય બ્રહ્મોપાસનસામર્થ્યાસંભવઃ ।
1.3.33
ઇતિહાસપુરાણે અપિ વેદોપબૃંહણં કુર્વતી એવોપાયભાવમનુભવતઃ; ન સ્વાતન્ત્ર્#એણ । શૂદ્રસ્યેતિહાસપુરાણ-શ્રવણાનુજ્ઞાનં પાપક્ષયાદિફલાર્થમ્, નોપાસનાર્થમ્ । વિદુરાદયસ્તુ ભવાન્તરાધિગતજ્ઞાનાપ્રમોષાત્ જ્ઞાનવન્તઃ પ્રારબ્ધકર્મવશાચ્ચેદૃશજન્મયોગિન ઇતિ તેષાં બ્રહ્મનિષ્ઠત્વમ્ ।
યત્તુ-સંવર્ગવિદ્યાયાં શુશ્રૂષોઃ શૂદ્રેતિ સંબોધનં શૂદ્રસ્યાધિકારં સૂચયતીતિ-તેન્નેત્યાહ-શુગસ્ય તદનાદરશ્રવણાત્ તદાદ્રવણાત્ સૂચ્યતે હિ । શુશ્રૂષોર્જાનશ્રુતેઃ પૌત્રાયણસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનવૈકલ્યેન હંસોક્તાનાદરવાક્યશ્રવણાત્ તદૈવ બ્રહ્મવિદો રૈક્વસ્ય સકાશં પ્રતિ આદ્રવણાત્ શુક્ અસ્ય સઞ્જાતેતિ સૂચ્યતે; અતઃ સ શૂદ્રેત્યામન્ત્ર્યતે; ન ચતુર્થ-વર્ણત્વેન । શોચતીતિ હિ શૂદ્રઃ; "શુચેર્દશ્ચ" ઇતિ રક્(ર)પ્રત્યયે ધાતોશ્ચ દીર્ધે ચકારસ્ય ચ દકારે શૂદ્ર ઇતિ ભવતિ । અતઃ શોચિતૃત્વમેવાસ્ય શૂદ્રશબ્દપ્રયોગેણ સૂચ્યતે; ન જાતિયોગઃ ।
1.3.33
જાનશ્રુતિઃ કિલ પૌત્રાયણો બહુદ્રવ્યપ્રદો બહ્વન્નપ્રદશ્ચ બભૂવ । તસ્ય ધાર્મિકાગ્રેસરસ્ય ધર્મેણ પ્રીતયોઃ કયો-શ્ચિન્મહાત્મનોઃ, અસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસામુતિપપાદયિષતોઃ હંસરૂપેણ નિશાયામસ્યાવિદૂરે ગચ્છતોરન્યતર ઇતરમુ-વાચ-"ભો ભો અયિ ભલ્લાક્ષ ! ભલ્લાક્ષ ! જાનશ્રુતેઃ પૌત્રાયણસ્ય સમં દિવા જ્યોતિરાતતમ્ । તન્મા પ્રસાઙ્ક્ષીઃ । તત્ ત્વા મા પ્રધાક્ષીત્" ઇતિ । એવં જાનશ્રુતિપ્રશંસારૂપં વાક્યમુપશ્રુત્ય પરો હંસઃ પ્રત્યુવાચ-"કમ્વરે એનમેતત્સન્તં સયુગ્વાનમિવ રૈક્વમાત્થ" ઇતિ । કં સન્તમેનં જાનશ્રુતિં સયુગ્વાનં રૈક્વં બ્રહ્મજ્ઞમિવ ગુણશ્રેષ્ઠમેતદાત્થ; સ બ્રહ્મજ્ઞો રૈક્વ એવ લોકે ગુણવત્તરઃ; મહતા ધર્મેણ સંયુક્તસ્યાપ્યસ્ય જાનશ્રુતેરબ્રહ્મજ્ઞસ્ય કો ગુણઃ; યદ્ગુણજનિતં તેજો રૈક્વતેજ ઇવ માં દહેદિત્યર્થઃ । એવમુક્તેન પરેણ, કોઽસૌ રૈક્વ ઇતિ પૃષ્ટઃ, "લોકે યત્ કિંચિત્ સાધ્વનુષ્ઠિતં કર્મ, યચ્ચ સર્વચેતનગતં વિજ્ઞાનમ્, તદુભયં યદીયજ્ઞાનકર્માન્તર્ભૂતમ્, સ રૈક્વઃ" ઇત્યાહ । તદેતત્ હંસવાક્યં બ્રહ્મજ્ઞાનવિધુરતયા આત્મનિન્દાગર્ભં તદ્વત્તયા ચ રૈક્વપ્રશંસારૂપં જાનશ્રુતિરુપશ્રુત્ય, તત્ક્ષણાદેવ ક્ષત્તારં રૈક્વાન્વેષણાય પ્રેષયન્, તસ્મિન્ વિદિત્વા આગતે, સ્વયમપિ, રૈક્વમુપસદ્ય ગવાં ષટ્છતં નિષ્કમશ્વતરીરથં ચ રૈક્વાયોપહૃત્ય રૈક્વં પ્રાર્થયામાસ, "અનુ મે એતાં ભગવો દેવતાં શાધિ, યાં દેવતામુપાસ્સે" ઇતિ । ત્વદુપાસ્યાં પરાં દેવતાં મમા(મામ)નુશાધીત્યર્થઃ । સ ચ રૈક્વઃ સ્વયોગમહિમવિદિતલોકત્રયો જાનશ્રુતેર્બ્રહ્મજ્ઞાનવિધુરતાનિમિત્તાનાદરગર્ભહંસવાક્યશ્રવણેન શોકાવિષ્ટતાં
1.3.34એ ક્ષત્રિયત્વગતેશ્ચ ॥ 1 । 3 । 34 ॥
1.3.34એ
"બહુદાયી" ઇતિ દાનપતિત્વેન, "બહુપાક્યઃ" ઇત્યાદિના "સર્વત એવ મે અન્નમત્સ્યન્તિ" ઇત્યન્તેન બહુતરપક્વા-ન્નપ્રદાયિત્વપ્રતીતેઃ, "સ હ સંજિહાન એવ ક્ષત્તારમુવાચ" ઇતિ ક્ષત્તૃપ્રેષણાત્, બહુગ્રામપ્રદાનાવગતજનપદાધિપત્યા-ચ્ચાસ્ય જાનશ્રુતેઃ ક્ષત્રિયત્વપ્રતીતેશ્ચ ન ચતુર્થવર્ણત્વમ્

1.3.35
તદેવમુપક્રમગતાખ્યાયિકાયાં ક્ષત્રિયત્વપ્રતીતિરુક્તા; ઉપસંહારગતાખ્યાયિકાયામપિ ક્ષત્રિયત્વમસ્ય પ્રતીયત ઇત્યાહ-
1.3.35 ઉત્તરત્ર ચૈત્રરથેન લિઙ્ગાત્ ॥1 ।3 । 35 ॥
1.3.35
અસ્ય જાનશ્રુતેરુપદિશ્યમાનાયામસ્યામેવ સંવર્ગવિદ્યાયામુત્તરત્ર કીર્ત્યમાનેન અભિપ્રતારિનામ્ના ચૈત્રરથેન ક્ષત્રિયેણ અસ્ય ક્ષત્રિયત્વં ગમ્યતે । કથમ્ "અથ હ શૌનકં ચ કાપેયમ્ અભિપ્રતારિણં ચ કાક્ષસેનિં પરિવિષ્યમાણૌ બ્રહ્મચારી બિભિક્ષે" ઇત્યાદિના, "બ્રહ્મચારિન્નેદમુપાસ્મહે" ઇત્યન્તેન કાપેયાભિપ્રતારિણોઃ, ભિક્ષમાણસ્ય બ્રહ્મચા-રિણશ્ચ સંવર્ગવિદ્યાસંબન્ધિત્વં પ્રતીયતે । તેષુ ચાભિપ્રતારી ક્ષત્રિયઃ, ઇતરૌ બ્રાહ્મણૌ । અતોઽસ્યાં વિદ્યાયાં બ્રાહ્મ-ણસ્ય, તદિતરેષુ ચ ક્ષત્રિયયસ્યૈવાન્વયો દૃશ્યતે; ન શૂદ્રસ્ય । અતોઽસ્યાં વિદ્યાયામન્વિતાત્ રૈક્વાદ્ બ્રાહ્મણાદન્યસ્ય
1.3.36
જાનશ્રુતેરપિ ક્ષત્રિયત્વમેવ યુક્તમ્; ન ચતુર્થવર્ણત્વમ્ । નન્વસ્મિન્ પ્રકરણે અભિપ્રતારિણશ્ચૈત્રરથત્વં ક્ષત્રિયત્વં ચ ન શ્રુતમ્; તત્ કથમસ્યાભિપ્રતારિણશ્ચૈત્રરથત્વમ્, કથં વા ક્ષત્રિયત્વમ્ ? તત્રાહ લિઙ્ગાત્ ઇતિ । "અથ હ શૌનકં ચ કાપેયમભિપ્રતારિણઞ્ચ કાક્ષસેનિમ્" ઇત્યભિપ્રતારિણઃ કાપેયસાહચર્યાલ્લિંઙ્ગાત્ અસ્યાભિપ્રતારિણઃ કાપેયસંબન્ધઃ પ્રતીયતે; અન્યત્ર ચ, "એતેન વૈ ચિ(ચૈ)ત્રરથં કાપેયા અયાજયન્" ઇતિ કાપેયસંબન્ધિનઃ ચિ(ચૈ)ત્રરથત્વં શ્રૂયતે; તથા ચૈત્રરથસ્ય ક્ષત્રિયત્વમ્, "તસ્માચ્ચૈત્રરથીનામેકઃ (રથોનામૈકઃ) ક્ષત્રપતિરજાયત" ઇતિ । અતોઽભિપ્રતારિણ-શ્ચૈત્રરથત્વં ક્ષત્રિયત્વં ચ ગમ્યતે

તદેવં ન્યાયવિરોધિનિ શૂદ્રસ્યાધિકારે લિઙ્ગં નોપલભ્યત ઇત્યુક્તમ્; ઇદાનીં ન્યાયસિદ્ધઃ શૂદ્રસ્યાનધિકારઃ શ્રુતિસ્મૃતિભિરનુગૃહ્યત ઇત્યાહ-
1.3.36 સંસ્કારપરામર્શાત્ તદભાવાભિલાપાચ્ચ ॥ 1 3 36 ॥
1.3.36
બ્રહ્મવિદ્યોપદેશપ્રદેશેષૂપનસંસ્કારઃ પરામૃશ્યતે, "ઉપ ત્વા નેષ્યે", "તં હોપનિન્યે" ઇત્યાદિષુ । શૂદ્રસ્ય ચોપનયના-દિસંસ્કારાભાવોઽભિલપ્યતે, "ન શૂદ્રે પાતકં કિઞ્ચિન્ન ચ સંસ્કારમર્હતિ" "ચતુર્થો વર્ણ એકજાતિર્ન ચ સંસ્કાર-મર્હતિ" ઇત્યાદિષુ

1.3.37 તદભાવનિર્ધારણે ચ પ્રવૃત્તેઃ ॥ 1 । 3 । 37 ॥
1.3.37
"નૈતદબ્રાહ્મણો વિવક્તુમર્હતિ । સમિધં સોમ્યાહર" ઇતિ શુશ્રુષોર્જાબાલસ્ય શૂદ્રત્વાભાવનિર્ધારણે સત્યેવ વિદ્યોપદેશપ્રવૃત્તેશ્ચ ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ

1.3.38 શ્રવણાધ્યયનાર્થપ્રતિષેધાત્ ॥ 1 । 3 । 38 ॥
1.3.38
શૂદ્રસ્ય વેદશ્રવણ-તદધ્યયન-તદર્થાનુષ્ઠાનમિતિ પ્રતિષિધ્યન્તે, "પદ્યુ હ વા એતચ્છમશાનમ્, યચ્છૂદ્રઃ । તસ્મા-ચ્છૂદ્રસમીપે નાધ્યેતવ્યમ્", "તસ્માચ્છૂદ્રો બહુપશુરયજ્ઞીયઃ" ઇતિ । બહુપશુઃ-પશુસદૃશ ઇત્યર્થઃ । અનુપૃણ્વતોઽધ્ય-યન-તદર્થજ્ઞાન-તદર્થાનુષ્ઠાનાનિ ન સંભવન્તિ । અતઃ તાન્યપિ પ્રતિષિદ્ધાન્યેવ

1.3.39 સ્મૃતેશ્ચ ॥ 1 । 3 । 39 ॥
1.3.39
સ્મર્યતે ચ શ્રવણાદિનિષેધઃ, "અથ હાસ્ય વેદમુપૃણ્વતઃ ત્રપુજતુભ્યાં શ્રોત્રપ્રતિપૂરણમુદાહરણે જિહ્વાચ્છેદો ધારણે શરીરભેદઃ" ઇતિ, "ન ચાસ્યોપદિશેદ્ધર્મં ન ચાસ્ય વ્રતમાદિશેત્" ઇતિ ચ । અતઃ શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇતિ સિદ્ધમ્

યે તુ-નિર્વિશેષચિન્માત્રં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થઃ; અન્યત્ સર્વં મિથ્યાભૂતમ્; બન્ધશ્ચાપારમાર્થિકા; સ ચ વાક્યજન્ય-વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનમાત્રનિવર્ત્યઃ; તન્નિવૃત્તિરેવ મોક્ષઃ-ઇતિ વદન્તિ-તૈર્બ્રહ્મજ્ઞાને શૂદ્રાદેરનધિકારો વક્તું ન શક્યતે; અનુપનીતસ્ય અનધીતવેદસ્યાશ્રુતવેદાન્તવાક્યસ્યાપિ યસ્માત્ કસ્માદપિ, "નિર્વિશેષચિન્માત્રં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થઃ; અન્યત્ સર્વં તસ્મિન્ પરિકલ્પિતં મિથ્યાભૂતમ્" ઇતિ વાક્યાત્ વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનોત્પત્તેઃ; તાવતૈવ બન્ધનિવૃત્તેશ્ચ ।
1.3.39
ન ચ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેનૈવ જ્ઞાનોત્પત્તિઃ કાર્યા, ન વાક્યાન્તરેણેતિ નિયન્તું શક્યમ્; જ્ઞાનસ્યાપુરુષતન્ત્રત્વાત્; સત્યાં સમાગ્ય્રામનિચ્છતોઽપિ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ । ન ચ વેદવાક્યાદેવ વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાને સતિ બન્ધનિવૃત્તિર્ભવતીતિ શક્યં વક્તુમ્; યેન કેનાપિ વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાને સતિ ભ્રાન્તિનિવૃત્તેઃ । પૌરુષેયાદપિ, નિર્વિશેષચિન્માત્રં બ્રહ્મ પરમાર્થઃ; અન્યત્ સર્વં મિથ્યાભૂતમિતિ વાક્યાત્ જ્ઞાનોત્પત્તેઃ, તાવતૈવ ભ્રમનિવૃત્તેશ્ચ । યથા પૌરુષેયાદપ્યાપ્તવા-ક્યાત્ શુક્તિકારજતાદિ ભ્રાન્તિર્બ્રાહ્મણસ્ય શૂદ્રાદેરપિ નિવર્તતે-તદ્વદેવ શૂદ્રસ્યાપિ વેદવિત્સંપ્રદાયાગતવાક્યાત્ વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનેન ભગદ્ભ્રમનિવૃત્તિરપિ ભવિષ્યતિ । "ન ચાસ્યોપદિશેદ્ધર્મમ્" ઇત્યાદિના, વેદવિદઃ શૂદ્રાદિભ્યો ન વદન્તીતિ ચ ન શક્યં વક્તુમ્; તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાવગતબ્રહ્માત્મભાવાનાં વેદશિરસિ વતર્માનતયા દગ્ધાખિ-લાધિકારત્વેન નિષેધશાસ્ત્રકિઙ્કરત્વાભાવાત્ । અતિક્રાન્તનિષેધૈર્વા કૈશ્ચિદુક્તાત્ વાક્યાત્ શૂદ્રાદેઃ જ્ઞાનમુત્પદ્યત એવ । નચ વાચ્યમ્-શુકિતકાદૌ રજતાદિબ્રમનિવૃત્તિવત્ પૌરુષેયવાક્યજન્યતત્ત્વજ્ઞાનસમનન્તરં શૂદ્રત્ય જગદ્ભ્રમો ન નિવર્તત ઇતિ; તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યશ્રવણસમનન્તરં બ્રાહ્મણસ્યાપિ જગદ્ભ્રમાનિવૃત્તેઃ । નિદિધ્યાસનેન દ્વૈતવા-સનાયાં નિરસ્તાયામેવ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યં નિવર્તકજ્ઞાનમુત્પાદયતીતિ ચેત્-પૌરુષેયમપિ વાક્યં શૂદ્રાદેસ્તથૈવેતિ
1.3.39
ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ । "નિદિધ્યાસનં હિ નામ બ્રહ્માત્મભાવાભિધાયિ વાક્યં યદર્થપ્રતિપાદનયોગ્યમ્, તદર્થભાવના । સૈવ વિપરીતવાસનાં નિવર્તયતિ ઇતિ દૃષ્ટાર્થત્વં નિદિધ્યાદનવિધેર્બૂષે । વેદાનુવચનાદીન્યપિ વિવિદિષોત્પત્તા-વેવોપયુજ્યન્તે ઇતિ શૂદ્રસ્યાપિ વિવિદિષાયાં જાતાયાં પૌરુષેયવાક્યાત્ નિદિધ્યાસનાદિભિર્વિપરીતવાસનાયાં નિરસ્તાયાં જ્ઞાનમુત્પત્સ્યતે; તેનૈવાપારમાર્થિકો બન્ધો નિવર્તિષ્યતે ।
અથવા તર્કાનુગૃહીતત્વાત્ પ્રત્યક્ષાદનુમાનાચ્ચ નિર્વિશેષત્વપ્રકાશચિન્માત્રપ્રત્યગ્વસ્તુનિ અજ્ઞાનસાક્ષિત્વં તત્કૃતવિવિધવિચિત્રજ્ઞાતૃજ્ઞેયવિકલ્પરૂપં કૃત્સ્નં જગચ્ચાધ્યસ્તમિતિ નિશ્ચિત્ય, એવમ્ભૂતપરિશુદ્ધપ્રત્યગ્વસ્તુનિ અનવરતભાવનયા વિપરીતવાસનાં નિરસ્ય તદેવ પ્રત્યગ્વસ્તુ સાક્ષાત્કૃત્ય શૂદ્રાદયોઽપિ વિમોક્ષ્યન્ત ઇતિ મિથ્યા-ભૂતવિચિત્રૈશ્વર્યવિચિત્રસૃષ્ટયાદ્યલૌકિકાનન્તવિશેષાવલમ્બિના વેદાન્તવાક્યેન ન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમિહ દૃશ્યત ઇતિ શૂદ્રાદીનામેવ બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારઃ સુશોભનઃ । અનેનૈવ ન્યાયેન બ્રાહ્મણાદીનામપિ બ્રહ્મવેદનસિદ્ધેરુપનિષઞ્ચ તપસ્વિનિ દત્તજલાઞ્જલિસ્સ્યાત્ ।
ન ચ વાચ્યમ્-નૈસગિર્કલોકવ્યવહારે ભ્રામ્યતોઽસ્ય કેનચિત્, અયં લૌકિકવ્યવહારો ભ્રમઃ, પરમાર્થસ્ત્વેવમિતિ સમર્પિતે સત્યેવ પ્રત્યક્ષાનુમાનવૃત્તબુભુત્સા જાયત ઇતિ તત્સમર્પિકા શ્રુતિરપ્યાસ્થેવેતિ; યતો ભવભયભીતાનાં સાઙ્ખયાદય એવ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં વસ્તુનિરૂપણં કુર્વન્તઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનવૃત્તબુભુત્સાં જનયન્તિ; બુભુત્સાયાં ચ જાતાયાં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામેવ વિવિક્તસ્વભાવાભ્યામ્, "નિત્યશુદ્ધસ્વપ્રકાશાદ્વિતીયકૂટસ્થચૈતન્યમેવ સત્; અન્યત્ સર્વં તસ્મિન્ અધ્યસ્તમ્" ઇતિ સુવિવેચમ્ । એવમ્ભૂતે સ્વપ્રકાશે વસ્તુનિ શ્રુતિસમધિગમ્યં વિશેષાન્તરં ચ નાભ્યુપગમ્યતે; અધ્યસ્તાતદ્રૂપનિવર્તિની હિ શ્રુતિરપિ ત્વન્મતે । ન ચ સત આત્મનઃ આનન્દરૂપતાજ્ઞાનાયોપનિ-દાસ્થેયા, વિદ્રૂપતાયા એવ સકલેતરાતદ્રૂપવ્યાવૃત્તાયા આનન્દરૂપત્વાત્ ।
1.3.39
યસ્ય તુ-મોક્ષસાધનતયા વૈદાન્તવાક્યૈર્વિહિતં જ્ઞાનમુપાસનરૂપમ્; તચ્ચ પરબ્રહ્મભૂતપરમપુરુષપ્રીણનમ્; તચ્ચ શસ્ત્રૈકસમધિગમ્યમ્; ઉપાસનશાસ્ત્રં ચોપનયનાદિસંસ્કૃતાધીતસ્વાધ્યાયજનિતં જ્ઞાનં વિવેકવિમોકાદિસાધ-નાનુગૃહીતમેવ સ્વોપાયતયા સ્વીકરોતિ; એવંરૂપોપાસનપ્રીતઃ પુરુષોત્તમઃ ઉપાસકં સ્વાભાવિકાત્મયાથાત્મ્ય-જ્ઞાનદાનેન કર્મજનિતાજ્ઞાનં નાશયન્ બન્ધાન્મોચયતિ-ઇતિ પક્ષઃ, તસ્ય યથોક્તયા નીત્યા શૂદ્રાદેરધિકાર ઉપ-પદ્યતે

॥ ઇતિ અપશૂદ્રાધિકરણમ્

પ્રમિતાધિકરણ 6. શેષઃ
તદેવં પ્રસક્તાનુપ્રસક્તાધિકારકથાં પરિસમાપ્ય પ્રકૃતસ્યાઙ્ગુષ્ઠિપ્રમિતસ્ય ભૂતભવ્યેશિતૃત્વાવગતપરબ્રહ્મભાવો-ત્તમ્ભનં હેત્વન્તરમાહ-
1.3.40 કમ્પનાત્ । 1 । 3 । 40 ।
1.3.40
"અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિ", અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષોઽન્તરાત્મા" ઇત્યનયોર્વાક્યયોર્મધ્યે, "યદિદં કિઞ્ચ જગત્ સર્વં પ્રાણ એજતિ નિસ્સૃતમ્ । મહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતં ય એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ । ભયાદસ્યાગ્નિસ્તપતિ ભયાત્ તપતિ સૂર્યઃ । ભયાદિન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ" ઇતિ કૃત્સ્નસ્ય જગતોઽગ્નિસૂર્યાદીનાં ચાસ્મિન્ અઙ્ગુષ્ઠમાત્રે પુરુષે પ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટે સ્થિતાનાં સર્વેષાં તતો નિસ્સૃતાનાં તસ્માત્ સઞ્જાતમહાભયનિમિત્તમ્ એજનં
1.3.40
કમ્પનં શ્રૂયતે । તચ્છાસનાતિવૃત્તૌ કિં ભવિષ્યતીતિ મહતો ભયાત્, વજ્રાદિવોદ્યતાત્, કૃત્સ્નં જગત્ કમ્પત ઇત્યર્થઃ । "ભયાદસ્યાગ્નિસ્તપતિ" ઇત્યનેનૈકાર્થ્યાત્ "ભહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતમ્" ઇતિ પઞ્ચમ્યર્થં પ્રથમા । અયઞ્ચ પરસ્ય
1.3.41
બ્રહ્મણઃ સ્વભાવઃ; એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ" "ભીષાઽસ્માદ્વાતઃ પવતે ભીષેદેતિ સૂર્યઃ । ભીષાઽસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ" ઇતિ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પુરુષોત્તમસ્યૈવંવિધૈશ્વર્યાવગતેઃ ।
ઇતશ્ચાઙ્ગુષ્ઠપ્રમિતઃ પુરુષોત્તમઃ -
1.3.41 જ્યોતિર્દર્શનાત્ 1 । 3 । 41 ॥
1.3.41
તયોરેવાઙ્ગુષ્ઠપ્રમિતવિષયયોર્વાક્યયોર્મધ્યે પરબ્રહ્માસાધારણં સર્વતેજસાં છાદકં સર્વતેજસાં કારણભૂતમનુગ્રાહકં ચ અઙ્ગુષ્ઠપ્રમિતસ્ય જ્યોતિર્દૃશ્યતે-"ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોઽયમગ્નિઃ । તમેવ
1.3.41
ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ" ઇતિ । અયમેવ શ્લોક આથર્વણે પરં બ્રહ્માધિકૃત્ય શ્રૂયતે । પરજ્યોતિષ્ટ્વં ચ સર્વત્ર પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શ્રૂયતે; યથા-"પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે", "તં દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિરાયુર્હોપાસતેઽમૃતમ્", "અથ યદતઃ તદતઃ પરો દિવી જ્યોતિર્દીપ્યતે" ઇત્યાદિષુ । અતઃ અઙ્ગુ-ષ્ઠપ્રમિતઃ પરં બ્રહ્મ ॥ 4। ॥ ॥ ઇતિ પ્રમિતાધિકરણશેષઃ ॥
1.3.42 આકાશોઽર્થાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાત્ 1 । 3 । 42 ॥
1.3.42
છાન્દોગ્યે શ્રૂયતે, "આકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિવર્હિતા, તે યદન્તરા । તદ્બ્રહ્મ તદમૃતં સ આત્મા" ઇતિ । તત્ર સંશયઃ-કિમયમાકાશશબ્દનિર્દિષ્ટો મુક્તાત્મા, ઉત પરમાત્મા-ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? મુક્તાત્મેતિ । કુતઃ ?
1.3.42
"અશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપં ચન્દ્ર ઇવ રાહોર્મુખાત્ પ્રમુચ્ય । ધૂત્વા શરીરમકૃતં કૃતાત્મા બ્રહ્મલોકમભિસં-ભવામિ" ઇતિ મુક્તસ્યાનન્તરપ્રકૃતત્વાત્; "તે યદન્તરા" ઇતિ ચ નામરૂપવિનિર્મુક્તસ્ય તસ્યાભિધાનાત્ । "નામ-રૂપયોર્નિર્વહિતા" ઇતિ ચ સ એવ પૂર્વાવસ્તયોપલિલક્ષયિષિતઃ । સ એવ હિ દેવાદિરૂપાણિ નામાનિ ચ પૂર્વમ-બિભઃ(ભૂત) । તસ્યૈવ નામરૂપવિનિર્મુક્તા સામ્પ્રતિકી અવસ્થા, "તદ્બ્રહ્મ તદમૃતમ્" ઇત્યુચ્યતે । આકાશશબ્દશ્ચ તસ્મિન્નપિ અસઙ્કુચિતપ્રકાશયોગાદુપપદ્યતે । નનુ દહરવાક્યશેષત્વાદસ્ય સ એવ દહરાકાશોઽયમિતિ પ્રતીયતે; તસ્ય ચ પરતમાત્મત્વં નિર્ણીતમ્ । મૈવમ્-પ્રજાપતિવાક્યવ્યવધાનાત્ । પ્રજાપતિવાક્યે ચ પ્રત્યગાત્મનો મુક્તય-વસ્થાન્તં રૂપમભિહિતમ્; અનન્તરં ચ, "વિધૂય પાપમ્" ઇતિ સ એવ મુક્તાવસ્થઃ પ્રસ્તુતઃ । અતોઽત્રાકાશો મુક્તાત્મા-
1.3.42
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-આકાશોઽર્થાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાત્-ઇતિ । આકાશઃ પરં બ્રહ્મ; કુતઃ ? અર્થાન્તરત્વાદિ-વ્યપદેશાત્ । અર્થાન્તરત્વવ્યપદેશસ્તાવત્-"આકાશો હ વૈ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા" ઇતિ । નામરૂપયોર્નિર્વોઢૃત્વં બદ્ધમુક્તોભયાવસ્થાત્ પ્રત્યગાત્મનોઽર્થાન્તરત્વમાકાશસ્યોપપાદયતિ । બદ્ધાવસ્થઃ સ્વયં કર્મવશાત્ નામરૂપે ભજમાનો ન નામરૂપે નિર્વોઢું શક્યુયાત્;મુક્તાવસ્થસ્ય જગદ્વયાપારાસંભવાત્ નેતરાં નામરૂપનિર્વોઢૃત્વમ્; ઈશ્વ-રસ્ય તુ સકલજગન્નિર્માણધુરન્ધરસ્ય નામરૂપયોર્નિર્વોઢૃત્વં શ્રુત્યૈવ પ્રતિપન્નમ્, "અનેન જીવેનાઽઽત્મનાઽનુપ્ર-વિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ", "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ । તસ્માદેતદ્ બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયતે", "સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્યધીરો નામાનિ કૃત્વાઽભિવદન્ યદાસ્તે" ઇત્યાદિષુ । અતો નિર્વાહ્યનામ-રૂપાત્ પ્રત્યગાત્મનો નામરૂપયોર્નિર્વોઢાઽયમાકાશોઽર્થાન્તરભૂતઃ પરમેવ બ્રહ્મ । તદેવોપપાદયતિ, "તે યદન્તરા"
1.3.42
ઇતિ । યસ્માદયમાકાશો નામરૂપે અન્તરા-તાભ્યામસ્પૃષ્ટોઽર્થાન્તરભૂતઃ-તસ્માત્ તયોઃ નિર્વોઢા(નિર્વહિતા?)-અપહતપાપ્મત્વાત્ સત્યસઙ્કલ્પત્વાચ્ચ નિર્વહિતે (નિર્વોઢ?)ત્યર્તઃ । આદિશબ્દેન બ્રહ્મત્વાત્મત્વામૃત્વાનિ ગૃહ્યન્તે । નિરુપાધિકબૃહત્ત્વાદયો હિ પરમાત્મન એવ સંભવન્તિ; તેનાત્રાઽઽકાશઃ પરમેવ બ્રહ્મ । યત્ પુનરુક્તમ્, "ધૂત્વા શરીરમ્" ઇતિ મુક્તોઽનન્તરપ્રકૃતઃ ઇતિ-તન્ન; "બ્રહ્મલોકમભિસંભવામિ" ઇતિ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણોઽનન્તરપ્રકૃતત્વાત્ । યદ્યપિ અભિસંભવિતુર્મુક્તસ્યાભિસંભાવ્યતયા પરં બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમ્, તથાપિ અભિસંભવિતુર્મુક્તસ્ય નામરૂપનિર્વોઢૃ-ત્વાદ્યસંભવાદભિસંભાવ્યં પરમેવ બ્રહ્મ તત્ર પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
કિઞ્ચ આકાશશબ્દેન પ્રકૃતસ્ય દહરાકાશસ્યાત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્, પ્રજાપતિવાક્યસ્યાપ્યુપાસકસ્વરૂપકથના-ર્થત્વાત્ ઉપાસ્ય એવ દહરાકાશઃ પ્રાપ્યતયેહોપસંહ્રિયત ઇતિ યુક્તમ્ । આકાશશબ્દશ્ચ પ્રત્યગાત્મનિ ન ક્વચિત્ દૃષ્ટ-ચરઃ । અતોઽત્રાકાશઃ પરં બ્રહ્મ

અથ સ્યાત્-પ્રત્યગાત્મનોઽર્થાન્તરભૂતમાત્માન્તરમેવ નાસ્તિ; ઐક્યોપદેશાત્, દ્વૈતપ્રતિષેધાચ્ચ । શુદ્ધાવસ્થ એવ હિ પ્રત્યગાત્મા, પરમાત્મા પરં બ્રહ્મ પરમેશ્વર ઇતિ ચ વ્યપદિશ્યતે; અતઃ પ્રકૃતાત્ મુક્તાત્મનોઽભિસંભવિતુ ર્નાર્થા-
1.3.43
ન્તરમભિસંભાવ્યો બ્રહ્મલોકઃ । અતો નામરૂપયોઃ નિર્વહિતા આકાશોઽપિ સ એવ ભવિતુમર્હતિ-ઇતિ । અત ઉત્તર પઠતિ-
1.3.43 સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ભેદેન 1 । 3 । 43 ॥
1.3.43
વ્યપદેશાદિતિ વર્તતે । સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોઃ પ્રત્યગાત્મનોઽર્થાન્તરત્વેન પરમાત્મનો વ્યપદેશાત્ પ્રત્યગાત્મનો-ઽર્થાન્તરભૂતઃ પરમાત્માઽસ્ત્યેવ । તથા હિ વાજસનેયકે, "કતમ આત્મેતિ । યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ" ઇતિ પ્રકૃતસ્ય પ્રત્યગાત્મનઃ સુષુપ્ત્યવસ્થાયામ્ અકિઞ્ચિજ્જ્ઞસ્ય સર્વજ્ઞેન પરમાત્મના પરિષ્વઙ્ગ આમ્નાયતે-"પ્રાજ્ઞેના-ઽઽત્મના સંપરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ, નાન્તરમ્" ઇતિ । તથોત્ક્રાન્તાવપિ, "પ્રાજ્ઞેનાઽઽત્મનાઽઽન્વારૂઢ ઉત્સર્જન્ યાતિ" ઇતિ । ન ચ સ્વપતઃ ઉત્ક્રામતો વાઽકિઞ્ચિજ્જ્ઞાસ્ય તદાનીમેવ સ્વેનૈવ સર્વજ્ઞેન સતા પરિષ્વ-ઙ્ગાન્વારોહૌ સંભવતઃ । ન ચ ક્ષેત્રજ્ઞાન્તરેણ; તસ્યાપિ સર્વજ્ઞત્વાસંભવાત્

1.3.44
ઇતશ્ચ પ્રત્યગાત્મનોઽર્થાન્તરભૂતઃ પરમાત્મેત્યાહ-
1.3.44 પત્યાદિશબ્દેભ્યઃ 1 । 3 । 44 ॥
1.3.44
અયં પરિષ્વઞ્જકઃ પરમાત્મા ઉત્તરત્ર પત્યાદિશબ્દૈર્વ્યપદિશ્યતે, "સર્વસ્યાધિપતિઃ", "સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યે-શાનઃ", "સ ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્ નો એવાસાધુના કનીયાન્ । એષ સર્વેશ્વર એષ ભુતાધિપતિરેષ ભૂતપાલઃ એષ સેતુર્વિધરણ એષાં લોકાનામસંભેદાય । તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ...એતમેવ વિદિત્વા મુનિર્ભ-વતિ । એતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ", "સ,વા એષ મહાન્ અજ આત્માઽન્નાદો વસુદાનઃ", "અજ-
1.3.44
રોઽમૃતોઽભયો બ્રહ્મ" ઇતિ । એતે ચ પતિત્વજગદ્વિધરણત્વસર્વેશ્વરત્વાદયઃ પ્રત્યગાત્મનિ મુક્તાવસ્થેઽપિ ન કથ-ઞ્ચિત્ સંભવન્તિ । અતો મુક્તાત્મનોઽર્થાન્તરભૂતો નામરૂપયોર્નિવર્હિતાઽઽકાશઃ । ઐક્યોપદેશસ્તુ સર્વસ્ય ચિદ-ચિદાત્મકસ્ય બ્રહ્મકાર્યત્વેન તદાત્મકત્વાયત્ત ઇતિ, "સર્વે ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાન્" ઇત્યાદિભિર્વાક્યૈઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ પૂર્વમેવ સમથિર્તમ્ । દ્વૈતપ્રતિષેધશ્ચ તત એવેત્યનવદ્યમ્

ઇતિ અર્થાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાધિકરણમ્ ॥
1.4.1 આનુમાનિકમપ્યેકાષામિતિ ચેન્ન શરીરરૂપકવિન્યસ્તગૃહીતેદર્શયતિ ચ

1.4.1
ઉક્તં પરમપુરુષાર્થલક્ષણમોક્ષસાધનતયા જિજ્ઞાસ્યં જગજ્જન્માદિકારણં બ્રહ્મ અચિદ્વસ્તુનઃ પ્રધાનાદેશ્ચેતનાચ્ચ બદ્ધમુક્તોભયાવસ્થાદ્વિલક્ષણં નિરસ્તસમસ્તહેયગન્ધં સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ સત્ય-સઙ્કલ્પં સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકં સર્વાન્તરાત્મભૂતં નિરઙ્કુશૈશ્ચર્ય્યમિતિ । ઇદાનીં કાપિલતન્ત્રસિદ્ધાબ્રહ્માત્-મકપ્રધાનપુરુષાદિપ્રતિપાદનમુખેન પ્રધાનકારણત્વપ્રતિપાદનચ્છાયાનુસારીણ્યપિ કનિચિદ્વાક્યાનિ કાસુચિચ્-
1.4.1
છાખાસુ સન્તીત્યાશઙ્કય બ્રહ્મૈકકારણત્વસ્થેમ્ને તન્નિરાક્રિયતે । કઠવલ્લીષ્વામ્નાયતે "ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થે-ભ્યશ્ચ પરં મનઃ । મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા મહાન્ પરઃ । મહતઃ પરમવ્યક્રમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ । પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ " ઇતિ । તત્ર સન્દેહઃ - કિં કાપિલતન્ત્રસિદ્ધમબ્રહ્માત્મકં પ્રધાનમિહ અવ્યક્ત-શબ્દેનોચ્યતે, ઉત ન? ઇતિ । કિં યુક્તમ્? પ્રધાનમિતિ । કુતઃ? "મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ" ઇતિ તન્ત્રસિદ્ધતત્વપ્રક્રિયાપ્રત્યભિજ્ઞાનેન તસ્યૈવ પ્રતીતેઃ, "પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ"" ઇતિ પઞ્ચવિં-શકપુરુષાતિરિક્તતત્ત્વનિષેધાચ્ચ; અતોઽવ્યક્તં કારણમિતિ પ્રાપ્તમ્ । તદિદમુક્તમ્ આનુમાનિકમપ્યેકેષામિતિ ચેદિતિ । એકેષાં શાખિનાં શાખાસ્વાનુમાનિકં પ્રધાનમપિ કારણમામ્નાયત ઇતિ ચેત્ અત્રોત્તરં-નેતિ । નાવ્યક્ત-
1.4.1
બ્દેનાબ્રહ્માત્મકં પ્રધાનમિહાભિધીયતે । કુતઃ? શરીરરૂપકવિન્યસ્તગૃહીતેઃ શરીરાખ્યરૂપકવિન્યસ્તસ્ય અવ્ય-ક્તશબ્દેન ગૃહીતેઃ । આત્મશરીરબુદ્ધિમનૈન્દ્રિયવિષયેષુ રથિરથાદિભાવેન રૂપિતેષુ રથરૂપણેન વિન્યસ્તસ્ય શરીરસ્ય અત્ર અવ્યક્ત શબ્દેન ગ્રહણાદિત્યર્થઃ । એતદુક્તમ્ભવતિ-પૂર્વત્ર હિ-"આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ ચ । બુદિંધ તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ । ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુઃ વિષયાંસ્તેષુ ગોચરાન્ " ઇત્યાદિના "સોઽ-ધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ " ઇત્યન્તેન સંસારાધ્વનઃ પારં વૈષ્ણં પદં પ્રેપ્સન્તમુપાસકં રથિત્વેન તચ્છરીરાદીનિ ચ રથરથાઙ્ગત્વેન રૂપયિત્વા યસ્યૈતે રથાદયો વશે તિષ્ઠન્તિ , સ એવાધ્વનઃ પારં વૈષ્ણવં પદમા-
1.4.1
પ્નોતીત્યુક્તવા તેષુ રથાદિરૂપિતશરીરાદિષુ યાનિ યેભ્યો વશીકાર્યતાયાં પ્રધાનાનિ તાન્યુચ્યન્તે "ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરાઃ " - ઇત્યાદિના । તત્ર હયત્વેન રૂપિતેભ્ય ઇન્દ્રિયેભ્યો ગોચરત્વેન રૂપિતા વિષયાઃ વશીકાર્યત્વે પરાઃ , વશ્યેન્દ્રિય-સ્યાપિ વિષયસન્નિધાવિન્દ્રિયાણાં દુર્નિગ્રહત્વાત્ તેભ્યોપિ પરં પ્રગ્રહરૂપિતં મનઃ , મનસિ વિષયપ્રવણે વિષયા-સન્નિધાનસ્યા-પ્યકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । તસ્માદપિ સારથિત્વરૂપિતા બુદ્ધિઃ પરા , અધ્યવસાયાભાવે મનસોઽપ્યકિ-
1.4.1
ઞ્ચિત્કરત્વાત્ । તસ્યા અપિ રથિત્વરૂપિત આત્મા કર્તૃત્વેન પ્રાધાન્યપરઃ , સર્વસ્ય ચાસ્યાત્મેચ્છાયત્તત્વાદત્મૈવ મહાનિતિ ચ વિશેષ્યતે । તસ્માદપિ રથરૂપિતં શરીરં પરમ્ , તદાયત્તત્વાજ્જીવાત્મનસ્સકલપુરુષાર્થસાધનપ્રવૃત્તી-નામ્ । તસ્માદપિ પરસ્સર્વાન્તરાત્મભૂતોઽન્તર્યામ્યધ્વનઃ પારભૂતઃ પરમપુરુષઃ , યથોક્રસ્યાત્મપર્યન્તસ્ય સમસ્તસ્ય તત્સઙ્કલ્પાયત્તપ્રવૃત્તિત્વાત્ । સ ખલ્વન્તર્યામિતયોપાસનસ્યાપિ નિર્વર્તકઃ । "પરાત્તુ તચ્છøતેઃ " ઇતિ હિ જીવાત્મનઃ કર્તૃત્વં પરમપુરુષાયત્તમિતિ વક્ષ્યતે । વશીકાર્યોપાસનનિર્વૃત્ત્યુપાયકાષ્ઠાભૂતઃ પરમપ્રાપ્યશ્ચ સ એવ । તદિદમુચ્યતે
1.4.1
" પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ " ઇતિ । તથા ચાન્તર્યામિબ્રાહ્મણે " ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ " ઇત્યા-દિભિસ્સર્વં
સાક્ષાત્કુર્વન્ સર્વં નિયમયતીત્યુક્ત્#આ " નાન્યોઽતોઽસ્તિ દ્રષ્ટા " ઇતિ નિયન્ત્રન્તરં નિષિધ્યતે । ભગ-વદ્ગીતાસુ ચ " અધિષ્ઠાનં તથા- કર્ત્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્ । વિવિધા ચ પૃથક્ ચેષ્ટાદૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્ " ઇતિ । દૈવમત્ર પુરુષોત્તમ એવ , " સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સન્નિવિષ્ટો મત્તઃ સ્મૃતિજ્ઞાનમપોહનઞ્ચ " ઇતિ વચનાત્ । તસ્ય ચ વશીકરણં તચ્છરણાગતિરેવ । યથાહ "ઈશ્વરસ્સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જ્જુન તિષ્ટતિ । ભ્રાયમન્ સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયમા । તમેવ શરણં ગચ્છ " ઇતિ । તદેવમ્ " આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ " ઇત્યાદિના રથ્યાદિરૂપકવિન્યસ્તા ઇન્દ્રિ-યાદયઃ "ઇન્દ્રિયેભયઃ પરા હ્યર્થાઃ ઇત્યત્ર સ્વશબ્દૈરેવ પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે, ન રથરૂપિતં શરીરમિતિ પરિશેષાત્તદવ્યક્ત-શબ્દેનોચ્યત ઇતિ નિશ્ચીયતે; અતઃ કાપિલતન્ત્રસિદ્ધસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રસઙ્ગ એવ નાસ્તિ । ન ચાત્ર તત્તન્ત્રસ્દ્ધિપ્રક્રિ-યાપ્રત્યભિજ્ઞા "ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થાઃ" ઇતીન્દ્રિયેભ્યોઽર્થાનાં શબ્દાદીનાં પરત્વકીર્ત્તનાત્ । ન હિ શબ્દાદય ઇન્દ્રિ-યાણાં કારણભૂતાસ્તદ્દર્શને । "અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ " ઇત્યપિ ન તત્તન્ત્રસઙ્ગતમ્ , અકારણત્વાદેવ ; તથા "બુદ્ધેરા-
1.4.1
ત્મા મહાન્ પરઃ " ઇત્યપ્યસઙ્ગતમ્ , બુદ્ધિશબ્દેન મહત્તત્ત્વસ્યાભિધાનાભ્યુપગમાત્ । ન હિ મહતો મહાન્ પરસ્-સમ્ભવતિ । મહત આત્મશબ્દેન વિશેષણં ચ ન સઙ્ગચ્છતે , અતો રૂપકવિન્યસ્તાનામેવ ગ્રહણમ્ । દર્શયતિ ચ તદેવ "એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢાત્મા ન પ્રકાશતે । દૃશ્યતે ત્વગ્રયયા બુદ્ધયા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ " "યચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞસ્તદ્યચ્છેત્ જ્ઞાન આત્મનિ । જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્તદ્યચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિ " ઇતિ । અજિતબાહ્યાભ્ય-ન્તરકરણૈરસ્ય પરમપુરુષસ્ય દુર્દર્શત્વમભિધાય હયાદિરૂપિતાનામિન્દ્રિયાદીનાં વશીકારપ્રકારોઽયમુચ્યતે ।"યચ્છે-દ્વાઙ્મનસી " વાચં મનસિ નિયચ્છેત્ - વાક્પૂર્વકાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ મનસિ નિયચ્છેદિત્યર્થઃ ।
1.4.1
વાક્છબ્દે દ્વિતીયાયાઃ " સુપાં સુલુક્ " ઇતિ લુક્ । મનસી ઇતિ સપ્તમ્યાશ્છાન્દસો દીર્ઘઃ । " તદ્યચ્છેત્ જ્ઞાન આત્-મનિ "તન્મનો બુદ્ધૌ નિયચ્છેત્ । જ્ઞાનશબ્દેનાત્ર પૂર્વોક્તા બુદ્ધિરભિધીયતે । "જ્ઞાન આત્મનિ " ઇતિ વ્યધિકરણે
1.4.1
સપ્તમ્યૌ । આત્મનિ વર્ત્તમાને જ્ઞાને નિયચ્છેદિત્યર્થઃ । "જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્ " બુદિંધ કર્ત્તરિ મહત્યાત્મનિ નિયચ્છેત્ । "તદ્યચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિ " તં કર્ત્તારં પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ સર્વાન્તરયામિણિ નિયચ્છેત્ । વ્યત્યનેન ત-દિતિ નપુંસકલિઙ્ગતા । એવમ્ભૂતેન રથિના વૈષ્ણવં પદં ગન્તવ્યમિત્યર્થઃ । 1.4.1
1.4.2
અવ્યક્તશબ્દેન કથં વ્યક્તસ્ય શરીરસ્યાભિધાનમ્ ? તત્રાહ -
1.4.2 સૂક્ષ્મં તુ તદર્હત્વાત્

1.4.2
ભૂતસૂક્ષ્મવ્યાકૃતં હ્યવસ્થાવિશેષમાપન્નં શરીરં ભવતિ ; તદવ્યાકૃતમિહ શરીરાવસ્થં અવ્યક્તશબ્દેનોચ્યતે । તદર્હત્વાત્ - તસ્યાવ્યાકૃતસ્ય અચિદ્વસ્તુન એવ વિકારાપન્નસ્ય રથવત્ પુરુષાર્થસાધનપ્રવૃત્ત્યર્હત્વાત્ ।
1.4.3
યદિ ભૂતસૂક્ષ્મમવ્યાકૃતમભ્યુપગમ્યતે ; કાપિલતન્ત્રસિદ્ધોપાદાને કઃ પ્રદ્વેષઃ ? તત્રાપિ હિ ભૂતકારણમેવાવ્યક્તમિત્યુચ્યતે ; તત્રાહ
1.4.3 તદધીનત્વાદર્થવત્

1.4.3
પરમકારણભૂતપરમપુરુષાધીનત્વાત્પ્રયોજનવદ્ભૂત સૂક્ષ્મમ્ । એતદુક્તમ્ભવતિ ન વનમવ્વક્તં તત્પરિણામવિશેષાંશ્ચ સ્વરૂપેણ
નાભ્યુપગચ્છામઃ, અપિ તુ પરમપુરુષશરીરતયા તદાત્મકત્વવિરહેણ । તદાત્મકત્વેનૈવ હિ પ્રકૃત્યાદયઃ સ્વપ્રયોજનં સાધયન્તિ ; અન્યથા સ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિભેદાઃ તેષાં ન સ્યુઃ, તથાઽનભ્યુપગમાદેવ તન્ત્રસિદ્ધપ્રક્રિયા
1.4.3
નિરસનમિતિ । શ્રુતિસ્મૃત્યોર્હિ જગદુત્પત્તિપ્રલયવાદેષુ પરમપુરુષમહિમવાદેષુ ચ પ્રકૃતિવિકૃતિપુરુષાસ્તદા-ત્મકાસ્સઙ્કીત્યર્ન્તે , યથા " પૃથિવ્યપ્સુ લીયતે " ઇત્યારભ્ય "તન્માત્રાણિ ભૂતાદૌ લીયન્તે । ભૂતાદિર્મહતિ લીયતે । મહાનવ્યક્તે લીયતે । અવ્યક્તમક્ષરે લીયતે । અક્ષરં તમસિ લીયતે । તમઃ પરે દેવ એકીભવતી " તથા " યસ્ય પૃથિવી શરીરં યસ્યાપશ્શરીરં યસ્ય તેજશારીરં યસ્ય વાયુશ્શરીરં યસ્યાકાશઃ શરીરં યસ્યાહઙ્કારઃ શરીરં યસ્ય બુદ્ધિશારીરં યસ્યાવ્યક્તં શરીરં યસ્યાક્ષરં શરીરં યસ્ય મૃત્યુઃ શરીરમ્ એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ " તથા "ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બદ્ધિરેવ ચ । અહઙ્કાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિરષ્ટધા । અપરેયમિતસ્ત્વન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ । જીવભૂતાં મહાબાહો યયેદં ધાર્ય્યતે જગત્ । એતદ્યોનીનિ ભૂતાનિ
1.4.3
સર્વાણીત્યુપધારય । અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા । મત્તઃ પરતરં નાન્યત્ કિઞ્ચિદસ્તિ ધનઞ્જય । મયિ સર્વમિદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ " ઇતિ । " વ્યક્તં વિષ્ણુસ્તથાઽવ્યક્તં પુરુષઃ કાલ એવ ચ " ઇતિ , "પ્રકૃતિયર્યા મયાઽઽખ્યાતા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી । પુરુષશ્ચાપ્યુભાવેતૌ લીયતે પરમાત્મનિ । પરમાત્મા ચ સર્વેષામાધારઃ પરમેશ્વરઃ । વિષ્ણુનામા સ વેદેષુ વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે " ઇતિ ચ ।1.4.3
1.4.4 જ્ઞેયત્વાવચનાચ્ચ

1.4.4
યદિ તન્ત્રસિદ્ધમિહાવ્યક્તમવિવક્ષિષ્યત્, તદાસ્ય જ્ઞેયત્વમવિવક્ષિષ્યત; વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાન્મોક્ષં વદદ્ભિ-તાન્ત્રકૈતેષાં સર્વેષાં જ્ઞેયત્વાભ્યપગમાત્ , ન ચાસ્ય જ્ઞેયત્મુચ્યતે ; અતો ન તન્ત્રસિદ્ધસ્યેહ ગ્રહણમ્

1.4.5 વદતીતિ ચેન્ન પ્રજ્ઞો હિ પ્રકરણાત્

1.4.5
અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથાઽતસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્ । અનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં નિચાય્ય તં મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતે " ઇત્યવ્યક્તસ્ય જ્ઞેયત્વમન્તરમેવ વદતીં શ્રુતિરિતિ ચેત્-તન્ન , પ્રાજ્ઞઃ પરમપુરુષ એવ હ્યત્ર શ્લોકે નિવા-ય્યત્વેન પ્રતિપાદ્યતે "વિજ્ઞાનસારથિયર્યસ્તુ મનઃ પ્રગ્રહવાન્નરઃ । સોઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ । "એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોત્મા ન પ્રકાશતે । દૃશ્યતે ત્વગ્રયયા બુધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ " ઇતિ પ્રાજ્ઞસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાત્ ; અત એવ "પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્ " ઇતિ ન પઞ્ચવિંશકપુરુષાતિરિક્તત્ત્વનિષેધઃ । તસ્ય ચ પરમપુરુષસ્ય
અશબ્દત્વાદયો ધર્માઃ " યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમ્ " ઇત્યાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધાઃ । " મહતઃ પરમ્ " ઇત્યપિ "બુદ્ધેરાત્મા મહાન્
1.4.5
પરઃ " ઇતિ પૂર્વપ્રકૃતાજ્જીવાત્મનઃ પરત્વમેવોચ્યતે

1.4.6 ત્રયાણામેવ ચૈવમુપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ચ

1.4.6
અસ્મિન્ પ્રકરણે હ્યુપાયોપેયોપેતૃ#ઋ#ઋણાં ત્રયાણામેવ ચૈવમુપન્યાસઃ -જ્ઞેયત્વેનોપન્યાસસ્તવિષયશ્ચ પ્રશ્નો દૃશ્યતે, નાન્યસ્યાવ્યક્તાદઃ । તથાહિ ; નચિકેતા મુમુક્ષુસ્સન્ મૃત્યુપ્રદત્તે વરત્રયે પ્રથમેન વરેણાત્મનઃ પુરુષાર્થયોગ્યતા-પાદિનીમાત્મનિ પિતુસ્સુમનસ્કતાં પ્રતિલભ્ય દ્વિતીયેન વરેણ મોક્ષોપાયભૂતાં નાચિકેતાગ્નિવિદ્યાં વવ્રે , " સ ત્વમગ્નિં સ્વર્ગ્યમધ્યેપિ મૃત્યો પ્રબ્રૂહિ તં શ્રદ્દધાનાય મહ્યમ્ । સ્વર્ગલોકા અમૃતત્વં ભજન્ત એતદ્દ્વિતીયેન વૃણે વરેણ " ઇતિ । સ્વર્ગશબ્દેન અત્ર પરમપુરુષાર્થલક્ષણોમોક્ષઃ અભિધીયતે, " અમૃતત્વં ભજન્તે " ઇતિ તત્રસ્થસ્ય જનનમરણા-
1.4.6
ભાવશ્રવણાદુત્તરત્ર, ક્ષયિફલકર્મનિન્દાદર્શનાચ્ચ; "ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિભિરેત્ય સન્ધિં ત્રિકર્મકૃત્તરતિ જન્મમૃત્યૂ " ઇતિ ચ પ્રતિવચનાત્ । તૃતીયેન વરેણ મોક્ષસ્વરૂપપ્રશ્નદ્વારેણોપેયસ્વરૂપમુપેતૃસ્વરૂપમુપયાભૂત કર્મ્માનુગૃહીતોપાસન-સ્વરૂપઞ્ચ પૃષ્ઠમ્, "યેયં પ્રતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે અસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે । એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાઽહં વરાણામેષ વરસ્તૃતીયઃ " ઇતિ । એવં મોક્ષે પૃષ્ટે તદુપદેશયોગ્યતાં પરીક્ષ્યોપદિદેશ, "તું દુદર્શં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ટં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ । અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વાધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ " ઇતિ, તદેવં સામાન્યેનોપદિષ્ટે નચિ-કેતાઃ પ્રીતઃ સન્ દેવં મત્વા" ઇત્યુપાસ્યતયા નિર્દિષ્ઠસ્ય પ્રાપ્તભૂતસ્ય દેવસ્ય "અધ્યાત્મયોગાધિગમેન " ઇતિ વેદિત-વ્યતયા નિર્દિષ્ટસ્ય પ્રપ્તુઃ પ્રત્યગાત્મનશ્ચ "મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ " ઇતિ નિર્દિષ્ટસ્ય બ્રહ્મોપાસનસ્ય ચ સ્વરૂ-પવિરોધનાય પુનઃ પપ્રચ્છ "અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ । અન્યત્ર ભૂતાદ્ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ
1.4.6
તદ્વદ " ઇતિ । એવં સકલેતરાતીતાનાગતવર્ત્તમાનસાધ્યસાધનસાધકવિલક્ષણે ત્રયે પૃષ્ટે । પ્રથમં પ્રણવં પ્રશસ્ય તદ્વાચ્યં પ્રાપ્યસ્વરૂપં , તદન્તર્ગતઞ્ચ પ્રપ્તૃસ્વરૂપં, વાચકરૂપં ચોપાયં પુનરપિ સામાન્યેન ખ્યાપયન્ પ્રણવં તાવદુપદિદેશ "સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ । યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્ય્યં ચરન્તિ તત્તે
1.4.6
પદં સઙ્ગ્રહેણ બ્રવીમ્યોમિત્યેતત્ " ઇતિ । એવમુપદિશ્ય પુનરપિ પ્રણવં પ્રશસ્ય પ્રથમં તાવત્ પ્રાપ્તુઃ પ્રત્યગાત્મનઃ સ્વરૂપમાહ "ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ " ઇત્યાદિના । પ્રાપ્યસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો વિષ્ણોઃ સ્વરૂપમ્ " અણો-રણીયાન્ " ઇત્યાદિના "ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃ" ઇત્યન્તેનોપદિશન્મધ્યે "નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન " ઇત્યાદિનોપાયભૂતસ્યોપાસનસ્ય ભક્તિરૂપતામપ્યાહ । "ઋતં પિબન્તૌ " ઇતિ ચોપાસ્યસ્યોપાસકેન સહાવસ્થાનાત્સૂપાસતામુક્તવા "આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ " ઇત્યાદિના "દુર્ગં પથસ્તત્કવયો વદન્તિ " ઇત્યન્તેનોપા-સનપ્રકારમુપાસીનસ્ય ચ વૈષ્ણવપરમપદપ્રાપ્તિમભિધાય "અશબ્દમસ્પર્શમ્ " ઇત્યાદિનોપસંહૃતમ્ ; અતસ્ત્રયાણામેવ
1.4.6
અત્ર જ્ઞેયત્વેનોપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ચ , તસ્માન્નેહ તાન્ત્રિકસ્યાવ્યક્તસ્ય ગ્રહણમ્

1.4.7 મહદ્વચ્ચ

1.4.7
યથા "બુદ્ધેરાત્મા મહાન્ પરઃ" ઇત્યત્રાત્મશબ્દસામાનાધિકરણ્યાન્ન તન્ત્રસિદ્ધં મહત્તત્ત્વં ગૃહ્યતે ; એવમવ્યક્ર-મપ્યાત્મનઃ પરત્વેનાભિધાનાન્ન કાપિલતન્ત્રસિદ્ધં ગૃહ્યત ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
1.4.8 ચમસવદવિશેષાત્

1.4.8
અત્રાપિ તન્ત્રસિદ્ધપ્રક્રિયા નિરસ્યતે, ન બ્રહ્માત્મકાનાં પ્રકૃતિમહદહઙ્કારાદીનાં સ્રૂપમ્, શ્રુતિસ્મૃતીભ્યાં બ્રહ્માત્મકાનાં તેષાં પ્રતિપાદનાત્ । યથા આથર્વણિકા અધીયતે-"વિકારજનનીમજ્ઞામષ્ઠરૂપામજાં ધ્રુવામ્ । ધ્યાયતેઽધ્યાસિતા તેન તન્યતે પ્રેર્યતે પુનઃ । સૂયતે પુરુષાર્થં ચ તેનૈવાધિષ્ઠિતા જગત્ । ગૌરનાદ્યન્તવતી સા જનિત્રી ભૂતભાવિની । સિતસિતા ચ રક્તા ચ સર્વકામદુઘા વિભોઃ । પિબન્ત્યેનામવિષમામવિજ્ઞાતાઃ કુમારકાઃ ।
1.4.8
એકસ્તુ પિબતે દેવસ્સ્વચ્છન્દોઽત્રવશાનુગામ્ । ધ્યાનક્રિયાભ્યાં ભગવાન્ ભુઙ્ક્ત્#એઽસૌ પ્રસભં વિભુઃ । સર્વસાધારણીં
દોગ્ધ્રીં પીડ્યમાનાન્તુ યજ્વભિઃ" । ચતુર્વિંશતિસઙ્ખયાકમવ્યક્તં વ્યક્તમુચ્યતે " ઇતિ । અત્ર પ્રકૃત્યાદીનાં સ્વરૂપ-મભિહિતમ્ । યદાત્મકાશ્ચૈતે પ્રકૃત્યાદયઃ, સ પરમપુરુષોઽપિ "તં ષડ્#ઇવંશકમિત્યાહુઃ । સપ્તવિંશમથાપરે । પુરુષં નિર્ગુણં સાઙ્ખયમથર્વશિરસો વિદુ"રિતિ પ્રતિપાદ્યતે, અપરે ચાથર્વણિકાઃ "અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ ષોડશ વિકારા" ઇત્ય-ધીયતે; શ્વેતાશ્વતરાશ્ચૈવં પ્રકૃતિપુરુષેશ્વરસ્વરૂપમામનન્તિ "સંયુક્તમેતત્ ક્ષરમક્ષરં ચ વ્યક્તાવ્યક્તં ભરતે વિશ્વમીશઃ। અનીશશ્ચાઽન્યો વધ્યતે ભોક્તૃભાવાત્ । જ્ઞાત્વા દેવં મુચ્યતે સર્વપાશૈઃ" જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વાવજાવીશનીશાવજા હ્યેકા ભોક્તૃ-ભોગાર્થયુક્તા । અનન્તશ્ચાત્મા વિશ્વરૂપો હ્યકર્ત્તા । ત્રયં યદા વિન્દતે બ્રહ્મ ચૈતત્ " "ક્ષરં પ્રધાનમમૃતાક્ષરં હરઃ ક્ષરા-ત્માનાવીશતે દેવ એકઃ । તસ્યાભિધ્યાનાદ્યોજનાત્તત્પ્રભાવાદ્ભૂયશ્ચાન્તે વિશ્વમાયાનિવૃત્તિ"રિતિ । તથા "છન્દાંસિ પજ્ઞાઃ ઋતવો વ્રતાનિ । ભૂતં ભવ્યં યચ્ચ દેવા વદન્તિ" "અસ્માન્માયી સૃજતે વિશ્વમેતત્તસ્મિંશ્ચાન્યો માયયા સન્નિ-રુદ્ધઃ "માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનન્તુ મહેશ્વરમ્ । તસ્યાવયવ ભૂતૈસ્તુ વ્યાપ્તં સર્વમિદં જગત્" ઇતિ તથોત્તરત્રાઽપિ
"પ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ગુણેશઃ સંસારમોક્ષસ્થિતિબન્ધહેતુરિ"તિ । સ્મતિરપિ "પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિધ્દ્યાનાદિ ઉભાવપિ ।
1.4.8
વિકારાંશ્ચ ગુણાંશ્ચૈવ વિદ્ધિ પ્રકૃતિસમ્ભવાન્ । કાર્ય્યકારણકર્ત્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે । પુરુષસ્સુખદુઃખાનામ્ભો-ક્તૃત્વં હેતુરુચ્યતે । પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થોઽપિ ભુઙ્કતે પ્રકૃતિજાન્ગુણાન્ । કારણં ગુણસઙ્ગોઽસ્ય સદસદ્યોનિજન્મસુ । સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસમ્ભવાઃ । નિબધ્નન્તિ મહાબાહો । દેહે દેહિનમવ્યયમ્ । તથા "સર્વભૂતાનિ કૌન્તેય પ્રકૃતિં યાન્તિ મામિકામ્ । કલ્પક્ષયે પુનસ્તાનિ કલ્પાદૌ વિસૃજામ્યહમ્ । પ્રકૃતિં સ્વામવષ્ટભ્ય વિસૃ-જામિ પુનઃ પુનઃ । ભૂતગ્રામમિમં કૃત્સ્નમવશં પ્રકૃતેર્વશાત્ । મયાઽધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિસ્સૂયતે સચરાચરમ્ । હેતુનાઽનેન કૌન્તેય ! જગદ્ધિપરિવર્ત્તને " ઇતિ । તસ્માદબ્રહ્મામાત્વકત્વેન કાપિલતન્ત્રસિદ્ધાઃ પ્રકૃત્યાદયો નિરસ્યન્તે, શ્વેતા-શ્વતરોપનિષદિ શ્રૂયતે "અજામેકાં લોહિતશુલ્કકૃષ્ણાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ । અજો હ્યેકો જુષમાણો-ઽનુશેતે જહાત્યેનાભ્ભુક્તભોગામજોઽન્યઃ" ઇતિ, તત્ર સન્દેહઃ કિમાસ્મિન્મન્ત્રે કેવલાતન્ત્રસિદ્ધા પ્રકૃતિરભિધીયતે? ઉત બ્રહ્માત્મિકા ? ઇતિ । કિં યુક્તં ? કેવલેતિ, કુતઃ અજામેકામિત્યસ્યાઃ પ્રકૃતેરકાર્ય્યતવશ્રવણાત્ "બહ્વીઃ પ્રજાઃ
1.4.8
સૃજમાનં સરૂપાઃ" ઇતિ સ્વાતન્ત્ર્#એણ સરૂપાણાં બહ્વીનાં પ્રજાનાં સ્ત્રષ્ટ્ટત્વશ્રવણાચ્ચેતિ - એવમ્પ્રપ્તેઽભિધીયતે - છમસવદવિશેષાત્ । ન જાયત ઇત્યજેત્યજાત્વમાત્રપ્રતિપાદનાત્ તન્ત્રસિદ્ધાબ્રહ્માત્મકાજાગ્રહણે વિશેષાપ્રતીતેઃ ચમસવત્ યથા "અર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊદ્ર્ધ્વબુધ્ન " ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે ચમસસ્ય ભક્ષણસાધનત્વમાત્રં ચમસશબ્દેન પ્રતીયત ઇતિ ન તાવન્માત્રેણ ચમસવિશેષપ્રતીતિઃ યૌગિકશબ્દાનામર્થપ્રકરણાદિભિર્વિનાઽર્થવિશેષનિશ્ચયા-યોગાત્ ; તત્ર "યથેદન્તચ્છિર એષ હ્યર્વાગ્બિલશ્રમસ ઊદ્ર્ધ્વબુધ્ન " ઇત્યાદિના વાક્યશેષેણ શિરસશ્ચમસત્વ-
નિશ્ચયઃ, તથા અત્રાઽપ્યર્થપ્રકરણાદિભિરેવાજા નિર્ણેતવ્વા; ન ચાઽત્ર તન્ત્રસિદ્ધાજાગ્રહણહેતવોઽર્થપ્રકરણાદયો
1.4.8
દૃશ્યન્તે, નચાસ્યાઃ સ્વાતન્ત્ર્#એણ સ્રષ્ટૃત્વં રતીયતે, "બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનામ્" ઇતિ સ્રષ્ટત્વમાત્રપ્રતીતિઃ, અતોઽનેન મન્ત્રેણ નાબ્રહ્માત્મિકાજાઽભિધીયતે

બ્રહ્માત્મકાજાગ્રહણ એવ વિશેષતો હેતુરસ્તીત્યાહ -
1.4.9 જ્યોતિરુપક્રમા તુ તથા હ્યધીયત એકે

1.4.9
તુશબ્દોઽવધારણાર્થઃ, જ્યોતિરુપક્રમૈવૈષાઽજા, જ્યોતિબર્રહ્મ "તન્દેવાજ્યોદિષાંજ્યોતિઃ" "અથ યદતઃ પરા દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતે" ઇત્યાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધેઃ । જ્યોતિરુપક્રમા બ્રહ્મકારણિકેત્યર્થઃ, તથાઽહ્યધીયત એકેહીતિ હેતૌ, યસ્માદસ્યા અજાયા બ્રહ્મકારણકત્વમેકેશાખિનસ્તૈત્તિરીયા અધીયતે - " અણોરણીયાન્મહતો મહીયાનાત્મા ગુહાયાં નિહિતોઽસ્ય જન્તોઃ" ઇતિ હૃદયગુહાયામુપાસ્યત્વેન સન્નિહિતં બહ્માભિધાય "સપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્" ઇત્યાદિના સર્વેષાં લોકાનાં બ્રહ્માદીનાઞ્ચ તત ઉત્પત્તિમભિધાય સર્વકારણીભૂતાઽજા તત ઉત્પન્નાભિ-ધીયતે" "અજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીં પ્રજાં જનયન્તીં સરૂપામ્ । અજો હ્યેકો જુષમાણોઽનુશેતે
1.4.9
જહાત્યેનામ્ભુક્તભોગામજ્યોઽન્ય" ઇતિ । સર્વસ્ય તદ્ય્વતિરિક્તસ્ય વસ્તુજાતસ્ય તત ઉત્પત્ત્યા તદાત્મકત્વોપદેશે પ્રક્રિયમાણેઽભિધીયમાનત્વાત્પ્રાણસમુદ્રપર્વતાદિવદેષાઽપ્યજા બહ્વીનાં સરૂપણાં પ્રજાનાં સ્રષ્ટ્રી કર્મવશ્યેનાઽઽ-ત્મના ભુજ્યમાનાઽન્યેન વિદુષાઽઽત્મના ત્યજ્યમાના ચ બ્રહ્મણ ઉત્પન્ના બ્રહ્માત્મિકાઽવગન્તવ્યેત્યર્થઃ । અતો વાક્યશેષાચ્ચમસવિશેષવચ્છાખાન્તરીયાદેતત્સરૂપાત્પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનાર્થાદ્વાક્યાન્નિયમિતાઽજા બ્રહ્માત્મિકેતિ નિશ્ચીયતે । ઇહાઽપિ પ્રકરણોપક્રમે "કિં કારણં બ્રહ્મે"ત્યારમ્ભ "તે ધ્યાનયોગાનુગતા અપશ્યન્દેવાત્મશકિંત સ્વગુણૈર્નિગૂઢામ્ " ઇતિ પરબ્રહ્મશક્તિરૂપાયા અજાયા અવગતેઃ, ઉયરિષ્ટાચ્ચ "અસ્માન્માયી સૃજતે વિશ્વમેતત્ત-સ્મિંશ્ચાન્યો માયયો સન્નિરુદ્ધઃ" "માયાન્તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનન્તુ મહેશ્વરમ્" "યો યોનિર્યોનિમધિતિષ્ઠત્યેક"
1.4.10
ઇતિ ચ તસ્યા એવ પ્રતીતેર્નાસ્મિન્મન્ત્રે તન્ત્રસિદ્ધસ્વતન્ત્રપ્રકૃતિપ્રતિપત્તિગન્ધઃ ॥ કથં તર્હિ જ્યોતિરુપક્રમાયા લોહિતશુક્લકૃષ્ણરૂપાયા અસ્યાઃ પ્રકૃતેરજાત્વમ્ ? આજાયા વા કથં જ્યોતિરુપક્રમાત્વમ્ ? ઇત્યત્રાહ -
1.4.10 કલ્પનોપદેશાચ્ચ મધ્વાદિવદવિરોધઃ

1.4.10
પ્રસક્તાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થશ્ચશબ્દઃ, અસ્યાઃ પ્રકૃતેરજાત્વં જ્યોતિરુપક્રમાત્વઞ્ચ ન વિરુધ્યતે । કુતઃ ? કલ્પનોપદેશાત્, કલ્પનં ક્લૃપ્તિઃ સૃષ્ટિઃ, જગત્સૃષ્ટયુપદેશાદિત્યર્થઃ । યથા "સૂર્ય્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથાપૂર્વમકલ્પયત્" ઇતિ કલ્પનં સૃષ્ટિઃ, અત્રાપિ "અસ્મન્માયી સૃજતે વિશ્વમેત"દિતિ જગત્સૃષ્ટિરુપદિશ્યતે । સ્વેનાવિ ભક્તદસ્માત્સૂક્ષ્માવસ્થાત્કા-રણાન્માયી સર્વેશ્વરઃ સર્વં જગત્સૃજતીત્યર્થઃ । અનેન કલ્પનોપદેશેનાસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ કાર્યકારણરૂપેણાવસ્થાદ્વયા-ન્વયોઽવગમ્યતે, સા હિ પ્રલયવેલાયાં બ્રહ્મતાપન્ના અવિભક્તનામરૂપા સૂક્ષ્મરૂપેણાઽવતિષ્ઠતે । સૃષ્ટિવેલાયાં
1.4.10
તૂદ્ભૂતસત્ત્વાદિગુણા વિભક્તનામરૂપાવ્યક્તાદિશબ્દવાચ્યા તેજોબન્નાદિરૂપેણ ચ પરિણતા લોહિતશુક્લકૃષ્ણાકારા ચાવતિષ્ઠતે । અતઃ કારણાવસ્થાઽજા, કાર્ય્યાવસ્થા ચ જ્યોતિરુપક્રમેતિ ન વિરોધઃ । મધ્વાદિવત્ યથેશ્વરેણા-દિત્યસ્ય કારણાવસ્થાયામેકસ્યૈવાવસ્થિતસ્ય કાર્ય્યાવસ્થાયામ્ ઋગ્યજુસ્સામાથવર્પ્રતિપાદ્યકર્મનિષ્પાદ્યરસા-શ્રયતયા વસ્વાદિદેવતાભોગ્યત્વાય મધુત્વકલ્પનમુદયાસ્તમયકલ્પનઞચ્ચ ન વિરુધ્યતે । તદુક્તં મધુવિદ્યાયામ્ "અસૌ વા આદિત્યો દેવમધુ " ઇત્યારભ્ય અથ "તત ઊર્ધ્વ ઉદેત્ય નૈવોદેતા નાસ્તમેત્યેકલ એવ મધ્યે સ્થાતે "-ત્યન્તેન એકલઃ એકસ્વભાવઃ, અતોઽનેન માન્ત્રેણ બ્રહ્માત્મિકાઽજૈવાઽભિધીયતે, ન કાપિલતન્ત્રસિદ્ધેતિ સિદ્ધમ્ । અન્યે ત્વસ્મિન્મન્ત્રે તેજોબન્નલક્ષણાઽજૈકાભિધીયત ઇતિ બ્રુવતે, તે પ્રષ્ટવ્યાઃ - કિં તેજોબન્નાન્યેવ તેજોબન્ના-ત્મિકાજૈકા ? ઉત તેજોબન્નરૂપં બ્રહ્મૈવ ? કિં વા- તેજોબન્નાકારણભૂતા કાચિદિતિ । પ્રથમે કલ્પે તેજોબન્નાના-મનેકત્વાદજામેકામિતિ વિરુધ્યતે, ન ચ વાચ્યન્તેજોબન્નાનામનેકત્વેઽપિ ત્રિવૃત્કરણેનૈકતાપત્તિરિતિ ।
1.4.10
ત્રિવૃત્કરણેઽપિ બહુતાનપગમાત્, "ઇમાસ્તિસ્રો દેવતાઃ " "તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમૈકૈકાઙ્કરવાણી"તિ પ્રત્યેકં ત્રિવૃ-ત્કરણોપદેશાત્ । દ્વિતીયઃ કલ્પો વિકલ્પ્યઃ,- કિન્તેજોબન્નરૂપેણ વિકૃતં બ્રહ્મૈવાજૈકા ? કિં વા સ્વરૂપેણા-વસ્થિતમવિકૃતમિતિ । પ્રથમઃ કલ્પો બહુત્વાનપાયાદેવ નિરસ્તઃ । દ્વિતીયેઽપિ લોહિતશુક્લકૃષ્ણામિતિ વિરુધ્યતે । સ્વરૂપેણાવસ્થિતં બ્રહ્મ તેજોબન્નલક્ષણમિતિ વક્તુમપિ ન શક્યતે, તૃતીયે કલ્પેઽપ્યજાશબ્દેન તેજોબન્નાનિ નિર્દિશ્ય તૈસ્તત્કારણાવસ્થોપસ્થાપનીયેત્યાસ્થેયમ્ । તતો વરમજાશબ્દેન । તેજોબન્નકારણાવસ્થાયાઃ શ્રુતિપ્રસિ-દ્ધાયા એવાભિધાનમ્ ,યત્પુનરસ્યાઃ પ્રકૃતેરજાશબ્દેન છાગત્વપરિકલ્પનમુપદિશ્યત ઇતિ તદપ્યસઙ્ગતમ્ , નિષ્પ્રયો-
1.4.10
જનત્વાત્ યથા "આત્માનં રથિનં વિદ્ધી"ત્યાદિષુ બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયતાખ્યાપનાય શરીરાદિષુ રથાદિરૂપણં ક્રિયતે, યથા ચાદિત્યે વસ્વાદીનાભ્ભોગ્યત્વખ્યાપનાય મધુત્વકલ્પનં ક્રિયતે, તદ્ગદસ્યામ્પ્રકૃતૌ ચ્છાગત્વપરિકલ્પનં ક્વોપયુજ્યતે, ન કેવલમુપયોગાભાવ એવ વિરોધશ્ચ । કૃત્સ્નજગત્કારણભૂતાયાસ્સ્વસ્મિન્નનાદિકાલસમ્બદ્ધાનાં સર્વેષામેવ ચેતનાનાં નિખિલસુખદુઃખોપભોગાપવર્ગસાધનભૂતાયાઃ અચેતનાયાઃ અત્યલ્પપ્રજાસગ્રકરાગન્તુક-સઙ્ગમચેતનવિશેષૈકરૂપત્યલ્પ પ્રયોજનસાધનસ્વપરિત્યાગાહેતુ ભૂતસ્વસમ્બન્ધિપરિત્યાગસમથર્ચેતનવિશેષ-રૂપચ્છાગસ્વભાવખ્યાપનાય તદ્રૂપત્વકલ્પનં વિરુદ્ધમેવ । "અજામેકામ્ " "અજો હ્યેકઃ " "અજોઽન્ય " ઇત્ય-ત્રાજાશબ્દસ્ય વિરૂપાર્થકલ્પનઞ્ચ ન શોભનમ્ । સર્વત્ર ચ્છાગત્વં પરિકલ્પ્યત ઇતિ ચેત્ "જહાત્યેનામ્ભુક્તભો-ગામજોઽન્ય " ઇતિ વિદુષ આત્યન્તિકપ્રકૃતિપરિત્યાગર્ઙ્કુવતોઽનેન વાઽન્યેન વાપુનરપિ સમ્બન્ધયોગયચ્છા-ગત્વપરિકલ્પનમત્યન્તવિરુદ્ધમ્ ॥ ચમસાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
1.4.11 ન સંખ્યોપસઙ્ગ્રહાદપિ નાનાભાવાદતિરેકાચ્ચ

1.4.11
વાજસનેયિનસ્સમામનન્તિ "યસ્મિન્ પઞ્ચ પઞ્ચજના આકાશશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ । તમે-વન્મન્ય આત્માનં વિદ્વાન્ બ્રહ્મામૃતોઽમૃતમ્ " ઇતિ । કિમયં મન્ત્રઃ કાપિલતન્ત્રસિદ્ધતત્ત્વપ્રતિપાદનપરઃ ? ઉત નેતિ સન્દિહ્યતે । કિં યુક્તમ? તન્ત્રસિદ્ધતત્ત્વપ્રતિપાદનપર ઇતિ । કુતઃ ? પઞ્ચશબ્દવિશેષિતાત્પઞ્ચજનશબ્દા
1.4.11
ત્પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વપ્રતીતેઃ । એતદુક્તમ્ભવતિ પઞ્ચજના ઇતિ સમાસઃ સમાહારવિષયઃ । પઞ્ચજનાઃ-પઞ્ચાનાં જનાનાં સમૂહાઃ પઞ્ચજનાઃ, પઞ્ચપૂલ્ય ઇતિવત્ ।પઞ્ચજના ઇતિ લિઙ્ગવ્યત્યયશ્છાન્દસઃ । તે ચ સમૂહાઃ કતીત્યપેક્ષાયાં
1.4.11
પઞ્ચજનશબ્દવિશેષણેન પ્રથમેન પઞ્ચશબ્દેન સમૂહાઃ પઞ્ચેતિ પ્રતીયન્તે યથા પઞ્ચ પઞ્ચપૂલ્ય ઇતિ । અતઃ "પઞ્ચ પઞ્ચજનાઃ" ઇતિ પઞ્ચવિંશતિપદાર્થાવગતૌ તે કતમ ઇત્યપેક્ષાયામ્ મોક્ષાધિકારાન્મુમુક્ષુભિર્જ્ઞાતવ્યતયા સ્મૃતિ-પ્રસિદ્ધાઃ પ્રકૃત્યાદય એવ જ્ઞાયન્તે । "મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત । ષોડશકશ્ચ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ" ઇતિ હિ કાપિલાનાં પ્રસિદ્ધિઃ, અતસ્તન્ત્રસિદ્ધતત્ત્વપ્રતિપાદનપરઃ ।ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે, નસઙ્ખયોપસઙ્ગ્રહાદપી"તિ । "પઞ્ચ પઞ્ચજના" ઇતિ પઞ્ચવિંશતિતત્વસઙ્ખયોપસઙ્ગ્રહાદપિ ન તન્ત્રસિદ્ધતત્ત્વપ્રતીતિઃ કુતઃ? નાનાભાવાત્- એષાં પઞ્ચસઙ્ખયવિશેષિતાનાં પઞ્ચજનાનાં તન્ત્રસિદ્ધેભ્યસ્તત્ત્વેભ્યઃ પૃથગ્ભાવાત્ । "યસ્મિ-ન્પઞ્ચપઞ્ચજના આકાશશ્ચ પ્રતિષ્ઠિત " ઇત્યેતેષાં યચ્છબ્દનિર્દિષ્ટબ્રહ્માશ્રયતયા બ્રહ્માત્વકત્વં હિ પ્રતીયતે; " તમેવં
1.4.11
મન્ય આત્માનં વિદ્વાન્બ્રહ્મામૃતોઽમૃત "મિત્યત્ર તમિતિ પરામર્શેન યચ્છબ્દનિર્દિષ્ટં બ્રહ્મેત્યવગમ્યતે । અતસ્તેભ્યઃ પૃથગ્ભૂતાઃ "પઞ્ચ પઞ્ચજના" ઇતિ ન તન્ત્રસિદ્ધા એતે । અતિરેકાઞ્ચ, તન્ત્રસિદ્ધેભ્યસ્તત્ત્વેભ્યોઽત્ર તત્ત્વારેકોઽપિ ભવતિ યચ્છબ્દનિર્દિષ્ટ આત્મા આકાશશ્ચઽત્રાતિરિચ્યેતે । અતઃ "તં ષડ્#ઇવંશકમિત્યાહુઃ સપ્તવિંશમથાપર " ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધસર્વતત્ત્વાશ્રયભૂતઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ પરમપુરુષોઽત્રાભિધીયતે । ન સઙ્ખયોપસઙ્ગ્રહાદપીત્યપિશબ્દસ્ય "પઞ્ચ પઞ્ચજના" ઇત્યત્ર પઞ્ચવિંશતિતત્વપ્રતિપત્તિરેવ ન સમ્ભવતીત્યભિપ્રાયઃ । કથં પઞ્ચભિરારબ્ધસમૂહપઞ્ચકાસમ્ભવાત્; નહિ તન્ત્રસિદ્ધતત્વેષુ પઞ્ચસુ પઞ્ચસ્વનુગતન્તત્તતસઙ્ખયાનિવેશનિમિત્તં જાત્યાદ્યસ્તિ, ન ચ વાચ્યં પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિ-યાણિ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ તન્માત્રાણ્યવશિષ્ટાનિ પઞ્ચ -ઇત્યવાન્તરસઙ્ખયાનિવેશનિમિત્ત-મસ્ત્યેવેતિ, આકાશસ્ય પૃથઙ્#ઇનર્દેશેન પઞ્ચભિરારબ્ધમહાભૂતસમૂહાસિદ્ધેઃ, અતઃ પઞ્ચજા ઇત્યયં સમાસો ન સમાહારવિષયઃ, અયન્તુ "દિક્સઙ્ખયે સંજ્ઞાયા"મિતિ સંજ્ઞાવિશેષવિષયઃ, અન્યથા પઞ્ચજના ઇતિ લિઙ્ગવ્યત્યયશ્ચ । પઞ્ચજના નામ કેચિત્સન્તિ તે ચ પઞ્ચસઙ્ખયયા વિશેષ્યન્તે - પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ, સપ્ત સપ્તર્ષય ઇતિવત્

1.4.12
ન સ્યાદિતિ ભાવઃ; કે પુનસ્તુ પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇત્યત્રાહ -
1.4.12 પ્રાણાદયો વાક્યશેષાત્

1.4.12
"પ્રાણસ્ય પ્રાણમુત ચક્ષુશ્રચક્ષુઃ શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમમ્નસ્યાન્નમનસો મનો યે વિદુઃ " ઇતિ વાક્યશેષાત્ બ્રહ્માશ્રયાઃ
1.4.13
પ્રાણાદય એવ પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ વિજ્ઞાયન્તે

અથ સ્યાત્કાણ્વાનાં માધ્યન્દિનાનાઞ્ચ "યસ્મિન્પઞ્ચ પઞ્ચ-જના" ઇત્યયં મન્ત્રઃ સમાનઃ, "પ્રાણસ્ય પ્રાણ "મિત્યાદિવાક્યશેષે કાણ્વાનામન્નસ્ય પાઠો ન વિદ્યતે, તેષાં પઞ્ચ પઞ્ચજનાઃ પ્રાણાદય ઇતિ ન શક્યં વક્તુમિતિ, અત્રોત્તરમ્ -
1.4.13 જ્યોતિષૈકેષામસત્યન્ને

1.4.13
એકેષાં કાણ્વાનાં પાઠે અસત્યન્ને જ્યોતિષા પઞ્ચજના ઇન્દ્રિયાણીતિ વિજ્ઞાયન્તે; તેષાં વાક્યશેષઃ પ્રદર્શનાર્થઃ ।
1.4.13
એતદુક્તમ્ભવતિ "યસ્મિન્ પઞ્ચ પઞ્ચજના " ઇત્યસ્માત્ પૂર્વસ્મિન્મન્ત્રે "તં દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિરાયુર્હોપાસતે -ઽમૃતમ્ " ઇતિ । જ્યોતિષાં જ્યોતિષ્ટ્વેન બ્રહ્મણ્યભિધીયમાને બ્રહ્માધીનસ્વકાર્યાણિ કાનિચિજ્જ્યોતીપિ પ્રતિપન્નાનિ; તાનિ ચ વિષયાણાં પ્રકાશકાનીન્દ્રિયાણીતિ "યસ્મિન્પઞ્ચ પઞ્ચજના " ઇત્યનિર્દ્ધારિતવિશેષનિર્દેશેનાવગમ્યન્ત ઇતિ । પ્રાણસ્યેતિ પ્રાણશબ્દેન સ્પર્શેન્દ્રિયઙ્ગૃહ્દતે । વાયુસમ્બન્ધિત્વાત્સ્પર્શેન્દ્રિયસ્ય મુખ્યપ્રાણસ્ય જ્યોતિશ્શબ્દેન પ્રદર્શનાયોગાત્ । ચક્ષુષ ઇતિ ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્ , શ્રોત્રસ્યેતિ શ્રોત્રેન્દ્રિયમ્ , અન્નસ્યેતિ ઘ્રાણરસનયોઃ તન્ત્રેણોપાદાનમ્
1.4.13
અન્નશબ્દોદિતપૃથિવીસમ્બન્ધિત્વાત્ ઘ્રાણેન્દ્રિયમનેન ગૃહ્યતે । અદ્યતેઽનેનેત્યન્નમિતિ રસનેન્દ્રિયમપિ ગૃહ્યતે , મનસ ઇતિ મનઃ, ઘ્રાણરસનયોસ્તન્ત્રેણોપાદનમિતિ પઞ્ચત્વમપ્યવિરુદ્ધમ્ પ્રકાશકાનિ મનઃ પર્ય્યન્તાનીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચજનશબ્દનિર્દિષ્ટાનિ, તદવિરોધાય ઘ્રાણરસનયોસ્તનત્રેણોપાદાનમ્ । તદેવં "યસ્મિન્પઞ્ચ પઞ્ચજના આકાશશ્ચ પ્રતિષ્ઠિત " ઇતિ પઞ્ચજનશબ્દનિર્દિષ્ટાનીન્દ્રિયાણિ આકાશશબ્દપ્રદર્શિતાનિ મહાભૂતાનિ ચ બ્રહ્મણિ પ્રતિષ્ઠિતાનીતિ
1.4.13
સર્વતત્વાનાં બ્રહ્માશ્રયત્વપ્રતિપાદનાન્ન તન્ત્રસિદ્ધપઞ્ચવિંશતિતત્વપ્રસઙ્ગઃ । અતઃ સર્વત્ર વેદાન્તે સઙ્ખયોપસઙ્ગ્રહે તદભાવે વા ન કાપિલતન્ત્રસિદ્ધતત્વપ્રતીતિરસ્તીતિ સ્થિતમ્ । ॥ સઙ્ખયોપસઙ્ગ્રહાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
1.4.14 કારણત્વેન ચાકાશાદિષુ યથા વ્યપદિષ્ટોક્તેઃ

1.4.14
પુનઃ પ્રધાનકારણવાદી પ્રત્યવતિષ્ઠતે ન વેદાન્તેષ્વેકસ્માત્સૃષ્ટિરામ્નાયત ઇતિ જગતો
1.4.14
બ્રહ્મૈકકારણત્વં ન યુજ્યતે । તથાહિ "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસી"દિતિ સત્પૂર્વિકા સૃષ્ટિરામ્નાયતે । "અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ " ઇત્યસત્પૂર્વિકા ચ । અન્યત્ર "અસદેવેદમગ્ર આસીત્તત્સદાસીત્તત્સમભવત્ " ઇતિ ચ । અતો વેદાન્તેષુ સૃષ્ટુરવ્યસસ્થિતેર્જ્જગતો બ્રહ્મૈકકારણત્વં ન નિશ્ચેતું શક્યમ્ ;પ્રત્યુત પ્રધાનકારણત્વમેવ નિશ્ચેતું શક્યતે "તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ " ઇત્યવ્યાકૃતે પ્રધાને જગતઃ પ્રલયમભિધાય "તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયતે " ઇત્યવ્યાકૃતાદેવ જગતઃ સૃષ્ટિશ્ચાભિધીયતે । અવ્યાકૃતં હ્યવ્યક્તમ્ , નામરૂપાભ્યાં ન વ્યાક્રિયતે ન વ્યજ્યત ઇત્યર્થઃ, અવ્યક્તં પ્રધા-નમેવ । અસ્ય ચ સ્વરૂપનિયત્વેન પરિણામાશ્રયત્વેન ચ જગત્કારણવાદિવાક્યગતૌ સદસચ્છબ્દૌ બ્રહ્મણીવાસ્મિન્ન વિરોત્સ્યેતે । એવમવ્યાકૃતકારણત્વે નિશ્ચિતે સતિ ઈક્ષણાદયઃ કારણગતાઃ સૃષ્ટયૌન્મુખ્યાભિપ્રાયેણ યોજયિતવ્યાઃ। બ્રહ્માત્મશબ્દાવપિ બૃહત્ત્વવ્યાપિત્વાભ્યાં પ્રધાન એવ વર્ત્તેતે, અતઃ સ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધં પ્રધાનમેવ જગત્કારણં
1.4.14
વેદાન્તવાક્યૈઃ પ્રતિપાદ્યતે - ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે- કારણત્વેન ચાકાદિષુ યથાવ્યપદિષ્ટોક્તેઃ । ચશબ્દસ્તુ શબ્દાર્થે; સવર્જ્ઞાત સર્વેશ્વરાત્સત્યસઙ્કલપાન્નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધાત્ પરસ્માદ્બ્રહ્મણ એવ જગદુત્પદ્યત ઇતિ નિશ્ચેતું શક્યતે । કુતઃ ? આકાશાદિષુ કારણત્વેન યથાવ્યપદિષ્ટસ્યોક્તેઃ - સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટત્વેન "જન્માદ્દસ્ય યત "ઇત્યેવમાદિષુ
1.4.14
પ્રતિપાદિતં બ્રહ્મ યથાવ્યપદિષ્ટમિત્યુચ્યતે, તસ્યૈકસ્યૈવ આકાશાદિષુ કારણત્વેનોક્તેઃ । "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ " "તત્તેજોઽસૃચત " ઇત્યાદિષુ સર્વજ્ઞં બ્રહ્મૈવ કારણત્વેનોચ્યતે । તથા હિ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ " "સોઽશ્નુતે સર્વાકામાન્સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા " ઇતિ પ્રકૃતં વિપશ્ચિદેવ બ્રહ્મ, "તસ્માદ્વા એતસ્મા "દિતિ પરામૃશ્યતે । તથા "તદૈક્ષત બહુ સ્યામ્ " ઇતિનિર્દિષ્ટં સર્વજ્ઞં બહ્મૈવ "તત્તેજોઽસૃજત " ઇતિ પરામૃશ્યતે । એવં સર્વત્ર સૃષ્ટિવાક્યેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ , અતો બ્રહ્મૈકકારણં જગદિતિ નિશ્ચીયતે । નનુ "અસદ્વા સદમગ્ર આસીત્ " ઇત્યસદેવ
1.4.15
કારણત્વેન વ્યપદિશ્યતે, તત્કથમિવ સર્વજ્ઞસ્ય સત્યસઙ્કલ્પસ્ય બ્રહ્મણ એવ કારણત્વં નિશ્ચીયત ઇત્યત આહ -
1.4.15 સમાકર્ષાત્

1.4.15
"અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ " ઇત્યત્રાપિ વિપશ્ચિતાનન્દમયં સત્યસઙ્કલ્પં બ્રહ્મૈવ સમાકૃષ્યતે, કથં "તસ્માદ્વા એત-સ્માદ્વિજ્ઞાનમયાદન્યાઽન્તર આત્માનન્દમયઃ" સોઽકામયત "બહુ સ્યાં પ્રજાયેયે"તિ । "ઇદં સર્વમસૃજત યદિદં " કિઞ્ચ તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાપ્રનુવિશત્ તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાઽભવત્ " ઇત્યાદિના બ્રાહ્મણેનાનન્દમયં બ્રહ્મ સત્યસઙ્કલ્પં સર્વસ્ય સ્રષ્ટ્ટ સર્વાનુપ્રવેશેન સર્વાત્મભુતમભિધાય "તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતી "ત્યુક્તસ્વાર્થસ્ય સર્વસ્ય સાક્ષિત્વેનોદા-હૃતોઽયં શ્લોકઃ, "અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ " ઇતિ । તથોત્તરત્ર "ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે" ઇત્યાદિના તદેવ બ્રહ્મ સમાકૃષ્ય સર્વસ્ય પ્રશાસિતૃત્વનિરતિશયાનન્દત્વાદયોઽભિધીયન્તે, અતોઽયમ્મન્ત્રસ્તદ્વિષય એવ । તદાનીં નામરૂપવિભાગાભાવેન તત્સમ્બન્ધિતયસ્તિત્વાભાવાદ્બ્રહ્મૈવાસચ્છબ્દેનોચ્યતે "અસદેવેદમગ્ર આસીત્ " ઇત્યત્રાપ્ય-
1.4.15
યમેવ નિર્વાહઃ । યદુક્તં "તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ " ઇતિ પ્રધાનમેવ જગત્કારણત્વેનાઽભિધીયત ઇતિ;નેત્યુચ્યતે, તત્રાપ્યવ્યાકૃતશબ્દેનાવ્યાકૃતશરીરં બ્રહ્મૈવાભિધીયતે, "સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આનખાગ્રેભ્યઃ પશ્યંશ્ચક્ષુઃશ્રૃણ્વન્ શ્રોત્રં મન્વાનો મન આત્મેત્યેવોપાસીત " ઇત્યત્ર "સ એષઃ " ઇતિ તચ્છબ્દેનાવ્યાકૃતશબ્દનિર્દિષ્ટસ્યાન્તઃ પ્રવિશ્ય પ્રશા-સિતૃત્વેનાનુકર્ષાત્ "તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રવિશત્ " "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ " ઇતિ સ્રષ્ટુઃ સર્વજ્ઞસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ કાર્યાનુપ્રવેશનામરૂપવ્યાકરણપ્રસિદ્ધેશ્ચ । "અન્તઃપ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા" ઇતિ નિયમનાર્થત્વાદનુપ્રવેશસ્ય પ્રધાનસ્યાચેતનસ્યૈવંરૂપોઽનુપ્રવેશો ન સમ્ભવતિ; અતઃ અવ્યાકૃતમ્ અવ્યાકૃ-તશરીરં બ્રહ્મ "તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયત " ઇતિ તદેવાવિભક્તનામરૂપં બ્રહ્મ સર્વજ્ઞં સત્યસઙ્કલ્પં સ્વેનૈવ વિભ-ક્તનામરૂપં સ્વયમેવ વ્યાક્રિયત ઇત્યુચ્યતે । એવઞ્ચ સતીક્ષણાદયો મુખ્યા એવ ભવન્તિ । બ્રહ્માત્મશબ્દાવપિ
1.4.15
નિરતિશયબૃહત્ત્વનિયમનાર્થવ્યાપિત્વાભાવેન પ્રધાને ન કથઞ્ચિદુપપદ્યતે , અતો બ્રહ્મૈકકારણં જગદિતિ સ્થિતમ્ । કારણત્વાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
1.4.16 જગદ્વાચિત્વાત્

1.4.16
પુનરપિ સાઙ્ખયઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે - યદ્યપિ વેદાન્તવાક્યાનિ ચેતનં જગત્કારણત્વેન પ્રતિ-પાદયન્તિ, તથાપિ તન્ત્રસિદ્ધપ્રધાનપુરુષાતિરિક્તં વસ્તુ જગત્કારણં વેદ્યતયા ન તેભ્યઃ પ્રતીયતે । તથા હિ ભોક્તા-રમેવ પુરુષં કારણં વેદ્યતયાઽધીયતે કૌષીતકિનોબાલાક્યજાતશત્રુસંવાદે "બ્રહ્મ તે બ્રુવાણી " ઇત્યુપક્રમ્ય "યો વૈ
1.4.16
યઃ કારણભૂતઃ, એતત્કારણભાવહેતુભૂતં પુણ્યાપુણ્યલક્ષણં ચ કર્મ યસ્ય સ વૈ વેદિતવ્યઃ તત્સ્વરૂપં પ્રકૃતેર્વિવિક્તં વેદિતવ્યમિતિ । તથોત્તરત્ર "તૌ હ સુપ્તં પુરુષમાજગ્મતુઃ તં યષ્ટિના ચિક્ષેપ" ઇતિ સુપ્તપુરુષાગમનયષ્ટિઘાતોત્થાપ-નાદીનિ ચ ભોક્તૃપ્રતિપાદન એવ લિઙ્ગાનિ । તથોપરિષ્ટાદપિ ભોક્તૈવ પ્રતિપાદ્યતે "તદ્યથા શ્રેષ્ઠી સ્વેર્ભુઙ્કતે યથા વા સ્વાઃ શ્રેષ્ઠિનં ભુજન્ત્યેવમેવૈષ પ્રજ્ઞાત્મૈતૈરાત્મભિર્ભુઙ્કતે એવમેવૈત આત્મન એનં ભુ#ઉઞ્જન્તિ " ઇતિ । તથા ક્વૈષ એતદ્બાલાકે પુરુષોઽશયિષ્ટ ક્વ વા એતદભૂત્કુત એતદાગાત " ઇતિ પૃષ્ટમર્થમજાનતે તસ્મૈ સ્વયમેવાજાતશત્રુરુવાચ "હિતા નામ નાડ્યસ્તાસુ તદા ભવતિ યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કથઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તદૈનં વાક્ સર્વૈર્ના-મભિઃ સહાપ્યેતિ મનસ્સર્વૈર્ધ્યાનૈસ્સહાપ્યેતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાઽગ્નેર્જ્વલતઃ સર્વા દિશો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્ર-તિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ" ઇતિ સુષુપ્ત્યાધારતયા સ્વપ્નસુષુપ્તિજાગરિતાવસ્થાસુ વર્ત્તમાનં વાગાદિકરણાપ્યયોદ્ગમસ્થાનમેનમેવ જીવાત્માનમ્ "અથાસ્મિન્ પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ" ઇત્યુક્તવાન્ । અસ્મિન્ -જીવાત્મનિ । પ્રાણભૃત્ત્વનિબન્ધનોઽયં પ્રાણશબ્દઃ "સ યદા પ્રતિબુધ્યતે"
1.4.16
ઇતિ પ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટસ્ય પ્રબોધશ્રવણાત્ મુખ્યપ્રમાણસ્યેશ્વરસ્ય ચ સુષુપ્તિપ્રબોધયોરસમ્ભવાત્ । અથવા "અસ્મિન્ પ્રાણે " ઇતિ વ્યધિકરણે સપ્તમ્યૌ; અસ્મિન્નાત્મનિ વર્ત્તમાને પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ વાગાદિકરણગ્રામ ઇતિ પ્રાણ-શબ્દસ્ય મુખ્યપ્રાણપરત્વેઽપિ જીવ એવાસ્મિન્ પ્રકરણે પ્રતિપાદ્યતે, સ્વતઃ પ્રાણસ્ય જીવોપકરણત્વાત્; અતો વક્તવ્યતયોપક્રાન્તં બ્રહ્મ પુરુષ એવેતિ તદ્ય્વતિરિક્તેશ્વરાસિદ્ધિઃ । કારણગતાશ્ચેક્ષણાદયશ્ચેતનધર્મ્મા અસ્મિન્નેવોપ-પદ્યન્ત ઇત્યેતદધિષ્ઠિતં પ્રધાનમેવ જગત્કારણમ્ ॥ ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે -જગદ્વાચિત્વાત્ । અત્ર પુણ્યાપણ્યપરવશઃ
1.4.16
ક્ષુદ્રઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્વસ્મિન્ પ્રકૃતિધર્માધ્યાસેન તત્પરિણામહેતુભૂતઃ પુરુષો નાભિધીયતે, અપિ તુ નિરસ્તસમસ્તા-વિદ્યાદિદોષગન્ધોઽનવધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યાણગુણગણનિધિઃ નિખિલજગદેકકારણભૂતઃ પુરુષોત્તમોઽ-ભિધીયતે । કુતઃ ? "યસ્ય વૈતત્કર્મ" ઇત્યત્રૈતચ્છબ્દાન્વિતસ્ય કર્મશબ્દસ્ય પરમપુરુષકાયર્ભૂતજગદ્વાચિત્વાત્ । એતચ્છબ્દો હ્યર્થપ્રકરણાદિભિરસઙ્કુચિતવૃત્તિવિશેષેણ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણોપસ્થાપિતનિખિલચિદચિન્મિશ્રજગદ્વિષયઃ। ન ચ પુણ્યાપુણ્યલક્ષણં કર્માત્ર કર્મશબ્દાભિધેયં "બ્રહ્મ તે બ્રુવાણિ " ઇત્યુપક્રમ્ય બ્રહ્મત્વેન બાલાકિના નિર્દિષ્ટા
1.4.16
નામાદિત્યમણ્ડલાદ્યધિકરણાનાં પુરુષાણામબ્રહ્મત્વેન "મૃષા વૈ ખલુ મા સંવાદયિષ્ટાઃ" ઇતિ તમબ્રહ્મવાદિનમપોદ્ય તેનાવિદિતબ્રહ્મજ્ઞાપનાયાજાતશત્રુણેદં વાક્યમવતારિતં "યો વૈ બાલાકે" ઇત્યાદિ । પુણ્યાપુણ્યલક્ષણકર્મસમ્બ-ન્ધિન આદિત્યાદ્યધિકરણાસ્તત્સજાતીયાશ્ચ પુરુષાસ્તેનૈવ વિદિતા ઇતિ તદવિદિતપુરુષવિશેષજ્ઞાપનપરોઽયં કર્મ-શબ્દો ન પુણ્યાપુણ્યમાત્રવાચી, ક્રિયામાત્રવાચી વા; અપિ તુ કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ કાર્યત્વવાચી । એવમેવ ખલ્વ-વિદિતોઽર્થ ઉપદિષ્ટો ભવતિ । પુરુષસ્ય કર્મસમ્બન્ધોપલક્ષિતસ્વાભાવિકસ્વરૂપસ્યાજ્ઞાતસ્ય વેદિતવ્યત્વોપદેશે ચ લક્ષણા, કર્મસમ્બન્ધમાત્રસ્યૈવ વેદિતવ્યસ્વરૂપલક્ષણત્વાદ્યસ્ય કર્મ સ વેદિતવ્ય ઇત્યેતાવતૈવ તત્સિદ્ધેઃ, "યસ્ય વૈતત્કર્મ" ઇત્યેતચ્છબ્દવૈયર્થ્યં ચ । "ય એતેષાં કર્તા યસ્ય વૈતત્કર્મ" ઇતિ પૃથઙ્#ઇનર્દેશસ્ય ચાયમસભપ્રાયઃ, યે ત્વયા
1.4.16
બ્રહ્મત્વેન નિર્દ્દિષ્ટાઃ પુરુષાઃ તેષાં યઃ કર્તા તે યત્કાર્યભૂતાઃ કિં વિશિષ્યાભિધીયતે કૃત્સ્નં જગદ્યસ્ય કાર્યમ્, ઉત્કૃષ્ટા અપકૃષ્ટાશ્ચેતના અચેતનાશ્ચ સર્વે પદાર્થા યત્કાર્યત્વે તુલ્યાઃ સ પરમકારણભૂતઃ પુરુષોત્તમો વેદિતવ્ય ઇતિ । જગ-દુત્પત્તેર્જીવકર્મનિબન્ધનત્વેઽપિ ન જીવઃ સ્વભોગ્યભોગોપકરણાદેસ્સ્વયમુત્પાદકઃ, અપિ તુ સ્વકર્માનુગુણ્યેને-શ્વરસૃષ્ટં સર્વં ભુઙ્ક્ત્#એ; અતો ન તસ્ય પુરુષાન્પ્રતિ કર્ત્તૃત્વમુપપદ્યતે । અતઃ સર્વવેદાન્તેષુ પરમકારણતયા પ્રસિદ્ધં પરં બ્રહ્મૈવાત્ર વેદિતવ્યતયોપદિશ્યતે

1.4.17 જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્નેતિ ચેત્તદ્ય્વાખ્યાતમ્

1.4.17
અથ યદુક્તમ - જીવલિઙ્ગાન્મુખ્યપ્રાણસઙ્કીર્ત્તનાચ્ચ લિઙ્ગાદ્ભોક્તૈવાસ્મિન્ પ્રકરણે પ્રતિપાદ્યતે, ન પરમાત્મેતિ ;
1.4.17
તદ્ય્વાખ્યાતમ્ -તસ્ય નિર્વાહઃ પ્રતર્દનવિદ્યાયામભિહિતઃ । એતદુક્તં ભવતિ; યત્રોપક્રમોપસંહારપર્યાલોચનયા બ્રહ્મપરં વાક્યમિતિ નિશ્ચિતં તત્રાન્યલિઙ્ગાનિ તદનુરોધેન વર્ણનીયાનિતિ તત્ર પ્રતિપાદિતમ્ । અત્રાપ્યુપક્રમે "બ્રહ્મ તે બ્રુવાણિ" ઇતિ બ્રહ્મોપક્ષિપ્તમ્ ; મધ્યે ચ "યસ્ય વૈતત્કર્મ" ઇતિ નિર્દિષ્ટં ન પુરુષમાત્રમ્ , અપિ તુ નિખિલજગદેક-કારણં બ્રહ્મૈવેત્યુક્તમ્ । ઉપસંહારે ચ "સર્વાન્ પાપ્મનોઽપહત્ય સર્વેષાં ચ ભૂતાનાં શ્રૈષ્ઠયં સ્વારાજ્યમાધિપત્યં પર્યેતિ ય એવં વેદ" ઇતિ બ્રહ્મોપાસનૈકાન્તં સર્વપાપાપહતિપૂર્વકં સ્વારાજ્યં ચ ફલં શ્રુતમ્;અતોઽસ્ય વાક્યસ્ય બ્રહ્મપરત્વનિશ્ચયેન જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્યપિ તત્પરતયા વર્ણનીયાનીતિ । પ્રાતર્દ્દને હ્યુપાસાત્રૈવિદ્યેન જીવમુખ્ય
1.4.18
પ્રાણલિઙ્ગાનાં બ્રહ્મપરત્વમુક્તમ્; અત્રાપિ "અથાસ્મિન્ પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યસમ્ભવે વૈયધિકરણ્યસમાશ્રયણાયોગાત્ બ્રહ્મણ્યેવ પ્રાણશબ્દપ્રયોગનિશ્ચયેન ચ પ્રાણશરીરકબ્રહ્મોપાસનાર્થં પ્રાણસઙ્કીર્ત્તનં લિઙ્ગં યુજ્યતે

જીવલિઙ્ગાનાં પુનઃ કથં બ્રહ્મપરત્વમિત્યત્રાહ -
1.4.18 અન્યાર્થં તુ જૈમિનિઃ પ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યામપિ ચૈવમેકે

1.4.18
તુશબ્દો જીવસઙ્કીર્ત્તનેન વાક્યસ્ય તત્પરત્વસમ્ભાવનાવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ । અન્યાર્થમ્ - જીવસઙ્કીર્ત્તનં જીવાતિરિક્ત-બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિબોધનાર્થમિતિ જૈમિતિરાચાર્ય્યો મન્યતે । કુતઃ ? પ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યામ્ - પ્રશ્નસ્તાવત્ " તૌ હ સુપ્તં પુરુષમાજગ્મતુઃ" ઇત્યાદિના સુપ્તસ્ય પ્રબુદ્ધપ્રાણસ્યૈવ પ્રાણનામભિરામન્ત્રણાશ્રવણયષ્ટિઘાતોત્થાપનાભ્યાં પ્રાણાતિવ્યતિરિક્તં જીવં પ્રતિબોધ્ય પુનર્જીવવ્યતિરિક્તબ્રહ્મપ્રતિબોધનપરો દૃશ્યતે "ક્વૈષ એતાદ્બલાકે પુરુષોઽશયિષ્ટ
1.4.18
ક્વ વા એતદભૂત્ કુત એતદાગાત્" ઇતિ । વ્યાખ્યાનમપિ "યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કથઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્ પ્રાણ એવૈ-કધા ભવતિ એતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણાઃ યથાઽઽયદનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ" ઇતિ જીવાદર્થા-ન્તરભૂતપરમાત્મપરમેવ । સુષુપ્તસ્ય હિ જીવસ્ય યત્રોપિતસ્ય જાગરિતસ્વપ્નદશાસમ્બન્ધિવિચિત્રસુખદુઃખાનુભવ-કાલુષ્યવિરહેણ સમ્પ્રસન્નસ્ય સ્વસ્થતાપત્તિઃ, પુનરપ્યસ્ય યસ્માદ્ભોગાય નિષ્ક્રમણં સોઽયં પરમાત્મા । તથાહિ "સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિ પ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્મં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્ " ઇતિ સુષુપ્યાધાર
1.4.18
તયા પ્રસિદ્ધો જીવાદર્થાન્તરભૂતઃ પ્રાજ્ઞઃ પરમાત્મા । અતઃ પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યાં જીવસઙ્કીર્તનં જીવાદર્થાન્તરભૂત-પરમાત્મપ્રતિપાદનાર્થમિતિ નિશ્ચીયતે । યદુક્તં પ્રશ્નવ્યાખ્યાને જીવપરે સુષુપ્તિસ્થાનં ચ નાડ્ય એવ, કરણગ્રામશ્ચ પ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટે જીવ એવૈકધા ભવતીતિ । તદયુક્તમ્ નાડીનાં સ્વપ્નસ્થાનત્વાત્ ઉક્તરીત્યા બ્રહ્મણ એવ સુષુપ્તિ
1.4.18
સ્થાનત્વાચ્ચ, પ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટે બ્રહ્મણ્યેવ જીવસ્ય તદુપકરણભૂતવાગાદિકરણગ્રામસ્ય ચૈકતાપત્તિવિભાગવચ-નાચ્ચ । અપિ ચૈવમેકે વાજસનેયિનોઽસ્મિન્નેવ બાલાક્યજાતશત્રુસંવાદે સુષુપ્તાદ્વિજ્ઞાનમયાદ્ભેદેન તદાશ્રયભૂતં પરમાત્માનમામનન્તિ "ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ ક્વૈષ તદાભૂત કુત એતદાગાત્ યત્રૈષ એતત્ સુપ્તોભૂદ્ય એષ
1.4.18
વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષસ્તદૈતેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનમાદાય ય એષોઽન્તહહૃદય આકાશસ્તસ્મિચ્છેતે" ઇતિ । આકાશશબ્દશ્ચ પરમાત્મનિ પ્રસિદ્ધઃ "દહારોઽસ્મિન્નન્તર આકાશઃ" ઇતિ । અતોઽત્ર જીવસઙ્કીર્ત્તનં તસ્માદર્થા-ન્તરભૂતસ્ય પ્રાજ્ઞસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિબોધનાર્થમિત્યવગમ્યતે । તસ્માદસ્મિન્ વાક્યે પુરુષાદર્થાન્તરભૂતસ્ય નિખિલજગત્કારણસ્ય પરસ્યૈવ બ્રહ્મણો વેદિતવ્યતયાઽભિધાનાન્ન તન્ત્રસિદ્ધસ્ય પુરુષસ્ય તદધિષ્ઠિતસ્ય વા પ્રધાનસ્ય કારણત્વં ક્વચિદપિ વેદાન્તે પ્રતીયત ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ ॥
1.4.19 વાક્યાન્વયાત્

1.4.19
અત્રાપિ કાપિલતન્ત્રસિદ્ધપુરુષતત્ત્વાવેદનપરં વાક્યં ક્વચિદ્દૃશ્યત ઇતિ તદતિરિક્ત ઈશ્વરો નામ ન કશ્ચિત્સમ્ભવતીત્યાશઙ્કય નિરાકરોતિ । બૃહદારણ્યકે મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે શ્રૂયતે "ન વા અરે પત્યુઃ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવતિ" ઇત્યારભ્ય "ન વા અરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં
1.4.19
ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્યાત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મંતવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ મૈત્રેય્યાત્મનિ ખલ્વરે દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાતે ઇદં સર્વં વિદિતમ્" ઇતિ । તત્ર સંશયઃ- કિમસ્મિન્ વાક્યે દ્રષ્ટવ્યતયોપદિશ્યમાનઃ તન્ત્રસિદ્ધપુરુષ એવ ? અથવા સર્વજ્ઞઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ સર્વેશ્વર ઇતિ । કિં યુક્તમ્ ? પુરુષ ઇતિ । કુતઃ ? આદિમધ્યા-વસાનેષુ પુરુષસ્યૈવ પ્રતીતેઃ, ઉપક્રમે તાવત્પતિજાયાપુત્રવિત્તપશ્વાદિપ્રિયત્વયોજ્જીવાત્મૈવ પ્રતીયતે, મધ્યેઽપિ "વિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યસ્સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાઽસ્તિ" ઇત્યુત્પત્તિવિનાશયોગાત્સ એવાવગમ્યતે । તથાન્તે ચ "વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્" ઇતિ સ એવ જ્ઞાતા ક્ષેત્રજ્ઞ એવ પ્રતીયતે, ને શ્વરઃ, અતસ્તન્ત્રસિદ્ધપુરુષપ્રતિપાદનપરમિદં વાક્યમિતિ નિશ્ચીયતે । નનુ "અમૃતત્વસ્ય તુ નાશાઽસ્તિ વિત્તેન" ઇત્યુ-પક્રમાત્ અમૃતત્વપ્રાપ્ત્યુપાયોપદેશપરમિદં વાક્યમિત્યવગમ્યતે, તત્કથં પુરુષપ્રતિપાદનપરત્વમસ્ય વાક્યસ્ય ।
1.4.19
તદુચ્યતે, અત એવ હ્યત્ર પુરુષપ્રતિપાદનમ્ , તન્ત્રે હ્યચિદ્ધર્માધ્યાસવિયુક્તપુરુષસ્વરુપયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનમેવામૃત-ત્વહેતુત્વેનોચ્યતે, અતો જીવાત્મનઃ પ્રકૃતિવિયુક્તં સ્વરૂપમિહામૃતત્વાય "આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ" ઇત્યાદિ-નોપદિશ્યતે । સર્વેષામાત્મનાં પ્રકૃતિવિયુક્તં સ્વરૂપમેકરૂપમિતિ પ્રકૃતિવિયુક્તસ્વાત્મયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનેન સર્વ એવાત્માનો વિદિતા ભવન્તીત્યાત્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમુપપન્નમ્ । દેવાદિસ્થાવરાન્તેષુ સર્વેષુ ભૂતેષ્વાત્મસ્વરૂ-પસ્ય જ્ઞાનૈકપ્રકારત્વાત્ "ઇદં સર્વં યદયમાત્મા" ઇત્યૈકાત્મ્યોપદેશઃ, દેવાદ્યાકારાણામાત્માકારત્વાત્ "સર્વં તં પરદાત્" ઇત્યાદિનાઽન્યત્વનિષેધશ્ચ । "યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ" ઇતિ ચ નાનાત્વનિષેધેનૈકસ્વરૂપે હ્યાત્મનિ દેવાદિપ્રકૃતિપરિણામભેદેન નાનાત્વં મિથ્યેત્યુચ્યતે । "તસ્ય હ વા એતસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતરમેતદ્યદૃગ્વેદઃ" ઇત્યાદ્યપિ પ્રકૃતેરધિષ્ઠાતૃત્વેન પુરુષનિમિત્તત્વાજ્જગદુત્પત્તેરુપપદ્યતે । એવમસ્મિન્ વાક્યે પુરુષપરે નિશ્ચિતે સતિ તદૈકાર્થ્યાત્ સર્વે વેદાન્તાસ્તન્ત્રસિદ્ધં પુરુષમેવાભિદધતીતિ તદધિષ્ઠિતા પ્રકૃતિરેવ જગદુપાદાનમ્ , નેશ્વરઃ-ઇતિ ।
1.4.19
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે - વાક્યાન્વયાદિતિ । સર્વેશ્વર એવાસ્મિન્વાક્યે પ્રતીયતે । કુતઃ ? એવમેવ હિ વાક્યાક્ય-વાનામન્યોન્યાન્વયઃ સમઞ્જસો ભવતિ । "અમૃતત્વસ્ય તુ નાશાઽસ્તિ વિત્તેન" ઇતિ યાજ્ઞવલ્ક્યેનાભિહિતે "યેનાઽહં નામૃતા સ્યાં કિમહં તેન કુર્ય્યાં યદેવ ભગવાન્ વેદ તદેવ મે બ્રૂહિ" ઇત્યમૃતત્વાનુપાયતયા વિત્તાદ્યનાદરાણામૃ-તત્વપ્રાપ્ત્યુપાયમેવ પ્રાર્થયમાનાયૈ મૈત્રૈય્યૈ તદુપાયતયા દ્રષ્ટવ્યતયોપદિષ્ટોઽયમાત્મા પરમાત્મૈવ, "તમેવં વિદિત્વા-ઽતિમૃત્યુમેતિ" તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ નાન્યઃ પન્થાઃ" ઇત્યાદિભિરમૃતત્વસ્ય પરમપુરુષવેદનૈકોપાયતયા પ્રતિપાદનાત્ । પરમપુરુષવિભૂતિભૂતસ્ય પ્રાપ્તુરાત્મનઃ સ્વરૂપયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનમપવર્ગસાધનપરમપુરુષવેદનો-પયોગિતયાઽવગન્તવ્યમ્ , ન સ્વત એવોપાયત્વેન; અતોઽત્ર પરમાત્મૈવામૃતત્વોપાયતયા દ્રષ્ટવ્યઃ" ઇત્યાદિનો-પદિશ્યતે । તથા "તસ્ય હ વા એતસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃ" ઇત્યાદિના કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ કાર-ણત્વમુચ્યમાનં પરમપુરુષાદન્યસ્ય કર્મપરવશસ્ય મુક્તસ્ય નિર્વ્યાપારસ્ય ચ પુરુષમાત્રસ્ય ન સમ્ભવતિ । તથા "આત્મનો વા અરે દર્શનેન " ઇત્યાદિના એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમભિધીયમાનં સર્વાત્મભૂતે પરમાત્મન્યેવાવ-કલ્પતે । યત્ત્વેતદેકરૂપત્વાદાત્મનામેકાત્મવિજ્ઞાનેન સર્વાત્મવિજ્ઞાનમુચ્યત ઇતિ, તદયુક્તમ્ ; અચેતનપ્રપઞ્ચ-જ્ઞાનાભાવેન સર્વવિજ્ઞાનાભાવાત્ । પ્રતિજ્ઞોપપાદનાય ચ "ઇદં બ્રહ્મેદં ક્ષત્રમ્ " ઇત્યુપક્રમ્ય" ઇદં સર્વં યદયમાત્મા"
1.4.19
ઇતિ પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધં ચિદચિન્મિશ્રં પ્રપઞ્ચમિદમિતિ નિર્દ્દિશ્યૈતદયમાત્મેત્યૈકાત્મ્યોપદેશશ્ચ પરમાત્મન એવોપપદ્યતે ન હીદંશબ્દવાચ્યં ચિદચિન્મિશ્રં જગત્પુરુષેણાચિત્સંસૃષ્ટેન તદ્વિયુક્તેન સ્વરૂપેણ વાઽવસ્થિતેન ચૈક્મમુપગચ્છતિ; અત એવ "સર્વં તં પરાદાદ્યોઽન્યત્રાત્મનઃ સર્વં વેદ" ઇતિ વ્યતિરિક્તત્વેન સવર્વેદનનિન્દાઞ્ચ; તથા પ્રથમે ચ મૈત્રેયી-બ્રાહ્મણે "મહદ્ભૂતમનન્તમપારમ્ " ઇતિ શ્રુતા મહત્ત્વાદયો ગુણાઃ પરમાત્મન એવ સમ્ભવન્તિ; અતસ્ય એવાત્ર પ્રતિ-પાદ્યતે । યત્તૂક્તં પતિજાયાપુત્રવિત્તપશ્વાદિપ્રિયાન્વયિનો જીવાત્મન ઉપક્રમે ત્વન્વેષ્ટવ્યતયા પ્રતિપાદનાત્તદ્વિષયમે-વેદં વાક્યમિતિ; તદયુક્તમ્ , આત્મનસ્તુ કામાય" ઇત્યાત્મશબ્દેન જીવાત્મસંશબ્દેન તસ્ય "આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ" ઇત્યનેનાનન્વયપ્રસઙ્ગાત્ । "આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ" ઇત્યાત્મનો દ્રષ્ટવ્યત્વોપયોગિતયા "આત્મનસ્તુ કામાય " ઇત્યુપદિષ્ટમિતિ પ્રતીયતે । આત્મનસ્તુ કામાય - આત્મનઃ કામસંપત્તયે; કામ્યન્ત ઇતિ કામાઃ, આ-ત્મન ઇષ્ટસમ્પત્તય ઇતિ યાવત્ । ન ચ જીવાત્મન ઇષ્ટસમ્પત્તયે પત્યાદયઃ પ્રિયા ભવન્તીત્યુક્તે સતિ તસ્ય જીવસ્ય
1.4.19
સ્વરૂપમન્વેષ્ટવ્યં ભવતિ । પ્રિયમેવ હ્યન્વેષ્ટવ્યમ્ , ન તુ પ્રિયં પ્રતિ શેષિણઃ પ્રિયવિયુક્તં સ્વરૂપમ્; યસ્માદાત્મન ઇષ્ટસમ્પત્તયે પત્યાદયઃ પ્રિયા ભવન્તિ તસ્માત્પત્યાદિપ્રિયં પરિત્યજ્ય તદ્વિયુક્તમાત્મસ્વરૂપમન્વેષ્ટવ્યમિત્યસઙ્ગતં ભવતિ । પ્રત્યુત ન પત્યાદિશેષતયા પત્યાદીનાં પ્રિયત્વમ્ , અપિ ત્વાત્મનઃ શેષતયા પત્યાદીનાં પ્રિયત્વમિત્યુક્તે સ્વશેષતયા ત એવોપાદેયાઃ સ્યુઃ । "આત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ" ઇત્યસ્ય પરેણાનન્વયે વાક્યભેદઃ પ્રસજ્યતે, અભ્યુપગમ્યમાનેઽપિ વાક્યભેદે પૂર્વવાક્યસ્ય ન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં દૃશ્યતે; અતઃ પત્યાદિ સર્વં પ્રિયં પરિત્યજ્યાત્મન એવાન્વેષ્ટવ્યત્વં યથા પ્રતીયતે તથા વાક્યાર્થો વર્ણનીયઃ, સોઽયમુચ્યતે "અમૃતત્વસ્ય તુ નાશા-ઽસ્તિ વિત્તેન" ઇતિ વિત્તાદીનાં નિત્યનિર્દોષનિરતિશયાનન્દરૂપામૃતત્વપ્રાપ્ત્યનુપાયતામુક્તવા વિત્તપુત્રપતિજા-યાદીનાં સાતિશયદુઃખમિશ્રકાદાચિત્કપ્રિયત્વમનુભૂયમાનં ન પત્યાદિસ્રૂપપ્રયુક્તમ્ , અપિ તુ નિરતિશયાનન્દ-સ્વભાવપરમાત્મપ્રયુક્તમ્ ; અતો ય એવ સ્વયં નિરતિશયાનન્દસ્સન્નન્યેષામપિ પ્રિયત્વલેશાસ્પદત્વમાપાદયતિ સ પરમાત્મૈવ દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યુપદિશ્યતે । તદયમર્થઃ, ન વા અરે પત્યુઃ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવતિ - ન હિ પતિજાયાપુત્ર-વિત્તાદયો મત્પ્રયોજનાયાહમસ્ય પ્રિયઃ સ્યામિતિ સ્વસઙ્કલ્પાત્પિ#રયા ભવન્તિ, અપિ ત્વાત્મનઃ કામાય, પરમાત્મનઃ સ્વારાઘકપિ#રયપ્રતિલમ્ભનરૂપેષ્ટનિર્વૃત્તય ઇત્યર્થઃ। પરમાત્મા હિ કર્મભિરારાધિતસ્તત્તત્ત્કર્માનુગુણં પ્રતિનિયતદેશ-કાલસ્વરૂપપરિમાણમારાધકાનાં તત્તદ્વસ્તુગતં પ્રિયત્વમાપાદયતિ "એષ હ્યેવાનન્દયાતિ" ઇતિ શ્રુતેઃ । ન તુ
1.4.19
ત્મન એવાભિધાનાત્ "આત્મનસ્તુ કામાય" "આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ" ઇતિ પૂર્વોક્તપ્રક્રિયયોભયત્રાત્મશબ્દાવેક-વિષયૌ॥મતાન્તરેણાપિ જીવશબ્દેન પરમાત્માભિધાનોપપાદનાયાહ -
1.4.20 પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્લિઙ્ગમાશ્મરથ્યઃ

1.4.20
એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાસિદ્ધે#ઇ#ઈદં લિઙ્ગમ્ , યજ્જીવાત્મવાચિશબ્દૈઃ પરમાત્મનોઽભિધાનમિત્યાશ્મરથ્ય આચાર્ય્યો મન્યતે સ્મ । યદ્યયં જીવઃ પરમાત્મકાર્ય્યતયા પરમાત્મૈવ ન ભવેત્તદા તદ્ય્વતિરિક્તતયા પરમાત્મવિ-જ્ઞાનાદેતદ્વિજ્ઞાનં ન સેત્સ્યતિ । "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્" ઇતિ પ્રાક્સૃષ્ટેરેકત્વાવધારણાત્ , "યથા સુદીપ્તાત્પાવકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાસ્સહસ્રશઃ પ્રભન્તે સરૂપાઃ। તથાઽક્ષરાદ્વિવિધાઃ સોમ્ય ભાવાઃ પ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવા-પિયન્તિ" ઇત્યાદિભિર્બ્રહ્મણો જીવાનામુત્મત્તિશ્રવણાત્તસ્મિન્નેવ લયશ્રવણાચ્ચ જીવાનાં બ્રહ્મકાર્ય્યત્વેન બ્રહ્મણૈ-ક્યમવગમ્યતે, અતો જીવશબ્દેન પરમાત્માભિધાનમિતિ ॥
1.4.21 ઉત્ક્રમિષ્યત એવમ્ભાવાદિત્યૌડુલોમિઃ

1.4.21
યદુક્તં જીવસ્ય બ્રહ્મકાર્ય્યતયા બ્રહ્મણૈક્યેનૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞોપપાદનાર્થં બ્રહ્મણો જીવશબ્દેન પ્રતિપા-દનમિતિ, તદયુક્તમ્; "ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્" ઇત્યાદિનાઽજત્વશ્રુતેર્જીવાત્મનાં પ્રાચીનકર્મફલભોગાય જગત્સૃષ્ટયભ્યુપગમાચ્ચ, અન્યથા વિષમસૃષ્ટયનુપપત્તેશ્ચ બ્રહ્મકાર્યસ્ય જીવસ્ય બ્રહ્મતાપત્તિલક્ષણો મોક્ષ આકાશા-દિવદવજર્નીય ઇતિ તદુપાયવિધાનાનુષ્ઠાનાનર્થક્યાચ્ચ; ઘટાદિવત્કારણપ્રાપ્તેર્વિનાશરૂપત્વેન મોક્ષસ્યાપુરુષાર્થતા ચ
1.4.21
જીવાત્મન ઉત્પત્તિપ્રલયવાદોપપત્તિરુત્તરત્ર પ્રપઞ્ચયિષ્યતે; અતઃ "એષ સમ્પ્રસાદોઽસ્માચ્છરીરારાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણણાઽભિનિષ્પદ્યતે" યથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાસ્સમુદ્રેઽસ્તં જચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાય । તથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્" ઇત્યુત્ક્રમિષ્યતઃ પરમાત્મભાવાજ્જીવશબ્દેન પરત્મ-નોઽભિધાનમિત્યૌડુલોમિરાચાર્યો મન્યતે ॥
1.4.22 અવસ્થિતેરિતિ કાશકૃત્સ્નઃ

1.4.22
યદુક્તમુત્ક્રમિષ્યતો જીવસ્ય બ્રહ્મભાવાદ્બ્રહ્મણસ્તચ્છબ્દેનાભિધાનમિતિ, તદપ્યયુક્તમ્; વિકલ્પાસહત્વાત્ । અસ્ય જીવાત્મન ઉત્ક્રાન્તેઃ પૂર્વમનેવમ્ભાવઃ કિં સ્વાભાવિકઃ, ઉત્તૌપાદિકઃ ? તત્રાપિ પારમાર્થિકઃ, અપારમાર્થિકો વેતિ । સ્વાભાવિકત્વે બ્રહ્મભાવો નોપપદ્યતે, ભેદસ્ય સ્વરૂપપ્રયુક્તત્વેન સ્વરૂપે વિદ્યમાને તદનપાયાત્ । અથ ભેદેન સહ સ્વરૂપમપ્યપૈતીતિ, તથા સતિ વિનષ્ટત્વાદેવ તસ્ય ન બ્રહ્મ ઇતિ ભાવઃ, અપુરુષાર્થત્વાદિદોષપ્રસઙ્ગશ્ચ । પારમા-ર્થિકૌપાધિકત્વે પ્રાગપિ બ્રહ્મૈવેતિ "ઉત્ક્રમિષ્યત એવમ્ભાવાત્ " ઇતિ વિશેષો ન યુજ્યતે વક્તુમ્ । અસ્મિન્ પક્ષે હ્યુપાધિબ્રહ્મવ્યતિરેકેણ વસ્ત્વન્તરાભાવાન્નિરવયવસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાધિના છેદાદ્યસમ્ભવાચ્ચોપાધિગત એવ ભેદ ઇત્યુ-ત્ક્રાન્તેઃ પ્રાગપિ બ્રહ્મૈવ । ઔપાધિકસ્ય ભેદસ્યાપારમાર્થિકત્વે કસ્યાયમુત્ક્રાન્તૌ બ્રહ્મભાવ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ; બ્રહ્મણ એવાવિદ્યોપાધિતિરોહિતસ્વસ્વરૂપસ્યેતિ ચેન્ન, નિત્યમુક્તસ્વપ્રકાશજ્ઞાનસ્વરૂપસ્યાવિદ્યોપાધિતિરોઘાનાસમ્ભ-વાત્ । તિરોધાનં નામ વસ્તુસ્વરૂપે વિદ્યમાને તત્પ્રકાશનિવૃત્તિઃ। પ્રકાશ એવ વસ્તુસ્વરૂપામિત્યઙ્ગીકારે તિરો-ધાનાભાવઃ સ્વરૂપનાશો વા સ્યાત્ ; અતો નિત્યાવિર્ભૂતસ્વસ્વરૂપત્વાત્તસ્યોત્ક્રાન્તૌ બ્રહ્માભાવે ન કશ્ચિદ્વિશેષ
1.4.22
ઇતિ "ઉત્ક્રમિષ્યતઃ" ઇતિ વિશેષણં વ્યર્થમેવ ।"અસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય" ઇતિ પૂર્વમનેવંરૂપસ્ય ન તદાનીં બ્રહ્મ-તામત્તિમાહ, અપિ તુ પૂર્વસિદ્ધસ્વરૂપસ્યાવિર્ભાવમ્ , તથાહિ વક્ષ્યતે "સમ્પદ્યાવિર્ભાવસ્સ્વેન શબ્દાત્" ઇત્યાદિભિઃ। અતઃ "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ સ ત આત્માઽન્તર્યામ્યમૃતઃ" "યોઽક્ષરમન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્યાક્ષરં શરીરં યમક્ષરં ન વેદ એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા" ઇતિ સ્વશરીરભૂતે જીવાત્મન્યાત્મતયાઽવસ્થિતેર્જીવશબ્દેન બ્રહ્મપ્રતિપાદનમિતિ કાશકૃત્સ્ન આચાર્ય્યો મન્યતે સ્મ । જીવશબ્દશ્ચ જીવસ્ય પરમાત્મપર્યન્તસ્યૈવ વાચકો ન જીવમાત્રસ્યેતિ પૂર્વમેવોક્તં "નામરૂપે વ્યાકર-
1.4.22
વાણિ" ઇત્યત્ર । એવમાત્મશરીરભાવેન તાદાત્મ્યોપપાદેન પરસ્ય બ્રહ્મણોઽપ્રહતપાપ્મત્વસર્વજ્ઞત્વાદિગોચરાઃ જીવ-સ્યાવિદુષઃ શોચતો બ્રહ્મોપાસનાન્મોક્ષવાદિન્યો જગત્સૃષ્ટિપ્રલયાભિધાયિન્યો જગતો બ્રહ્મતાદાત્મ્યોપદેશપરાશ્ચ સર્વાઃ શ્રુતયઃ સમ્યગુપપાદિના ભવન્તીતિ કાશકૃત્સ્નીયમેવ મતં સૂત્રકારઃ સ્વીકૃતવાન્ । અયમત્ર વાક્યાર્થઃ,-
1.4.22
અમૃતત્વોપાયે મૈત્રેય્યા પૃષ્ટે યાજ્ઞવલ્ક્યઃ "આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ" ઇત્યાદિના પરમાત્મોપાસનમમૃતત્વોપાયમુક્તવા "આત્મનિ સ્વલ્વરે દૃ#એષ્ટે" ઇત્યાદિના ઉપાસ્યલક્ષણં દુન્દુભ્યાદિદૃષ્ટાન્તૈશ્ચોપાસનોપ કરણભૂતમનઃ પ્રભૃતિકરણનિય-
1.4.22
સામાન્યેનાભિધાય "સ યથાઽઽર્દ્રૈધાગ્નેઃ" ઇત્યાદિના "સ યથા સર્વાસામપાં સમુદ્ર એકાયનમ્ " ઇત્યાદિના ચોપાસ્યભૂતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો નિખિલજગદેકકારણત્વં સકલવિષયપ્રવૃત્તિમૂલકરણગ્રામનિયમનઞ્ચ વિસ્તીર્ણ
1.4.22
મુપદિશ્ય "સ યથા સૈન્ધવઘનઃ" ઇત્યાદિનાઽમૃતત્વોપાયપ્રવૃત્તિપ્રોત્સાહનાય જીવાત્મસ્વરૂપેણાવસ્થિતસ્ય પર-માત્મનોઽપરિચ્છિન્નજ્ઞાનૈકાકારતામુપપાદ્ય તસ્યૈવાપરિચ્છિન્નજ્ઞાનૈકાકારસ્ય સંસારદશાયાં ભૂતપરિણામાનુવઅતિંત "વિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનસ્યતિ" ઇત્યભિધાય "ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિ" ઇતિ મોક્ષદશાયાં સ્વાભાવિકાપરિચ્છિન્નજ્ઞાનસઙ્કોચાભાવેન ભૂતસઙ્ઘાતૈનૈકીકૃત્યાત્મનિ દેવાદિરૂપજ્ઞાનાભાવમુક્તવા પુનરપિ "યત્ર
1.4.22
હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ" ઇત્યાદિના અબ્રહ્માત્મકત્વેન નાનાભૂતવસ્તુદર્શનમજ્ઞાનકૃતમિતિ નિરસ્તનિખિલાજ્ઞાનસ્ય બ્રહ્માત્મકં કૃત્સ્નં જગદનુભવતો બ્રહ્મવ્યતિરિક્તવસ્ત્વન્તરાભાવેન ભેદદશર્નં નિરસ્ય "યેનેદં સર્વં વિજાનાતિ તં કેન વિજાનીયાત્ " ઇતિ ચ જીવાત્મા સ્વાત્મતયાઽવસ્થિતેન યેન પરમાત્મના આહિતજ્ઞાનસ્સન્ ઇદં સર્વં વિજાનાતિ અયં તં કેન વિજાનીયાત્ , ન કેનાપીતિ પરમાત્મનો દુરવગમત્વમુપપાદ્ય "સ એષ નેતિ નેતિ" ઇત્યાદિના અયં
1.4.22
સર્વેશ્વરઃ સ્વેતરસમસ્તચિદચિદ્વસ્તુવિલક્ષક્ષરૂપ એવ સર્વશરીરસ્સર્વાત્મતયાઽવસ્થિત ઇતિ સ્વશરીરભૂતચિદચિદ્વ-સ્તુગતૈર્દોષૈનર્ સંસ્પૃશ્તય ઇત્યભિધાય "વિજ્ઞાદારમરે કેન વિજાનીયાદિત્યુક્તાનુશાસનાસિ મૈત્રેય્યેતાવદરે ખલ્વમૃ-તત્વમ્" ઇતિ સમસ્તવસ્તુવિસજાતીયં નિરસ્તનિખિલજગદેકકારણભૂતં સર્વસ્ય વિજ્ઞાતારં પુરુષોત્તમમુક્તપ્રકારા-દુપાસનાદૃતે કેન વિજાનીયાદિતીદમેવોપાસનમમૃતત્વોપાયઃ, બ્રહ્મપ્રાપ્તિરેવ ચામૃતત્વમભિધીયતે ઇત્યુક્તત્વાન્ ।
1.4.22
અતઃ પરં બ્રહ્મૈવાસ્મિન્ વાક્યે પ્રતિપદ્યત ઇતિ પરમેવ બ્રહ્મ જગત્કારણમ્ , ન પુરુષઃ તદધિષ્ઠિતા ચ પ્રકૃતિરિતિ સ્થિતમ્ ॥ ॥વાક્યાન્વયાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
1.4.23 પ્રકૃતિશ્ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્

1.4.23
એવં નિરીશ્વરસાઙ્ખયે નિરસ્તે સતિ સેશ્વરસાઙ્ખયઃ પ્રત્યવતિષ્ઠત #એ- યદ્યપિ ઈક્ષણાદિગુણયો-
1.4.23
ગાત્સર્વજ્ઞમીશ્વરં જગત્કારણત્વેન વેદાન્તાઃ પ્રતિપાદયન્તિ; તથાપિ વેદાન્તૈરેવ જગદુપાદાનતયા પ્રધાનમેવ પ્રતિ-પાદ્યત ઇતિ પ્રતીયતે । નહિ વેદાન્તાઃ સર્વજ્ઞસ્યાપરિણામિનોઽધિષ્ઠાતુરીશ્વરસ્યાધિષ્ઠેયેનાચેતનેન પરિણામિના પ્રધાનેન વિના જગતઃ કારણત્વમવગમયન્તિ । તથા હ્યપરિણામિનમેવૈનં પ્રકૃતિં ચૈતદધિષ્ઠિતાં પરિણામિની-મધીયતે " નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્" "સ વા એષ મહાનજ આત્માઽજરોઽમરઃ" વિકારજન-નીમજ્ઞામષ્ટરૂપામજાં ધ્રુવામ્" ધ્યાયતેઽધ્યાસિતા તેન તન્યતે પ્રેર્ય્યતે પુનઃ। સૂયતે પુરુષાર્થં ચ તેનૈવાધિષ્ઠિતા જગત્" "ગૌરનાદ્યન્તવતી સા જનિત્રી ભૂતભાવિની" ઇતિ । તથા પ્રકૃતિમુપાદાન ભૂતામધિષ્ઠાયૈવેશ્વરો વિશ્વં જગત્સૃજતીતિ
શ્રૂયતે "અસ્માન્માયી સૃજતે વિશ્વમેતત્" "માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્" ઇતિ । સ્મૃતિરપિ "મયાઽ-ધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્" ઇતિ । એવમશ્રુતેઽપિ પ્રધાનોપાદાનત્વે બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વશ્રુત્યન્યથાનુ-પપત્ત્યૈવ પ્રધાનસ્વરૂપં તસ્યેશ્વરાધિષ્ઠિતસ્ય જગદુપાદાનત્વં ચ સિધ્યતિ । એવમેવ હિ લોકે નિમિત્તોપાદાનયો-રત્યન્તભેદો દૃશ્યતે । મૃત્સુવર્ણાદેરચેતનસ્ય ઘટકટકાદ્યુપાદાનત્વં ચેતનસ્ય કુલાલસુવર્ણકારાદેર્નિમિત્તત્વં ચ
1.4.23
નિયતમુપલભ્યતે । કાર્યનિષ્પત્તિશ્ચ નિયમેન અનેકકારકસવ્યપેક્ષા દૃષ્ટા । એવં નિમિત્તોપાદાનયોઃ ર્ભેદનિયમં કાર્યનિષ્પત્તેઃ અનેકકારકસવ્યપેક્ષત્વનિયમઞ્ચાતિક્રમ્ય એકમેવ બ્રહ્મોપાદાનં નિમિત્તઞ્ચ પ્રતિપાદયિતું ન પ્રભવન્તિ વેદાન્તવાક્યાનિ । અતઃ બ્રહ્મ નિમિત્તકારણમેવ, નોપાદાનમ્ । ઉપાદાનં તુ તદધિષ્ઠિતં પ્રધાનમેવેતિ । એવં પ્રાપ્તે અભિધીયતે - પ્રકૃતિશ્ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાદિતિ । પ્રકૃતિશ્ચ - ઉપાદાનઞ્ચ । ન નિમિત્તકારણમાત્રં બ્રહ્મ, ઉપાદાનકારણઞ્ચ બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ। કુતઃ ? પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ । એવમેવ હિ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તૌ નોપરુધ્યેતે । પ્રતિજ્ઞા તાવત્ "સ્તવ્ધોઽસ્યુત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યઃ યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિ અમતં મતં, અવિજ્ઞાનં વિજ્ઞાતમ્" ઇત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનવિષયા । દૃષ્ટાન્તશ્ચ "યથા સોમ્યૈકેન લોહમણિના" "યથા સૌમ્યૈકેન નખકૃન્તનેન" ઇતિ કારણ
વિજ્ઞાનાત્ કાર્યવિજ્ઞાનવિષયઃ । યદિ નિમિત્તકારણમેવ જગતો બ્રહ્મ, તદા તદ્વિજ્ઞાનાન્ન સમસ્તં જગદ્વિજ્ઞાતં
સ્યાત્ । ન હિ કુલાલાદિ-વિજ્ઞાનેન ઘટાદિર્વિજ્ઞાયતે; અતઃ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તયોર્બાધ એવ । બ્રહ્મણ એવોપાદાનત્વે
1.4.23
ઉપાદાનભૂતમૃત્પિણ્ડલોહમણિનખનિકૃન્તનવિજ્ઞાનેન ઘટમણિકકટકમુકુટવાસીપરશ્વધાદિવત્કાર્યવિજ્ઞાન-વન્નિખિલજગદુપાદાનભૂતે બ્રહ્મણિ વિજ્ઞાતે તત્કાર્યં નિખિલં જગદ્વિજ્ઞાતં સ્યાત્ । કારણમેવાવસ્થાન્તરાપન્નં કાર્યં, ન દ્રવ્યાન્તરમિતિ કાર્યકારણરૂપેરાવસ્થિતમૃત્તદ્વિકારાદિનિદર્શનેન પ્રતિજ્ઞાસમર્થનાત્ બ્રહ્મૈવ જગદુ- પાદાનં ચેતિ નિશ્ચીયતે । યત્તુ નિમિત્તોપાદાનયોર્ભેદઃ શ્રુત્યૈવ પ્રતીયત ઇતિ તદસત્; નિમિત્તોપાદાનયોરૈક્ય- પ્રતીતેઃ "ઉત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યઃ યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિ" ઇતિ । આદિશ્યતે પ્રશિષ્યતેઽનેનેત્યાદેશઃ, "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । સાધકતમત્વેન કર્ત્તા વિવક્ષિતઃ । તમાદેષ્ટારમપ્રાક્ષ્યઃ, યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિ યેનાદેષ્ટ્રા અધિષ્ઠાત્રા શ્રુતેનાઽશ્રુતમપિ શ્રુતં ભવતીતિ નિમિત્તોપાદાનયોરૈક્યં પ્રતીયતે, "સદેવ સોમ્યે- દમગ્ર આસીદેકમેવ" ઇતિ પ્રાક્ સૃષ્ટેરેકત્વાવધારણાદદ્વિતીયપદેનાધિષ્ઠાત્રન્તરનિવારણાચ્ચ । નન્વેવં સતિ "વિકારજનનીમ્" ગૌરનાદ્યન્તવતી" ઇત્યાદિભિઃ પ્રકૃતેયાદ્યન્તવિરહેણ નિત્યત્વં જગદુપાદાનત્વં ચ શ્રૂયમાણં
1.4.24 અભિધ્યોપદેશાચ્ચ

1.4.24
ઇતશ્ચોભયં બ્રહ્મૈવ "સોઽકામયત બહુસ્યાં પ્રજાયેયેતિ " "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇતિ સ્રષ્ટુર્બ્રહ્મણઃ સ્વસ્યૈવ બહુ-ભવનસઙ્કલ્પોપદેશાત્ । વિચિત્રચિદચિદ્રૂપેણાહમેવ બહુ સ્યાં તથા પ્રજાયેયેતિ સઙ્કલ્પપૂર્વિકા હિ સૃષ્ટિરુપદિશ્યતે ॥
1.4.25 સાક્ષાચ્ચોભયામ્નાનાત્

1.4.25
ન કેવલં પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાભિધ્યોપદેશાદિભિરયમર્થો નિશ્ચીયતે, બ્રહ્મણ એવ નિમિત્તત્વમુપાદાનત્વઞ્ચ સાક્ષાદામ્નાયતે "કિંસ્વિદ્વનં ક ઉ સ વૃક્ષ આસીદ્યતોદ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ । મનીષિણો મનસા પૃચ્છતેદુતદ્યદધ્યતિષ્ઠદ્ભુવનાનિ ધારયન્ । બ્રહ્મ વનં બ્રહ્મ સ વૃક્ષ આસીદ્યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ । મનીષિણો મનસા વિબ્રવીમિ વો બ્રહ્માધ્ય
1.4.26 આત્મકૃતેઃ

1.4.26
"સોઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇતિ સિસૃક્ષુત્વેન પ્રકૃતસ્ય બ્રહ્મણઃ "તદાત્માનં સ્વયમકુરુત" ઇતિ સૃષ્ટેઃ કર્મત્વં કર્તૃત્વઞ્ચ પ્રતીયત ઇત્યાત્મન એવ બહુત્વકરણાત્તસ્યૈવ નિમિત્તત્વમુપાદાનત્વઞ્ચ પ્રતીયતે । અવિભક્તનામરૂપ આત્મા કર્ત્તા, સ એવ વિભક્તનામરૂપઃ કાર્યમિતિ કર્તૃત્વકર્મત્વયોર્ન વિરોધઃ । સ્વયમેવાત્માનં તથાઽકુરુતેતિ નિમિત્તમુપાદાનઽઞ્ચ

"સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" "આનન્દો બ્રહ્મ" "અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોઽપિપાસઃ" "નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્" " સ વા એષ મહાનજ આત્માઽજરોઽમરઃ" ઇતિ સ્વભાવતો નિરસ્ત-સમસ્તચેતનાચેતનવત્તિર્દોષગન્ધસ્યનિરતિશયજ્ઞાનાનન્દૈકતાનસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો વિચિત્રાનન્તાપુરુષાર્થાસ્પદ -
1.4.27 પરિણામાત્

1.4.27
પરિણામસ્વાભાવ્યાત્; નાત્રોપદિશ્યમાનસ્ય પરિણામસ્ય પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ દોપાવહત્વં સ્વભાવઃ, પ્રત્યુતનિર-ઙ્કુશૈશ્વર્યાવહત્વમેવેત્યભિપ્રાયઃ । એવમેવ હિ પરિણામ ઉપદિશ્યતે; અશેષહેયપ્રત્યનીકકલ્યાણૈકતાનં સ્વેતરસ-મસ્તવસ્તુવિલક્ષણં સર્વજ્ઞં સત્સઙ્કલ્પમવાપ્તસમસ્તકકામમનવધિકાતિશયાનન્દં સ્વલીલોપકરણભૂતસમસ્ત-ચિદચિદ્વસ્તુજાતશરીરતયા તદાત્મભૂતં પરં બ્રહ્મ સ્વશરીરભૂતે પ્રપઞ્ચે તન્માત્રાહઙ્કારાદિકારણપરમ્પરયા તમશ્-શબ્દવાચ્યાતિસૂક્ષ્માચિદ્વસ્ત્વેકશેષે સતિ, તમસિ ચ સ્વશરીરતયાપિ પૃથઙ્#ઇનર્દેશાનર્હાતિસૂક્ષ્મદશાપત્ત્યા સ્વસ્મિન્નેકતામાપન્ને સતિ તથાભૂતતમશ્શરીરં બ્રહ્મ પૂર્વવદ્વિભક્તનામરૂપચિદચિન્મિશ્રપ્રપઞ્ચશરીરં સ્યામિતિ સઙ્કલ્પ્યાપ્યયક્રમેણ જગચ્છરીરતયા આત્માનં પરિણમયતીતિ સર્વેષુ વેદાન્તેષુ પરિણામોપદેશઃ । તથૈવ બૃહદારણ્યકે કૃત્સ્નસ્ય જગતો બ્રહ્મશરીરત્વં બ્રહ્મણસ્તદાત્મત્વં ચામ્નાયતે "યઃપૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્પૃથિવ્યા અન્તરો
1.4.27
યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માઽન્તર્યામ્યમૃતઃ" ઇત્યારભ્ય "યસ્યા-પશ્શરીરમ્" "યસ્યાગ્નિશ્શરીરમ્" "યસ્યાન્તરિક્ષં શરીરમ્" "યસ્ય વાયુઃ શરીરમ્" "યસ્ય દ્યૌઃ શરીરમ્" "યસ્યા-દિત્યઃ શરીરમ્" "યસ્ય દિશઃ શરીરમ્" "યસ્ય ચન્દ્રતારકં શરીરમ્" "યસ્યાકાશઃ શરીરમ્" "યસ્ય તમઃ શરીરમ્" "યસ્ય તેજઃ શરીરમ્" "યસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ શરીરમ્" "યસ્ય પ્રાણઃ શરીરમ્" "યસ્ય વાક્ શરીરમ્" "યસ્ય ચક્ષુઃ શરીરમ્" "યસ્ય શ્રોત્રં શરીરમ્" "યસ્ય મનઃ શરીરમ્" "યસ્ય ત્વક્ શરીરમ્" "યસ્ય વિજ્ઞાનં શરીરમ્" "યસ્ય રેતઃ શરીરમ્" ઇત્યેવમન્તેન કાણ્વપાઠે; માધ્યદિને તુ પાઠે વિજ્ઞાનસ્ય સ્થાને "યસ્યાત્મા શરીરમ્" ઇતિ વિશેષઃ । લોકયજ્ઞવેદાનાં પરમાત્મશરીરત્વમધિકમ્ । સુબાલોપનિષદિ ચ પૃથિવ્યાદાનાં તત્ત્વાનાં પરમાત્મશરીરત્વમભિ-ધાય વાજસનેયકેઽનુક્તાનામપિ તત્ત્વાનાં શરીરત્યં બ્રહ્મણ આત્મત્વઞ્ચ શ્રૂયતે "યસ્ય બુદ્ધિઃ શરીરમ્" "યસ્યાહ-ઙ્કારઃ શરીરમ્" "યસ્ય ચિત્ત શરીરમ્" "યસ્યાવ્યક્તં શરીરમ્" "યસ્યાક્ષરં શરીરમ્" "યો મૃત્યુમન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્ય મૃત્યુઃ શરીરં યં મૃત્યુર્ન વેદ એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇતિ । અત્ર મૃત્યુશબ્દેન પરમસૂક્ષ્મમચિદ્વસ્તુતમશ્શબ્દવાચ્યમભિધીયતે, "અવ્યક્તમક્ષરે લીયતે અક્ષરં તમસિ લીયતે" ઇતિ તસ્યામેવોપ-નિષદિ ક્રમપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ । સર્વેષામાત્મનાં જ્ઞાનાવરણાનર્થમૂલત્વેન તદેવ હિ તમો મૃત્યુશબ્દવ્યપદેશ્યમ્ । સુબાલોપનિષદ્યેવ બ્રહ્મશરીરતયા તદાત્મકાનાં તત્ત્વાનાં બ્રહ્મણ્યેવ પ્રલય આમ્નાયતે "પૃથિવ્યપ્સુ પ્રલીયતે આપ-સ્તેજસિ લીયન્તે તેજો વાયૌ લીયતે વાયુરાકાશે લીયતે આકાશમિન્દ્રિયેષ્વિન્દ્રિયાણિ તન્માત્રેષુ તન્માત્રાણિ
1.4.27
ભૂતાદૌ લીયન્તે ભૂતાદિર્મહતિ લીયતે મહાનવ્યક્તે લીયતે અવ્યક્તમક્ષરે લીયતે અક્ષરં તમસિ લીયતે તમઃ પરે દેવ એકીભવતિ" ઇતિ । અવિભાગાપત્તિદશાયામપિ ચિદચિદ્વસ્ત્વતિસૂક્ષ્મં સકમર્સંસ્કારં તિષ્ઠતીત્ત્યુત્તરત્ર વક્ષ્યતે "ન કર્માવિભાગાદિતિ ચેન્નાનાદિત્વાદુપપદ્યતે ચાપ્યુપલભ્યતે ચ" ઇતિ । એવં સ્વસ્માદ્વિભાગવ્યપદેશાનર્હતયા પરમા-ત્મનૈકીભૂતાત્યન્તસૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરાદેકસ્માદેવાદ્વિતીયાન્નિરતિશયાનન્દાત્સર્વજ્ઞાત્સત્યઙ્કલ્પાદ્બ્રહ્મણો નામ-રૂપવિભાગાર્હસ્થૂલચિદચિદ્વસ્તુશરીરતયા બહુભવનસઙ્કલ્પપૂર્વકો જગદાકારેણ પરિણામઃ શ્રૂયતે । "સત્યં જ્ઞાનમ-નન્તં બ્રહ્મ" "તસ્માદ્વા એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાત્ । અન્યોઽન્તરાત્માઽઽનન્દમયઃ" "એષ હ્યેવાનન્દયાતિ" "સોઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ સ તપોઽતપ્યત સ તપસ્તપ્ત્વા ઇદં સર્વમસૃજત યદિદં કિઞ્ચ તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ તદનુ-પ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ નિલયનં ચાનિલયનં ચ વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચ સત્યં ચાનૃતં ચ સત્યમભવત્" ઇતિ । અત્ર તપશ્શબ્દેન પ્રાચીનજગદાકારપર્યાલોચનરૂપં જ્ઞાનમભિધીયતે "યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । પ્રાક્સૃષ્ટં જગત્સંસ્થાનમાલોચ્યેદીનામપિ તત્સંસ્થાનં જગદસૃજદિત્યર્થઃ । તથૈવ હિ બ્રહ્મ સર્વેષુ
1.4.27
કલ્પેષ્વેકરૂપમેવ જગત્સૃજતિ "સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથાપૂર્વમકલ્પયત્ દિવં ચ પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષમથો સુવઃ" "યથર્તુષ્વૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે । દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ" ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યઃ । તદયમર્થઃ - સ્વયમપરિચ્છિન્નજ્ઞાનાનન્દસ્વભાવોઽત્યન્તસૂક્ષ્મતયાઽસત્કલ્પસ્વલીલોપકરણચિદચિદ્વસ્તુશરીરતયા તન્મયઃ પરમાત્મા વિચિત્રાનન્તક્રીડનકોપાદિત્સયા સ્વશરીરભૂતપ્રકૃતિપુરુષસમષ્ટિપરંપરયા મહાભૂતપર્યન્તમા-ત્માનં તત્તચ્છરીરકં પરિણમય્ય તન્મયઃ પુનસ્સત્ત્યચ્છબ્દવાચ્યવિચિત્રચિદચિન્મિશ્રદેવાદિસ્થાવરાન્તજગદ્રૂપો-ઽભવત્ ઇતિ । "તદેવાનુપ્રાવિશત્ તદનુપ્રવિશ્ય" ઇતિ કારણાવસ્થાયામાત્મતયાવસ્થિતઃ પરમાત્મૈવ કાયર્રૂપેણ વિક્રિયમાણદ્રવ્યસ્યાપ્યાત્મતયાઽવસ્થાય તત્તદભવદિત્યુચ્યતે । એવં પરમાત્મચિદચિત્સઙ્ઘાતરૂપજગદાકાર-પરિણામે પરમાત્મશરીરભૂતચિદંશગતાસ્સર્વ એવાપુરુષાર્થઃ, તથાભૂતાચિદંશગતાશ્ચ સર્વે વિકારાઃ, પરમાત્મનિ
1.4.27
કાર્યત્વમ્ ; તદવસ્થયોસ્તયોર્નિયન્તૃતયાત્મભૂતસ્તદ્ગતાપુરુષાર્થૈર્વિકારૈશ્ચ ન સ્પૃશ્યતે; અપરિચ્છિન્નજ્ઞાનાનન્દમય-સ્સર્વદૈકરૂપ એવ જગત્પરિવર્તનલીલયાઽવતિષ્ઠતે । તદેતદાહ "સત્યં ચાનૃતઞ્ચ સત્યમભવત્" ઇતિ । વિચિત્રચિદ-ચિદ્રૂપેણ વિક્રિયમાણમપિ બ્રહ્મ સત્યમેવાભવત્ , નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધમપચ્છિન્નજ્ઞાનાનન્દમેકરૂપમેવાભવ-દિત્યર્થઃ । સર્વાણિ ચિદચિદ્વસ્તૂનિ સૂક્ષ્મદશાપન્નાનિ સ્થૂલદશાપન્નાનિ ચ પરસ્ય બ્રહ્મણો લીલોપકરણાનિ, સૃષ્ટયાદયશ્ચ લીલેતિ ભગવદ્વૈપાયનપરાશરાદિભિરુક્તમ્ "અવ્યક્તાદિવિશેષાન્ત પરિણામર્દ્ધિસંયુતમ્ । ક્રીડા હરેરિદં સર્વં ક્ષરમિત્યુપધાર્યતામ્" ક્રીડતો બાલકસ્યેવ ચેષ્ટાં તસ્ય નિશામય" "બાલઃ ક્રીડનકહરિવ" ઇત્યાદિભિઃ । વક્ષ્યતિ ચ "લોકવત્તુ લીલાકૈવલ્યમ્" ઇતિ । "અસ્માન્માયી સૃજતે વિશ્વમેતત્તસ્મિંશ્ચાન્યો માયયા સન્નિરુદ્ધઃ" ઇતિ બ્રહ્માણિ જગદ્રૂપતયા વિક્રિયમાણેઽપિ તત્પ્રકારભૂતાચિદંશગતાસ્સર્વે વિકારાસ્તત્પ્રકારભૂતક્ષેત્રજ્ઞગતાશ્ચાપુરુષાર્થા ઇતિ વિવેક્તૂ#ઉ#ં પ્રકૃતિપુરુષયોર્બ્રહ્મશરીરભૂતયોસ્તદાનીં તથા નિર્દેશાનર્હાતિસૂક્ષ્મદશાપત્ત્યા બ્રહ્મણૈકીભૂતયોરપિ ભેદેન વ્યપદેશઃ, "તદાત્માનં સ્વયમકુરુત" ઇત્યાદિભિરૈકાર્થ્યાત્ । તથા ચ માનવં વચઃ "સોઽભિધ્યાય શરીરાત્સ્વાત્સિ-
1.4.27
સૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ । અપ એવ સસર્જ્જાદૌ તાસુ વીર્યમપાસૃજત્" ઇતિ અત એવ બ્રહ્મણો નિર્દોષત્વનિર્વિકારત્વશ્રુ-તયશ્ચોપપન્નાઃ, અતો બ્રહ્મૈવ જગતો નિમિત્તમુપાદાનઞ્ચ

1.4.28 યોનિશ્ચ હિ ગીયતે

1.4.28
ઇતશ્ચ જગતો નિમિત્તમુપાદાનઞ્ચ બ્રહ્મ યસ્માદ્યોનિત્વેનાપ્યભિધીયતે "કત્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્" ઇતિ; "યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃ" ઇતિ ચ । યોનિશબ્દશ્ચોપાદાનવાચક ઇતિ "યથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્યતે ચ" ઇતિ વાક્યશેષાદવગમ્યતે

1.4.29
એતેન-પાદચતુષ્ટયોક્તન્યાયકલાપેન । સર્વવેદાન્તેષુ જગત્કારણપ્રતિપાદનપરાઃ સર્વે વાક્યવિશેષાશ્ચેતનાચેતનવિલક્ષણસર્વજ્ઞસર્વશક્તિબ્રહ્મપ્રતિપાદનપરા વ્યાખ્યાતાઃ ।
1.4.29
ભવત્ બ્રાહ્મણો મનુષ્યેષુ" ઇતિ નિર્દેશેન બ્રાહ્મણવર્ણસ્યાગ્નિસમ્બન્ધપ્રતિપત્તેશ્ચેતિ । તદેત્ ત્રયમનુપપન્નમ્ સદેવ સોમ્યૈદમગ્ર આસી"દિત્યાદિવાક્યસારૂપ્યભઙ્ગાયોગાત્કારણત્વસ્ય પરમાત્માસાધારણ્યસ્ય સમર્થિતત્વાચ્ચ । કિઞ્ચ ઉપક્રમસ્થબ્રહ્મ-શબ્દમુખ્યાર્થહાનિપ્રસઙ્ગઃ, વર્ણમાત્રસ્ય અગ્નિસંજ્ઞદેવતાયાસ્તદધિષ્ઠિતવર્ણસ્ય ચ ઇન્દ્રવરુણસોમાદિસમસ્તદેવતાસ્રષ્ટૃત્વા-યોગશ્ચ । "બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીત્ પદ્ય્ભાં શૂદ્રઃ "મુખાદિન્દ્રશ્રચાગ્નિશ્ચે"તિ બ્રાહ્મણસ્યેન્દ્રોદેરગ્નેશ્ચ પરમપુરુષસૃષ્ટત્વશ્રવ-ણેન ઇન્દ્રદીનામગ્નિસૃષ્ટત્વાયોગશ્ચ । અસ્યાઃ શ્રુતેર્ગત્યન્તરસમ્ભવેન કલ્પભેદેન સૃષ્ટિભેદપરત્વકલ્પનઞ્ચાનુપપન્નમ્ "તદ-ગ્નિનૈવ દેવેષુ બ્રહ્માભવત્ બ્રાહ્મણો મનુષ્યે"ષ્વિતિ તચ્છબ્દપરામૃષ્ટપ્રકૃતબ્રહ્મણોઽગ્નિબ્રાહ્મણાન્યત્વં ચ પ્રતીયતે, "તસ્માદ-ગ્નાવેવ દેવેષુ લોકમિચ્છન્દો બ્રાહ્મણો મનુષ્યેષ્વેતાભ્યાં હિ રૂપાભ્યાં બ્રહ્માભવદિત્યગ્નિબ્રાહ્મણયોર્વૈયધિકરણ્યેન બ્રહ્મરૂ-પત્વનિર્દેશેન તાભ્યાં રૂપિણો બ્રહ્મણો વિલક્ષણત્વં ચ પ્રતીતમ્; એવમિન્દ્રાદિસ્રષ્ટૃત્વાત્ પૃથગ્વ્યપદેશાચ્ચ બ્રહ્મશબ્દસ્ય અગ્ન્યવસ્થબ્રહ્મપરત્વઞ્ચ વ્યુદસ્તમ્ । નહ્યગ્નિરૂપાદ્બ્રહ્મણ ઇન્દ્રાદ્યુત્પત્તિઃ, અતોઽગ્નિવિશિષ્ટત્વોપસ્થાપનકલ્પનવૈયર્થ્યમ્ । અશાબ્દત્વઞ્ચ, ન હિ કેવલબ્રહ્મશબ્દોઽગ્ન્વસ્થપરમાત્મવાચી । પ્રથમબ્રહ્મશબ્દોઽગ્ન્યવસ્થબ્રહ્મપરશ્ચેત્ "તદગ્નિનૈવે"તિપ્રકૃત-પરામર્શિનસ્તચ્છબ્દસ્ય વૈયધિકરણ્યમનુપપન્નમ્ । અગ્ન્યવસ્થસ્ય બ્રહ્મણોઽગ્નિના વિશિષ્ટત્વં ચાયુક્તમ્, એકસ્યૈવાગ્નેર્વિ-શેષણત્વાનુપપત્તેઃ, અગ્ન્યન્તરકલ્પને ચ તસ્યાઽગ્ન્યન્તરં પ્રતિ રૂપત્વાનુપપત્તેશ્ચ । નન્વિન્દ્રાદિસૃષ્ટિરવિવક્ષિતા, તદ્વિવ-ક્ષાયાં હ્યગ્નિબ્રાહ્મણપરત્વાનુપપત્તિઃ, કિન્તુ તદ્દેવતાધિષ્ઠેયક્ષત્રાદિસૃષ્ટિરેવ વિવક્ષિતા "તદગ્નિનૈવ દેવેષુ બ્રહ્માભવત્ બ્રાહ્મણો મનુષ્યેષુ એતાભ્યાં હિ રૂપાભ્યાં બ્રહ્માભવ"દિતિ ચ વાક્યદ્વયં બ્રાહ્મવર્ણસ્યૈવ દેવમનુષ્યવિભાગેન દ્વૈવિધ્યપરમિતિ । ઉચ્યતે; ન તાવદિન્દ્રદિસૃષ્ટયવિવક્ષા વાચ્યા "તદેતદ્બ્રહ્મ ક્ષત્રં વિટ્છૂદ્ર" ઇતિ ચાતુર્વર્ણ્યનિગમને, કથં ચાતુર્વર્ણ્યમ્ ? ક્ષત્રાદિવર્ણત્રયસૃષ્ટિર્હ્યુક્તેત્યપેક્ષાયાં "તદગ્નિનૈવ દેવેષુ ચતુસ્સઙ્ખયાપૂરણાત્ અગ્નિશ્ચ મૃત્યુસઞ્જ્ઞસૂક્ષ્માચિચ્છરીરકપરમા-ત્મસૃષ્ટતયા પ્રાગુક્તઃ, "તસ્ય શ્રાન્તસ્ય તપ્તસ્ય તેજો રસો નિરવર્ત્તતાગ્નિ"રિતિ । શ્રાન્તશબ્દઃ કારણલક્ષણયા યત્નપરઃ, કૃતસઙ્કલ્પસ્યેત્યર્થઃ । તપ્તસ્ય- "તપ આલોચને" સૃજ્યવર્ગપર્યાલોચનવત ઇત્યર્થઃ । એવં તત્રાગ્નિરેવ સૃષ્ટતયા શ્રુતઃ, ન તુ તદધિષ્ઠિતો બ્રાહ્મણવર્ણઃ । ઇહાપિ તેન ચતુસ્સઙ્ખયાપૂરણાદગ્રયપ્રાયન્યાયેન ક્ષત્રાદિવિભાગવત્તદભિમાનીન્દ્રદિસૃષ્ટિર્વિ-વક્ષિતેત્યવગમ્યતે, ન તુ તદધિષ્ઠિતવર્ણમાત્રસૃષ્ઠિઃ । "તદગ્નિનૈવ દેવેષુ બ્રહ્માભવત્ બ્રાહ્મણો મનુષ્યેષુ" ઇત્યુક્તિઃ પૂર્વં બ્રાહ્મ-ણવર્ણસ્ય બ્રહ્મશબ્દાનુક્તતાં જ્ઞાપયતિ, પૂર્વોક્તાનામિન્દ્રક્ષત્રિયાદીનામનયા વચનવ્યક્તયા પુનરનુક્તત્વાત્ । ન હિ ક્ષત્રવર્ણો દેવેષ્વિન્દ્રેણ ક્ષત્રમભવત્ મનુષ્યેષુ ક્ષત્રિયેણેતિ વાક્યં શ્રૂયતે, અત એવાગ્નેરપિ બ્રહ્મશબ્દાનુક્તત્વં સિદ્ધમ્ । ન હીન્દ્રો દેવે-ષ્વિન્દ્રરૂપેણ ક્ષત્રમભવન્મનુષ્યેષુ ક્ષત્રિયેણેતિ વાક્યમસ્તિ । નનુ "ક્ષત્રિયેણ ક્ષત્રિયો વૈશ્યેન વૈશ્યઃ શૂદ્રેણ શૂદ્રઃ" ઇતિ શ્રૂયત ઇતિ ચેત્, તતઃ કિમ્? વર્ણાન્તરેષ્વપિ દ્વૈવિધ્યં પ્રતીયત ઇતિ ચેન્ન, તદગ્નિનૈવેત્યાદિવાક્યવૈરૂપ્યાત્ । ન હિ ક્ષત્રવર્ણો દેવેષ્વિન્દ્રાદિરૂપેણ ક્ષત્રિયોઽભૂત્ મનુષ્યેષુ ક્ષત્રિયેણેતિ શ્રુતમ્, તથાપિ વર્ણાન્તરદ્વૈવિધ્યપરત્વેઽધ્યાહારબાહુ-લ્યપ્રસઙ્ગઃ, તર્હિ અસ્યાઃ શ્રુતેઃ કોઽર્થઃ? ઉચ્યતે; બ્રાહ્મણાભિમાન્યગ્નિસૃષ્ટેઃ પૂર્વમુક્તત્વાત્ ક્ષત્રાદ્યભિમાનીન્દ્રાદિસૃષ્ટિ-મિહોક્તવા અગ્નિસૃષ્ટિઃ સ્મારિતા તદગ્નિનૈવેતિ વાક્યેન; અગ્નિનેતીત્થમ્ભાવે તૃતીયા । અગ્નિના વિશિષ્ટં તત્પરં બ્રહ્મ દેવેષુ બ્રહ્માભવત્, અગ્નિદ્વારા બ્રાહ્મણાભિમાન્યભવદિત્યર્થઃ । અનેન ઇન્દ્રાદિદ્વારા પરબ્રહ્મણ એવ ક્ષત્રાદ્યભિમાનિત્વમિત્યર્થ-સિદ્ધમ્, વર્ણાભિમાનિદેવતાનાઞ્ચ તપોવિશેષાત્ બ્રાહ્મણ્યાદિવિભાગોઽસ્તીતિ વા બ્રાહ્મક્ષત્રાદિવ્યવહારઃ "બ્રહ્મા બૃહ-સ્પતિઃ ક્ષત્રમિન્દ્રઃ મરુતો વૈ દેવાનાં વિશઃ" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । તદાનીમગ્ન્યાદિદ્વારા પરબ્રહ્મણ એવ બ્રાહ્મણત્વાદિવિભાગઃ ઉક્તઃ સ્યાત્, "બહુ સ્યા"મિતિ સર્વવિધબહુત્વં હિ તત્તદ્દ્વારા બ્રહ્મગતમ્, એવં વર્ણાભિમાનિદેવતાસૃષ્ટિરુક્તા । અથાભિ-માનવિષયભૂતબ્રાહ્મણાદિસૃષ્ટિં "બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીત્ બાહૂરાજન્યઃ કૃતઃ" ઇત્યાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધામુપજીવ્ય તદ્દ્વારા તત્ફલભૂતમાનુષવર્ણવિભાગગાક્તવં પરમાત્મન ઉચ્યતે બ્રાહ્મણો મનુષ્યેષ્વિતિ । તત્પરં બ્રહ્મ મનુષ્યેષુ બ્રાહ્મણરૂપભાક્-
તદ્દ્વારા બ્રહ્માભવત્, ક્ષત્રિયેણ વિશિષ્ટં સત્તદ્બ્રહ્મ તદ્દ્વારા ક્ષત્રિયત્વવદભૂત્, યથા ભૂમિદ્વારા કાઠિન્યવદભૂત્તદ્વદિત્યર્થઃ । શ્રુતપદાનુષઙ્ગેણ નિર્વાહે સમ્ભવતિ વાક્યાધ્યાહારેણ યોજનાનુપપત્તેઃ, મધ્યેઽગ્નિર્બ્રાહ્મણયોઃ પ્રશંસા "તસ્માદગ્નાવેવ દેવેષુ લોકમિચ્છન્દો બ્રાહ્મણો મનુષ્યે"ષ્વિતિ । તત્પ્રાશસ્ત્યહેતુમાહ- એતાભ્યાં હિ રૂપાભ્યાં બ્રહ્માભવદિતિ । અગ્નિબ્રાહ્મણરૂ-પાભ્યાં પરં બ્રહ્મ વિશિષ્ટમભવદિત્યર્થઃ । ઇન્દ્રક્ષત્રાદીનાં ચ પરમાત્મરૂપત્વાવિશેષેઽપિ અગ્નિર્બ્રાહ્મણયોસ્તદ્રૂપત્વકથનં તત્પ્રશંસાયા વિવક્ષિતત્વાત્, એતાભ્યાં હીત્યાદિવાક્યસ્ય વર્ણદ્વૈવિધ્યપરત્વં પ્રયોજનાભાવાદયુક્તમ્ । ન હિ વર્ણદ્વૈવિધ્ય-માત્રકથનમુત્કર્ષાય ભવતિ, ઇદઞ્ચ વાક્યમુત્કર્ષોપપાદકમિતિ હિશબ્દેન જ્ઞાયતે, બ્રહ્મશબ્દાર્થવૈરૂપ્યં તુ "તપસા ચીયતે બ્રહ્મ" "તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ" ઇતિ મુણ્ડોપનિષદીવ ઘટતે । મુખ્યાર્થાસમ્ભવે લાક્ષણિકાર્થસ્વીકારસ્ય તત્સમ્ભવેપ્યમુખ્યાર્થ-સ્વીકારહેતુત્વાભાવાત્; વક્ષ્યતે હિ "સ્યાચ્ચૈકસ્ય બ્રહ્મશબ્દવદિતિ । પૂર્વપક્ષહેતેષુ ક્ષત્રવિટ્છૂદ્રસૃષ્ટયુક્તેરન્યથાસિદ્ધિરુક્તા, કિઞ્ચ ક્ષત્રાદિવર્ણત્રયસૃષ્ટિશ્રવણેન "બ્રહ્મ વા ઇદ"મિતિવાક્યસ્ય કારણવાક્યસારૂપ્યનિબન્ધનં પરમાત્મપરત્વં ભઙ્ક્તવા બ્રહ્મશબ્દસ્ય પ્રથમવર્ણતદભિમાનિદેવતાવિષયત્વાશ્રયણમયુક્તમ્, "સદેવે"ત્યાદિવાક્યેઽપિ તેજોઽબન્નસૃષ્ટેર્વક્ષ્યમાણત્વેન સચ્છબ્દસ્યાઽપિ વાયુતદભિમાનિદેવતાવિષયત્વપ્રસઙ્ગાત્ । "સ વિશમસૃજતે"તિ પુલ્લિઙ્ગનિર્દેશસ્ત્વાત્મશબ્દાભિપ્રાયઃ,
1.4.29

એતદ્બ્રાહ્મણોપક્રમે હિ "આત્મૈવેદમગ્ર આસી"દિતિ શ્રૂયતે; અતસ્સ ઇતિ નિર્દેશો ન ક્ષત્રપ્રશંસાર્થઃ પ્રસ્તુતબ્રાહ્મણશબ્દા-ભિપ્રાયઃ, વ્યવહિતશબ્દાનુગુણલિઙ્ગભાક્તવં સર્વનામપદસ્ય શ્રુતિષુ દૃશ્યતે, યથા મુણ્ડોપનિષદિ "યસ્સર્વજ્ઞસ્સર્વવિત્ યસ્યૈષ મવિમા ભુવિ । દિવ્યે બ્રહ્મપુરે હ્યેષ વ્યોમન્યાત્મા પ્રતિષ્ઠિતઃ । મનોન્મયઃ પ્રાણશરીરનેતા પ્રતિષ્ઠિતોઽન્તહર્હૃદયં સન્નિધાય । તદ્વિજ્ઞાનેન પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃ આનન્દરૂપમમૃતં યદ્વિભાતિ" ઇતિ । અત્રાત્મશબ્દે સન્નિહિતોઽપિ બ્રહ્મ, તલ્લક્ષણમુચ્યત ઇતિ વ્યવહિતબ્રહ્મશબ્દાભિપ્રાયેણામૃતં યત્તદિતિ નિર્દિશ્યતે, ન તુ "સ ત આત્માઽન્તર્યાભ્યમૃતઃ" ઇતિ-વત્પુલ્લિભ્ગત્વેન । નન્વસ્મિન્નેવ બ્રાહ્મણે "તદાહુર્યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તે કિમુ તદ્બ્રહ્માવૈત્ યસ્માત્ સર્વમભવ"દિતિ પૃષ્ટ્વા તદાત્માનમેવાવૈદહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવત્તદ્યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્તથ-ર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણા"મિતિ બ્રહ્મશબ્દવાચ્યસ્ય અવિદ્યાતિરોહિતસ્ય અહં બ્રહ્માસ્મીતિજ્ઞાનેનસર્વાત્મભાવાપત્તિશ્રવણાત્ પરબ્રહ્મણોઽવિદ્યાતિરોધનાસમ્ભવાત્ બ્રાહ્મણાદિષુ તત્સમ્ભવાદુપક્રમસ્થબ્રહ્મશબ્દો બ્રાહ્મણવર્ણપર ઇત્યત્રાપિ તદનુરોધેન બ્રાહ્મણવણર્પરત્વં બ્રહ્મશબ્દસ્યોપપન્નમિતિ નૈવમ્; ઉપક્રમેઽપિ બ્રહ્મશબ્દસ્ય પરમાત્મપરત્વાત્તત્ર ચ નાવિદ્યાતિરોધાનં શ્રૂયતે, તદ્વાચકશબ્દાભાવાત્; તથા હિ, બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યન્તઃ, સવર્શબ્દવાચ્યપરમાત્મપર્યન્તાવિર્ભાવકામાઃ, મનુષ્યા મન્યન્તે કિમુ તદ્બ્રહ્માવૈત્ યસ્માત્તત્સર્વમભવદિતિ, તદ્બ્રહ્મ કિં વેદ્યં વસ્ત્વન્તરમવૈત્ યસ્માદ્વેદનાત્ તત્સર્વમભ-વદિતિ બ્રહ્મણોઽપિ પરં તદુપાસ્યં વસ્ત્વસ્તિ ન વેતિ બુભુત્સોત્થાપિતા । ઉપાસ્યાન્તરશૂન્યમિત્યુત્તરમાહ-તદાત્માનમેવા-વૈદહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવદિતિ । આત્માનમેવાવૈત્-ન ત્વન્યદુપાસ્યમ્, તસ્માત્તત્સર્વમભવદિત્યર્થઃ । અન્ય-વેદનસ્યોપાયતાનિષેધે તાત્પર્યમ્, ન તુ સ્વવેદનસ્યોપાયત્વવિધાને । યથા "સ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા નચાધિપઃ" ઇતિ કારણાન્તરનિષેધેન પરમકારણત્વસિદ્ધિઃ, એવમુપાસ્યાન્તરનિષેધેન બ્રહ્મણઃ પરમોપાસ્ય-ત્વમિહ વિવક્ષિતમ્ । કારણાન્તરાભાવફલમુપાસ્યાન્તરાભાવઃ, કારણસ્યૈવ હિ ધ્યેયત્વમ્, એવમુપાસ્યાન્તરશૂન્યં બ્રહ્મ જાનતઃ ફલમાહ "તદ્યોય" ઇતિ । અતઃ ઉપક્રમૈકાર્થ્યં ચ પરમાત્મપરત્વસાધકમ્; તસ્માત્ "બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીદેક-મેવે"ત્યાદિવાક્યસ્ય પરમપુરુષસ્ય પરત્વં સિદ્ધમ્ । તથા બૃહદારણ્યક એવ "આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્પુરુષવિધઃ સોઽન્વીક્ષ-ન્નન્યદાત્મનોઽપશ્યત્" ઇત્યાદિ શ્રૂયતે, ઇહાત્મશબ્દાદીક્ષણાચ્ચ ચેતનસ્ય પ્રતિપાદ્યત્વેઽપિ ન સ પરમાત્મા, સ હિ નિરતિ-શયાનન્દઃ, ઇહ ચ સોઽભિભેત્તસ્માદેકાકી હ બિભેતિ સ સહાયમીક્ષાઞ્ચક્રે ઇતિ ભયાન્વયોઽવગતઃ, પરમાત્મા હિ ન ભયાશ્રયઃ "ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે" ઇત્યાદિ શ્રુતેરિતિ । ઉચ્યતે; અયં પરમાત્મા, કારણવાક્યસારૂપ્યાદસ્ય વાક્યસ્ય, અગ્ર આસીદિતિ કારણવાક્યત્વં હિ પ્રતીયતે । અસ્યાત્મનઃ પુરુષવિધત્વં ચાનન્દમયત્વં જ્ઞાપયતિ "આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ" ઇત્યુપક્રમ્ય "અન્યોઽન્તર આત્માનન્દમયઃ" ઇત્યુક્તવા તસ્ય પુરુષવિધત્વપ્રતિપાદનાત્ "સ યત્પૂર્વોઽસ્માત્સર્વ-સ્માત્સર્વાન્ પાપ્મન ઓષત્ તસ્માત્પુરુષઃ" ઇતિ સર્વપાપ્મપ્રદાહકત્વપુરુષશબ્દવાચ્યત્વાવગમાચ્ચ પર એવ ભયાન્વયસ્તુ ન પરમાત્મનઃ, કિન્તુ તત્કાર્યભૂતપુરુષસ્ય, "સોઽહમસ્મીત્યગ્રે વ્યાહરત્તરોઽહં નામાભવ"દિતિ તત્રૈવ હ્યુક્તમ્ । અહમિતિ હિરણ્યગર્ભનામ અહમભિમાનાશ્રયવ્યષ્ટિપુરુષાણાં પ્રથમત્વાદ્ધિરણ્યગર્ભસ્ય, તથા મોક્ષધર્મે ચ ચતુર્મુખાસ્યાહઙ્કારસઞ્જ્ઞ-ત્વમવગમ્યતે "મયા સૃષ્ટઃ પુરા બ્રહ્મા યદ્યજ્ઞમયજત્સ્વયમ્ । તતસ્તસ્મૈ વરાન્ પ્રીતો દદાવહમનુત્તમાન્ । મત્પુત્રત્વં ચ કલ્પાદૌ લોકાધ્યક્ષત્વમેવ ચ । અહઙ્કારકૃતં ચૈવ તથા પર્યાયવાચકમ્" ઇતિ । તત્રૈવ ભૃગુભરદ્વાજસંવાદે "તસ્માત્પ-દ્માત્સમભવદ્બ્રહ્મા વેદમયો વિધિઃ । અહઙ્કાર ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વભૂતાત્મભૂતકૃત્ । બ્રહ્મા વૈ સુમહાતેજા ય એતે પઞ્ચ ધાતવઃ" ઇત્યુક્તત્વાત્; તસ્માદયમર્થઃ, અહમસ્મિ-અહં સ્યાં ચતુર્મુખઃ સ્યામ્, ઇતિ સઙ્કલ્પવાક્યં વ્યાહરત્તતોપહંનામા ચતુર્મુખો-ઽભવદિત્યર્થઃ । અતશ્ચતુર્મુખરૂપસ્ય પરમાત્મનઃ પ્રકૃતત્વાત્તસ્ય સર્વપાપ્મપ્રદાહકત્વં સાક્ષાદ્વિશેષણમુક્તમ્, તદ્રૂપભૂત-શ્ચતુર્મુખઃ સોઽવિભેદિતિ ભયાશ્રયતયોચ્યત ઇતિ, અતઃ આત્મા પરમાત્મેતિ સ્થિતમ્ । તથાત્રૈવ બૃહદારણ્યકે શ્રૂયતે

"નૈવેહ કિઞ્ચનાગ્ર આસીન્મૃત્યુનૈવેદમામૃમાસીદશનાયા હિ મૃત્યુઃ તન્મનોઽકુરુતા"ત્યાદિ । અત્ર મૃત્યુસઞ્જ્ઞો ન પરમા-ત્મા, તદસાધારણધર્માશ્રવણાત્તસ્યાશનાયાવિશિષ્ટત્વાચ્ચ, "અવિજિઘત્સોઽપિપાસઃ" ઇતિ હિ પરઃ શ્રૂયતે, સોઽર્ચન્ન-ચરદિતિ તસ્યાર્ચનાદિકર્મકર્તૃત્વં શ્રૂયતે, પરશ્ચાકર્મવશ્યઃ, " સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિતઃ અપહતપાપ્મે"તિશ્રવણાત્; અત એવ અપ્તત્ત્વસૃષ્ટયા નારાયણ ઇતિ ચ ન શઙ્કયમ્ "અપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણ" ઇતિ તસ્યાપહતપાપ્મ-ત્વાત્; અતઃ પ્રસિદ્ધમૃત્યુરિહ વિવક્ષિતઃ, સૂર્યો વા ? તદર્કસ્યાર્કત્વમિત્યુક્તત્વાત્ । ઉચ્યતે;અગ્ર ઇતિ કારણાવસ્થ-ત્વાદયં મૃત્યુસઞ્જ્ઞોઽચિચ્છરીરકઃ પરમાત્મા "યસ્ય મૃત્યુશરીરં સ દિવ્યો દેવ એકો નારાયણ" ઇતિ શ્રુતેઃ, અશનાયા નામ જગત્સઞ્જિહીર્ષા; તદ્વત્તયા અશનાયાશબ્દસ્તસ્મિન્ પ્રયુક્તઃ, તન્મનોઽકુરુતેતિ મનસ્કારશ્ચ પરત્વસાધકઃ, અર્ચ-ન્નિતિ પદસ્યાયમર્થઃ, અર્ચનમ્ પ્રીણનમ્ કર્મકારકં ચ સ્વયમેવ, અશ્રુતાધ્યાહારાદપિ પ્રકૃતસ્યૈવ કર્મત્વોપપત્તેઃ "લક્ષ-ણહેત્વોઃક્રિયાયા" ઇતિ શત્રન્તતયા જગદ્ય્વાપારલીલયા સ્વાત્માનં પ્રીણયિતુમચરદિત્યર્થઃ । અપાં સૃષ્ટિશ્ચ સ્રષ્ટુર્નારા-યણત્વે લિઙ્ગમ્, "એકો હ વૈ નારાયણ આસી "દિત્યુપક્રમ્ય "તા ઇમા આપઃ" ઇતિ શ્રુતેઃ । અર્કશબ્દશ્ચ પરસ્મિન્ પ્રીણ-નગુણયોગાદ્વર્તતે, અત એવ હિ ભગવન્નામસહસ્રે પઠ્યતે "અર્કો વાજસનઃ #ઋઙ્ગી " ઇતિ । અપાં રપઃ-સારાંશઃ । "તત્સમહન્યત સા પૃથિવ્યભવ"દિતિ બ્રહ્માણ્ડસૃષ્ટિરુચ્યતે । "તા ઇમા આપઃ તદ્ધિરણ્મયમણ્ડમભવ"દિતિ મહોપનિ#એષદૈ-કાર્થ્યાત્ અતોમૃત્યુશરીરો નારાયણ ઇહ પ્રતિપાદ્યઃ । સુબાલોપનિષદિ "તદાહુઃ કિં તદાસીત્તસ્મૈ સ હોવાચ ન સન્નાસન્ન સદસદિતિ તસ્માત્તમઃ સઞ્જાયત" ઇતિ શ્રૂયતે । અત્રેક્ષણાદિકં નાવગમ્યતે ધર્મિવાચિશબ્દશ્ચ સદ્બ્રહ્માદિર્ન પ્રયુક્તઃ, અતસ્સદસદનિર્વચનીયં કારણં પ્રતીયતે, ઉત્તરત્ર પ્રતિપાદ્યમાનો નારાયણ એવ ન પરમકારણમ્, તમઃ પ્રભૃતિસૃષ્ટિમુક્તવા "તદણ્ડં સમભવ"દિતિ અણ્ડોત્પત્તિમભિધાય "મધ્યે પુરુષો દિવ્યઃ સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ" ઇતિ તસ્ય કાર્યાન્તર્વર્તિત્વપ્રતિ-પાદનાત્ "મૃત્યુર્વૈ પરે દેવ એકીભવતિ પરસ્તાન્ન સન્નાસન્ન સદસદિતિ સદસદુભયવિલક્ષણસ્ય દેવાત્ પરત્વં ચાવગમ્યતે । નૈવમ્, ઉચ્યતે; કારણત્વાદેવ નારાયણપરત્વં સિદ્ધમ્ । અસ્યામુપનિષદિ નારાયણસ્યૈવ ભૂયો ભૂયઃ પ્રતિપાદનં ચ તાત્પર્યલિઙ્ગમ્ "યોઽયં વિજ્ઞાનઘન ઉત્ક્રામન્ સ કેન કતરદ્વા સ્થાનમુત્સૃજ્યોત્ક્રામતિ તસ્મૈ સ હોવાચે"ત્યુપક્રમ્ય "અપુનર્ભવાય કોશં ભિનત્તી "ત્યારભ્ય "અક્ષરં ભિત્ત્વા મૃત્યું ભિનત્તિ મૃત્યુર્વૈ પરે દેવ એકીભવતિ પરસ્તાન્ન સન્નાસન્ન સદસત્" ઇતિ મૃત્યોઃ પરે દેવે એકીભાવઃ શ્રૂયતે; મૃત્યુશ્ચ તમઃ, સ્થાનપ્રમાણાત્તદ્ધિ અક્ષરાત્પરં શ્રુતમ્, અતસ્તમસ્સંજ્ઞ-મૃત્યોઃ કારણં સદસદુભયવિલક્ષણતયોક્તં વસ્તુ પરો દેવ ઇતિ પ્રતીયતે, વિભાગાપાદાનસ્યૈવ અવિભાગસ્થાનત્વાત્, પરો દેવશ્ચ નારાયણઃ "દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇત્યુક્તત્વાત્ । ન ચ દેવાત્પરં સદસદુભયવિલક્ષણમ્; કિન્તુ દેવ એવ, મૃત્યુસ્રંજ્ઞાતમોપાદાનાવિભાગસ્થાનયોરેકત્વાત્, અતસ્તમોઽપાદાનત્વાવિભાગસ્થાનત્વાભ્યાં દેવત્વાવગમાદ્દેવસ્ય નારા-યણત્વાન્મુક્તપ્રાપ્યત્વાચ્ચ નારાયણ એવ સદસદુભયવિલક્ષણઃ । કેવલાચ્ચેતનાદચેતનાનાન્મિશ્રિતતદુભયરૂપવ્યષ્ટિભ્યશ્ચ વિલક્ષણતયા નારાયણો ન સન્નાસન્ન સદસદિત્યુચ્યતે, "મધ્યે પુરુષો દિવ્યઃ" ઇતિ વાક્યં તસ્યાણ્ડમધ્યે સ્વસૃષ્ટચતુ-ર્મુખરૂપેણાવસ્થાનં દર્શયતિ, કેવલપુરુષશબ્દશ્ચતુર્મુખપરઃ, તચ્છરીરકઃ પરમાત્મા "સહસ્રશીર્ષા પુરુષ" ઇત્યુચ્યતે । "સોઽગ્રે ભૂતાનાં મૃત્યુમસૃજ"દિતિ ત્રિશિરસ્કમૃત્યુસૃષ્ટિશ્ચતુર્મુખરૂપધરપરમાત્મકર્તૃકા; અત એવ હિ તસ્ય બ્રહ્માભિભીત ઇત્યનન્તરમુચ્યતે, અતો ન સન્નાસન્ન સદદિત્યુક્તં જગત્કારણં નારાયણ ઇતિ સ્થિતમ્ । "અસાવાદિત્યો બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મૈવ
1.4.29
વ્યાખ્યાતા ઇતિપદાભ્યાસોઽધ્યાયપરિસમાપ્તિદ્યોતનાર્થઃ ॥ ઇતિશ્રીભગવદ્રામાનુજવિરચિતે શારીરકમીમાંસાભા-ષ્યે પ્રથમસ્યાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥ સમાપ્તશ્ચાધ્યાયઃ ॥