Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shri Bhashya · Chapter p1

p1.1

2.1.1
smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cenna anyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāt

p1.2

2.1.1
prathamādhyāye pratyakṣādipramāṇagocarādacetanāt tatsaṃsṛṣṭāttadviyuktācca cetanāt arthāntarabhūtaṃ nirastanikhilāvidyādyapuruṣārthagandhaṃ anantajñānānandaikatānaṃ aparimitodāraguṇasāgaraṃ nikhila-jagadekakāraṇaṃ sarvāntarātmabhūtaṃ brahma vedāntavedyamityuktam /
anantaramasyārthasya sambhāvanīyasamastaprakāradurdharṣaṇatvapratipādanāya dvitīyo'dhyāya ārabhyate / prathamaṃ
2.1.1
tāvat kapilasmṛtivirodhādvedāntānāṃ atatparatvamāśaṅkaya tannirākriyate / kathaṃ smṛtivirodhācchaØteranyaparatvam ? uktaṃ hi "virodhe tvanapekṣyaṃ syāt" iti śrutiviruddhāyāḥ smṛteranādaraṇīyatvam / satyam, "audumbarīṃ spṛṣṭvo-dgāyet" ityādiṣu svata evārthaniścayasambhavāt tadviruddhā smṛtiranādaraṇīyaiva; iha tu vedāntavedyatattvasya duravabo-dhatvena paramarṣipraṇītasmṛtivirodhe sati ayamartha iti niścayāt yogāsmṛtyā śruteratatparatvopapādanamaviruddham /
2.1.1
etaduktaṃ bhavati - prācīnabhāgoditanikhilābhyudayasādhanabhūtāgnihotradarśapūrṇamāsajyotiṣṭomādikarmāṇi yathāvada-bhyupagacchatā śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu "ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilam" ityādivākyairāptatvena saṅkīrtitena paramarṣiṇā kapilena paramaniḥśreyasatatsādhanāvabodhitvena upanibaddhasmṛtyupabṛṃhaṇena vinā alpaśrutairmandamatibhiḥ vedāntārtha-niścayāyogāt yathāśrutārthagrahaṇe cāptapraṇītāyāssāṅkhayasmṛteḥ sakalāyā eva anavakāśaprasaṅgācca smṛtiprasiddha evārtho vedāntavedya iti balādabhyupagamanīyamiti / na ca vācyaṃ manvādismṛtīnāṃ brahmaikakāraṇatvavādinīnāmevaṃ-satyanavakāśatvadoṣaprasaṅga iti; dharmapratipādanaparaprācīnabhāgopabṛṃhaṇa eva sāvakāśatvāt / asyāstu kṛtsnāyā-stattvapratipādanaparatvāttathānabhyupagame niravakāśatvameva syāt / tadidamāśaṅkate - smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅga iti cediti /
tatrottaram-nānyasmṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgāditi / anyā hi manvādismṛtayo brahmaikakāraṇatāṃ vadanti; yathāha manuḥ - "āsīdidaṃ tamobhūtam" ityārabhya "tataḥ svayambhūrbhagavānavyakto vyañjayannidam / mahābhūtādivṛttaujāḥ /
2.1.1
"prādurāsīttamonudaḥ" "so'bhidhyāya śarīrātsvāt sisṛkṣuvirvidhāḥ prajāḥ / apa eva sasarjādau tāsu vīryamapā
2.1.1
-sṛjat"iti / bhagavadgītāsu ca "ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā" "ahaṃ sarvasya prabhavo mattassarvaṃ pravartate" iti ca / mahābhārate "kutaḥ sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam / pralaye ca kamabhyeti tanme brūhi pitāmaha" iti pṛṣṭa āha "nārāyaṇo jaganmūrtiranantātmā sanātanaḥ" iti / tathā "tasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama" iti, "avyaktaṃ puruṣe brahmanniṣkriye sampralīyate" iti ca / āha ca bhagavānparāśaraḥ "viṣṇossakāśādudbhūtaṃ jagattatraiva ca sthitam, sthitisaṃyamakartāsau jagato'sya jagacca saḥ" iti / āha cāpastambaḥ "pūḥ prāṇinaḥ sarva eva
2.1.1
guhāśayasya ahanyamānasya vikalmaṣasya" ityārabhya "tasmātkāyāḥ prabhavanti sarve sa mūlaṃ śāśvatikassa nityaḥ" iti / yadi kapilasmṛtyā vedāntavākyārthavyavasthā syāt, tadaitāsāṃ sarvāsāṃ smṛtīnāmanavakāśatvarūpā mahān doṣaḥ prasajyeta / ayamarthaḥ-yadyapi vedāntavākyānām atikrāntapratyakṣādisakaletarapramāṇasambhāvanābhūmi-bhūtārthapratipādanaparatvāt tattadarthavaiśadyāyālpaśrutānāṃ tadarthānusāriṇīnāmāptatamapraṇītānāṃ bahvīnāṃ smṛtīnāṃ tadupabṛṃhaṇāya pravṛttānāmanavakāśatvaṃ mā
prasāṅkṣīditi śrutiviruddhārthā kapilasmṛtirupekṣaṇīyā / upabṛṃhaṇaṃ ca śrutipratipannārthaviśadīkaraṇam; tacca viruddhārthayā smṛtyā na śakyate kartum / na caitāsāṃ smṛtīnāṃ prācīnabhā-goditadharmāṃśaviśadīkaraṇena sāvakāśatvam; parabrahmabhūtaparamapuruṣārādhanatvena dharmānvidadhatīnāmetāsāmārādhya bhūtaparamapuruṣapratipādanābhāve sati tadārādhanabhūtadharmapratipādanāsambhavāt / tathā hi paramapuruṣārādhanarūpatā sarveṣāṃ karmaṇāṃ smaryate "yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam / svakarmaṇā tamabhyarcya sidiṃdha vindati mānavaḥ" "dhyāyennārāyaṇaṃ devaṃ snānādiṣu ca karmasu / brahmalokamavāpnoti na cehāvartate punaḥ "yaissvakarmaparairnātha
2.1.1
narairārādhito bhavān / te tarantyakhilāmetāṃ māyāmātmavimuktaye" iti / na caihikāmuṣmikasāṃsārikaphalasā-dhanakarmapratipādanenatāsāṃ sāvakāśatvam; yatasteṣāmapi karmaṇāṃ paramapuruṣārādhanatvameva svarūpam; yathoktaṃ "ye'pyanyadevatābhaktatā yajante śraddhayā'nvitāḥ / te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam / ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca / na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavantite" iti; tathā "yajñaistvamijyase nityaṃ sarvadeva-mayācyuta / havyakavyabhugekastvaṃ pitṛdevasva-rūpadhṛk" iti / yaduktaṃ "ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilam" iti kapilasyāptatayā saṅkīrtanāttatsmṛtyanusāreṇa vedāntārthavya-vastāpanaṃ nyāyyamiti; tadasat, bṛhaspateḥ śrutismṛtiṣu sarveṣāmatiśa-yitajñānānāṃ nidarśanatvena saṅkīrtanāttatpra-ṇītena lokāyatena śrutyarthavyavasthāpanaprasakteriti /
2.1.2
atha syāt, kapilasya svayogamahimnā vastuyāthātmyopalabdhestatsmṛtyanusāreṇa vedāntārtho vyavasthāpa-yitavya iti; ata uttaraṃ paṭhati -
2.1.2
itareṣāṃ cānupalabdheḥ

p1.3

2.1.2
caśabdastuśabdārthaścoditāśaṅkānivṛttyarthaḥ / itareṣām-manvādīnāṃ bahūnāṃ svayogamahimasākṣātkṛta-parāvaratattvayāthātmyānāṃ nikhilajagadbheṣajabhūtasvavākyatayā "yadvai kiñcana manuravadattadbheṣajam" iti śrutiprasi-ddhānāṃ kapiladṛṣṭaprakāreṇa tattvānupalabdheḥ śrutiviruddhākapilopalabdhirbhrāntimūleti na tayā yathoktā vedāntārtha-ścālayituṃ śakya iti siddham // iti smṛtyadhikaraṇam //
2.1.3
etena yogaḥ pratyuktaḥ

p1.4

2.1.3
etena kāpilasmṛtinirākaraṇena yogasmṛtirapi pratyuktā / kā punaratrādhikāśaṅkā, yannirākaraṇāya nyāyātideśaḥ, yogasmṛtāvapīśvarābhyupagamānmokṣasādhanatayā vedāntavihitayogasya cābhi-dhānāt vakturhiraṇyagarbhasya sarvavedāntapravartanādhikṛtatvācca tatsmṛtyā vedāntopabṛṃhaṇaṃ nyāyyamiti /
parihārastu-abrahmātmakapradhānakāraṇavādānnimittakāraṇamātreśvarābhyupagamāt dhyānātmakasya yogasya dhyeyaikanirūpaṇīyasya dhyeyabhūtayorātmeśvarayorbrahmātmakatvajagadupādānatādisavarkalyāṇaguṇātmakatvaviraheṇā-vaidikatvādvakturhiraṇyagarbhasyāpi kṣetrajñabhūtasya kadācidrajastamo'bhibhavasambhavācca yogasmṛtirapi tatpraṇīta-rajastamomūlapurāṇavadbhrāntimūleti na tayā vedāntopabṛṃhaṇaṃ nyāyyamiti // iti yogapratyuktayadhikaraṇam //
2.1.4
na vilakṣaṇatvādasya tathātvaṃ ca śabdāt

p1.5

2.1.4
punarapi smṛtivirodhavādī tarkamavalambamānaḥ pratyavatiṣṭhate-yatsāṅkhayasmṛtinirākaraṇena jagato brahmakāryatvamuktam,tannopapadyate; asya pratyakṣādibhiracetanatvenāśuddhatvenānīśvaratvena duḥkhātmakatvena copalabhyamānasya cidacidātmakasya jagataḥ bhavadabhyupetātsarvajñātsarveśvarāddheyapratyanīkādānandaikatānādbrahmaṇo vilakṣaṇatvāt / na kevalaṃ pratyakṣādibhireva jagato vailakṣaṇyamupalabhyate, śabdācca tathātvam-vilakṣaṇatvam upala-bhyate "vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca" "evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe arpitāḥ" samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'gnīśayā śocati muhyamānaḥ" "anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvāt" ityādibhiḥ / kāryasya hi jagato'cetanatvaduḥkhitvādayo nirddiśyante / yaddhi yatkāryam, tattasmādavilakṣaṇam, yathā mṛtsuvarṇādikāryaṃ ghaṭa-rucakādi; ato brahmavilakṣaṇasyāsya jagatastatkāryatvaṃ na sambhavatīti sāṅkhayasmṛtyanurodhena kāryasalakṣaṇaṃ pradhā-nameva kāraṇaṃ bhavitumarhati / avaśyaṃ ca śāstrasyānanyāpekṣasyātīndriyārthagocaratvepi tarko'nusaraṇīyaḥ, yatassa-rveṣāṃ pramāṇānāṃ kvacit kvacidviṣaye tarkānugṛhītānāmevārthaniścayahetutvam / tarko hi nāma arthasvabhāvaviṣayeṇa
3.adhikaraṇam
na tāvatsarvadharmasārūpyam, kāryakāraṇabhāvānupapatteḥ / na hi mṛtpiṇḍakāryeṣu ghaṭaśarāvādiṣu piṇḍatvādyanuvṛtti-rdṛśyate / atha yena kenaciddharmeṇa sārūpyam, tajjagadbrahmaṇorapi sattādilakṣaṇaṃ sambhavati / taducyate; yena sva-bhāvena kāraṇabhūtaṃ vastu vastvantarādyvāvṛttaṃ tasya svabhāvasya tatkārye'pyanuvṛttiḥ kāryasya kāraṇasālakṣaṇyam, yena hyākāreṇa mṛdādibhyo hiraṇyaṃ vyāvartate, tadākārānuvṛttistatkāryeṣu kuṇḍalādiṣu dṛśyate / brahma ca heyapratyanīka-jñānānandaiśvaryasvabhāvam, jagacca tatpratyanīkasvabhāvamiti na tadupādānam / nanu ca vailakṣaṇyepi kāryakāraṇabhāvo dṛśyate, yathā cetanātpuruṣādacetanāni keśanakhadantalomāni jāyante, yathā cācetanādgomayāccetano vṛściko jāyate; cetanāccorṇanābheracetanastantuḥ, naitadevam, yatastatrāpyacetanāṃśa eva kāryakāraṇabhāvaḥ /
2.1.5
atha syāt- acetanatvenābhimatānāmapi caitanyayogaḥ śrutiṣu śrāvyate "taṃ pṛthivyabravīt" "āpo vā akāmayanta" "te heme prāṇā ahaṃśreyase vivadamānā brahmāṇaṃ jagmuḥ" iti nadīsamudraparvatādīnāmapi cetanatvaṃ paurāṇikā ātiṣṭhante, ato na vailakṣaṇyamiti / ata uttaraṃ paṭhati -
2.1.5
abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyām

p1.5

2.1.5
tuśabdaścoditāśaṅkānivṛttyarthaḥ, pṛthivyādyabhimāninyo devatāḥ "taṃ pṛthivyabravīt" ityādiṣu pṛthivyā-diśabdairvyapadiśyante / kutaḥ ? viśeṣānugatibhyām viśeṣaḥ viśeṣaṇam, devatāśabdena viśeṣya pṛthivyādayo'-bhidhīyante, "hantāhamimāstisro devatāḥ" iti tejo'bannāni devatāśabdena viśeṣyante "sarvā ha vai devatā
ahaṃśreyase vivadamānāḥ" "te devāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā" iti ca; anugatiḥ-anupraveśaḥ / "agnirvāgbhūtvā
2.1.5
mukhaṃ prāviśat ādityaścakṣurbhūtvā'kṣiṇī prāviśat vāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśat" ityādinā vāgādya-bhimānitvenāgnyādīnāmanupraveśaḥ śrūyate ato jagato'cetanatvena vilakṣaṇatvādbrahmakāryatvānupapattestarkānugṛhī-tasmṛtyanurodhena jagataḥ pradhānopādānatvaṃ vedāntaiḥ pratipādyate iti

p1.6

2.1.6
evaṃ prāpte'bhidhīyate -
2.1.6
dṛśyate tu

p1.6

2.1.6
tuśabdātpakṣo viparivartate; yaduktaṃ jagato brahmavilakṣaṇatvena brahmopādānatvaṃ na sambhavatīti / tadayuktam, vilakṣaṇayorapi kāryakāraṇabhāvadarśanāt / dṛśyate hi mākṣikādervilakṣaṇasya krimyādestasmādutpattiḥ / nanūkta-macetanāṃśa eva kāyarkāraṇabhāvāttatra sālakṣaṇyam / satyamuktam, na tāvatā kāyarkāraṇayorbhavadabhimatasālakṣa-ṇyasiddhiḥ, yathākathañcitsālakṣaṇye sarvasya sarvasālakṣaṇyena sarvasmātsarvotpattiprasaṅgabhayādvastuno vastvantarā-dyvāvṛttihetubhūtasyākārasyānuvṛttissālakṣaṇyaṃ bhavatā'bhyupetam, sa tu niyamomākṣikādibhyaḥ krimyādyutpattau na dṛśyata iti brahmavilakṣaṇyasyāpi jagato brahmakāryatvaṃ nānupapannam / na hi mṛddhiraṇyaghaṭamakuṭādiṣviva vastvanta-ravyāvṛttihetubhūta asādhāraṇākārānuvṛttiḥ mākṣikagomayakrimivṛścikādiṣu dṛśyate

p1.7

2.1.7
asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt

p1.8

2.1.7
yadi kāryabhūtājjagataḥ kāraṇabhūtaṃ brahma vilakṣaṇam tarhi kāyarkāraṇayordravyāntaratvena kāraṇe parasmin brahmaṇi kāryaṃ jaganna vidyata ityasata eva jagata utpattiḥ prasajyata iti cet,-naitadevam; kāryakāraṇayoḥ sāla-kṣaṇyaniyamapratiṣedhamātrameva hi pūrvasūtre'bhipretam, na tu kāraṇātkāryasya dravyāntaratvam, kāraṇabhūtaṃ brahmaiva svasmādvilakṣaṇajagadākāreṇa pariṇamata ityetattu na parityaktam, krimimākṣikayorapi hi sati ca vailakṣaṇye
2.1.8
kuṇḍalahiraṇyayoriva dravyaikyamastyeva // atra codayati -
2.1.8
apītau tadvatprasaṅgādasasañjasam

p1.9

2.1.8
apītāvityapītipūrvakasṛṣṭayādeḥ pradarśanārtham, "sadeva somyedamagra āsīt" ātmā vā idameka evāgra āsīt" ityādiṣu apyayāvasthopadeśapūrvakatvadarśanātsṛṣṭayādeḥ / yadi kāryakāraṇayordravyaikyamabhyupetam tadā kāryasya jagato brahmaṇi apyayasṛṣṭayādiṣu satsu brahmaṇa eva tattadavasthānvaya iti kāryagatāssarva evāpuruṣārthā brahmaṇi prasajyeran, suvarṇa iva kuṇḍalagatā viśeṣāḥ / tataśca vedāntavākyaṃ sarvamasamañjasaṃ syāt, "yassarva-jñassarvavit" "apahatapāpmā vijaro vimṛtyuḥ" "na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate" "tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvāt" "anīśayā śocati muhyamānaḥ" ityekasminneva
vastunyeṣāṃ parasparaviruddhānāṃ prasakteḥ / athocyeta -cidacidvastuśarīrakasya parasyaiva brahmaṇaḥ kāryakāraṇabhāvā-ccharīrabhūtacidacidvastugatatvācca doṣāṇāma, na śarīriṇi brahmaṇi kāryāvasthe kāraṇāvasthe ca prasaṅga iti / tadayuktam, jagadbrahmaṇoḥ śarīraśarīribhāvasyaivāsambhavāt; sambhave ca brahmaṇi śarīrasambandhanibandhanadoṣā-ṇāmanivāryatvāt; na hi cidacidvastunorbahmaṇaḥ śarīratvaṃ sambhavati, śarīraṃ hi nāma karmaphalarūpasukhaduḥkha-
2.1.8
bhogasādhanabhūtendriyāśrayaḥ pañcavṛttiprāṇādhīnadhāraṇaḥ pṛthivyādibhūtasaṅghātaviśeṣaḥ, tathāvidhasyaiva lokavedayoḥ śarīratvaprasiddheḥ, paramātmanaśca "apahatapāpmā vijaraḥ" "anaśnannanyo abhicākaśīti apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa #ṛṇotyakarṇaḥ" "aprāṇo hyamanāḥ" ityādibhiḥ karmatatphalabhogayorabhāvādindriyādhīna-bhogatvābhāvātprāṇavattvābhāvācca na taṃ prati cetanācetanayośśarīratvam / na cācetanavyaṣṭirūpatṛṇakāṣṭhādīnāṃ samaṣṭirūpasya bhūtasūkṣmasya cendriyāśrayatvādi sambhavati / bhūtasūkṣmasya pṛthivyādisaṅghātatvaṃ ca na vidyate / ceta-nasya tu jñānaikākārasya sarvametanna sambhavatīti natarāṃ śarīratvasambhavaḥ / na ca bhogāyatanatvaṃ śarīratvamiti śarī-ratvasambhavaḥ, bhogāyataneṣu veśmādiṣu śarīratvāprasiddheḥ / yatra vartamānasyaiva
sukhaduḥkhopabhogaḥ, tadeva bhogāyata-namiti cenna; parakāyapraveśajanmasukhaduḥkhopabhogāyatanasya parakāyasya praviṣṭaśarīratvāprasiddheḥ, īśvarasya tu svata-ssiddhanityaniratiśayānandasya bhogaṃ prati cidacitorāyatanatvaniyamo na sambhavati; etena bhogasādhanamātrasya śarīratvaṃ pratyuktam / atha matam-yadicchādhīnasvarūpasthitipravṛtti yat tattasya śarīramiti, sarvasyeśvarecchādhīna-svarūpasthitipravṛttitveneśvaraśarīratvaṃ sambhavatīti; tadapi na sādhīyaḥ, śarīratayā prasiddheṣu tattaccetanecchāyatta-svarūpatvābhāvāt / rugṇaśarīrasya tadicchādhīna pravṛttitvābhāvāt mṛtaśarīrasya tadāyattasthititvābhāvācca, sālabhañjikādiṣu cetanecchādhīnasvarūpasthitipravṛttiṣu taccharīratvāprasiddheśca, cetanasya nityasyeśvarecchāyatta-svarūpatvābhāvācca na taccharīratvasambhavaḥ / na ca yadyekaniyāmyaṃ yadekadhāryaṃ yasyaikaśeṣabhūtam, tattasya śarīramiti vācyam; kriyādiṣu vyabhicārāt / "aśarīraṃ śarīreṣu" "apāṇipādo javano grahītā" ityādibhiśca īśvarasya
2.1.8
śarīrābhāvaḥ pratipādyate,ato jagadbrahmaṇoḥ śarīraśarīribhāvasyāsambhavāttatsambhave ca brahmaṇi doṣaprasaṅgādbrahmakāraṇavāde vedāntavākyā-nāmasāmañjasyamiti //
2.1.9
atrottaram -
2.1.9
na tu dṛṣṭāntabhāvāt

p1.10

2.1.9
naivamasāmañjasyam-ekāsyaivāvasthādvayānvayepi guṇadoṣavyavasthiterdṛṣṭāntasya vidyamānatvāt / tuśa-bdo'tra heyasambandhagandhasyāsambhāvanīyatāṃ dyotayati / etaduktaṃ bhavati; cidacidvastuśarīratayā tadātmabhūtasya parasya brahmaṇaḥ saṅkocavikāsātmakakāryakāraṇabhāvāvasthādvayānvaye'pi na kaścidvirodhaḥ, yataḥ saṅkocavikāsau
parabrahmaśarīrabhūtacidacidvastugatau / śarīragatāstu doṣāḥ nātmani prasajyante, ātmagatāśca guṇā na śarīre; yathā devamanuṣyādīnāṃ saśarīrāṇāṃ kṣetrajñānāṃ śarīragatā bālatvayuvatvasthaviratvādayo nātmani sambadhyante; ātma-gatāśca jñānasukhādayo na śarīre / atha ca "devo jāto manuṣyo jātaḥ" tathā sa eva bālo yuvā sthaviraśca" iti vyapadeśaśca mukhyaḥ, bhūtasūkṣmaśarīrasyaiva kṣetrajñasya devamanuṣyādibhāva iti "tadantarapratipattau" iti vakṣyata iti / yatpunaruktaṃ-cidacidātmakasya jagataḥ sthūlasya sūkṣmasya ca paramātmānaṃ prati śarīrabhāvo nopapadyata iti; tat anākalitasamyaṅnyāyānugṛhītavedāntavākyaguṇasya svamatiparikalpitakurtakavijṛmbhitam; sarva eva hi vedā-ntaḥ sthūlasya sūkṣmasya cetanasyācetanasya samastasya ca paramātmānaṃ prati śarīratvaṃ śrāvayanti; vājasaneyake tāva-tkāṇvaśākhāyāṃ mādhyandinaśākhāyāṃ cāntaryāmibrāhmaṇe "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan yasya pṛthivī śarīram" ityārabhya pṛthivyādisamastamacidvastu "yo vijñāno tiṣṭhan...yasya vijñānaṃ śarīram" "ya ātmani tiṣṭhan...yasyātmā śarīram" iti cetanaṃ ca pṛthakpṛthaṅ#inardiśya tasya tasya paramātmaśarīratvamabhidhīyate / suvālopaniṣadi ca "yaḥ pṛthivīmantare sañcaran yasya pṛthivī śarīram" ityārabhya tadvadeva cidacitossarvāvasthayoḥ paramātmaśarīratvama-bhidhāya "eṣa sarvabhūtāntarātmā'pahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" iti tasya sarvabhūtāni pratyātmatvama-
2.1.9
bhidhīyate / smaranti ca "jagatsarvaṃ śarīraṃ te" "yadambu vaiṣṇavaḥ kāyaḥ" "tatsarvaṃ vai harestanuḥ" "tāni sarvāṇi tadvapuḥ" "so'bhidhyāya śarīrātsvāt" ityādi / bhūtasūkṣmātsvāccharīrādityarthaḥ / loke ca śarīraśabdo ghaṭādi-śabdavadekākāradravyaniyatavṛttibhanāsāditaḥ krimikīṭapataṅgasarpanarapaśu prabhṛtiṣvatyantavilakṣaṇākāreṣu dravyeṣu agauṇaḥ prayujyamāno dṛśyate / tena tasya pravṛttinimitta vyavasthāpanaṃ sarvaprayogānuguṇyenaiva kāryam / tvaduktañca "karmaphala bhogahetuḥ" ityādikaṃ pravṛttinimitta lakṣaṇaṃ na sarvaprayogānuguṇam / yathokteṣu īśvaraśarīratayā abhihi-teṣu pṛthivyādiṣu avyāpteḥ / kiñca īśvarasya icchāvigraheṣu muktānāṃ ca "sa ekadhā bhavati" ityādi vākyāvagateṣu vigraheṣu tallakṣaṇaṃ avyāptam karmaphalayoga nimittatvābhāvātteṣām / paramapuruṣecchāvigrahācca na pṛthivyādi bhūtasa-ṅghāta viśeṣāḥ / "na bhūtasaṅghasaṃsthāno deho'sya paramātmanaḥ" iti smṛteḥ / ato bhūtasaṅghātarūpatvaṃ ca śarīrasyā-vyāptam, pañcavṛttiprāṇādhīnadhāraṇatvaṃ ca sthāvaraśarīreṣvavyāptam / sthāvareṣu hi prāṇasadbhāve'pi tasya pañcadhā avasthāya śarīrasyadhārakatvenāvasthānaṃ nāsti / ahalyādīnāṃ karmanimittaśilākāṣṭhādiśarīreṣvindriyāśrayatvaṃ ca sukhaduḥkhahetutvaṃ cāvyāptam; ato tasya cetanasya yaddravyaṃ sarvātmanā svārthe niyantuṃ dhārayituṃ ca śakyaṃ taccheṣatai-kasvarūpa ca tattasya śarīramiti śarīralakṣaṇamāstheyam / rugṇaśarīrādiṣu niyamanādyadarśanaṃ vidyamānāyā eva
2.1.9
niyamanaśakteḥpratibandhakṛtam, agnyādeḥ śaktipratibandhādauṣṇyādyadarśanavat / mṛtaśarīraṃ ca cetanaviyogasamaya eva viśaritu-mārabdham, kṣaṇāntare ca viśīryate / pūrvaṃ śarīratayā pariklṛptasaṅghātaikadeśatvena ca tatra śarīratvavyavahāraḥ, ataḥ sarvaṃparamapuruṣeṇa sarvātmanā svārthe niyāmyaṃ dhārya taccheṣataikasvarūpamiti sarvaṃ cetanācetanaṃ tasya śarīram / "aśarīraṃ śarīreṣu" ityādi ca karmanimittaśarīrapratiṣedhaparam, yathoktasarvaśarīratvaśravaṇāt, uparitanādhikaraṇeṣu caitadupapādayiṣyate / "apītau tadvatprasaṅgādasamañjasam" "na tu dṛṣṭāntabhāvāt" iti sūtradvayena "itaravyapadeśāt" ityadhikaraṇasiddho'rthaḥ smāritaḥ //
2.1.10
svapakṣadoṣācca

p1.11

2.1.10
na kevalaṃ brahmakāraṇavādasya nirdoṣatayaitatsamāśrayaṇam; pradhānakāraṇavādasya duṣṭatvācca tatparityajyai-tadeva samāśrayaṇīyam / pradhānakāraṇavāde hi jagatpravṛttirnopapadyate / tatra hi nirvikārasya cinmātraikarasasya puru-ṣasya prakṛtisannidhānena prakṛtidharmādhyāsanibandhanā jagatpravṛttiḥ / nirvikārasya cinmātrarūpasya prakṛtidharmādh-yāsahetubhūtaṃ prakṛtisannidhānaṃ kiṃrūpamiti vivecanīyam / kiṃ prakṛteḥ sadbhāva eva, uta tadgataḥ kaścidvikāraḥ, atha puruṣagata eva kaścidvikāraḥ / na tāvatpuruṣagataḥ, anabhyupagamāt / nāpi prakṛtervikāraḥ, tasyādhyāsakāryatayā-'bhyupetasyādhyāsahetutvāsambhavāt; sadbhāvamātrasya sannidhānatve muktasyāpyadhyāsaprasaṅga iti tvatpakṣe jaga-
2.1.10
tpravṛttirnopapadyate / ayamarthaḥ sāṅkhayapakṣapratikṣepasamaye "abhyupagame'pyarthābhāvāt" ityādinā prapañcayiṣyate //
2.1.11
tarkāpratiṣṭhānādapi

p1.12

2.1.11
tarkasyāpratiṣṭhitatvādapi śrutimūlo brahmakāraṇavāda eva samāśrayaṇīyaḥ, na pradhānakāraṇavādaḥ / śākyo-lūkyākṣapādakṣapaṇakapilapatañjalitarkāṇāmanyonyavyāghātāttarkasyāpratiṣṭhitatvaṃ gamyate //
2.1.12
anyathā'numeyamiti cedevamapyanirmokṣaprasaṅgaḥ

p1.13

2.1.12
idānīṃ vidyamānānāṃ śākyādīnāṃ tarkānuddūṣyānyathā pradhānakāraṇavādamatikrāntatadupadarśitadūṣaṇatve-nānumāsyāmaha iti cet, evamapi puruṣabuddhimūlatarkaikāvalambanasya tathaiva deśāntarakālāntareṣu tvadadhikakuta-rkakuśalapuruṣotprekṣitatarkadūṣyatvasambhāvanayā tarkāpratiṣṭhānadoṣādanirmokṣo durvāraḥ, ato'tīndriye'rthe śāstrameva pramāṇam, tadupabṛṃhaṇāyaiva tarka upādeyaḥ, tathā cāha "ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā / yastarkāṇānu-sandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ" iti / vedākhyaśāstrāvirodhinetyarthaḥ / ato vedavirodhitvena vedārthaviśadīkaraṇarūpa-
2.1.12
vedopabṛṃhaṇatarkopādānāya sāṅkhayasmṛtirnādaraṇīyā / // vilakṣaṇatvādhikaraṇaṃ samāptam //
2.1.13
etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ

p1.14

2.1.13
śiṣṭāḥ-pariśiṣṭāḥ, na vidyate vedaparigraho yeṣāmityaparigrahāḥ; śiṣṭāścāparigrahāśca śiṣṭāparigrahāḥ / etena vedāparigṛhītasāṅkhayapakṣakṣapaṇena pariśiṣṭāśca vedāparigṛhītāḥ kaṇabhakṣākṣapādakṣapaṇakabhi-kṣupakṣāḥ kṣapitā veditavyāḥ / paramāṇukāraṇavāde'mīṣāṃ sarveṣāṃ saṃvādātkāraṇavastuviṣayasya tarkasyāpratiṣṭhitatvaṃ
2.1.13
na śakyate vaktumityadhikāśaṅkā / tāvanmātrasaṃvāde'pi tarkamūlatvāviśeṣātparamāṇusvarūpe'pi śūnyātmakatvā-śūnyātmakatva-jñānātmakatvārthātmakatva-kṣaṇikatvanityatvaikāntatvānekāntatva-satyāsatyātmakatvādivisaṃvā-dadarśanācca apratiṣṭhitatvameveti parihāraḥ //
2.1.14
bhoktrāpatteravibhāgaścet syāllokavat

p1.15

2.1.14
punarapi sāṅkhayaḥ pratyavatiṣṭhate-yaduktaṃ sthūlasūkṣmacidacidvastuśarīrasya parasya brahmaṇaḥ kāryakāraṇarūpatvājjīvabrahmaṇoḥ svabhāvavibhāga upapadyata iti; sa tu vibhāgo na sambhavati, brahmaṇaḥ saśarīratve
2.1.14
tasya bhoktṛtvāpatteḥ, saśarīratve jīvasyeveśvarasyāpi saśarīratvaprayuktasukhaduḥkhayorbhoktṛtvasyāvarjanīyatvāt / nanu ca "sambhogaprāptiriti cenna vaiśeṣyāt" ityatreśvarasya bhogaprasaṅgaparihāra uktaḥ, naivam, tatra hyupāsyatayā hṛdayāya-tane sannihitasya śarīrāntarvartitvamātreṇa bhogaprasaṅgo na vidyata ityuktam, iha tu jīvavadbrahmaṇo'pi saśarīratve tadvadeva sukhaduḥkhayorbhoktṛtvaprasaṅgo durvāra ityucyate; dṛśyate hi saśarīrāṇāṃ jīvānāṃ śarīragatabālatvasthaviratvā-divi#ākārāsambhave'pi śarīradhātusāmyavaiṣamyanimittasukhaduḥkhayogaḥ / śrutiśca "na ha vai saśarīrasya sataḥ priyāpri-yayorapahatirasti / aśarīraṃ vā va santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ" iti / ataḥ saśarīrabrahmakāraṇavāde jīveśvarasvabhā-vavibhāgāsambhavāt kevalabrahmakāraṇavāde mṛtsuvarṇādivajjagadgatāpuruṣārthādisarvaviśeṣāśrayatvaprasaṅgācca pradhāna-kāraṇavāda eva jyāyāniti cet -
atrottaram-syāllokavaditi / syādeva vibhāgo jīveśvarasvabhāvayoḥ, nahi jīvasya śarīradhātusāmyavaiṣa-myanimittaṃ sukhaduḥkhayorbhoktṛtvaṃ saśarīratvakṛtam, api tu puṇyapāparūpakarmakṛtam / "na ha vai saśarīrasya" ityapi karmārabdhadehaviṣayam, "sa ekadhā bhavati tridhā bhavati" "sa yadi pitṛlokakāmo bhavati" "sa tatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ" iti karmabandhavinirmuktasyāvirbhūtasvarūpasya saśarīrasyaivāpuruṣārthagandhābhāvāt / apahatapāpma-nastu paramātmanaḥ sthūlasūkṣmarūpakṛtsnajagaccharīratve'pi karmasambandhagandho nāstīti natarāmapuruṣārthagandhaprasaṅgaḥ / lokavat-yathā loke rājaśāsanānuvartināṃ tadativartināṃ ca rājānugrahanigrahakṛtasukhaduḥkhayoge'pi na śarīritva-mātreṇa śāsake rājñyapi śāsanānuvṛttyativṛttinimittasukhaduḥkhayorbhoktṛtvaprasaṅgaḥ / yathāha dramiḍabhāṣyakāraḥ "yathā loke rājā pracuradandaśūke ghore'narthasaṅkaṭe'pi pradeśe varttamāno vyajanādyavadhūtadeho doṣairna spṛśyate, abhipretāṃśca lokān paripālati bhogāṃśca gandhādīnaviśvajanopabhogyān dhārayati, tathā'sau lokeśvaro bhramatsvasāmarthya-
2.1.14
cāmaro doṣairna spṛśyate, rakṣati ca lokān brahmalokādīn bhogāṃścāviśvajanopabhogyān dhārayati" iti / mṛtsu-varṇādivadbrahmasvarūpapariṇāmastu naivābhyupagamyate, avikāratvanirdoṣādiśruteḥ / yattu parairbrahmakāraṇavāde bhoktṛ-bhogyavibhāgābhāvamāśaṅkaya samudraphenataraṅgadṛṣṭāntena vibhāgapratipādanaparaṃ sūtraṃ vyākhyātam, tadayuktam; antarbhā-vitaśaktayavidyopādhikādbrahmaṇassṛṣṭimabhyupagacchatāmevamākṣepaparihārayorasaṅgatatvāt / kāraṇāntargataśaktayavi-dyopādhyupahitasya bhoktṛtvādupādheśca bhogyatvāt / vilakṣaṇayostayoḥ parasparabhāvāpattirhi na sambhavati, svarū-papariṇāmastu tairapi nābhyupeyate "na karmāvibhāgāditi cennānāditvāt" iti kṣetrajñānāṃ tadgatakamarṇāṃ cānādi-tvapratipādanāt / svarūpapariṇāmābhyupagame'pi bhoktṛbhogyāvibhāgāśaṅkā kasyacidapi na jāyate mṛtsuvarṇādi-pariṇāmarūpaghaṭaśarāvakaṭakamukuṭādivibhāgavadbhoktṛbhogyavibhāgopapatteḥ / svarūpapariṇāme ca brahmaṇa eva bhoktṛ-bhogyatvāpattiriti punarapyasāmañjasyameva / //iti bhoktrāpattyadhikaraṇam //
2.1.15
tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ

p1.16

2.1.15
"asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt" ityādiṣu kāraṇabhūtādbrahmaṇaḥ kāryabhūtasya jagato-'nanyatvamabhyupagamya brahmaṇo jagatkāraṇatvamupapāditam, idānīṃ tadevānanyatvamākṣipya samādhīyate / tatra
2.1.15
kāṇādāḥ prāhuḥ-na kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ sambhavati, vilakṣaṇabuddhibodhyatvāt, na khalu tantupaṭamṛtpiṇḍa-ghaṭādiṣu kāyarkāraṇaviṣayā buddhirekarūpā / śabdabhedācca, na hi tantavaḥ paṭa ityucyante, paṭo vā tantava iti /
2.1.15
kāryabhedācca, na hi mṛtpiṇḍenodakamāhriyate ghaṭena vā kuḍyaṃ nirmīyate / kālabhedācca, pūrvakālañca kāraṇam, apara-kālaṃ ca kāryam / ākārabhedācca, piṇḍākāraṃ kāraṇam, kāryaṃ ca pṛthubudhnodarākāram, tathā satyāmeva mṛdi ghaṭo naṣṭa iti vyavahriyate / saṅkhayābhedaśca dṛśyate bahavastantavaḥ ekaśca paṭaḥ / kārakavyāpāravaiyarthyañca, kāraṇameva cetkāryaṃ kiṃ kārakavyāpārasādhyaṃ syāt ? satyapi kārye kāryopayogitayā kārakavyāpāreṇa bhavitavyaṃ cet, sarvadā kārakavyāpāreṇa noparantavyam / sarvasya sarvadā sattvena nityānityavibhāgaśca na syāt / atha kāryaṃ sadeva pūrva-manabhivyaktaṃ kārakavyāpāreṇābhivyajyate, ataḥ kārakavyāpārārthavattvaṃ nityānityavibhāgaścocyate, tadasat; abhivyakterabhivyaktayantarāpekṣatve'navasthānāt, anapekṣatve kāryasya nityopalabdhiprasaṅgāt, tadutpattyabhyupagame cāsatkāryavādaprasaṅgāt / kiñca kārakavyāpārasyābhivyañjakatve ghaṭārthena kārakavyāpāreṇa karakāderapyabhivyaktiḥ prasajyate, sampratipannābhivyañjakabhāveṣu dīpādiṣvabhivyaṅgayaviśeṣaniyamādarśanāt; na hi ghaṭārthamāropitaḥ pradīpaḥ karakādīnnābhivyanakti, ato'sataḥ kāryasyotpattihetutvenaiva kārakavyāpārārthavattvam, ataśca satkāryavādā-siddhiḥ / na ca niyatakāraṇopādānaṃ sata eva kāryatvaṃ sādhayati, kāraṇaśaktiniyamādeva tadupapatteḥ / nanvasat kāryavādino'pi kārakavyāpāro nopapadyate, prāgutpatteḥ kāryasyāsattvāt, kāryādanyatra kārakavyāpāreṇa bhavita-vyam; tatrānyatvāviśeṣāttantugatakārakavyāpāreṇa ghaṭotpattirapi prasajyate, naivam; yatkāryotpādanaśaktaṃ yatkāra-ṇam tadgatakārakavyāpāreṇa tatkāryotpattisiddheḥ / atrāhuḥ-kāraṇādananyatkāryam, na hi paramārthataḥ kāraṇavyati-riktaṃ kāryaṃ nāma vastvasti; avidyānibandhanatvātsakalakāryatadyvavahārayoḥ, ato yathā kāraṇabhūtāt mṛddra-vyādghaṭādiṣu vikāreṣupalabhyamānādyvatiriktaṃ ghaṭaśarāvādikāryaṃ vyavahāramātrālambanaṃ mithyā, kāraṇabhūtaṃ mṛddravya-
2.1.15
meva satyam tathā nirviśeṣasanmātrāt kāraṇabhūtādbrahmaṇo'nyo'haṅkārādivyavahārālambanaḥ kṛtsnaḥ prapañco mithyā, kāraṇabhūtaṃ sanmātraṃ brahmaiva satyam; tasmātkāraṇavyatiriktaṃ kāryaṃ nāstīti kāraṇādananyatkāryam / na ca vācyaṃ śukti-kārajatādīnāmiva ghaṭādikāryāṇāmasatyatvāprasiddherdṛṣṭāntānupapattiriti; yatastatrāpi yuktayā mṛddravyamā-trameva satyatayā vyavasthāpyate, tadatiriktaṃ tu yuktayā bādhyate, kā punaratra yuktiḥ, mṛddravyamātrasyānuvarttamānatvaṃ tadatiriktasya ca vyāvartamānatvam / rajjusarpādiṣu hyanuvarttamānasyādhiṣṭhānabhūtasya rajjvādessatyatā vyāvarttamānasya ca sarpabhūdalanāmbudhārāderasatyatā dṛṣṭā tathā'nuvarttamānamadhiṣṭhānabhūtaṃ mṛddravyameva satyam vyāvarttamānāstu ghaṭaśarā-vādayo'satyabhūtāḥ / kiñca sata ātmano vināśābhāvādasataśca śaśaviṣāṇāderupalabddhayabhāvādupalabdhivināśa-yogi kāryaṃ sadasadbhayemanirvacanīyamiti gamyate / anirvacanīyaṃ ca śuktikārajatādivanmṛṣaiva / tasya cānirva-canīyatvaṃ pratītibādhābhyāṃ siddham / kiñca kāryamutpādayanmṛdādikāraṇadravyaṃ kimavikṛtameva kāryamutpādayati ? uta kiñcanaviśeṣamāpannam ? na tāvadavikṛtamutpādayati sarvadotpādakatvaprasaṅgāt / nāpi viśeṣāntaramāpannam, viśeṣāntarāpatterapi viśentarāpattipūrvakatvena bhavitavyam tasyā api tathetyanavasthānāt / avikṛtameva deśa-
2.1.15
kālanimittaviśeṣasambandhaṃ kāryamutpādayatīti cenna; deśādiviśeṣasambandho'pi hyavikṛtasya viśeṣāntaramā-pannasya ca pūvarvanna sambhavati / na ca vācyam mṛtsuvarṇadugdhādibhyo ghaṭarucakadadhyādīnāmutpattirdṛśyate; śukti-kārajatādivat deśakālādipratipannopādhau bādhaśca na dṛśyate, ataḥ pratītiśaraṇānāṃ kāraṇātkāryotpattirava-śyāśrayaṇīyeti; vikalpāsahatvāt-kiṃ hemādimātrameva svastikāderārambhakam, uta rucakādi, atha rucakā-dyāśrayo hemādiḥ ? na tāvaddhemādimātramārambhakam; hemavyatiriktasya kāryasyābhāvāt, svātmānaṃ pratyātmana ārambhakatvāsambhavācca / hemavyatiriktaṃ svastikaṃ dṛśyata iti cet-na, hemavyatiriktaṃ tat, hemapratyabhijñānā-ttadatiriktavastvantarānupalabdheśca / buddhiśabdāntarādibhirvastvantaratvaṃ sādhitamiti cenna, anirūpitavastvava-lambanānāṃ buddhiśabdāntarādīnāṃ śuktikārajataśabdabuddhayādivat bhrāntimūlatvena vastvantarasadbhāvasyāsādhaka-tvāt / nāpi rucakādi svastikāderārambhakam, svastike hi rucakaṃ paṭa iva tantavo bhavatāpi nopalabhyate / nāpi rucakāśrayabhūtaṃ hema, rucakāśrayākāreṇa hemnaḥ svastike'nupalabdheḥ, ato mṛdādikāraṇātiriktasya kārya-syāsatyatvadarśanādbrahmavyatiriktaṃ kṛtsnaṃ jagatkāryatvena mithyābhūtam, tadidaṃ brahmavyatiriktamithyātvasukhaprati-pattaye kālpanikamṛdādisatyatvamāśritya kāryasyāsatyatvaṃ pratipāditam / paramārthatastu mṛtsuvarṇādikāraṇamapi ghaṭarucakādikāryavanmithyābhūtam, brahmakāryatvāviśeṣāt / "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyam" "neha nānāsti kiñcana" "mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati" "yatra hi dvaitamiva bhavati taditaraṃ itaraṃ paśyati" "yatra tvasya savarmātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet" "indro māyābhiḥ pururūpa īyate" ityevamevādibhiḥ śrutibhiśca brahmavya-
2.1.15

tiriktasya mithyātvamavagamyate / na cāgamāvagatārthasya pratyakṣavirodhaḥ śaṅkanīyaḥ / yathoktaprakāreṇa kāryasya sarvasya mithyātvāvagamāt pratyakṣasya sanmātraviṣayatvācca, virodhe satyapyasambhāvitadoṣasya caramabhāvinaḥ sva-rūpasadbhāvādau pratyakṣādyapekṣatve'pi pramitau nirākāṅkṣasya niravakāśasya śāstrasya balīyastvāt; ataḥ kāraṇabhū-tādbrahmaṇo'nyatsarvaṃ mithyā / na ca prapañcamithyātvena jīvamithyātvamāśaṅkanīyam, brahmaṇa eva jīvabhāvāt / brahmaiva hi sarvaśarīreṣu jīvamāvamanubhavati, "anena jīvenātmanā'nupraviśya" "eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ" "eko devo bahudhā niviṣṭaḥ" "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate" "nānyo'tostiṃ draṣṭā" ityevamādibhyaḥ / nanvekameva brahma sarvaśarīreṣu jīvabhāvamanubhavatīti cet "pāde me vedanā śirasi me sukham" itivatsarvaśarīreṣu sukhaduḥkhaprati-sandhānaṃ syāt, jīveśvarabaddhamuktaśiṣyācāryajñatvājñatvādivyavasthā ca na syāt / atra kecidadvitīyatvaṃ brahmaṇo-'bhyupayanta evaivaṃ samādadhate-ekasyaiva brahmaṇaḥ pratibimbabhūtānāṃ jīvānāṃ sukhitvaduḥkhitvādaya ekasyaiva mukhasya pratibimbānāṃ maṇikṛpāṇadarparṇādiṣūpalabhyamānānāmalpatvamahattvamalinatvavimalatvādivattattadupādhivaśādyvava-sthāpyante / nanu "anena jīvenātmanā'nupraviśya" ityādiśruterna jīvā brahmaṇo bhidyanta ityuktam satyaṃ paramā-rthataḥ, kālpanikaṃ tu bhedamāśrityeyaṃ vyavasthocyate / kasya punaḥ kalpanā ? na tāvadbrahmaṇaḥ, tasya pariśuddhajñānā- tmanaḥ kalpanāśūnyatvāt / nāpi jīvānām, itaretarāśrayatvaprasaṅgāt, kalpanādhīno hi jīva bhāvaḥ, jīvāśrayā ca kalpaneti / naitadevam, avidyājīvabhāvayorbījāṅkuranyāyenānāditvāt / kiñca prāsādanigaraṇādivadupapanna-
2.1.15
taikaveṣāyāṃ avastubhūtāyāmavidyāyāṃ netaretarāśrayatvādayo vastudoṣā anavaklṛptimāvahanti / vastuto brahmāvya-tiriktānāṃ jīvānāṃ svato viśuddhatve'pi kṛpāṇādigatamukhapratibimbaśyāmatādivat aupādhikāśuddhisambhavāda-vidyāśrayatvopapatteḥ kālpanikatvopapattiḥ / pratibimbagataśyāmatādivajjīvagatāśuddhirapi bhrāntireva, anya-thā'nirmmokṣatvaprasaṅgāt / jīvānāṃ bhramasya pravāhānāditvānna taddheturanveṣaṇīya iti / tadetadaviditādvaitayā thātmyānāṃ bhedavādaśraddhālujanasabahumānāvalokanalipsāvijṛmbhitam / tathā hi; jīvasyākalpitasvābhāvika-rūpeṇāvidyāśrayatve brahmaṇa evāvidyāśrayatvamuktaṃ syāt / tadatiriktena tasmin kalpitenākāreṇāvidyāśrayatve jaḍasyāvidyāśrayatvamuktaṃ syāt / na khalvadvaitavādinastadubhayavyatiriktamākāramabhyupagacchanti / kalpitākāra-viśiṣṭena svarūpeṇaivāvidyāśrayatvamiti cet, tanna / svarūpasya akhaṇḍaikarasasyāvidyāmantareṇa viśiṣṭarūpatva-siddheḥ, avidyāśrayākāra eva hi nirūpyate / kiñca bandhamokṣādivyavasthāsiddhayarthaṃ hi jīvājñānavādāśrayaṇam,
2.1.15
sā tu vyavasthā jīvājñānapakṣe'pi na sidhyati / avidyāvināśa eva hi mokṣaḥ, tatraikasmin mukte avidyāvinā-śāditare'pi vimucyeran / anyasyāmuktatvādavidyā tiṣṭhatīti cet tarhyekasyāpyamuktiḥ syāt, avidyāyā avi-naṣṭatvāt / pratijīvamavidyābhedaḥ kalpyate, tatra yasyāvidyā vinaṣṭā sa mokṣyate, yasya tvavinaṣṭā sa vatsyata iti cet-tanna; pratijīvamiti jīvabhedamāśritya brūṣe, sa jīvabhedaḥ kiṃ svābhāvikaḥ utāvidyākalpitaḥ ? na tāvat-svābhāvikaḥ, anabhyupagamāt bhedasiddhayarthasya cāvidyākalpanasya vyarthatvāt / athāvidyākalpitaḥ tatreyaṃ jīva-bhedakalpikā'vidyā kiṃ brahmaṇaḥ, uta jīvānām ? brahmaṇa iti cet āgato'si madīyaṃ mārgam / atha jīvānāṃ kimasyā jīvabhedaklṛptisiddhayarthatāṃ vismarasi / atha pratijīvaṃ baddhamuktavyavasthāsiddhayarthaṃ yāḥ avidyāḥ kalpyante tābhireva jīvabhedo'pīti manuṣe, jīvabhedasiddhau tāssiddhayanti tāsu siddhāsu jīvabhedasiddhiritītareta-rāśrayatvam / na cātra bījāṅkuranyāyaḥ siddhayati, bījāṅkureṣu hyanyadanyadbījamanyasyānyasyāṅkurasyotpādakam, iha tu yābhiravidyābhirye jīvāḥ kalpyante tānevāśritya tāsāṃ siddhirityaśakanīyatā / atha bījāṅkuranyāyena pūrvapūrva-jīvāśrayābhiravidyābhiruttarottarajīvakalpanāṃ manyase, tathā sati jīvānāṃ bhaṅguratvamakṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśā-diprasaṅgaśca; ata eva brahmaṇaḥ pūrvapūrvajīvāśrayābhiravidyābhiruttarottarajīvabhāvakalpanamityapi nirastam / avidyāpravāhe'bhyupagamyamāne tattatkalpitajīvabhāvasyāpi tadvatpravāhānāditā syāt / na dhruvarūpatā, āmo-
2.1.15
kṣācca jīvasya dhruvatvamiṣṭaṃ na siddhayet / yaccoktaṃ avidyāyā avasturūpatvenānupapannataikaveṣāyā netaretarāśraya-tvādayo vastudoṣā anavaklṛptimāvahantīti, tathā sati muktān paraṃ ca brahmāśrayedavidyā; śuddhavidyāsvarūpa-tvādaśuddhirūpā na tatra prasajatīti cet kimupapattyanuvarttinyavidyā ? evaṃ tarhyuktābhirupapattibhirjjīvānapi nāśra-yet / kiñca jīvāśrayāyā avidyāyāstattvajñānodayānnāśe sati jīvo naśyedvā, na vā ? yadi naśyetsvarūpo-cchittilakṣaṇo mokṣaḥ syāt; no cedavidyānāśepyanirmokṣaḥ, brahmasvarūpavyatiriktajīvatvāvasthānāt /
yaccoktaṃ maṇikṛpāṇadarpaṇādiṣūpalabhyamānamukhamalinatvavimalatvādivacchuddhayaśuddhayādivyavasthopapattiriti / tatredaṃ vimarśanīyam; alpatvamalinatvādaya aupādhikā doṣāḥ kadā naśyeyuriti / kṛpāṇādyupādhyapagama iti cet kiṃ tadālpatvādyāśrayaḥ pratibimbaṃ tiṣṭhati vā, na vā ? tiṣṭhatīti cet tatsthānīyasya jīvasyāpi sthitatvāda-nirmokṣaprasaṅgaḥ / naśyati cet tadvadeva jīvanāśātsvarūpocchittilakṣaṇo mokṣaḥ syāt / kiñca yasya hyapuruṣārtha-rūpadoṣapratibhāsaḥ tasya taducchedaḥ puruṣārthaḥ / tatra kimaupādhikadoṣapratibhāso bimbasthānīyasya brahmaṇaḥ,uta pratibimbasthānīyasya jīvasya, utānyasya kasyacit ? ādyayoḥ kalpayordṛṣṭānto'yaṃ na saṅgacchate, mukhasya mukha-pratibimbasya cālpatvādidoṣapratibhāsaśūnyatvāt, na hi mukhaṃ tatpratibimbaṃ vā cetayate, brahmaṇo doṣapratibhāse brahmāvidyāprasaṅgaśca / tṛtīyo'pi kalpo na kalpate jīvabrahmavyatiriktasya draṣṭurabhāvāt / kiñca avidyākalpyasya jīvasya kalpakaḥ ka iti nirūpaṇīyam / na tāvadavidyā, acetanatvāt / nāpi jīvaḥ, ātmāśrayadoṣaprasaṅgāt, śuktikārajatādivadavidyākalpyatvācca jīvabhāvasya, brahmaiva kalpakamiti cet brahmājñānamevāyatam / kiñca brahmājñānānabhyupagame kiṃ brahma jīvān paśyati vā na vā ? na paśyati cet īkṣāpūrvikā vicitrasṛṣṭirnāmarūpavyā-karaṇamityādi brahmaṇo na syāt / atha paśyati, akhaṇḍaikarasaṃ brahma nāvidyāmantareṇa jīvān paśyatīti brahmājñāna-prasaṅgaḥ, ata eva māyā'vidyāvibhāgavādopi nirastaḥ, ajñānamantareṇa hi māyino'pi brahmaṇo
2.1.15

jīvadarśitvaṃ na syāt / na ca māyāvī parānadṛṣṭvā mohayitumalam / nāpi māyā māyāvino darśanasādhanam, dṛṣṭeṣu pareṣu tanmoha-nasādhanamātratvāttasyāḥ / atha brahmaṇo māyā tasya jīvadarśitvaṃ kurvatī jīvamohanasya heturiti manyase tarhi pariśuddhasyākhaṇḍaikarasasvaprakāśasya brahmaṇaḥparadarśanaṃ kuvartī māyā, māyā'paraparyāyā avidyaiva syāt / atha matam viparītadarśanaheturavidyā, māyā tu mithyābhūtaṃ brahmavyatiriktaṃ mithyātvenaiva darśayantī na brahmaṇo vipa-rītadarśanahetuḥ, atastasyā nāvidyātvamiti / naivam, candraikatve jñāyamāne dvicandradarśanahetorapyavidyātvāt / yadi ca brahma mithyātvenaiva svavyatiriktaṃ jānāti, na tarhi tanmohayati / na hyanunmatto mithyātvena jñātān moha-yitumīhate / athāpururṣāthā'paramārthadarśanaheturavidyā, māyā tu brahmaṇo nāpuruṣārthadarśanahetuḥ, ato'syā nāvidyātvāmiti matam / tanna; dvicandrajñānasya duḥkhahetutvābhāvenāpuruṣārthatvābhāve'pi taddheturavidyaiva, tannirasane ca prayasyanti; yadi ca nāpu-ruṣārthadarśanakarīmāyā, tarhyanucchedyatayā nityā brahmasvarūpānubandhinī syāt / astu ko doṣa iti cet, dvaitadarśanameva doṣaḥ / "yatra hi dvaitamiva bhavati yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet" ityādyadvaitaśrutayaḥ prakupyeyuḥ / paramārthaviṣayā advaitaśrutayaḥ, māyāyāstvaparamārthatvādavirodha iti cet, aparicchinnānandaikasvarūpasya brahmaṇaḥ aparamārthabhūtamāyādarśanaṃ tadvattā ca avidyāmantareṇa nopapadyate / kiñca aparamārthabhūtayā nityayā māyayā kiṃ prayojanaṃ brahmaṇaḥ ? jīvamohanamiti cet; apuruṣārthena mohanena kiṃ prayojanam ? krīḍeti cet, aparicchinnānandasya kiṃ krīḍayā ? paripūrṇabhogānāmeva krīḍā puruṣārthatvena loke
2.1.15
dṛṣṭeti cet; naivamihopapadyate / na hyaparamārthabhūtaiḥ krīḍopakaraṇairaparamārthatayā pratibhāsamānairniṣpannayā'paramārtha-bhūtayā krīḍayā aparamārthabhūtena ca tatpratibhāsenānunmattānāṃ krīḍāraso niṣpadyate / māyāśrayatayābhimatabrahmavya-tirekeṇāvidyāśrayasya jīvasya kalpanā'sambhavaśca pūrvavadeva draṣṭavyaḥ, ato brahmaivānādyavidyāśabalaṃ svagatanānātvaṃ paśyatītyadvitīyatvaṃ brahmaṇo'bhyupayadbhirabhyupetavyam /
yattu bandhamokṣavyavasthā nopapadyata iti, na tadbrahmājñānavādinaścodyam, ekasyaiva brahmaṇo'jñasya svājñānani-vṛttyā mokṣyamāṇatvāt baddhamuktādivyavasthāyā evābhāvāt vyavahriyamāṇāyāśca baddhamuktaśiṣyācāryādivyava-sthāyāḥ kālpanikatvātsvapnadarśina iva caikasyaivāvidyayā sarvakalpanopapatteḥ, svapnadṛśā hyekena dṛṣṭāḥ śiṣyācā-ryādayaḥ tadavidyākalpitā eva; ata eva bahvavidyākalpanamapi na yuktimat / pāramārthikī bandhamokṣa vyavasthā svaparavyavasthā ca jīvājñānavādināpi nābhyupeyate / apāramārthikī tvekasyaivāvidyayopapadyate, prayogaścabandha-mokṣavyavasthāḥ svaparavyavasthāśca svāvidyākalpitāḥ, apāramārthikatvāt, svapnadṛṣṭavyavasthāvaditi / śarīrānta-rāṇyapi mayaivātmavanti, śarīratvāt, etaccharīravat / śarīrāntarāṇyapi madavidyākalpitāni śarīratvāt kārya-tvāt jaḍatvāt kalpitatvādvā, etaccharīravat / vivādādhyāsitaṃ cetanajātamahameva, cetanatvāt, yadanahaṃ tadace-tanaṃ dṛṣṭam, yathā ghaṭaḥ, ataḥ svaparavibhāgo baddhamuktaśiṣyācāryādivyavasthāścaikasyāvidyākalpitāḥ / dvaitavā-dināpi baddhamuktavyavasthādurupapādā; atītānāṃ kalpānāmānantyādekaikasmin kalpe ekaikamuktāvapi sarveṣāṃ mokṣasambhavādamuktānupapatteḥ / anantatvādātmanāmamuktāśca santīti cet, kimidamanantatvam ? asaṅkhayeyatva-miti cenna; bhūyastvādalpajñairasaṅkhayeyatvepīśvarasya sarvajñasya saṅkhayeyā eva / tasyāpyaśakyatve sarvajñatvaṃ na syāt;
2.1.15
ātmanā nissaṅkhayatvādīśvarasyāvidyamānasaṅkhayāvedanābhāvo nāsāvajrñyamāvahatīti cet, bhinnatve saṅkhayāvi-dhuratvaṃ nopapadyate / ātmanaḥ saṅkhayāvantaḥ, bhinnatvāt; māṣasarṣapaghaṭapaṭādidivat / bhinnatve cātmānaṃ ghaṭādi-vajjaḍatvamanātmatvaṃ kṣayitvaṃ ca prasajyate / brahmaṇaścānantatvaṃ na syāt / anantatvaṃ nāma-paricchedarahitatvam / bhedavāde ca vastvantarādvilakṣaṇatvena brahmaṇo vastutaḥ paricchedarahitatvaṃ na śakyate vaktum, vastvantarabhāva eva hi vastutaḥ paricchedaḥ / vastutaḥ paricchinnasya deśataḥ kālataścāparicchinnatvaṃ na yujyate, vastvantarādvilakṣaṇatvena vastutaḥ paricchinnā eva ghaṭādayo deśataḥ kālataśca paricchinnā hi dṛṣṭāḥ, tathā sarve cetanāḥ brahma ca vastutaḥ paricchinnāḥ deśakālābhyāmapi paricchidyante / evañca "satyaṃ jñānamanantam" ityādibhissarvaprakāraparicchedarahitatvaṃ vadadbhirvirodhaḥ / utpattivināśādayaśca jīvānāṃ brahmaṇaśca prasajyeran, kālapariccheda eva hyutpattivināśabhāgitvaṃ, ataḥ ekasyaivāparicchinnasya brahmaṇo'vidyāvijṛmbhitaṃ brahmādistambaparyantaṃ kṛtsnaṃ jagat; sukhaduḥkhapratisandhāna-vyavasthādayo'pi svāpnavyavasthāvadavidyāsvābhāvyādupapadyante; tasmādekameva nityamuktasvaprakāśasvabhāvamanādya-vidyāvaśājjagadākāreṇa vivartata iti paramārthato brahmavyatiriktābhāvāttadananyatvaṃ jagata iti /
atrocyate-nirviśeṣasvaprakāśamātraṃ brahmānādyavidyātirohitasvasvarūpaṃ svagatanānātvaṃ paśyatītyetat prakāśasvarūpasya niraṃśasya prakāśanivṛttirūpatirodhāne svarūpanāśaprasaṅgena tirodhānāsambhavādibhyaḥ sakala- pramāṇaviruddhaṃ svavacanaviruddhaṃ ceti pūrvamevoktam / yatpunaruktaṃ kāraṇavyatiriktaṃ kāryaṃ yuktibādhitatvena śukti-kārajatādivadbhrama iti, tadayuktam; yukterabhāvāt / yattvanuvarttamānasya kāraṇamātrasya satyatvaṃ vyāvartamānānāṃ
2.1.15
ghaṭaśarāvādikāryāṇāmasatyatvamiti; tadapyanyatra dṛṣṭasyānyatra vyāvartamānatā na bādhiketyādibhiḥ pūrvameva parihṛtam / yaccopalabhyamānatvavināśitvābhyāṃ sadasadanirvacanīyatvena kāryasya mṛṣātvamiti, tadasat; upa-labdhivināśayogo hi na mithyātvaṃ sādhayati, kintvanityatvam, yaddeśakālasambandhitayā tadupalabdhaṃ taddeśa-kālasambandhitayā bādhitatvameva hi tasya mithyātve hetuḥ, deśāntarakālāntarasambandhitayopalabdhasyānyadeśa-kālasambandhitvena bādhitvaṃ deśāntarakālāntaravyāptimātraṃ sādhayati; na tu mithyātvam / pratiyogaśca ghaṭā-dikāryaṃ satyam, deśakālādipratipannopādhāvabādhitatvāt, ātmavat / yaccoktaṃ-kāraṇasvarūpādavikṛtādvi-kṛtācca kāryotpattirna sambhavatīti, tadasat; deśakālādisahakārisamavahitātkāraṇātkāryotpattisambhavāt / tatsamavadhānaṃ ca vikṛtasyāvikṛtasya ca na sambhavatīti yaduktaṃ, tadayuktam; pūrvamakṛtasyaiva kālādisamavadhāna-sambhavāt / avikṛtatvāviśeṣātpūrvamapi deśakālādisamavadhānaṃ prasajyata iti cenna; deśakālādisamavadhānasya kāraṇāntarāyattasyaitadāyattatvābhāvāt; ato deśakālādisamavadhānarūpaviśeṣamāpannaṃ kāraṇaṃ kāryamutpādayatīti na kiñcidavahīnam / kāraṇasya ca kāryaṃ pratyārambhakatvamabādhitaṃ dṛśyamānaṃ na kenāpi prakāreṇāpahnotuṃ śakyate / yattu hemādimātrasya rucakādikāryasyaitadāśrayasya vā hemāderārambhakatvaṃ na samabhavatīti, tadayuktam; hemādimātra-
2.1.15
syaiva yathoktaparikarayuktasyārambhakatvasambhavāt / na cārambhakahemavyatiriktaṃ kāryaṃ na dṛśyata iti vaktuṃ śakyam,

hemātiriktasya svastikasya darśanāt buddhiśabdāntarādibhirvastvantarasya sādhitatvācca / na cāyaṃ śuktikārajatā-divadbhramaḥ, utpattivināśayorantarāla upalabhyamānasya taddeśakālasambandhitayā bādhādarśanāt / na cāsyā upala-bdherbādhikā kācidapi yuktirdṛśyate, prāganupalabdhasvastikopalabdhivelāyāmapi hemapratyabhijñā svastikāśrayatayā hemno'pyanuvṛtteraviruddhā, śrutibhistu prapañcamithyātvasādhanaṃ pūrvameva nirastam / yaccānyadatra pratyakṣāvirodhādi prativaktavyaṃ tadapi sarvaṃ pūrvameva sūktam / yaccoktam-ekenātmanā sarvāṇi śarīrāṇyātmavantīti, tasasat; eka-syaiva sarvaśarīraprayuktasukhaduḥkhapratisandhānaprasaṅgāt / saubhariprabhṛtiṣu hyātmaikatvenā'nekaśarīraprayuktasukhādi-pratisandhānamekasya dṛśyate / na cāhamarthasya jñātṛtvāttadbhedātpratisandhānābhāvo nātmabhedāditi vaktuṃ śakyam;
2.1.15
ātmā jñātaiva, sa cāhamartha eva, antaḥkaraṇabhūtastvahaṅkāro jaḍatvātkaraṇatvācca śarīrendriyādivanna jñātetyu-
papāditatvāt / yacca śarīratvajaḍatva-kāryatvakalpitatvaiḥ sarvaśarīrāṇāmekasya avidyākalpitatvamuktam, tadapi
sarvaśarīrāṇāmavidyākalpitatvasyaivābhāvādayuktam / tadabhāvaścābādhitasya satyatopapādanāt / yacca cetanāda-nyasya jaḍatvadarśanātsarvacetanānāmananyatvamuktaṃ tadapi sukhaduḥkhavyavasthayā bhedopapādanādeva nirastam / yattu mayaivātmavanti madavidyākalpitānyahameva sarvaṃ cetanajātamityahamarthasyaikyamupapāditam tadajñātasvasiddhāntasya bhrāntijalpitam; ahaṃ tvamādyatharvilakṣaṇaṃ cinmātraṃ hyātmā tvanmate / kiñca nirviśeṣacinmātrātireki sarvaṃ mithyeti vadato mokṣārthaśravaṇādiprayatno niṣphalaḥ, avidyākāryatvāt; śuktikārājatādiṣu rajatādyupādānādi-prayatnavat / mokṣārthaprayatno'pi vyarthaḥ, kalpitācāryāyattajñānakāryatvāt śukaprahlādavāmadevādiprayatnavat / tattvamasyādivākyajanyajñānaṃ na bandhanivartakam, avidyākalpitavākyajanyatvātsvayamavidyātmakatvāt, avi-dyākalpitajñātrāśrayatvāt kalpitācāryāyattaśravaṇajanyatvādvā, svāpnabandhanivattarnavākyajanyajñānavat / kiñca nirviśeṣacinmātraṃ brahma mithyā, avidyākāryajñānagamyatvāt avidyākalpitajñātrāśrayajñānagamyatvāt avidyā-tmakajñānagamyatvādvā, yadevaṃ tattathā, yathā svāpnagandharvanagarādiḥ / na ca nirviśeṣacinmātraṃ brahma svayaṃ prakāśate, yena na pramāṇāntaramapekṣate / yattvātmasākṣikaṃ svayaṃ prakāśajñānaṃ dṛśyate, tattu jñeyaviśeṣasiddhirūpaṃ jñātṛgatameva dṛśyata iti pūrvamevoktam / yāni ca tasya nivirśeṣatvasādhakāni yauktikāni jñānānyupanyastāni tāni cāna-ntaroktairavidyākāryatvādityādibhiranumānairnirastāni / na ca nirviśeṣasya cinmātrasyājñānasākṣitvamahaṅkārādi-
2.1.15
jagadbhramaścopapadyate sākṣitvabhramādayo'pi hi jñātṛviśeṣagatā dṛṣṭāḥ, na jñaptimātragatāḥ, na ca tasya prakāśatvaṃ svāyattaprakāśatā vā sidhyati; prakāśo hi kasyacitpuruṣasya kañcanātharviśeṣaṃ pratisiddhirūpo dṛśyate, tata eva hi tasya svayamprakāśatopapadyate bhavadbhirapi / na cātādṛśasya nirviśeṣasya prakāśatā sambhavati /
yaḥ punaḥ svagoṣṭhīṣvaparamārthādapi paramātharkāryaṃ dṛśyata ityudghoṣaḥ so'pi, tāni kāryāṇi sarvāṇyabādhitaka-lpāni vyāvahārikasatyāni; vastutastvavidyātmakānyeveti svābhyupagamādeva nirastaḥ / asmābhirapi sarvatrapara-mārthādeva kāraṇātsarvakāryotpattimupapādayadbhiḥ pūrvameva nirastaḥ / na ca tvayaiṣāmanumānānāṃ śrutivirodho vaktuṃ śakyate, śruterapyavidyākāryatvenāvidyātmakatvena coktadṛṣṭāntebhyo viśeṣābhāvāt / yattu brahmaṇo'pāramārthikajñā-nagamyatve'pi paścāttanabādhādarśanādbrahma satyameveti, tadasat; duṣṭakāraṇajanyajñānagamyatve niścite sati paścāttana-bādhādarśanasyākiñcitkaratvāt / yathā śūnyameva tattvamiti vākyajanyajñānasya paścāttanabādhādarśane'pi doṣamūla-tvaniścayādeva tadarthasyāsatyatvam / kiñca "neha nānāsti kiñcana" "vijñānamānandaṃ brahma" iti vijñānamātrātiri-ktasya kṛtsnasya vastujātasya niṣedhakatvena sarvasmāt paratvātpaścāttanabādhādarśanamucyate, śūnyameva tattvamiti tasyāpyabhāvaṃ vadatastasmātparatvena paścāttanabādho dṛśyate / sarvaśūnyatvātirekiniṣedhāsambhavāttasyaiva paścāttana-bādhādarśanam; doṣamūlatvaṃ tu pratyakṣādīnāṃ vedāntajanmanaḥ sarvaśūnyajñānasyāpyaviśiṣṭam;
ataḥ sarvaṃ vijñānajātaṃ pāramārthika-jñātṛgatam; svayaṃ ca paramārthabhūtamarthaviśeṣasiddhirūpam; tatra kiñcit, jñānaṃ doṣamūlam; doṣaśca paramārthaḥ, kiñcicca nirdoṣaṃ pāramārthikasāmagrījanyamiti yāvannābhyupeyate, na tāvatsa-tyamithyārthavyavasthā,lokavyavahāraśca setsyati/ lokavyavahāro hi pāramārthiko bhrāntirūpaśca pāramārthikajñātṛga-tārthaviśeṣasiddhirūpaprakāśapūrvakaḥ, nirviśeṣa-sanmātrasya tu pāramārthikasyā'pāramāthirkasya ca pratibhāsāderhetu-tvāsambhavāllokavyavahāro na sambhavati /
2.1.15
yacca tairniradhiṣṭhānabhramāsambhavāt sarvādhyāsādhiṣṭhānasya sanmātrasya pāramārthikatvamuktam, tadapi doṣadoṣā-śrayatvajñātṛtvajñānānāmapāramārthyepi bhramopapattivadadhiṣṭhānāpāramārthyepi bhramopapatternirastam / atha adhiṣṭhānāpā-ramārthye na kvacidbhramo dṛṣṭa iti sanmātrasya pāramārthikatvamavaśyāśrayaṇīyamiti manyase hanta tarhi doṣadoṣāśraya-tvajñātṛtvajñānānāmapāramārthye'pi na kvacidbhramo dṛṣṭa iti darśanānuguṇyena teṣāmapi pāramārthyamavaśyāśrayaṇīya-miti na kaścidviśeṣo'nyatra tatsaṃrambhāt / yattu bhedapakṣe'pyatītakalpānāmānantyātsarveṣāmātmanāṃ muktatvena ba-ddhāsambhavādbaddhamuktavyavasthā na sambhavatīti; tadātmānantyena parihṛtam / yattvātmanāṃ bhinnatve māṣasarṣapaghaṭapa-ṭādivatsaṅkhayāvattvamavarjjanīyamiti, tatra ghaṭādīnāmapyanantatvāt dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalassyāt, daśaghaṭāḥ sahasraṃ māṣā iti saṅkhayāvattvaṃ dṛśyata iti cet-satyam , tattu na ghaṭādisvarūpagatam, api tu deśakālādyupādhimadghaṭā-digatam, tādṛśaṃ tu saṅkhayāvattvamātmanāmabhyupagacchāmaḥ / na ca tāvatā sarvamuktiprasaṅgaḥ,ātmasvarūpānantyāt /
2.1.15
yattu ātmanāṃ bhinnatve ghaṭādivajjaḍatvānātmatvakṣayitvaprasaṅga iti, tadayuktam; ekajātīyānāṃ bhedasya tajjātī-yānāṃ jātyantarīyatvānāpādakatvāt / na hi ghaṭādīnāṃ bhedasteṣāṃ paṭatvamāpādayati /
yattu bhinnatve vastutaḥ paricchedāddeśakālābhyāmapi paricchedo brahmaṇaḥ prasajyata ityanantatvaṃ brahmaṇo na sidhya-tīti, tadayuktam; vastutaḥ paricchinnānāmapi deśakālaparicchedasya nyūnādhikabhāvenāniyamadarśanāt; deśakālasa-mbandheyattāyāḥ pramāṇāntarāyattanirṇayatvena brahmaṇaḥ sarvadeśakālasambandhasyāpi pramāṇāntarādāpatato virodhābhā-vāt / vastutaḥ paricchedamātrādapi sarvaprakāraparicchedarahitatvābhāvādānantyāsiddhiriti cet, tadbhavato'pyavidyā-vilakṣaṇatvaṃ brahmaṇo abhyupeyataḥ samānam; atassato'vidyāvilakṣaṇatvābhyupagamādbrahmaṇo'pi bhinnatvena bhedapra-yuktā doṣāssarve tavāpi prasajyeran / yadyavidyāvilakṣaṇatvaṃ nābhyupeyate; tarhyavidyātmakatvameva brahma syāt /
2.1.15

"satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" iti lakṣaṇavākyamapi tata evāpātharkaṃ syāt / bhedatattvānabhyupagame hi svapakṣaparapakṣasā-dhanadūṣaṇādivivekābhāvātsarvamasamañjasaṃ syāt / ānantyaprasiddhiśca deśakālaparicchedarahitatvamātreṇa; na vastu-to'pi paricchedarahitatvena, tathāvidhasya śaśaviṣāṇāyamānasyānupalabdheḥ / bhedavādinastu sarvacidacidvastuśarīra-tvenabrahmaṇassarvaprakāratvātsvataḥ parato'pi paricchedo na vidyate / tadevaṃ kāraṇādbhinnasya kāyarsya satyatvādbrahma-kāryaṃ kṛtsnaṃ jagadbrahmaṇo'nyadeva /
iti prāpte pracakṣmahe - tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ / tasmāt-paramakāraṇādbrahmaṇaḥ, ananyatvaṃ jagataḥ ārambhaṇaśabdādibhyaḥ tadupapādayadbhayo'vagamyate / ārambhaṇaśabda ādiryeṣāṃ vākyānām, tānyārambhaṇaśabdā-dīni "vācārambhaṇaṃ vikāronāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam" "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyaṃ, tadaikṣata
2.1.15
bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo'sūjata" "anena jīvenātmanā'nupraviśya" "sanmūlāssomyemāssarvāḥ prajāssadā-yatanāḥ satpratiṣṭhāḥ aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo" ityetāni; prakaraṇāntarasthā-nyapyevañjātīyakānyatrābhipretāni / etāni hi vākyāni cidacidātmakasya jagataḥ parasmādbrahmaṇo'nanyatva-mupapādayanti / tathā hi-"stabdho'syuta tamādeśamaprākṣyo yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātam" iti kṛtsnasya jagato brahmaikakāraṇatvam, kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ ca hṛdi nidhāya kāraṇabhūtabrahmavijñānena kāryabhū-tasya sarvasya vijñāne pratijñāte sati kṛtsnasya brahmaikakāraṇatāmajānatā śiṣṭeṇa "kathaṃ nu bhagavaḥsa ādeśaḥ" itya-nyajñānenānyajñātatā'sambhavaṃ codito jagato brahmaikāraṇatāmupadekṣyan laukikapratītisiddhaṃ kāraṇātkāyarsyāna-nyatvaṃ tāvat "yathā somyekena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛṇmayaṃ vijñātaṃ syāt" iti darśayati / yathaikamṛtpiṇḍārabdhānāṃ ghaṭaśaravādīnāṃ tasmādanatiriktadravyatayā tajjñānena jñātatetyarthaḥ / atra kāṇādavādena kāraṇāt kāryasya dravyā-ntaratvamāśaṅkaya loka-pratītyaiva kāraṇātkāryasyānanyatāmupapādayati "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttike-tyeva satyam" iti / ārabhyate ālabhyate spṛśyata ityārambhaṇam; "kṛtyalyuṭo bahulam" iti karmāṇi lyuṭ / vācā-vākpūrvakeṇa vyavahāreṇa hetunetyarthaḥ / ghaṭenodakamāharetyādi vākpūrvako hyudakāharaṇādivyavahāraḥ, tasya
2.1.15
vyavahārasya siddhaye tenaiva mṛddravyeṇa pṛthubudhnodaratvādilakṣaṇo vikāraḥ-saṃsthānaviśeṣaḥ tatprayuktaṃ ca ghaṭa ityādi nāmadheyam, spṛśyate-uda-kāharaṇādivyavahāraviśeṣasiddhayarthaṃ mṛddravyameva saṃsthānāntaranāmadheyāntarabhāgbhavati / ato ghaṭādyapi mṛttike-tyeva satyam, mṛttikādravyamityeva satyam, pramāṇenopalabhyata ityarthaḥ, na tu dravyānta-ratvena; atastasyaiva mṛddhiraṇyāderdravyasya saṃsthānāntarabhāktavamātreṇa buddhiśabdāntarādaya upapadyante, yathekasyaiva devadattasyāvasthābhedaiḥ "bālo yuvā sthaviraḥ" iti buddhiśabdāntarādayaḥ kāryaviśeṣāśca dṛśyante /
yaduktaṃ-satyāmeva mṛdi ghaṭo naṣṭa iti vyavahārātkāraṇādanyatkāyarmiti, tadutpattivināśādīnāṃ kāraṇabhūta-syaiva dravyasyāvasthāviśeṣatvābhyupagamādeva parihṛtam / tattadavasthasyaikasyaiva tasyaiva dravyasya te te śabdāstāni tāni ca kāryāṇīti yuktam / dravyasya tatta-davasthatvaṃ kārakavyāpārāyattamiti tasyārthavattvam / abhivyaktayanu-bandhīni codyāni tasyā anabhyupagamādeva parihṛtāni / utpattyabhyupagame'pi satkāryavādo na virudhyate; sata evotpatteḥ / vipratiṣiddhamidamabhidhīyate, pūrvameva sat, tadutpadyate ceti / ajñātotpattivināśayāthātmyasyedaṃ codyam; dravyasyottarottarasaṃsthānayogaḥ pūrva-pūrvasaṃsthānasaṃsthitasya vināśaḥ, svāvasthasya tūtpattiḥ, ataḥ sarvāvasthasya dravyasya sattvāt satkāryavādo na virudhyate / saṃsthānasyāsata utpattāvasatkāryavādaprasaṅga iti cet
2.1.15
asatkāryavādino'pyutpatteranutattimattve satkāryavādaprasaṅgaḥ / utpattimattve cānavasthā / asmākaṃ tvavasthānaṃ pṛthakpratipattikāryayogānarhatvādavasthāvata evotpa-ttyādikaṃ sarvamiti niravadyam / kapālatvacūrṇatvapiṇḍatvā-vasthāprahāṇena ghaṭatvāvasthāvadekatvāvasthāprahāṇena bahutvāvasthā, tatprahāṇenaikatvāvasthā ceti na kaścidvirodhaḥ / tathā "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam" iti, sadevedam idānīṃ vibhaktanāmarūpatvena nānārūpaṃ jagat agre nāmarūpavibhāgābhāvenaikamevāsīt, sarvaśaktitvenādhiṣṭhātrantarāsahatayā advitīyaṃ cetyananyatvamevopapā-ditam / tathā "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya" iti srakṣyamāṇatejaḥprabhṛtivividhivicitrasthiratrasarūpajagattvena ātmano bahubhavanaṃ saṅkalpya jagatsargābhidhānāt kāryabhūtasya jagataḥ paramakāraṇātparasmādbrahmaṇo'nanyatvamava-
ttimattva iti / asmākaṃ tviti -apṛthaksiddhadharmatayā pṛthak pratipattikāryānarhavyatiriktānām utpattyādikaṃ pṛthagapekṣate, pṛthakpratipattikāryānarhadharmāḥ pṛthagutpattinirapekṣāḥ, ata eva hyutpatterutpattvādinairapekṣyam; tasmādapṛ-thaksiddhadharmāstu svayaṃ dharmiṇa utpattyādyavasthābhūtā ityarthaḥ / avasthaiva vastuna utpattiḥ, na tvavasthāyā utpattirnā-māstīti svapakṣavaiṣamyadyotanārthastuśabdaḥ / saṅkhayābhedaṃ pariharati - kapālatveti / sadvārakatvādavirodhaḥ, kālabhedā-ccavirodha ityarthaḥ /
evaṃ vācārambhaṇamityādivākyasyārtha uktaḥ / atha sūtrasthādiśabdopātteṣu vākyeṣu sadevetyādikaṃ dārṣṭāntikavākyaṃ vyācaṣṭe - tatheti / tathā ananyatvamevopāditamityanvayaḥ / sacchabdaḥ pramāṇasambandhārhatāṃ vadati / yadvā brahma vadati / anyatarārthatve apyananyapadārthatvaṃ sidhyati, sadevetyavadhāraṇena kadācidasatyatvaṃ vyāvartitam / ekameveti nāmarūpa-vibhāgābhāva uktaḥ / advitīyapadenādhiṣṭhātrantaraniṣedha ityarthaḥ / sadevetyādivākyasthamidaṃśabdaṃ vyācaṣṭe - vibhakta-nāmarūpatveneti / idaṃ jagatsadeva cet kathaṃ sṛṣṭayādyupapattirityatrāha- agra iti / advitīyapadaṃ vyācaṣṭe - sarvaśakti-tveneti / eṣāṃ padānāmuktārthaparatvamekavijñānena sarvavijñānapratijñopapādanārthatvādevāvagamyate, na hi sajātīyavijā-tīyādivyāvṛttyā pratijñopapādanopayogaḥ / eṣāṃ padānāmuktārthaikaparatvamuparitanavākyairapyupapādayati -tathā tadaikṣateti /
2.1.15
sīyate / sacchabdavācyasya parasya brahmaṇaḥ sarvajñasya satyasaṅkalpasya niravadyasyaiva sadevedamiti nirddeśārhajaga-ttvam, sacchabdavācyasyaiva jagato nāmarūpavibhāgābhāvenaikatvamadhiṣṭhātrantaranirapekṣatvam, punarapi tasyaiva vicitrāsthiratrasarūpajagattvena bahubhavanasaṅkalparūpekṣaṇam yathāsaṅkalpaṃ sargaśca kathamupapadyata ityāśaṅkayāha
2.1.15

"seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatāḥ anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti tāsāṃ trivṛttaṃ trivṛttam" ityādi / "tisro devatāḥ" iti kṛtsnamacidvastu nirddiśya svātmakajīvānupraveśenaitadvicitranāmarūpa-bhākkaravāṇītyuktam / anena jīvenātmanā - madātmakajīvena ātmatayā anupraviśyaitadvicitranāmarūpabhākkara-vāṇītyarthaḥ / svātmano jīvasya cātmatayā'nupraveśakṛtaṃ nāmarūpabhāktavamityuktaṃ bhavati / "tatsṛṣṭvā tadevānu-prāviśat tadanupraviśya sacca tyaccābhavat" iti śrutyantareṇa spaṣṭam, sajīvaṃ jagatpareṇa brahmaṇā ātmatayā'nupra-viṣṭamiti; tadetatkāryāvasthasya ca kāraṇāvasthasya ca cidacidvastunaḥ sakalasya sthūlasya sūkṣmasya ca parabrahma-śarīratvam, parasya ca brahmaṇa ātmatvamantaryāmibrāhmaṇādiṣu siddhaṃ smā-ritam / anena pūrvoktā śaṅkā nirastā / acidvastuni sajīve brahmaṇyātmatayā'vasthite nāmarūpavyākaraṇavaca- nāccidacidvastuśarīrakaṃ brahmaiva jagacchabda-vācyamiti "sadevedamagra ekamevāsīt" ityādi sarvamupapannataram, śarīra-bhūtacidacidvastugatāḥ sarve vikārāścā-puruṣārthāśceti brahmaṇo niravadyatvaṃ kalyāṇaguṇākaratvaṃ ca susthitam / tadetat "adhikaṃ tu bhedanirdeśāt" itya-nantarameva vakṣyati / tathā "aitadātmyamidaṃ sarvam" iti kṛtsnasya cetanācetanasya brahmatādātmyamupadiśati / tadeva ca tattvamasīti nigamayati / tathā prakaraṇāntarastheṣvapi vākyeṣu "sarvaṃ khalvidaṃ brahma" "ātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam" "idaṃ sarvaṃ yadayamātmā" "brahmaivedaṃ sarvam" ityananyatvaṃ pratīyate, tathā'nyatvaṃ ca niṣidhyate "sarvaṃ taṃ parādādyo'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda" "neha nānāsti kiñcana / mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati" iti / tathā "yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet" ityaviduṣo dvaitadarśanaṃ viduṣaścādvaitadarśanaṃ pratipādayadananyatvameva tāttvikamiti pratipādayati / tadevamārambhaṇaśa-bdādibhyo jagataḥ paramakāraṇātparasmādbrahmaṇo'nanyatvamupapādyate / atredaṃ tattvam-cidacidvastuśarīratayā tatprakāraṃ brahmaiva sarvadā sarvaśabdābhidheyam / tatkadācitsvasmāt svaśarīratayāpi pṛthagvyapadeśānarhasūkṣmadaśāpannacidacidva-
2.1.15
stuśarīram, tatkāraṇāvasthaṃ brahma / kadācicca vibhaktanāmarūpavyavahārārhasthūladaśāpannacidacidvastuśarīram, tacca kāryāvasthamiti kāraṇātparasmādbrahmaṇaḥ kāryarūpaṃ jagadanyat, śarīrabhūtacidacidvastunaḥ śarīriṇo brahmaṇaśca kāraṇāvasthāyāṃ kāryāvasthāyāṃ ca śrutiśatasiddhayā svabhāvavyavasthayā guṇadoṣavyavasthā ca "na tu dṛṣṭāntabhāvāt" ityatroktā / ye tu kāryakāraṇayorananyatvaṃ kāryasya mithyātvāśrayaṇena varṇayanti; na teṣāṃ kāryakāraṇayorananyatvaṃ sidhyati satyamithyārthayoraikyānupapatteḥ, tathā sati brahmaṇo mithyātvaṃ jagataḥ satyatvaṃ vā syāt /
ye ca kāryamapi pāramārthikamabhyupayanta eva jīvabrahmaṇoraupādhikamanyatvam, svābhāvikaṃ cānanyatvam, acidbrahmaṇostu dvayamapi svābhā-vikamiti vadanti; teṣāmupādhibrahmavyatiriktavastvantarābhāvānniravayavasyā-khaṇḍitasya brahmaṇa evopādhisambandhādbrahmasvarūpasyaiva heyākārapariṇāmācchaktipariṇāmābhyupagame śaktibrahma-ṇorananyatvācca jīvabrahmaṇoḥ karmavaśyatvāpahatapāpmatvādivyavasthāvādinyo'cidbrahmaṇośca pariṇāmāpariṇāmavā-dinyaḥ śrutayo vyākulī bhaveyuḥ vyākupyeyuḥ /
ye punaḥ nirastanikhilabhoktṛtvādivikalpaviplavaṃ sarvaśaktiyuktaṃ sanmātradravyameva kāraṇaṃ brahma; tacca pralayavelāyāṃ śāntā-śeṣasukhaduḥkhānubhavaviśeṣaṃ svaprakāśamapi suṣuptātmavadacidvilakṣaṇamavasthitam, sṛṣṭivelāyāṃ mṛttikādravyamiva ghaṭaśarāvādirūpam, samudra iva ca phenataraṅgabudbu-dādirūpo bhoktṛbhogyaniyantṛrūpeṇāṃśatrayā-vasthamavatiṣṭhate; ato bhoktṛbhogyaniyantṛtvāni tatprayu#uktāśca guṇadoṣāḥ śarāvatvaghaṭatvamaṇikatvavattadgatakārya-bhedavacca vyavatiṣṭhante; bhoktṛbhogyaniyantṝṇāṃ sadātmanaikatvaṃ ca ghaṭaśarīvamaṇikādīnāṃ mṛdātmanaikatvavadupapadyate; atassanmātradravyameva sarvāvasthāvasthitamiti brahmaṇo'nanyajjagadātiṣṭhante; teṣāṃ sakalaśruti smṛtītihāsapurāṇa-nyāyavirodhaḥ sarvā hi śrutayaḥ sasmṛtītihāsapurāṇāḥ sarveśvareśvaraṃ sadaiva sarvajñaṃ sarvaśakiṃta satyasaṅkalpaṃ niravadyaṃ deśa-kālānavacchinnānavadhikātiśayānandaṃ paramakāraṇaṃ brahma pratipādayanti, na punarīśvarādapi paramīśvarāṃśi sanmātram / tathāhi "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvi-tīyam tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti brahma vā idamagra āsīdekameva tadekaṃ sanna vyabhavat tacchreyorūpamatyasṛjata kṣatraṃ yānyetāni devakṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ parjjanyo yamo mṛ-tyurīśānaḥ" iti "ātmā vā idamekamevāgra āsīt nānyatkiñcana miṣat sa pekṣata lokānnu sṛjā iti" "eko ha vai nārāyaṇa āsīnna brahmā neśāno nemedyāvāpṛthivī na nakṣatrāṇi nāpo nāgnirna somo na sūryaḥ sa ekākī na ramate tasya dhyānāntasthasya" ityādibhiḥ paramakāraṇaṃ sarveśvareśvaro nārāyaṇa evetyavagamyate / sadbrahmātmaśabdā hi tulya-prakaraṇasthāstattulyaprakaraṇasthena nārāyaṇaśabdena viśeṣitāstamevāvagabhayanti "tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taddeva-tānāṃ paramaṃ ca daivatam / "sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ itīśvarasyaiva kāraṇatvaṃ
2.1.15
śrūyate / smṛtirapi mānavī" "tataḥ svayambhūrbhagavān" iti prakṛtya "so'bhidhyāya śarīrātsvātsisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ/
apa eva sasarjādau tāsu vīryamupāsṛjat" iti / itihāsapurāṇānyapi puruṣottamameva paramakāraṇamabhidadhati "nārā-yaṇo jaganmūrtiranantātmā sanātanaḥ / sa sisṛkṣuḥ sahasrāṃśādasṛjatpuruṣān dvidhā" "viṣṇoḥ sakāśādudbhūtaṃ jaga-ttatraiva ca sthitam" ityādiṣu / na ceśvaraḥ sanmātrameveti vaktuṃ śakyam, tasya tadaṃśatvābhyupagamātsaviśeṣatvācca / na ca tasya jñānānandādyanantakalyāṇaguṇayogaḥ kādācitka iti vaktuṃ śakyate, teṣāṃ svābhāvikatvena sadāta-natvāt, "parāsya śaktivirvidhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca" "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit" ityādibhyaḥ / jñānānandādiśaktiyoga evāsya svābhāvika iti mā vocaḥ, śaktiḥ svābhāvikī, jñānabalakriyā ca svābhāvi-kīti pṛthaṅnirdeśāllakṣaṇāprasaṅgācca / na ca pācakādivat "sarvajña" ityādiṣu śaktimātre kṛtpratyaya iti vaktuṃ śakyam, kṛtpratyayamātrasya śaktāvasmaraṇāt, "śaktau hastikavāṭayoḥ" ityādiṣu keṣāñcideva kṛtpratyayānāṃ śaktiviṣayatvasmaraṇāt pācakādiṣu tvagatyā lakṣaṇā samāśrīyate /
kiñca-īśvarasya tadaṃśaviśeṣatvāttasya cāṃśitve taraṅgātsamudrasyevāṃśādaṃśino'dhikatvāt "tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaram" "na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate" ityā- dīnīśvaraviṣayāṇi paraśśatāni vacāṃsi bādhyeran / kiñca sanmātrasya sarvātmakatveṃ'śitve ceśvarasya tadaṃśaviśe-ṣatvāttasya sarvātmakatvāṃśitvopadeśā vyāhanyeran / na hi maṇikātmakatvaṃ tadaṃśatvaṃ vā ghaṭaśarāvādeḥ / svāṃśeṣu sarveṣu sanmātrasya pūrṇatveneśvarāṃśe'pi tasya pūrṇatvāttadātmakāni tadaṃśāścetarāṇi vastūnīti cenna; ghaṭe'pi sanmātrasya pūrṇatvādīśvarasyāpi ghaṭātmakatva -
2.1.15

tadaṃśatvaprasaṅgāt / na ca sanmātrasya ghaṭo'sti paṭo'stīti vastu-dharmatayayā'vagatasya dravyatvaṃ kāraṇatvaṃ vopapadyate; vyavahārayogyatā hi sattvam; virodhivyavahārayogyatā tadyvavahārayogyasyāsattvam dravyameva sadityabhyupagame kriyādīnāmasattvaprasaṅgaḥ, kriyādiṣu kāśakuśāvalambane-
nāpisarvatrekarūpā sattādurupapādā / sadātmanā ca sarvasyābhinnatve sarvajñatvena sarvasvabhāvapratisandhānātsarva-guṇadoṣasaṅkaraprasaṅgaśca pūrvamevoktaḥ, ato yathoktaprakāramevānanyatvam //
athocyeta-ekasyaivāvasthāntarayoge'pi buddhiśabdāntarādayo bālatvayuvatvādiṣu dṛśyante; mṛddāruhira-ṇyādiṣu dravyāntaratve'pi dṛśyante; tatra mṛdghaṭādiṣu kāryakāraṇeṣu buddhiśabdāntarādayo'vasthānibandhanā eveti kuto nirṇīyata iti /
2.1.16
tatrottaram -
2.1.16
bhāve copalabdhe #ḥ

p1.17

2.1.16
kuṇḍalādikāryasadbhāve ca kāraṇabhūtahiraṇyasyopalabdheḥ, "idaṃ kuṇḍalaṃ hiraṇyam" iti hiraṇyatvena pratya-bhijñānādityarthaḥ / na caivaṃ hiraṇyādiṣu dravyāntareṣu mṛdādaya upalabhyante; ato bālayuvādivatkāraṇabhūtameva dravya-mavasthāntarāpannaṃ kāryamiti gīyate; dravyāntaravādināpyabhyupetenāvasthāntarayogena buddhiśabdāntarādiṣūpapanneṣva-nupalabdhadravyāntarakalpanānupapatteśca / na ca jātinibandhaneyaṃ pratyabhijñā, jātyāśrayabhūtadravyāntarānupalabdheḥ /
2.1.16
ekameva hemajātīyaṃ dravyaṃ kāryakāraṇobhayāvasthaṃ dṛśyate / na ca dravyabhede samavāyikāraṇānuvṛttyā kārye pratisandhā-namiti vaktuṃ śakyam, dravyāntaratve satyāśrayānuvṛttimātreṇa tadāśritadravyāntare pratisandhānānupapatteḥ / goma-yādikārye vṛścikādau gomayādipratisandhānaṃ na dṛśyata iti cenna; tatrāpyādyakāraṇabhūtapṛthivīdravyapratyabhijñānāt / agnikārye dhūme'gnipratyabhijñānaṃ na dṛśyata iti cet-bhavatu, na tatra pratyabhijñānam; tathāpi na doṣaḥ, agnernimitta-kāraṇamātratvāt / agnisaṃyuktārdrendhanāddhi dhūmo jāyate / gandhaikyāccārdrendhanakāryameva dhūmaḥ, ataḥ kāryabhāve ca tadevedamityupalabdherbuddhiśabdāntarādayo'vasthābhedamātranibandhanā ityavagamyate / tasmātkāraṇādananyatkāryam //
2.1.17
itaśca -
2.1.17
sattvāccāparasya

p1.18

2.1.17
aparasya-kāryasya kāraṇe sattvācca kāraṇātkāryasyānanyatvam / lokavedayorhi kāryameva kāraṇatayā vyapadiśyate; yathā loke "sarvamidaṃ ghaṭaśarāvādikaṃ pūrvāhṇe mṛttikaivāsīt" iti; vede ca "sadeva somyedamagra āsīt" iti /
2.1.18
asadyvapadeśānneti cenna dharmāntareṇa vākyaśeṣādyukteḥ śabdāntarācca

p1.19

2.1.18
yaduktaṃ kāraṇe kāryasya sattvaṃ lokavedābhyāmavagamyata iti, tadayuktam; asadyvapadeśāt- "asadevedamagra āsīt" "asadvā idamagra āsīt" "idaṃ vāgre naiva kiñcanāsīt" iti; loke ca "sarvamidaṃ ghaṭaśarāvādikaṃ pūrvā-hṇe nāsīt" iti; ato yathoktaṃ nopapadyata iti cet-tanna; dharmāntareṇa tathā vyapadeśāt / sa khalvasadyvapadeśasta-syaiva kāryadravyasya pūrvakāle dharmāntareṇa-saṃsthānāntareṇa; na bhavadabhipretena tucchatvena / sattvāsattve hi dravyadharmā-vityuktam / tatra sattvadharmāddharmāntaramasattvam / idaṃśabdanirdiṣṭasya jagataḥ sattvadharmo nāmarūpe; asattvadharmastu tadvirodhinī sūkṣmāvasthā; ato jagato nāmarūpayuktasya tadvirodhisūkṣmadaśāpattirasattvam / kathamidamavagamyate ? vākyaśeṣādyukteḥ śabdāntarācca / vākyaśeṣastāvat "idaṃ vā agre naiva kiñcanāsīt" ityatra "tadasadeva sanmano-'kuruta syāmiti" iti / anena vākyaśeṣagatena manaskāraliṅgenāsacchabdārthe tucchātirikte niścite tadaikārthyāt "asadevedam" ityādiṣvapyasacchabdasyāyamevārtha iti niścīyate / yukteśca asattvasya dharmāntaratvamavagamyate; yuktirhi sattvāsattve padārthadharmāvavagamayati / mṛddravyasya pṛthubudhnodarākārayogo ghaṭo'stīti vyavahārahetuḥ, tasyaiva tadvirodhyavasthāntarayogo ghaṭo nāstītivyavahārahetuḥ, tatra kapālādyavasthāyāstadvirodhitvena saiva ghaṭāvasthasya nāstīti vyavahārahetuḥ / na ca tadyvatirikto ghaṭābhāvo nāma kaścidupalabhyate; na ca tatkalpyate, tāvataivābhāva-
2.1.18
vyavahāropapatteḥ / tathā śabdāntarācca pūrvakāle dharmāntarayoga evāvagamyate / śabdāntaraṃ ca pūrvodāhṛtaṃ "sadeva somyedamagra āsīt" ityādikam / tatra hi "kutastu khalu somyevaṃ syāt" iti tucchatvamākṣipya "sadeva so-myedamagra āsīt" iti sthāpitam / "taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt tannāmarūpābhyāṃ vyākriyata" iti suspaṣṭamuktam /
2.1.19
idānīṃ kāryasya kāraṇādananyatve nidarśanadvayaṃ dvābhyāṃ sūtrābhyāṃ darśayati -
2.1.19
paṭavacca

p1.20

2.1.19
yathā tantava eva vyatiṣaṅgaviśeṣabhājaḥ paṭa iti nāmarūpakāryāntarādikaṃ bhajante; tadvadbrahmāpi //
2.1.20
yathā ca prāṇādiḥ

p1.21

2.1.20
yathā ca vāyureka eva śarīre vṛttiviśeṣaṃ bhacamānaḥ prāṇāpānādināmarūpakāryāntarāṇi bhajate; tadvat brahmai-kameva vicitrasthiratrasarūpaṃ jagadbhavatīti paramakāraṇātparasmādbrahmaṇo'nanyatvaṃ jagataḥ siddham //
2.1.21
itaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiḥ

p1.22

2.1.21
jagato brahmānanyatvaṃ pratipādayadbhiḥ "tattvamadi" "ayamātmā brahma" ityādibhirjīva- syāpi brahmānanyatvaṃ vyapadiśyata ityuktam; tatredaṃ codyate; yadītarasya jīvasya brahmabhāvo'mībhirvākyairvyapa-diśyate tadā brahmaṇaḥ sārvajñyasatyasaṅkalpatvādiyuktasyātmano hitarūpajagadakaraṇamahitarūpajagatkaraṇami- tyādayo doṣāḥ prasajyeran / ādhyātmikādhidaivikādhibhautikānantaduḥ ravākaraṃ cedaṃ jagat; na cedṛśe svānarthe svādhīno buddhimānpravartate / jīvādbrahmaṇo bhedavādinyaḥ śrutayo jagadbrahmaṇorananyatvaṃ vadatā tvayaiva parityaktāḥ, bhede satyananyatvāsiddheḥ / aupādhikabhedaviṣayā bhedaśrutayaḥ svābhāvikābhedaviṣayāścābhedaśrutaya iti cet-tatredaṃ vaktavyam; svabhāvataḥ svasmādabhinnaṃ jīvaṃ kimanupahitaṃ jagatkāraṇaṃ brahma jānāti vā, na vā ? na jānāti cetsarvajñatvahāniḥ, jānāti cet-svasmādabhinnasya jīvasya duḥkhaṃ svaduḥkhamiti jānato brahmaṇo hitākaraṇā-hitakaraṇādidoṣaprasaktiranivāryā / jīvabrahmaṇorajñānakṛtobhedaḥ, tadviṣayā bhedaśrutiriti cet; tatrāpi jīvā-jñānapakṣe pūrvokto vikalpastatphalaṃ ca tadavastham / brahmājñānapakṣe svaprakāśasvarūpasya brahmaṇo'jñānasākṣitvaṃ tatkṛtajagatsṛṣṭiśca na sambhavati / ajñānena prakāśastirohitaścet tirodhānasya prakāśanivṛttikaratvena prakā-śasyaiva svarūpatvātsvarūpanivṛttireveti svarūpanāśādidoṣasahasraṃ prāgevodīritam; ata idamasaṅgataṃ brahmaṇo jagatkāraṇatvam / iti prāpte'bhidhīyate -
2.1.22
adhikaṃ tu bhedanirddeśāt

p1.23

2.1.22
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati; ādhyātmikādiduḥkhayogārhātpratyagātmanaḥ adhikam-arthāntarabhūtaṃ brahma / kutaḥ? bhedanirdeśāt-pratyagātmano hi bhedena nirddiśyate paraṃ brahma "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati sa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ" "pṛthagātmanāṃ preritāraṃ ca matvā
2.1.23
aśmādivacca tadanupapattiḥ

p1.24

2.1.23
aśmakāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīnāmatyantaheyānāṃ satatavikārāspadānāmacidviśeṣāṇāṃ niravadyanirvikāra-nikhilaheyapratyanīkakalyāṇaikatānasvetarasamastavastuvilakṣaṇānantajñānāndaikasvarūpanānāvidhānantamahā-vibhūtibrahmasvarūpaikyaṃ yathā nopapadyate tathā cetanasyāpyanantaduḥkhayogārhasya khadyotakalpasyāpahatapāpmetyā-divākyāvagatasakalahetayapratyanīkānavadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyāṇaguṇākarabrahmabhāvānupapattiḥ / sāmānā-dhikaraṇyanirdeśaḥ "yasyātmā śarīram" ityādiśruterjīvasya brahmaśarīratvāt brahmaṇo jīvaśarīratayā tadātma-tvenāvasthiterjīvaprakārabrahmapratipādanaparaścaitadavirodhī, pratyutaitasyārthasyopapādakaśceti "avasthiteriti kāśa-kṛtsnaḥ" ityādibhirasakṛdupapāditam / atassarvāvasthaṃ brahma cidacidvastuśarīramiti sūkṣmacidacidvastuśarīraṃ brahma kāraṇam; tadeva brahma sthūlacidacidvastuśarīraṃ jagadākhyaṃ kāryamiti jagadbrahmaṇoḥ sāmānādhikaraṇyopapattiḥ jagato brahmakāryatvam brahmaṇo'nanyatvam acidvastuno jīvasya ca brahmaṇaśca pariṇāmitvaduḥkhitvakalyāṇaguṇākaratva-
2.1.23
svabhāvāsaṅkarassarvaśrutyavirodhaśca bhavati / "sadeva somyedamagra āsīdekameva" ityavibhāgāvasthāyāmapyavidyu-ktajīvasya brahmaśarīratayā sūkṣmarūpeṇāvasthānamavaśyābhyupagantavyam, "vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt;" "na karmāvibhāgāditi cennānāditvādupapadyate cāpyupalabhyate ca" iti sūtradvayoditatvāttadānīmapi sūkṣmarūpeṇā-vastānasya / avibhāgastu nāmarūpavibhāgābhāvādupapadyate; ato brahmakāraṇatvaṃ sambhavatyeva / ye punarasyaiva jīvasyāvidyāviyuktāvasthāmabhipretyevaṃ bhedaṃ varṇayanti teṣāmidaṃ sarvamasaṅgataṃ syāt; na hi tadavasthasya sarvajñatvaṃ sarveśvaratvaṃ samastakāraṇatvaṃ sarvātmatvaṃ sarvaniyantṛtvamityādīni santi / anenaiva rūpeṇa hyābhiḥ śrutibhiḥ pratyagātmano bhedaḥ pratipādyate; tasya sarvasyāvidyāparikalpitatvāt / tatsarvaṃ hyavidyāparikalpitaṃ tvanmate / na cāvidyāparikalpitasyāvidyāvasthāyāṃ śuktikārajatādibhedavatparasparabhedo'tra sūtrakāreṇa "adhikaṃ tu bhedani-rddeśāt" ityādiṣu pratipādyate; brahmajijñāsā karttavyeti jijñāsyatayā prakrāntasya brahmaṇo jagajjanmādikāraṇasya
2.1.23
vedāntavedyatvam tasya ca smṛtinyāyavirodhaparihāraśca kriyate; "apītau tadvatprasaṅgādasamañjasam" "na tu dṛṣṭā-ntabhāvāt" iti sūtradvayametadadhikaraṇasiddhamanuvadati; tatra hi vilakṣaṇayoḥ kāryakāraṇabhāvasambhava evādhi-karaṇārthaḥ / "asaditi cenna pratiṣedhamātratvāt" iti ca pūrvādhikaraṇasthamanuvadati //
2.1.24
upasaṃhāradarśanānneti cenna kṣīravaddhi

p1.25

2.1.24
parasya brahmaṇaḥ sarvajñasya satyasaṅkalpasya sthūlasūkṣmāvasthasarvacetanācetanavastuśarīratayā
2.1.24
sarvaprakāratvena sarvātmatvaṃ sakaletaravilakṣaṇatvaṃ cāviruddhamiti sthāpitam; idānīṃ satyasaṅkalpasya parasya brahmaṇaḥ saṅkalpamātreṇa vicitrajagatsṛṣṭiyogo na viruddha iti sthāpyate / nanu ca paramiraśaktīnāṃ kārakakalā-popasaṃhārasāpekṣatvadarśanena sarvaśakterbrahmaṇaḥ kārakakalāpānupasaṃhāreṇa jagatkāraṇatvavirodhaḥ kathamāśaṅkayate ? ucyate; loke tattatkāryajananaśaktiyuktasyāpi tattadupakaraṇāpekṣitvadarśanātsarvaśaktiyuktasya parasya brahmaṇo'pi tattadupakaraṇavirahiṇaḥ sraṣṭṛtvaṃ nopapadyata iti kasyacinmandadhiyaḥ śaṅkā jāyata iti sā nirākriyate / ghaṭapaṭā-dikāraṇabhūtānāṃ kulālakuvindādīnāṃ tajjananasāmarthye satyapi kānicidupakaraṇānyupasaṃhatyaiva janayitṛtvaṃ dṛśyate / tajjananāśaktāḥ kārakakalāpopasaṃhāre'pi janayituṃ na śaknuvanti; śaktāḥ punaḥ kārakakalāpopasaṃhāre janayantītyetāneva viśeṣaḥ / brahmaṇo'pi sarvaśakteḥ sarvasya janayitṛtvaṃ tadupakaraṇānāmanupasaṃhāre nopapadyate, prāksṛṣṭeścāsahāyatvaṃ "sadeva somyedamagra āsīt" "eko ha vai nārāyaṇa āsīt" ityādiṣu patīyate; ataḥ sraṣṭṛtvaṃ nopapadyata ityevaṃ prāptam / tadidamāśaṅkate-upasaṃhāradarśanānneti cediti /
pariharati - na kṣīravaddhīti / na sarveṣāṃ kāryajananaśaktānāmupasaṃhārasāpekṣatvamasti; yathā kṣīrajalā-derdadhihimajananaśaktasya tajjanane; evaṃ brahmaṇo'pi svayameva sarvajananaśakteḥ sarvasya janayitṛtvamupapadyate / hīti prasiddhavannirddeśaścodyasya mandatākhyāpanāya / kṣīrādiṣvātañcanādyapekṣā na dadhyādibhāvāya; api tu śaidhyrārthaṃ rasaviśeṣārthaṃ ca //
2.1.25
devādivadapi loke

p1.26

2.1.25
yathā devādayaḥ sve sve loke saṅkalpamātreṇa svāpekṣitāni sṛjanti tathā'sau puruṣottamaḥ kṛtsnaṃ jagat saṅkalpamātreṇa sṛjati / devādīnāṃ vedāvagataśaktīnāṃ dṛṣṭāntatayopādānam, brahmaṇo vedāvakataśakteḥ sukhagra-haṇāyeti pratipattavyam //
2.1.26
kṛtsnaprasaktirniravayavatvaśabdakopo vā

p1.27

2.1.26
"sadeva somyedamagra āsīt" "idaṃ vā agre naiva kiñcanāsīt" "ātmā vā idameka evāgra āsīt" ityādiṣu kāraṇāvasthāyāṃ brahmaikameva niravayavamāsīditi kāraṇāvasthāyāṃ nirastacida-cidvibhāgatayā niravayavaṃ brahmaivāsītdiyuktam; tadavibhāgamekaṃ niravayavameva brahma bahu syāmiti saṅkalpya ākāśavāyvādivibhāgaṃ brahmādistambaparyantaṃ kṣetrajñavibhāgaṃ cābhavaditi coktam; evaṃ sati tadeva paraṃ brahma kṛtsnaṃ kāryatvenopayuktamityabhyupagantavyam / atha cidaṃśaḥ kṣetrajñavibhāgavibhaktaḥ, acidaṃśaścākāśādivi-bhāgavibhakta ityucyate, tadā "sadeva somyedamagra āsīt ekamevādvitīyam" "brahmaikameva ātmaika eva" itye-vamādayaḥ kāraṇabhūtasya brahmaṇo niravayavatvavādinaḥ śabdāḥ kupyeyuḥ-bādhitā bhaveyuḥ / yadyapi sūkṣamacidaci-dvastuśarīraṃ brahma kāraṇam, sthūlacidacidvastuśarīraṃ brahmakāyarmityabhyupagamyate; tathāpi śarīryaṃśasyāpi kārya-tvābhyupagamāduktadoṣo durvāraḥ, tasya niravayavasya bahubhavanaṃ ca nopapadyate / kāryatvānupayuktāṃśasthitiśca nopa-padyate / tasmādasamañjasamivābhāti / ato brahmakāraṇatvaṃ nopapadyate // ityākṣipte samādhatte -
2.1.27
śrutestu śabdamūlatvāt

p1.28

2.1.27
tuśabda uktadoṣaṃ vyāvartayati / naivamasāmañjasyam; kutaḥ ? śruteḥ-śrutistāvanniravayavatvaṃ brahmaṇastato vicitrasargaṃ cāha, śraute'rthe yathāśruti pratipattavyamityarthaḥ / nanu ca śrutirapi agninā siñceditivatparasparā-nvayāyogyamarthaṃ pratipādayituṃ samarthā; ata āha-śabdamūlatvāditi / śabdaikapramāṇakatvena sakaletaravastu-visajātīyatvādasyārthasya vicitraśaktiyogo na virudhyata iti na sāmānyato dṛṣṭaṃ sādhanaṃ dūṣaṇaṃ vā arhati brahmā /
2.1.28
ātmani caivaṃ vicitrāśca hi

p1.29

2.1.28
kiñca, evam-vastvantarasambandhino dharmasya vastvantare cāropaṇe sati, acetane ghaṭādau dharmāsta-dvisajātīye cetane nitye ātmanyapi prasajyante / tadaprasaktiśca bhāvasvabhāvavaicitryādityāha-vicitrāśca hīti / yathā agnijalādīnāmanyonyavisātīyānāmoṣṇyādiśaktayaśca visajātīyā dṛśyante; tadvallokadṛṣṭavisajātīye pare brahmaṇi tatratatrādṛṣṭaḥ sahasraśaḥ śaktayassantīti na kiñcidanupapannam / yathoktaṃ bhagavatā parāśareṇa "nirguṇa-syāprameyasya śuddhasyāpyamalātmanaḥ / kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo'bhyupagamyate" / iti sāmānyadṛṣṭayā paricodya "śaktayaḥ sarvabhāvānāmacintyajñānagocarāḥ / yato'to brahmaṇastāstu sargādyā bhāvaśaktayaḥ / bhavanti tapatāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā" iti / śrutiśca "kiṃ svidvanaṃ ka u sa vṛkṣa āsīdyato dyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ / manīṣiṇo manasā pṛcchatedutadyadadhyatiṣṭhadbhuvanāni dhārayan / brahma vanaṃ brahma sa vṛkṣa āsīdyato dyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ / manīṣiṇo manasā vibravīmi vo brahmādhyatiṣṭhadbhuvanāni dhārayan" iti / sāmānyato dṛṣṭaṃ codyaṃ sarvavastuvilakṣaṇe pare brahmaṇi nāvataratītyarthaḥ //
2.1.29
itaśca -
2.1.29
svapakṣadoṣācca

p1.30

2.1.29
svapakṣe-pradhānādikāraṇavāde laukikavastuvisajātīyatvābhāvena pradhānāderlokadṛṣṭā doṣāstatra bhave-
2.1.29
yuriti sakaletaravilakṣaṇaṃ brahmaiva kāraṇamabhyupagantavyam / pradhānaṃ ca niravayavam; tasya niravayavasya katha- miva mahadādivicitrajagadārambha upapadyate / sattvaṃ rajastama iti tasyāvayavā vidyanta iti cet tatredaṃ vive-canīyam kiṃ sattvarajastamasāṃ samūhaḥ pradhānam; uta sattvarajastamobhirārabdhaṃ pradhānam ? anantare kalpe pradhānaṃ kāraṇamiti svābhyupagamavirodhaḥ, svābhyupetasaṅkhayāvirodhaśca / samūhapakṣe ca teṣāṃ niravayavatvena pradeśabheda-manapekṣya saṃyujyamānānāṃ na sthūladravyārambhakatvasiddhiḥ / paramāṇukāraṇavāde'pi tathaiva aṇavo hi niraṃśāḥ niṣpradeśāḥ pradeśabhedamanapekṣya parasparaṃ saṃyujyamānā api na sthūlakāryārambhāya prabhaveyuḥ /
2.1.30
sarvopetā ca taddarśanāt

p1.31

2.1.30
sakaletaravastuvisatīyā parā devatā sarvaktayupetā ca / tathaiva parāṃ devatāṃ darśayanti hi śrutayaḥ "parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca" tathā "apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśokoviji-ghatso'pipāsaḥ" iti sakaletaravisajātīyatāṃ parasyā devatāyāḥ pratipādya "satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ" iti sarvaśaktiyogaṃ pratipādayanti / tathā "manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyātto avākyanādaraḥ" iti ca /
2.1.31
vikaraṇatvānneti cettaduktam

p1.32

2.1.31
yadyapyekameva brahma sakaletaravilakṣaṇaṃ sarvaśakti; tathāpi "na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate" iti karaṇavi-rahiṇastasya na kāryārambhaḥ sambhavatīti cet; tatrottaram- "śabdamūtlabāt" "vicitrāśca hi" ityuktam /
2.1.31
śabdaikapramāṇakaṃ sakaletaravilakṣaṇaṃ tattatkaraṇaviraheṇāpi tattatkāryasamarthamityarthaḥ / tathā ca śrutiḥ "paśyatya- cakṣuḥ sa #ṛṇotyakarṇaḥ / apāṇipādo javano grahītā" ityevamādyā /
2.1.32
na prayojanavattvāt

p1.33

2.1.32
yadyapīśvaraḥ prāk sṛṣṭereka eva san sakaletaravilakṣaṇatvena sarvārthaśakitayuktaḥ svayameva vicitraṃ jagatsraṣṭuṃ śaknoti; tathāpīśvarakāraṇatvaṃ na sambhavati, prayojanavattvādvicitrasṛṣṭeḥ, īśvarasya ca pra-yojanābhāvāt / buddhipūrvakāriṇāmārambhe dvividhaṃ hi prayojanaṃ-svārthaḥ parārtho vā / na hi parasya brahmaṇaḥ sva-bhāvata evāvāptasamastakāmasya jagatsargeṇa kiñcana prayojanamanavāptamavāpyate / nāpi parārthaḥ, avāptakāmasya parārtatā hi parānugraheṇa bhavati; na cedṛśagarbhajanmajarāmaraṇanarakādinānāvidhānantaduḥkhabahulaṃ jagatkaruṇāvān sṛjati, pratyuta sukhaikatānameva janayejjagatkaruṇayā sṛjan; ataḥ prayojanatābhāvādbrahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ nopa- padyata iti //
2.1.33
evaṃ prāpte pracakṣmahe -
2.1.33
lokavattu līlākaivalyam

p1.34

2.1.33
avāptasamastakāmasya paripūrṇasya svasaṅkalpavikāryavividhavicitracidacinmiśrajagatsarge līlaiva kevalaṃ
2.1.33
prayojanam, lokavat-yathā loke saptadvīpā meva medinīmadhitiṣṭhataḥ sampūrṇaśauryavīryaparākramasyāpi mahārājasya kevalalīlaikaprayojanāḥ kantukādyārasbhādṛśyante; tathaiva parasyāpi brahmaṇaḥ svasaṅkalpamātrāvakaptajagajjanmasthi-tidhvaṃsāderlīlaiva prayojanamiti niravadyam //
2.1.34
vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāttathā hi darśayati

p1.35

2.1.34
yadyapi paramapuruṣasya sakaletaracidacidvastuvilakṣaṇasyācintyaśaktiyogātprāksṛṣṭerekasya niravayavasyāpi vicitracidacinmiśrajagatsṛṣṭiḥ sambhāvyeta, tathāpi devatiryaṅmanuṣyasthāvarātmanotkṛṣṭamadhyamāpakṛṣṭasṛṣṭayā pakṣapātaḥ prasṛjyeta, atighoraduḥkhayogakaraṇānnairghṛṇyaṃ cāvarjanīyamiti / tatrottaram-na sāpekṣatvāditi / na prasajyeyātāṃ vaiṣamyanarghṛṇye, kutaḥ ? sāpekṣatvāt-sṛjyamānadevādikṣetrajñakarmasāpekṣatvādviṣamasṛṣṭeḥ / devādīnāṃ kṣetrajñānāṃ devādiśarīrayogaṃ tattatkarmasāpekṣaṃ darśayanti hi śrutismṛtayaḥ "sādhukārī sādhurbhavati pāpakārī pāpo bhavati puṇyaḥ puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena karmaṇā" tathā bhagavatā parāśareṇāpi devādivaicitryahetuḥ sṛjyamānānāṃ kṣetrajñānāṃ prācīnakarmaśaktirevetyuktaṃ "nimittamātramevāsau sṛjyānāṃ sargakarmāṇi / pradhāna-kāraṇībhūtā yato vai sṛjyaśaktayaḥ / nimittamātraṃ muktavaiva nānyatkiñcidapekṣate / nīyate tapatāṃ śreṣṭha svaśaktayā vastu vastutām" iti / svaśaktayā-svakarmaṇaiva devādivastutāpraṣtiriti /
2.1.35
na karmāvibhāgāditi cennānāditvādupapadyate cāpyupalabhyate ca

p1.36

2.1.35
prāksṛṣṭeḥ kṣetrajñā nāma na santi kutaḥ ? avibhāgaśravaṇāt, "sadeva somyedamagra āsīt" iti; ataḥ tadānīṃ tadabhāvāttatkarma na vidyate, kathaṃ tadapekṣaṃ sṛṣṭiveṣamyamityucyata iti cenna anāditvāt kṣetrajñānāṃ
2.1.35
tatkarmapravāhāṇāṃ ca / tadanāditve'pyavibhāga upapadyate ca; yatastat kṣetrajñavastuparityaktanāmarūpaṃ brahmaśarīra-ttayāpi pṛthagvyapadeśānarhamatisūkṣmam / tathā anabhyupagame akṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśaprasaṅgaśca / upalabhyate ca teṣāmanāditvaṃ "na jāyate mriyate vā vipaścit" iti / sṛṣṭipravāhānāditvaṃ ca "sūryācandramasau dhātā yathā-pūrvamakalpayat" ityādau / "taddhedaṃ tārhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāṃ vyākriyata" iti nāmarūpavyākaraṇamā-traśravaṇāt kṣetrajñānaṃ svarūpānāditvaṃ siddham / smṛtāvapi "prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhayanādī ubhāvapi" iti / atassarvavilakṣaṇatvātsarvaśaktitvāllīlaikaprayojanatvāt kṣetrajñakarmānuguṇyena vicitrasṛṣṭiyāgādbrahmaiva jaga-tkāraṇam /
2.1.36
sarvadharmopapatteśca

p1.2.2.1

2.1.36
pradhānaparamāṇvādīnāṃ kāraṇatve yaddharmavaikalyamuktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca, tasya sarvasya dharmajātasya kāraṇatvo-papādino brahmaṇyamupapatteśca brahmaiva jagatkāraṇamiti sthitam //
iti śrīmadbhagavadrāmānujaviracite śārīraka-mīmāṃsābhāṣye dvitīyasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ

p1.2

racanānupapatteśca nānumānaṃ pravṛtteśca //
2.2.1
uktaṃ jagajjanmādikāraṇaṃ paraṃ brahmeti; tatra parairudbhāvitāśca doṣāḥ parihṛtāḥ, idānīṃ svapakṣarakṣaṇāya parapakṣāḥ pratikṣipyante / itarathā kasyacinmandadhiyaḥ teṣāṃ pakṣāṇāṃ yuttayābhāsamūlatāmajānataḥ prāmāṇikatvaśaṅkayā vaidikapakṣe kiṃcichaddhāvaikalyaṃ jāyetāpi / ataḥ parapakṣapratikṣepāya anantaraḥ pādaḥ pravatarte /tatra prathamaṃ tāvat kāpilamataṃ nirasyate, vaidikānumatasatkāryavādādyarthasaṃgraheṇa etasya satpakṣanikṣepa-sambhāvanābhramahetutvātirekāt / "ikṣaternāśabdam" ityādibhiḥ vaidikavākyānāṃ atatparatvamātramuktam; atraiva tatpakṣasvarūpapratikṣepaḥ kriyata iti na paunaruktayāśaṅkā / eṣā hi sāṃkhyānāṃ darśanasthitiḥ "mūlaprakṛtiravikṛtiḥ mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta / ṣoḍaśakaśca vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ" iti tattvasaṃgrahaḥ / mūlaprakṛtirnāma sukhaduḥkhamāhātmakāni lāghavaprrakāśacalanopaṣṭambhanagauravāvaraṇa kāryāṇyatyantātīndriyāṇi kāryyai-
2.2.1
kanirūpaṇavivekānyanyūnātirekāṇi samatāmupatāni sattvarajastamāṃsi dravyāṇi; sā ca sattvarajastamasāṃ sāmyarūpā prakṛtiekā svayamacetā'nekacetanabhogāpavargārthā nityā sarvagatā satatavikriyā na kasyacidvikṛtiḥ, api tu paramakāraṇameva / mahadādyāstadvikṛtayoḥ, anyeṣāṃ ca prakṛtayaḥ sapta; mahānahaṅkāraḥ śabdatanamātraṃ spaśata-nmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātramiti / tatra ahaṅkārastridhā - vaikātikastaijaso bhū#ādiśca, kramātsā-ttviko rājasastāmasaśca; tatra vaikārikaḥ sāttvika indrivādiḥ, bhūtādistāmaso mahābhatahetubhūtatanmātrahetuḥ, taijaso rājasastūbhayoranugrāhakaḥ / ākāśādīni pañca mahābhūtāni / śrotrādīni pañca jñānendriyāṇi, vāgādīni pañca kamrmendriyāṇi, mana iti kevalavikāṇāḥ ṣoḍaśa; puruṣastu niṣpariṇāmatvena na kasyacitprakṛtiḥ, na kasya-cidvikṛti; / tata eva nirdharmmakaścaitanyamātravapurnityo niṣkriyaḥ sarvagataḥ pratiśarīraṃ bhinnaśca; nirvikāratvānni-ṣkriyatvācca tasya kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ ca na sambhavati / evambhūte'pi tattve mūḍhāḥ prakṛtipuruṣasannidhimātreṇa puruṣasya caitanyaṃ prakṛtāvadhyasya prakṛteśca kartṛtvaṃ spaṭikamaṇāviva japākusumasyāruṇimānaṃ puruṣa'dhyasya ahaṃ kartābhokteti#e manyante / evamajñānādbhogaḥ tattvajñānāccāpavargaḥ / tadetatpratvakṣānumānāgamaiḥ sādhayanti, tatra pratyakṣasiddheṣu padārtheṣu nātīva vivādapadamasti / āgamo'pi kapilādisarvajñajñānamūla iti, so'pi prathame kāṇḍe pramāṇa
2.2.1
lakṣaṇe nirasyaprayaḥ / yadidaṃ pradhānameva jagatkāraṇamityanumānam, tannirasanena tanmataṃ sarvaṃ nirastaṃ bhavatīti tadeva nirasyate / te caivaṃ varṇayanti - kṛtsnasya jagataḥ ekamūlatvamavaśyābhyupagamanīyam; anekebhyaḥ kāryyetpattya-bhyupagame kāraṇānavasthānāt / tantuprabhṛtayo hyavayavāḥ svāṃśabhūtaḍhaḥ ṣaḍbhiḥ pārścaiḥ parasparaṃ syujyamānāṃ avayavinamutpādayanti; te ca tantvādayaḥ svāvayavaistathābhūtairutpādyante; te ca tathābhūtaiḥ svāvayavairiti paramā-ṇubhirapi svakīyaiḥ ṣahbhiḥ pārścaiḥ syujyamānaireva svakāryyetpādanamabhyupetavyam, anyathā prathimānupapatteḥ / paramāṇavo'pyaṃśitvena svāṃśaistathatataivotpādyante, te ca svāṃśairiti na kkacitkāraṇavyavasthitiḥ, ataḥ kāraṇa vyavasthāsiddhayarthamekaṃ dravyaṃ vividhavicitrapariṇāmaśaktiyuktam svayamapracyutasvarūpameva mahadādyanantāvasthāśrayaḥ kāraṇamāśrayaṇīyam / taccaikaṃ kāraṇaṃ guṇatrayasāmyarūpaṃ pradhānamiti tatkalpane hetunupanyasyanti "bhedānāṃ parimāṇātasamanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca / kāraṇakāryavibhāgāt avibhāgādvaiścarūpyasya // kāraṇamastyavyaktam"
2.2.1
iti / ayamarthaḥ - viśvarūpyameva vaiśvarūpyam; vicitrasanniveśaṃ tanubhuvanādikṛtsnaṃ jagat; tacca jagadvicitrasannive-śatvena kāryyabhūtaṃ tatsarūpāvyaktakāraṇakam kutaḥ? kāryyatvāt; kāryyasya hi sarvasya tatsarūpātkāraṇaviśeṣā-dvibhāgastastinnevāvibhāgaśca dṛśyate; yathā ghaṭamukuṭādeḥ kāryyasya tatsarūpānmṛtsuvaṇadiḥ kāraṇādvibhāgasta-sminneva cāvibhāgaḥ, ato viśvarūpasya jagatastsarūpātpradhānādutpattiḥ tasminneva layaśceti
pradhānakāraṇakameva jagat / guṇatrayasāmyarūpaṃ pradhānameva jagatsarūpakāraṇam; sattvarajastamomayasukhaduḥkhamohātmakatvājagataḥ / yathā mṛdātmano ghaṭasya mṛddravyameva kāraṇam, tadeva hi tadutpattyākhyapravṛttiśaktimata, tathā darśanāt / avyaktasya guṇasāmyarūpasya deśataḥ kālataścāpatimitasyaiva kāraṇatvam bhedānām mahadahaṅkāratanmātrātīnāṃ parimitatvādava-gamyate / mahanādīni ca ghaṭādivatparimitāni kṛtsnajagadutpattau na prabhavanti, atastriguṇaṃ jagadguṇatrayasāmyarūpa- pradhānaikakāraṇamiti niścīyate // atrocyate - racanānupapatteśca nānumānaṃ pravṛtteśca - anumī#eyata ityanumānam,
2.2.1
na bhavaduktaṃ pradhānaṃ vicitrajagadracanesamartham, acetanatve sati tatsvabhāvābhijñānadhiṣṭhitatvāt; padevaṃ tattathā, yathā rathaprāsādādinirmāṇe kevaladārvādikam / dārvāderacetanasya tajjñānadhiṣṭhitasya kāryyārambhānupapattedarśanāta, tajjñānadhiṣṭhitasya kāryyārambhapravṛtterdarśanācca na prājñānadhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ kāraṇamityuktaṃ bhavati / cakārādanavaya-syānaikāntyaṃ samuccinoti; na hyanvitaṃ śauklayagotvādi kāraṇatvavyāptam, na ca vācyaṃ mābhṛdanvitānāmapi śauklayādidharmāṇāṃ kāraṇatvam, dravyasya tu hemādeḥ kāryye'nvitasya kāraṇatvavyāptirastyeva; sattvādīnyapi dravyāṇi kāryye'nvitāni kāraṇatvavyāptāni - iti / yataḥ sattvādayo dravyadharmmāḥ, na tu dravyasvarūpam, sattvā-dayo hi pṛthivyādidravyagatalaghutvaprakāśādi#ehetubhūtāḥ tatsvabhāvaviśeṣā eva na tu mṛddhiraṇyādivad dravyatayā
2.2.1
kāryyānvitā upalabhyanta; guṇā ityeva ca sattvādīnāṃ prasiddhiḥ / yacca kāraṇavyavathāsiddhaye jagata ekamūla-tvamuktaṃ tadapi satvādīnāmanekatvānnopapadyate / ata eva kāraṇavyavasthā ca na siddhayati / sābhyāvasthāḥ satvādaya eva hi pradhānamiti tvanmatam / ataḥ kāraṇabahutvādanavasthā tadavasthaiva / na ca teṣāmaparimitatvena vyavasthāsiddhiḥ / aparimitatve hi trayāṇāmapi sarvagatatvena nyūnādhikabhāvābhāvadvaipamayāsiddheḥ kāryyārambhā-sambhavāt / kāryyārambhāyaiva parimitatvamavaśyāśrayaṇīyam //
2.2.2
yatra rathādiṣu spaṣṭaṃ cetanādhiṣṭhitatvaṃ dṛṣṭaṃ tadvayatiriktaṃ sarvaṃ pakṣīkṛtamityāha -
2.2.2 payo'mbuvaccettatrāpi /
2.2.2
yaduktaṃ pradhānasya prājñānadhiṣṭhitasya vicitrajagadracanānupapattiriti, tanna; yataḥ payo'mbuvatpravṛttirupapadyate / payasastāvaddadhibhāvena pariṇamamānasyānanyāpekṣasyādyaparispandanaprabhṛtipariṇāmaparamparā svata evopapadyate; yathā ca vāridasavamuktasyāmbuna ekarasasya nālikelatālacūtakapitthanimbatinti#ṛṇyādivicitrarasarūpeṇa pariṇāma-

pravṛttiḥ svata eva dṛśyate; tathā pradhānasyāpi pariṇāmasvabhāvasyā'nyānadhiṣṭhitasyaiva pratisargāvasthāyāṃ sadṛśa-pariṇāmenāvasthitasya sargāvasthāyāṃ guṇavavaiṣamyanimittavicitrapariṇāma upapadyate / yathoktaṃ "pariṇāmataḥ" salilavat pratipratiguṇāśrayaviśeṣā"diti / tadevamavyaktamananyāpekṣaṃ pravartata iti cet ata uttaraṃ - tatrāpīti; yat kṣīrajalādidṛṣṭāntatayā nidarśim, tatrāpi prājñānadhiṣṭhāne pravṛttirnopapadyate / tadapi pūrvameva pakṣīkṛtamitya-bhiprāyaḥ / "upasaṃhāradaśarnānneti cenna kṣīravaddhi" ityatra dṛṣṭaparikarāntaratahitasyāpi svāsādhāraṇapariṇāma upapadyata ityetāvaduktam, na prājñādhiṣṭhitatvaṃ narākṛtam, "yo'psu tiṣṭhan" ityādiśruteḥ

p1.3

2.2.3 2.2.3
2.2.3
itaśca - satyasaṃkalyeśvarādhiṣṭhānāpekṣapariṇāmitve sargavyatirekeṇa pratisargāvasthayā'navasthitaprasaṃgācca na prājñā-nadhiṣṭhitaṃ
pradhānaṃ kāraṇam; prājñādhiṣṭhitatve tasya satyasaṃkalpatvena sargapratisargavicitrasṛṣṭivyavasthāsiddhiḥ / na ca vācyaṃ prājñādhiṣṭhitatve'pi tasyāvāptasamastakāmasya paripūrṇasyānavadhikātiśayānandasya niravadyasya nirañjanasya psargapratisagarvyavastāhetva bhāvādviṣamasṛṣṭau nirdayatvaprasaṃgācca samānā'yaṃ doṣa iti; paripūrṇasyāpi līlārthapravṛ-ttasambhavāt, sarvajñasya tasya pariṇāmaviśeṣāpannaprakṛtidarśanarūpasargapratisargaviśeṣahetosmambhavāt, kṣātrajñakarmma-
2.2.3
ṇāmeva viṣamasṛṣṭevyavasthāpakatvācca / nanvevaṃ kṣetrajñapuṇyāpuṇyarūpakarmmabhireva sarvāḥ vyavasthāḥ siddhayantīti kṛtamīśvareṇādhiṣṭhātrā; puṇyāpuṇyarūpānuṣṭhitakarmmasaṃskṛtā prakṛtireva puruṣārthānurūpaṃ tathā tathā vyavasthayā pariṇaṃsyateḥ yathā vipādidvaṣitānāmannapānādīnāmauṣadhiviśeṣāpyāyitānāṃ ca sukhaduḥkhahetubhūtaḥ pariṇāmaviśeṣo deśakālavyavasthayā dṛśyate; atassargapratisargavyavasthā devādiviṣamasṛṣṭiḥ kaivalyavyavasthā ca sarvaprakārapariṇāga-śaktiyuktasya pradhānasyaivopapadyate iti / anabhijñe; bhavānpuṇyāpuṇyakarmmasvarūpayoḥ, puṇyāpuṇyasvarūpe hi śāstraikasamadhigamye; śāstraṃ cānādinidhanāvicchinnapāṭhasampradāyānāghrātapramādādidoṣagandhavedākhyākṣararāśiḥ, tacca paramapupārādhanatadviparyyayarūpe karmmaṇī puṇyāpuṇye, tadanugrahanigrahāyatte ca tatphale sukhaduḥkhe iti vadati / tathāha dramiḍācāryyaḥ "phalasaṃvibhatsayā hi karmabhirātmānaṃ piprīpanti sa prīto'laṃ phalāye"ti śāstramarthyādā iti / tathā ca śrutiḥ "iṣṭāpūtaṃ bahudhā jātaṃ viśvaṃ vibharti bhuvanasya nābhiḥ" iti / tathā ca bhagavatā svayamevoktam "yata pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tataṃ svakarmaṇā tamabhyarcya sidiṃdha vindati mānavaḥ" iti "tānahaṃ dviṣataḥ krūrān-saṃsāreṣu narādhamān / kṣipāmyajastramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu" iti ca sa bhagavānpuruṣottamo'vāptasamastakāmaḥ sarvajñaḥ sarveśvaraḥ satyasaṃkalpaḥ svamāhātmyānuguṇalīlāpravṛttaḥ etāni karmāṇi samīcīnānyetānyasamīcīnānīti karmmadvaividhyaṃ saṃvidhāya tadupādānocitadehendriyādikaṃ tanniyamanaśakiṃta ca sarveṣāṃ kṣetrajñānāṃ sāmānyena pradiśya
2.2.3
svaśāsanāvabodhiśāstraṃ ca pradarśya tadupasaṃhārārthaṃ cāntarātmatayā'nupraviśya anumantṛtayā ca niyaccham̐stiṣṭhati / kṣetrajñāsātu tadāhitaśaktayastatpradiṣṭakaraṇakalevarādikāstadādhārāśca svayameva svecchānuguṇyena puṇyāpuṇya-rūpekarmkaṇī upādadate; tataśca puṇyarūpakarmmakāriṇaṃ svaśāsanānuvartinaṃ jñātvā dharmārthakāmamaukṣairvardhayate; śāsanātivartanaṃ ca tadviparyayairyojayati, ataḥ svātantr#ādivaikalyacodyāni nāvakāśaṃ labhante / dayā hi nāma
2.2.3
svārthanirapekṣā paraduḥkhāsahiṣṇutā, sā ca svaśāsanātivṛttivyavasāyinyapi vartamānā na guṇāyāvakalpate; pratyutāpuṃstvamevāvahati; tannigraha eva tatra guṇaḥ, anyathā śatrunigrahādīnāmaguṇatvaprasaṃgāt / svaśāsanāti-vṛttivyavasāyanivṛttimātreṇā'nādyanantakalpopacitadurviṣahānantāparādhānaṅgīkāreṇa niratiśayasukhasamavṛddhaye svayameva prayatate / yathoktaṃ "teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam / dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te // teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ / nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā"iti / ataḥ prājñāna-dhiṣṭhitaṃ pradhānanna kāraṇam

p1.4

2.2.4
atha syāt - yadyapi prājñānadhiṣṭhitāyāḥ prakṛteḥ parispandapravṛttirapi na sambhavatītyuktam, tathā'pyanapekṣāyā eva pariṇāmapravṛttiḥ sambhavati, tathā darśānāt; dhenvādinopayuktaṃ hi tṛṇodakādi svayameva kṣīrādyākāreṇa pariṇama-mānaṃ dṛśyate / ataḥ prakṛtirapi svameva jagadākāreṇa pariṇaṃsyate - iti / tatrāha -
2.2.4 2.2.4
2.2.4
naitadupapadyate, tṛṇādeḥ prājñānadhiṣṭhitasya pariṇāmābhāvāddṛṣṭāntāsiddheḥ, kathamasiddhiḥ ? anyatrābhāvāt / yadi hi tṛṇodakādikamanuḍuhādyupayuktaṃ prahīṇaṃ vā kṣīrākāreṇa paryaṇaṃsyata; tataḥ prājñānadhiṣṭhitameva pariṇamata iti vaktu-
2.2.4
maśakṣyata; na caitadasti; ato dhenvādyupayuktaṃ prājña eva kṣīrīkaroti "payo'mbuvaccettatrāpī"tyuktamevātra prapañcitaṃ tatraiva vyabhicārapradarśanāya

p1.5

2.2.5 2.2.5
2.2.5
athocyeta - yadyapi, caitanyamātravaṣuḥ puruṣo niṣitakrayaḥ, pradhānamapi dṛkchaktivikalam; tathāpipuruṣasannidhā-nādacetanaṃpradhānaṃ pravartate, tathā darśanāt; gabhanaśaktivikaladṛkchaktiyuktapaṅgusannidhānāttaccaitanyopakṛto dṛkcha-ktivikalaḥ pravṛttiśakto'ndhaḥ pravartate; ayaskāntāśmasannidhānāccāyaḥ pravartate / evaṃ prakṛti-puruṣasaṃyogakṛto jagatsargaḥ pravartate / yayoktaṃ "puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā prathānasya / ṣaḍgvandhavadubhayorapi saṃyorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ"iti / puruṣasya pradhānāpabhogārthaṃ kaivalyārthaṃ ca puruṣasannidhānātpradhānaṃ sargādau pravartata ityarthaḥ / atrottaraṃ - tathāpīti / evamapi pradhānasya pravṛttyasambhavastadavastha eva, paṅgorgamanaśaktivikalasyāpi mārgadarśanatadupadeśādayaḥ kādācitkā viśeṣāḥ sahasraśaḥ santi; andho'pi cetanaḥ saṃstadupadeśādyavagamena pravartate; tathā'yaskāntamaṇerapyayaḥsamīpāgamanādayassanti, puruṣasya tu niṣkriyasya na tādṛśavikārāḥ sambhavanti / sannidhānamātrasya nityatvena nityasargaprasaṃgo nityamuktatvena bandhābhāvo'pavargābhāvaśca

p1.6

2.2.6 2.2.6
2.2.6
guṇānāmutkarṣanikarṣanibandhanāṅgāṅgibhāvāddhi jagatpravṛttiḥ pratipratiguṇāśrayaviśeṣāditi vatadbhirbhavā-dbhirabhyupagamyate / pratisargāvasthāyāntu sāmyāvasthānāṃ sattvarajastamasāmanyonyādhikyanyūnatvābhāvā-daṅgāṅgibhāvānupapatterna jagatsagar upapadyate; tadā'pi vaiṣamyābhayupagame nityasargaprasaṃgaḥ / ataśca na prājñāna- dhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ kāraṇam

p1.7

2.2.7 2.2.7
2.2.7
dūṣitaprakārātiriktaprakārāntareṇa pradhānānumitau ca pradhānasya jñātṛtvaśaktiviyogāt ta eva doṣāḥ prāduḥṣyuḥ / ato na kathañcidapyanumānena pradhānasiddhiḥ

p1.8

2.2.8 2.2.8
2.2.8
anumānena pradhānasiddhayabhyupagame'#īpa pradhānena prayojanābhāvānnatadanumātavyam "puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasye"ti pradhānasya prayojanaṃ puruṣabhogāpavargāvabhimatau, tau ca na sambhavataḥ; puruṣasya caitanyamātravapuṣo niṣkriyasya nirvikārasya nirmalasya tata eva nityamuktasvarūsya prakṛtidarśanarūpo bhogastadviyogarūpo'pavargaśca na sambhavati / evaṃrūpasyaiva prakṛtisannidhānāttatpariṇāmaviśeṣasukhaduḥkhadarśanarūpabhogasambhāvanāyāṃ prakṛtisanni-dhānasya nityatvena kadācidapyapavargo na setsyati

p1.10

2.2.9 2.2.9
2.2.9
vipratiṣiddhaṃ cedaṃ sāṃkhyānāṃ darśanam / tathāhi - prakṛteḥ parārthatvena dṛśyatvena bhogyatvena ca prakṛterbhoktārama-dhiṣṭhātāraṃ draṣṭāraṃ sākṣiṇaṃ ca puruṣamabhyupagamya prakṛtyaiva sādhanabhṛtyā tasya kaivalyamapi prāpyaṃ vadanta eva tasya nityanirvikāra caitanyamātrasvarūpatayā akartṛtvaṃ kaivalyaṃ ca svarūpamevāhuḥ; evambhūtanirvikārodāsīnapuru-ṣasannidhānātprakṛteritarādhyāsena sargādipravṛtiṃ puruṣabhogāpavargārthatvaṃ cāhuḥ "saṃghātaparārthatvāt triguṇādi-viṣaryyayādadhiṣṭhānāt / puruṣo'sti bhoktṛbhāvātkaivalyārthapravṛtteśca / tasmācca viparyyāsātsiddhaṃ sākṣitvamasya
2.2.9
paruṣasya / kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ dravṭṛtvaṃ karttṛbhāvaśca" iti / "puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya"ityutta-vaivamāhuḥ "tasmānna vadhvate nāpi mucyate nāpi saṃsarati kaścit / saṃsarati badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ" iti / tathā "tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam / guṇakartṛtve ca tathā kartteva bhavatyudāsīnaḥ / puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya / paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ" iti / sākṣitvadraṣṭṛtvabhoktṛ-tvādayo nityanirvikārasyākarturudāsīnakaivalyaikasvarūpasya na sambhavanti / evaṃrūpasya tasyādhyāsamūlo bhramo'pi na sambhavati, adhyāsabhramayorapi vikāratvāt, prakṛteśca tau na sambhavataḥ, tayoścetanadharmmatvāta /
2.2.9
adhyāso hi nāma cetanasyānyāsminnanyadharmānusandhānaṃ, sa ca cetanadharmmo vikāraśca / na ca puruṣasya prakṛti-sannidhimātreṇādhyāsādayaḥ sambhavanti, nirvikāratvādeva sambhavanti cet nityaṃ prasajyeran; sannidherakiñci-tkaratvaṃ ca, na vilakṣaṇatvādityatra pradipāditaṃ, prakṛtireva saṃsarati vadhyate mucyate cet kathaṃ nityamuktasya puruṣasyopakāriṇī setyacyate? vadanti hi "nānāvidhairupāyairūpakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ / guṇavatyaguṇasya satastasyārthamapārthakaṃ carati" iti / yathā prakṛtiryena paruṣeṇa yathāsvabhāvā dṛṣṭā tasmātpuruṣāttadānīmeva nivartata iti cāhuḥ / "raṅgasya darśayitvā nivatarte nartakī yathā nṛttāt / puruṣasya yathā''tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ // prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati / yā dṛṣṭāsmī'ti punarna darśanamupaiti puruṣasye"ti tadapyasaṃgatam, puruṣo hi nityamuktatvānnivirkāratvānna tāṃ kadācidapi paśyati, nādhyasyati ca, svayaṃ ca svātmānaṃ na paśyati, acetanatvāt / puruṣasya svātmadarśanaṃ svadarśanamiti nādhyasyati ca, svayamacenatvātpu-ruṣasya ca darśanarūpavikārāsambhavāt / atha sannidhimātrameva darśanamityucte sannidhernityatvena nityadarśanaprasaṃga ityuktam, svarūpātiriktakādācitkasannidhirapi nityanirvikārasya nopapadyate / kiñca mokṣahetustu svasanni-dhānarūpameva darśanaṃ cedvandhaheturapi tadeveti nityavadvandho mokṣanca syātām, ayathādarśanaṃ bandhahetuḥ, yathāvatsva-rūpadarśanaṃ mākṣaheturiti cet ubhayavidhasyāpi darśanasya sannidhāvarūpatānatirekāt sadobhayaprasaṃga eva / sannidheranityatve tasya heturanveṣaṇīyaḥ, tasyāpītyanavasthā / athaitaddoṣaparijihīrṣayā svarūpasadbhāva eva sannidhiriti, tathā svarūpasya nityatvena nityavadvandhamokṣau / ata evamādervipratiṣedhāt sāṃkhyānāṃ darśanamasamañjasam / ye'pi
2.2.9
kūṭasthanityanirviśeṣasvaprakāśacinmātraṃ brahmāvidyāsākṣitvenāpāramārdhikavandhamokṣabhāgiti vadanti, teṣā-mapyuktarnātyā'vidyāsākṣitvādhyāsādyasambhavādasāmañjasyameva; iyāṃstu viśeṣaḥ, sāṃkhyāḥ jananamaraṇaprati-niyamādivyavasthāsiddhayarthaṃ papuruṣabahutvamicchanti / te tu tadapi necchantīti sutarāmasāmañjasyam / yattu prakṛteḥ pāramārthikatve'pyapāramārthikatve'pi nityanirvikārasvaprakāśaikarasacinmātrasya svavyatiriktasākṣitvādya-nupapatteḥ / apāramārthikatve tu tasya dṛśyatvavādhyatvābhyupagamātsutarāmasaṃgatam / aupādhikabhedavāde'pi upādhi-sambandhino brahmaṇo'yameva svabhāva ityupādhisambandhādyanupapatterasāmañjasyaṃ pūrvamevoktam //
// racanānupapattyadhikaraṇaṃ samāptam //
2.2.10 mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyām

p1.10

2.2.10
pradhānakāraṇavādasya yuktayābhāsamūlatayā vipratiṣiddhatvāccāsāmañjasyamuktam, samprati paramāṇukāraṇavādasyāpyasāmañjasyaṃ pratipādyate - mahaddīrghavadvā hrasvaparimaṇḍalābhyāmiti, asamañja-samiti vartate, vā śabdaścārthe / hrasvaparimaṇḍalābhyāṃ dvayaṇukaparamāṇubhyāṃ, mahaddīrghavat, tryaṇukotpattivādavat, anyacca tadabhyupagataṃsarvamasamañjasam; paramāṇubhyo dvayaṇukādikameṇa jagadutpattivādavadanyadapyasamañjasamityarthaḥ / tathāhi - tantuprabhṛtayo hyavayavāḥ svāṃśaiḥ ṣaḍbhiḥ pārśvaiḥ saṃyujyamānāḥ avayavinamukpādayanti, paramāṇavo'pi
2.2.10
svakīyaiḥ ṣaḍbhiḥ pāśvaiḥ saṃyujyamānā eva dvayaṇukādīnāmutpādakā bhaveyuḥ, anyathā paramāṇūnāṃ pradeśabhedābhāve sati sahasraparamāṇusaṃyoge'pyekasmātparamāṇoranatiriktaparimāṇatayā aṇutivahrasvatvamahattvadīrghatvādyasiddhiḥ syāt, pradeśabhedābhyupagame paramāṇavo'pi sāṃśāḥ svakīyairaṃśaiḥ / teca svakīyairaṃśairityanavavasthā / na ca vācya-mavayavālpatvamahattvābhyāṃ hi sarṣapamahīdharayovaiṣamyam paramāṇorapyanantāvayavatve avayavānantyasāmyātsaṣar-pamahīdharayorvaiṣamyāsiddheravayavāpakaṣarkāṣṭhā'vaśyābhyupagamanīyeti paramāṇūnāṃ pradeśabhedābhāve satyekaparamāṇupari-māṇātirekī prathimā na jāyeteti sarpapamahīdharayorevāsiddheḥ / kiṃ kurmma iti cad - vaidikaḥ pakṣaḥ parigṛhyatām / yattu parairbrahmakāraṇavādadūṣaṇaparihāraparamidaṃ sūtraṃ vyākhyātam; tadasaṃgataṃ, punaruktaṃ ca, brahmakāraṇavāde paroktā-ndoṣān pūrvasmin pāde parihṛtya parapakṣapratikṣepo hyasmin pāde kriyate / cetanādvrahmaṇo jagadutpattisambhavaśca "na vilakṣaṇatvā"dityatraiva prapañcitaḥ / ato hrasvaparimaṇḍalābhyāṃ mahaddīrghāṇuhrasvotpattivadanyacca tadabhyupagataṃ sarvamasamañjasamityeva sūtrārthaḥ

p1.11

2.2.11
kimatrānyadasamañjasamityatrāha -
2.2.11 ubhayathā'pi na karma atastadabhāvaḥ

p1.11

2.2.11
paramāṇukāraṇavāde hi paramāṇugatakarmajanita tatsaṃyogapūvarkadvayaṇukādikrameṇa jagadutapattiriṣyate; tatra nikhilajagadutpattikāraṇabhūtaparamāṇugatamādyaṃ karmādṛṣṭakāritamityabhyupamyate / agnerūrdhvajvalanaṃ vāyo-stiryyaggamanamaṇumanasoścādyaṃ karmetyadṛṣṭakāritāni" iti, tadidaṃ paramāṇugataṃ karma svagatādṛṣṭakāri-tamātmagatādṛṣṭakāritaṃ vā ? ubhayathā'pi na sambhavati, kṣetrajñapuṇyapāpānuṣṭhānajanitasyādṛṣṭasya paramāṇu-gatatvāsambhavāt, sambhave ca sadotpādakatvaprasaṃgaḥ / ātmagatasya cādṛṣṭasya paramāṇugatakarmotpattihetutvaṃ na sambhavati / athādṛṣṭavadātmasaṃyogādaṇuṣu karmotpattistadā tasyādṛṣṭapravāhasya nityatvena nityasargaprasaṃgaḥ / nanvadṛṣṭaṃ vipākāpekṣaṃ phalāyālam / kānicidadṛṣṭāni tadānīmeva vipacyante kānicijjanmāntare kānicit-kalpāntare / ato vipākāpekṣatvānāna savardotpādakatvaprasaṃka iti / naitat, anantairātmabhissaṃketapūrvaka-mayugapadanuṣṭhitānekavividhakarmajanitānāmadṛṣṭānāmekasmin kāle ekarūpavipākasyāprāmāṇikatvāt / ata eva yugapasirvasaṃhāro dviparārddhakālamavipākenāvasthānaṃ ca na saṃgacchate / na ceśvarecchāhitaviśeṣādṛṣṭasaṃyogādaṇuṣu kamar, ānumānikeśvarāsiddheḥ "śāstrayonitvā"dityatropapāditatvāt, ato jagadutpatteraṇugatakarmapūvrakatvā-bhāvaḥ

p1.12

2.2.12 samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ

p1.12

2.2.12
samavāyābhyupagamāccāsamañjasam, kutaḥ sāmyādanavasthiteḥ / samavāyasyāpayavayavijātiguṇavadupapādakāntarāpe-kṣāsāmyādupapādakāntarasyāpi tathetyanavasthiterasamañjasameva / etaduktaṃ bhavati, ayutasiddhānāmādhārādheyabhṛtā-nāmiha pratyayaheturyaḥ sambandhaḥ sasamavāya iti samavāyo'bhyupagamyate / apṛthaksthityupalabdhīnāṃ jātyādīnāṃ tathābhāvasya nirvāhakatvena cetsamavāyo'bhyupagamyate, samavāyasyāpi tatsāmyāttathābhāvaheturanveṣaṇīyaḥ, tasyāpi tathetyanavasthitiḥ ; samavāyasya tadapṛthaksiddhatvaṃ svabhāva iti parikalpyate cet, - jātiguṇānāme-vaiṣasyavabhāvaḥ parikalpanīyaḥ ; na punaradṛṣṭacaraṃ samavāyaṃ abhyupagamya tasyaipa svabhāva iti kalpayituṃ yuktamiti

p1.13

2.2.13
samavāyasya nityatve anityatve cāyaṃ doṣaḥ samānaḥ, nityatve doṣāntaraṃ cāha -
2.2.13 nityameva ca bhāvāt

p1.13

2.2.13
samavāyasya sambandhatvāt sambandhasya nityatve sambandhino jagataśca nityameva bhāvādasamañjasam

p1.14

2.2.14 rūpādimattvācca viparyayo darśanāt

p1.14

2.2.14
paramāṇūnāṃ pārthivāpyataijasavāyavīyānāṃ caturvidhānāṃ rūparasagandhasparśavattvābhyupagamādabhimata-nityatva sūkṣmatva-niravayavatvādiviparyayeṇānityatvasthūlatvasāvayavatvādi prasajyate, rūpātadimatāṃ ghaṭādīnāmanityatvaṃ tathāvi-dhakāraṇāntarārabdhatvādidarśanāt / na hi darśanānuguṇyenādṛṣṭā'rthaḥ kalpyamānaḥ svābhimataviśeṣevyavasthāpayituṃ śakyaḥ, darśanānuguṇyena hi paramāṇūnāṃ rūpādimattvaṃ tvayā kalpyate / ato'pyasamañjasam

p1.15

athaitaddoṣa-parijihīrṣayā paramāṇūnāṃ rūpādimattvaṃ nābhyupagamyate, tatrāha -
2.2.15 ubhayathā ca doṣāt

p1.15

2.2.15
na kevalaṃ paramāṇūnāṃ rūpādimattvābhyupagama eva doṣaḥ, rūpādivirahe'pi kāraṇaguṇapūrvakatvāt kāryyaguṇānāṃ
2.2.15
pṛthivyādayo rūpādiśūnyāḥ syuḥ / tatparijihīrṣayā rūpādimattvābhyupagame pūrvoktadoṣa ityubhayathā ca doṣādasamañjasam

p1.16

2.2.16 aparigrahāccātyantamanapekṣā

p1.16

2.2.16
kāpilapakṣasya śrutinyāyavirodhaparityaktasyāpi satkāryyavādādinā kkacidaṃśe vaidikaiḥ parigraho'sti, asya tu kāṇādapakṣasya kenāpyaṃśenāparigrahādanupapannatvāccatyantamanapekṣaiva niśreyasāthirbhiḥ kāryā

p1.17

2.2.17 samudāya ubhayahetuke'pi tadaprāptiḥ

p1.17

2.2.17
paramāṇukāraṇavādino vaiśeṣikā nirastāḥ; saugatāśca jagataḥ paramāṇukāraṇatvama-
2.2.17
bhyupagacchantītyanantaraṃ tanmate'pi jagadutpattitadvayavahārādikaṃ nopapadyata ityucyate "te caturvidhāḥ, kecitpārthivāpyataijasavāyavīyaparamāṇusaṅghātarūpān bhṛtabhautikān vāhyāṃścittacaittarūpāścābhyantarānathān pratyakṣānumāna-siddhānabhyupayanti / anye tu - bāhyārthān sarvān pṛthivyādīn vijñānānumeyān vadanti / apare tu - arthaśūnyaṃ vijñānameva paramāthasat, bāhyārthāstu svāprārthakalpā ityāhuḥ / trayo'pyete svābhyupagataṃ vastu kṣaṇikamācakṣate, ukrabhūtabhautikacittacaittavyatiriktamātmākāśādikaṃ svarūpeṇaiva nānumanvate / anye tu - sarvaśūnyatvameva saṃgirante, tatra ye bāhyārthāstitvavādinaste tāvannirasyante, te caivaṃ manyante, rūparasasparśagandhasvabhāvāḥ pārthivāḥ paramāṇavaḥ, rūparasasparśasvabhāvāścāpyāḥ, rūparasasparśasvabhāvāstaijasāḥ, sparśasvabhāvāśca vāya-vīyāḥ, pṛthivyaptejāvāyurūpeṇa saṃhanyante, tebhyaśca pṛthivyādibhyaḥ śarīrendriyaviṣayarūpasaṅghātā bhavanti, tatra ca
2.2.17
śarīrāntarvartigrāhakābhimānārūḍho vijñānasantāna evātmatvenāvatiṣṭhatte, tata eva sarvo laukikavyavahāraḥ pravartata iti / tatrābhidhīyate samudāye ubhayahetukepi tadamāptiḥ yo'yamaguhetukaḥ pṛthivyādibhūtātmakaḥ samudāyaḥ yaśca pṛthivyādihetukaḥ śarīrendriyaviṣayarūpasamudāyastasminnubhayahetuke'pi samudāye tatprāptirnāpapadyate, jagadātmaka-samudāyotpattirnopapadyata ityarthaḥ paramāṇūnāṃ pṛthivyādibhūtānāṃ ca kṣaṇikatvābhyupagamāt kṣaṇadhvaṃsinaḥ paramāṇavo bhūtāni ca kadā saṃhatau vyāpriyante, kadā saṃhanyante, kadā vijñānaviṣayabhūtāḥ, kadā ca hānopādānādivyavahā-rāspadatāṃ bhajante / ko vā vijñānātmā, kaṃ ca viṣayaṃ spṛśati, kaśca vijñānātmā kamartha kadā vedayate, kaṃ vā viditamartha kaśca kadopādatte, sapraṣṭā hi naṣṭaḥ spraṣṭaśca naṣṭaḥ, tathā veditā viditaśca naṣṭaḥ kathaṃ cānyena spṛṣṭamanyo vedayate, kathaṃ cānyena viditamarthamanya upādatte / santānānāmekatve'pi santānibhyasteṣāṃ vastuto vastvantaratvā-nabhyupagamānna tannibandhanaṃ vyavahārādikamupapadyate ahamartha evātmā, sa ca jñātaiveti cāpapāditaṃ purastāt

p1.18

2.2.18 itaretarapratyayatvādupapannamiti cenna saṅghātabhāvānimittatvāt

p1.18

2.2.18
ayidyādīnāmitaretarahetutvenopapannaṃ saṅghātabhāvādikamiti cet, etadukaṃ bhavati, yadyapi kṣaṇikāssarve bhāvā-
2.2.18
stathā'pyavidyayaitatsarvamupapadyate / avidyā hi nāma viparītabuddhiḥ / kṣaṇikādiṣu sthiratvādigocarā tayā saṃskārākhyā rāgadveṣādayo jāyante, tataścittābhijvalanarūpaṃ vijñānaṃ, tataśca nāmākhyāścittacaittāḥ, pṛthivyādikaṃ ca rūpidravyam / tataḥ ṣaḍāyatanākhyamindriyaṣaṭam,tataḥ sparśākhyaḥ kāyaḥ, tato vedanādaya tataśca punarapyavidyādayā yathoktā ityanādiriyamavidyādikā'nyonyamūlā cakraparivṛttiḥ / eracca sarvaṃ prathivyādibhūtabhautikasaṅghātamantareṇa nopapadyate, ataḥ saṅghātabhāvādikamupapannamiti / tatrottaraṃ - na saṅghātabhāvānimittatvāditi / naitadupapadyate, eṣāmāvidyadīnāṃ pṛthivyādibhūtabhautikasaṃghātabhāvaṃ pratyanimittatvāt / na khalu asthirādiṣu sthiratvādibuddhayā-
2.2.18
tmikā'vidyā tannimittā rāgadveṣādayo vā'rthāntarasya kṣaṇikasya saṃhatihetutāṃ pratipadyante / śuktikārajatādi-buddhirhi na śuktayādyarthasaṃhatiheturbhavati / kiñca yasya kṣaṇike sthiratvabuddhiḥ sa tadaiva naṣṭa iti kasya rāgādaya utpadyante, saṃskārāśrayaṃ sthiramekadravyamanabhyupagacchatāṃ saṃskārānuvṛttirapi na śakeṃ kapayitum

p1.19

2.2.19 uttarotpāde ca pūrvanirodhāt

p1.19

2.2.19
itaśca kṣaṇikatvapakṣe jagadutpattirnopapadyate; uttarakṣaṇotpattivelāyāṃ pūrvakṣaṇasya vinaṣṭatvāt tasyottarakṣaṇaṃ prati hetutvānupapatteḥ, abhāvasya hetutve sarvaṃ sarvatra sarvadotpadyata / atha pūvakṣaṇavartitvameva hetutvamityucyate, evaṃ tarhi kaścideva ghaṭakṣaṇastaduttarakālabhāvināṃ sarvepāmeva gomahipāśvakuḍya pāpāṇādīnāṃ trailokyavartināṃ hetuḥ syāt / athaikajātīyasyaiva pūrvakṣaṇavarttino hetutvamiṣyate, tathā'pi sarvadeśavarttināmuttarakṣaṇabhāvināṃ ghaṭānāmeka eva pūrvakṣaṇavartī ghaṭo hetuḥ syāt / athaikasyaiva hetureka iti manuṣe, tathā'pi kasyaikasya ko heturiti na jñāyate / atha yasmindeśe yo ghaṭakṣaṇaḥ sthitastaddeśasambandhina evottaraghaṭakṣaṇasya sa heturiti, kiṃ deśasya sthiratvaṃ manuṣe; kiñca cakṣurādi saṃprayuktasyārthasya jñānotpatti kāle anavasthitatvāt na kasyācidarthasya jñānaviṣayatvaṃ sambha-vati

p1.20

2.2.20 asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā

p1.20

2.2.20
asatyapi hetau kāryyamutpadyate cet - sarvaṃ sarvadātpadyetetyuktam / na kevalamutpattivirodha eva, pratijñā ca
2.2.20
bhavatāmaparudhyeta / adhipatisahakāryālambanasamanantarapratyayāśacatvāro vijñānotpattau hetavaḥ iti vaḥ pratijñā adhipatirindriyam / atha pratijñānuparodhāya ghaṭakṣaṇesthita eva ghaṭakṣaṇāntarotpattiriṣyate tathā ca sati dvayoḥ kāryakāraṇayorghaṭakṣaṇayoryaugapadyenāpalabdhiḥ prasajyeta / na ca tathopalabhyate, kṣaṇikatvapratijñā caivaṃ hīyeta / kṣaṇikatvaṃ sthitameveti cet - indrrayasambandhajñānayoryaugapadyaṃ prasajyeta

p1.21

2.2.21 pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhāprāptiravicchedāt

p1.21

2.2.21
evaṃ tāvadasata utpattirnirastā; sato niranvayavināśo'pi nāpapadyata ityucyate; kṣaṇikatvavādibhirmudgarābhidhā-tādyannatarabhāvitayopalabdhiyogyaḥ sadṛśasantānāvasānarūpaḥ sthūlo yaḥ, sadṛśasantāne pratikṣaṇabhāvī copalabdhya-narhaḥ sūkṣmaśca yā #eniranvayo vināśaḥ pratisaṃkhyānirodhāpratisaṃkhyanirodhaśabdābhyāmabhidhīyete, to na sambhavata ityartha #ḥ / kutaḥ? avicchedāt sato niranvayavicchedāsambhavāt / asambhavaśca sata utpattivināśau nāmāvasthā-ntarāpattireva; avasthāyogi tu dravyamekameva sthiramiti kāraṇādananyatvaṃ kāryasyopapādayadbhirasmābhiḥ "tadananya-tvam" ityatra pratipāditaḥ / nirvāṇasya dīpasya niranvayavināśadarśanādanyatrāpi vināśo niranvayo'numīyata iti cenna, ghaṭaśarāvādau mṛdādidravyānuvṛttyupalabdhyā sato dravyasyāvasthāntarāpattireva vināśa iti niścite sati pradīpādau sūkṣmadaśāpattyā'pyanupalambhopapatteḥ,tatrāpyavasthāntarāpāttakalpanasyaiva yuktatvāt

p1.22

2.2.22 ubhayathā ca doṣāt

p1.22

2.2.22
kṣaṇikatvavādibhirabhyupetāttucchādutpattirutpannasya tucchatāpattiśca na sambhavatītyuktam; tadubhayaprakārābhyupagato doṣaśca bhavati / tucchādutpattau tucchātmakameva kāryyaṃ syāt, yaddhi yasmādutpadyate, tattadātatmakaṃ dṛṣṭaṃ, yathā bhṛtsuvarṇāderutpannaṃ maṇikamukuṭādi bhṛtsuvarṇādyātmakaṃ dṛṣṭam, na ca jagattucchātmakaṃ bhavadbhirabhyupagamyate; na ca pratīyate / sato niranvayavināśe satyekakṣaṇādūrdhvaṃ kṛtsnasya jagatastucchatāpattireva syāt, paścāt tucchājja-gadutpattāvanantaroktaṃ tucchātmakatvameva syāt, ata ubhayathāpi doṣānna bhavaduktaprakārāvutpattinirodhau

p1.23

2.2.23 ākāśe cāviśeṣāt

p1.23

2.2.23
bāhyābhyantaravastunaḥ sthiratvapratipādanāya pratisaṃkhyāpratisaṃkhyonirodhayostuccharūpatā nirākṛtā; tatprasaṃgena tābhyāṃ saha tucchatvena saugataiḥ parigaṇitasyākāśasyāpi tucchatā pratikṣiṣyate/ ākāśe ca nirupākhyatā na yuktā, bhāvarūpatvenābhyupagatapṛthivyādivadākāśasyāpi abādhitapratītisiddhatvāviśeṣāt / pratīyate hyākāśe "atra śyenaḥ patati, atra gṛdhraḥ" iti śyenādipatanadeśatvena, na ca pṛthivyādyabhāvamātramākāśa iti vaktuṃ śakyaṃ, vikalpāsahatvāt; pṛthivyādeḥ prāgabhāvaḥ, pradhvaṃsābhāvaḥ, itaretarābhāvaḥ,atyantābhāvo vā ākāśaḥ; sarvathā-'pyākāśapratītyanupapatti / syāt / prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayorākāśatve pṛthivyādiṣu vartamāneṣu ākāśapratītya-yogāt nirākāśaṃ jagatsyāt / itaretarābhāvasyākāśatve'pītaretarābhāvasya tattadvastugatatvena teṣāmantarāle ākāśapratītirna syāt / atyantābhāvastu pṛthivyādīnāṃ na sambhavati / abhāvasya vidyamānapadārthāvasthāviśe-ṣatvopapādanāccākāśasya abhāvarūpatve'pi na nirupākhyatvam / aṇḍāntarvartinaścākāśāsya trivṛtkaraṇopadeśa-pradarśitapañcīkaraṇena rūpavattvāccākṣupatve'pyavirodhaḥ

p1.24

2.2.24 anusbhṛteśca

p1.24

2.2.24
pūrvaprastutaṃ vastunaḥ sthiratvamevopapādyate, anusmaraṇaṃ pūrvānubhṛtavastuviṣayaṃ jñānaṃ pratyabhijñānamityarthaḥ, tadeveta-miti sarvaṃ vastujātamatītakālānubhṛtaṃ pratyabhijñāyate; na ca bhārvādbharjvālādiṣviva sādṛśyanibandhano'yame-katvavyāmoha iti vaktuṃ śakyam vyāmuhyato jñāturekasyānabhyupagamāt, na hyanyānubhūtenaikatvaṃ sādṛśyaṃ vā svānu-bhūtasyānyo'nusandhatte, ato bhinnakālāvastvāśrayasādṛśyānubhavanibandhanamekatvavyāmohaṃ vadadbhirjñāturekatva-mavaśyāśrayaṇīyam; na #u jñeyeṣvapi ghaṭādiṣu jvālādiṣviva bhedasādhanapramāṇamupala bhāmahe, yena sādṛśyanibandhanāṃ pratyabhijñāṃ kalpayema, yadapi cedamucyate pratyakṣānumānābhyāṃ ghaṭādeḥ kṣaṇikatvaṃ siddhayati / pratyakṣaṃ tāvadvartāmānā-rthaviṣayamavartamānādvastuno vyāvṛttaṃ tvaviṣayamavagamayati nīlamiva rpātāt, evaṃ ca bhūtabhaviṣyabhdyāṃ vartamānasya vastvantaratvamavagataṃ bhavati, anumānamapi arthakriyokāritvātsattvācca ghaṭādiḥ kṣaṇikaḥ, yadakṣaṇikaṃ śaśaviṣā-ṇādi tadanarthakriyākārī asacca, tathā anyatyaghaṭakṣaṇasattvātpūrvaghaṭakṣaṇasattvāni vināśīni ghaṭakṣaṇasattvāt antyaghaṭakṣaṇasattvavāditi // tacca kāryakāraṇabhāvānupapattyādibhiḥ pūrvameva nirastam / kiñca pratyakṣagamyā varta-mānasyāvartamānādvayāvṛttirna varttamānasya vastvantaratvamavagamayati, api tu vartamānakālayogitāmātram, na ca tāvatāvastvantaratvaṃ sidhyati, tasyaiva kālāntarayogasambhavāt / yattu sattvādarthākriyākārityācceti kṣaṇikatve
2.2.24
hetudvayamuktam, tadabhimataviparītasādhanatvādviruddham, sattvādatharkriyākāritvādvā ghaṭādi sthāsnu yadasthāsnu tadasadanarthakriyākāri ca yathā śaśaviṣāṇamityapi hi vaktuṃ śakyam / kiñca arthakrirākāritvamakṣaṇikatvameva sādhayet; kṣaṇadhvaṃsino hi vyāpārāsambhavādarthakriyākāritvaṃ na sambhavatītyuktam, tathā'ntyaghaṭakṣaṇasya hetuto nāśadarśanāditare'pi ghaṭakṣaṇā hetvapekṣavināśāḥ syuriti āmudgarādihetūpanipātātsthāsnutvameva / na ca vācyaṃ, na mudgarādayo vināśahetavaḥ, api tu kapālādivisadṛśasantānotpattihetava iti kapālatvāvasthāpattireva ghaṭādīnāṃ vināśa ityupapāditatvātkapālotpattivyatiriktatvābhyupagamepi vināśasya vināśahetutvameva mudgarāderānantaryā-dyuktam, ataḥ pratyabhijñayā sthiratvamavagamyamānaṃ na kenāpi prakāreṇāpahnotuṃ śakyam / pūrvāparakālasambandhyarthaikyaviṣayāyāḥ pratyabhijñāyā anyaviṣayatvaṃ bruvannīlādi jñānānāmapi nīlāderarthāntaraviṣayatvaṃ brūyāt / kiñca pramātṛprameyayoḥ kṣaṇikatvaṃ vadadbhirvyāptyavadhāraṇa tatsmaraṇapūrvakaranumaranarabhyupagamo'pi duḥśakaḥ / tathedaṃ kṣaṇika-
2.2.24
mityādipratijñāpūrvakahetupanyāsādikamapi nopapadyate bhavatām / pratijñopakramakṣaṇa eva vakturvinaṣṭatvāt, na hyanyenopakrāntam ajānadbhiranyaiḥ samāpayituṃ śakyam

p1.25

2.2.25 nāsato dṛṣṭatvāt

p1.25

2.2.25
evaṃ tāvadvaibhāṣikasautrāntikayorvāhyārthāstitvavādinoḥ sādhāraṇāni dūṣaṇānyuktāni / tatra yaduktaṃ saṃprayuktasyārthasya jñānotpattikāle anavasthitvānna kasyacidarthasya jñānaviṣayatvaṃ sambhavatīti, tatra sautrāntikaḥ pratyavatiṣṭhate - na jñānakāle'vassthānamarthasya jñānāviṣayatvahetuḥ, jñānotpattihetutvameva hi jñānaviṣayatvam, na caitāvatā cakṣurāderjñānaviṣayatvaprasaṃgaḥ, svākārasamarpaṇena jñānahetoreva jñānaviṣayatvābhyupagamāt jñānesvākāraṃ samarpya vinaṣṭo'pyartho jñānagatena nīlādyākāreṇānumīyate na ca pūrvapūrvajñānenottarottarajñānākārasiddhiḥ, nīlajñānasantatau pītajñānānutpattiprasaṃgātato'rthakṛtameva jñānavaicatryamiti / atrocyate - "nāsato dṛṣṭatvāt" iti / yo'yaṃ jñāne nīlādirākāra upalabhyate sa vinaṣṭasyāsato'rthasyākāro bhavituṃ nārhati / kutaḥ ? adṛṣṭatvāt / na khalu dharmiṇi vinaṣṭe taddharmasyārthāntare saṃkramaṇaṃ dṛṣṭam / prativimvādikamapi sthirasyaiva bhavati / tatrāpi na dharmamātrasya /
2.2.25
ato'rthavaicitryakṛtaṃ jñānavaicitryamarthasya jñānakāle avasthānādeva bhavati

p1.26

punarapi sādhāraṇaṃ dūṣaṇamāha -
2.2.26 udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ

p1.26

2.2.26
evaṃ kṣaṇikatvāsadutpattyahetukavināśādyabhyupagame udāsīnānāmanudyuñjānānāmapi sarvārthasiddhissyāt / iṣṭaprā-ptiraniṣṭanivṛttirvā prayantādibhissādhyate; kṣaṇadhvaṃse hi sarveṣāṃ bhāvānāṃ pūrvapūrva vastu tadgato vā viśeṣaḥ saṃskā-rādiko'vidyādirvā uttaratra na kaścidanuvartata iti prayantādibhiḥ sādhyaṃ na kiñcidasti, evaṃ satyahetusādhyatvātsa-rvasiddhīnāmudāsīnānāmapyaihikāmuṣmikaphalaṃ mokṣaśca siddhayet

p1.27

2.2.27 nābhāva upalabdheḥ

p1.27

2.2.27
vijñānamātrāstitvavādino yogācārāḥ pratyavatiṣṭhante / yaduktamarthavaicitryakṛtaṃ jñānavaicitryamiti tannopapadyate / arthavat jñānānāmeva sākārāṇāṃ svayameva vicitratvāt / tacca svarūpavaicitryaṃ vāsanāvaśādeva upapadyate / vāsanā ca vilakṣaṇapratyayapravāha eva / yadghaṭākāraṃ jñānaṃ kapālākārajñānasyotpādakaṃ, tasya tathāvidhasyotpādakaṃ tatpūrvaghaṭajñānam / tasya ca tathāvidhasyotpādakaṃ tataḥ pūrvaghaṭajñānaṃ ityevaṃ rūpaḥ pravāha eva vāsane-
2.2.27
tyucyate / kathaṃ vahiṣṭhasarpapamahīdharāderākāra āntarasya jñānasyaivetyucyate ? ityamarthasyāpi vyavahārayogyatvaṃ jñānaprakāśāyattam, anyathā svaparavedyayoranatiśayaprasaṃgāt / prakāśamānasya ca jñānasya sākāratvamavaśyāśraya-ṇīyam, nirākārasya prakāśāyogāt / ekaścāyamākāra upalabhyamāno jñānasyaiva / tasya ca vahirvadavabhāpto'pi bhramakṛtaḥ, jñānārthayoḥ sahopalambhaniyamācca jñānādavyatirikto'rthaḥ / kiñca vāhyamarthamabhyupadbhirapi ghaṭapaṭaśadi-vijñāneṣu jñānasya tattadarthāsādhāraṇyaṃ tattadarthasārūpyamantareṇa nopapadyata ityavaśyaṃ jñāne'rthasarūpaṃ rūpamāstheyam / tāvataiva sarvavyavahāropapatteḥ, tadvayatiriktātharkalpanā niṣprāmāṇikā / atovijñānamātrameva tattvaṃ na vāhyā-rtho'stītyevaṃ prāpte pracakṣmahe - nābhāva upalabdheḥ - iti, jñānātiriktasyārthasyābhāvo vaktuṃ na śakyate; kutaḥ ? upalabdheḥ - jñāturātmano'rthaviśeṣavyavahārayogyatāpādanarūpeṇa jñānasyopalabdheḥ / evameva hi sarve laukikāḥ pratiyanti "ghaṭamahaṃ jānāmi" iti / evaṃrūpeṇa sakarmakeṇa sakartṛkena jñādhātvarthena sarvalokasākṣikamaparo kṣamava-bhāsamānenaiva jñānamātrameva paramārtha iti sādhayantaḥ sarvalokepahāsopakaraṇaṃ bhavantīti vedgavādacchahmapracchanna-vauddhanirākaraṇe nipuṇataraṃ prapañcitam / yattu "sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhiyoḥ" iti tatsvavacanaviruddhaṃ sāhityasyārthabhedahetukatvāt / tadatharvyavahārayogyataikasvarūpasya jñānasya tena sahopalambhaniyamaḥ tasmādavai-
2.2.27
lakṣaṇyasādhanamiti ca hāsyam, niranvayavināśināṃ jñānānāmanuvarttamānasthirākāravirahādvāsanā ca durupapādā / vinaṣṭenapūrvajñānenānutpannamuttarajñānaṃ kathaṃ vāsyate / ato jñānavaicitryamapyarthavaicitryakṛtameva / tattadarthavyavahāra-yogyatāpādanarūpatayā sākṣātpratīyamānasya jñānasya tattadarthasambandhāyattaṃ tattadasādhāraṇyam / sambandhaśca saṃyoga-lakṣaṇaḥ / jñānamapi hi dravyameva / prabhādravyasya pradīpaguṇabhūtasyeva jñānasyāpyātmaguṇabhūtasya dravyatvamaviruddha-mityuktam / ato na vāhyāthartābhāvaḥ

p1.28

2.2.28
yatparaiḥ svaprajñānadṛṣṭāntena jāgaritajñānānāmapi nirālambanatva-muktam; tatrāha -
2.2.28 vaidharmyācca na svapnādivat

p1.28

2.2.28
svaprajñānavaidharmyājjāgaritajñānānāmarthaśūnyatvaṃ na yujyate vaktum, svaprajñānāni hi nidrādidoṣaduṣṭakaraṇajanyāni vādhitāni ca, jāgaritajñānāni tū tadviparitānīti teṣāṃ na tatsāmyam, sarveṣāṃ ca jñānānāmarthaśūnyatve bhavadbhiḥ sādhyo'pyartho na siddhayati, nirālambanānumānasyāpyarthaśūnyatvāt, tasyārthavattvejñānatvasyānaikāntyātsutarā-marthaśūnyatvāsiddhiḥ

p1.29

2.2.29 na bhāvo'nupalabdheḥ

p1.29

2.2.29
na kevalasyārthaśūnyasya jñānasya bhāvaḥ sambhavati, kutaḥ ? kkacidapyanupalabdheḥ / na hyakartṛkasyākarmakasya vā jñānasya kkacidupalabdhiḥ "svaprajñānādiṣvapi nārthaśūnyatvamiti khyātinirūpaṇe pratipāditam

p1.30

// iti upalabdhyadhikaraṇam //
2.2.30 sarvathā'nupapatteśca

p1.30

2.2.30
atra sarvaśūnyavādī mādhyamikaḥ pratyavatiṣṭhate - śūnyavāde eva hi sugatamatakāṣṭhā / śiṣyabuddhi-yogyatānuguṇyenārthābhyupagamādinā kṣaṇikatvādaya uktāḥ vijñānaṃ bāhyārthāśca sarve na santi, śūnyameva tattvam / abhāvāpattireva ca mokṣa ityeva buddhasyābhiprāyaḥ / tadeva hi yuktam, śūnyasyāhetusādhyatayā svataḥ siddheḥ / sata eva hi heturanveṣaṇīyaḥ, tacca sat bhāvādabhāvācca notpadyate; bhāvāttāvanna kasyacidutpattirdṛṣṭā, na hi ghaṭādiranupamṛdite piṇḍādike jāyate / nāpyabhāvādutpattiḥ sambhavati, naṣṭe piṇḍādike hyabhāvādutpadyamānaṃ ghaṭādikamabhāvātmakameva syāt / tathā svataḥ parataścotpattirna sambhavati / svatassvotpattāvātmāśrayadoṣaprasaṃgāt prayojanābhāvācca / parataḥ parotpattau paratvāviśeṣāt sarveṣāṃ sarvebhya utpattiprasaṃgaḥ / janmābhāvādeva vināśasyāpya bhāvaḥ, ataḥ śūnyameva tattvam / ato janmavināśasadasadādayo bhrāntimātram / na ca niradhiṣṭhānabhramāsambhavā-dbhamādhiṣṭhānaṃ kiñcitpāramāthirkaṃ tattvamāśrayitavyam / doṣadoṣāśrayatvajñātṛtvādyapāramāthrthe'pi bhramopapattiva-dādhiṣṭhānāpāramārthye'pi bhramopapatteḥ / ataḥ śūnyameva tattvamiti prāpte ucyate - sarvathānupapatteśca iti / sarvathā'nupapatteḥ sarvaśūnyatvaṃ ca bhavadabhipretaṃ na sambhavati / kiṃ bhavānsarvaṃ saditi vā pratijānīte ? / asaditi vā ? / anyathā vā ? / sarvathā tavābhipretaṃ tucchatvaṃ na sambhavati, loke bhāvābhāvaśabdayostatpratītyośca vidya-
2.2.30
mānasyaiva vastuto'vasthāviśeṣagocaratvasya pratipāditatvāt / atassarvaṃ śūnyamiti pratijānatā sarvaṃ saditi pratijānateva sarvasya vidyamānasyāvasthāviśeṣayogyataiva pratijñātā bhavatīti bhavadabhimatā tucchatā na kutaścidapi siddhayati /kiñca kutaścitpramāṇācchūtyatvamupatvabhya śūnyatvaṃ siṣādhayiṣatā tasya pramāṇasya satyatvamabhyupetyam,
2.2.30
tasyāsatyatve sarvaṃ satyaṃ syāditi sarvathā sarvaśūnyatvaṃ cānupapannam

p1.31

// iti sarvathānupapattyadhikaraṇam //
2.2.31
naikasminnasambhavāt

p1.31

2.2.31
nirastāssaugatāḥ / jainā api paramāṇukāraṇatvādikaṃ jagato vadantītyanantaraṃ jainapakṣaḥ pratikṣiṣyate / te kila manyante - jīvānīvātmakaṃ jagadetannirīśvaram; tacca ṣaḍdravyātmakam / tāni
2.2.31
ca dravyāṇi jīvadharmādharmapudgalakālākāśākhyāni / tatra jīvā - vayāḥ, yogasiddhāḥ, kuktāśceti trividhāḥ / dharmo nāma gatimatāṃ gatihetubhūto dravyaviśeṣo jagadvayāpī / adharmaśca sthitihetubhūtovyāpi / pudgalo nāma - varṇagandharasasparśavasdravyam; tacca dvividham - paramāṇurūpam, tatsaṃghātarūpaṃ ca / pavanajvalanasalila-dharaṇītanubhuvanādikam / kālastvamūdasti bhuvaṣyanīti vyavahāraheturaṇurūpo dravyaviśeṣaḥ / ākāśo'pyeko 'nantapradeśaśca, teṣu cāṇuvyatiriktāni dravyāṇi pañcāstikāyā iti ca saṃgrahyante / jīvāstikāyo dharmāstikāyo-'dharmāstikāyaḥ pudgalāstikāya ākāśāstikāya iti / anekadeśavartini dravye'stikāyaśabdaḥ prayujyate; jīvānāṃ mokṣopayoginamaparamapi saṃgrahaṃ kurvanti - "jīvājīvāstravavandha-nirjarasamvaramokṣā" iti mokṣasaṃgraheṇa mokṣopāyaśca gṛhītaḥ, sa ca samyagjñānadarśanacāritrarūpaḥ / tatra jīvastu jñānadarśanasukhavīryaguṇaḥ / ajīvaśca jīvabhogyavastujātam; āstravaḥ tadupabhogopakaraṇa-gūtamindriyādikam / bandhaścāṣṭavidhaḥ - ghātikarmacatuṣṭayama-ghātikarmacatuṣṭayaṃ ceti / tatrādyam - jīvaguṇānāṃ svābhāvikānāṃ jñānadarśanavīrthyasukhānāṃ pratighātakaram; aparaṃ śarīrasaṃsthānatadabhimānatatsthiti-tatprayuktasukhaduḥkhopekṣāhetubhūtam / nirjaraṃ mokṣasādhanamarhadupadeśāvagataṃ tapaḥ /
2.2.31
samvaro nāmendriyanirodhissamādhirūpaḥ / mokṣastu nivṛttarāgādikteśasya svābhāvikātmasvarūpāvirbhāvaḥ / pṛthivyādihetubhūtāścāṇavo vaiśeṣikādīnāmiva na caturvidhāḥ / apitvekasvabhāvāḥ / pṛthivyādibhedastu pariṇāmakṛtaḥ /sarvaṃ ca vastujātaṃ sattvāsattvanityatvānityatvabhinnatvābhinnatvādibhiranaikāntikamicchanti syādasti, syānnāsti, syādasti ca nāsti ca, syādavaktavyam, syādasti cāvaktavyaṃ ca, syānnāsti cāvaktavyaṃ ca, syādasti ca nāsti cāvaktavyaṃ ca, iti sarvatra saptabhaṅgīnayāvatārāt / sarvaṃ vastujātaṃ dravyaparyāyātmakamiti dravyātmanā sattvaikatvanityatvādyupapādayanti; paryāyātmanā ca tadviparītam / paryāyāśca dravyasyāvasthāviśeṣāḥ / teṣāṃ ca bhāvābhāvarūpatvāt sattvāsattvādikaṃ sarvamupapannamiti // atrābhidhīyate - naikasminnasambhavāditi / naitapupapadyate, kutaḥ? ekasminnasambhavāt - ekasminvastuni astitvanāstitvāde -rviruddhasya chāyātapavadyugapadasambhavāt / etaduktaṃ bhavati, dravyasya tattadviśeṣaṇabhūtaparyāyaśabdābhidheyāvasthā -viśeṣasya ca pṛthakpadārthatvānnaikasmin viruddhadharmasamāveśaḥ sambhavatīti / tathā hyekenāstitvādinā 'vasthā-
2.2.31
viśeṣaṇa viśiṣṭasya tadānīmeva na tadviparītanāstitvādiviśiṣṭatvaṃ sambhavati / utpativināśākhya-pariṇāmaviśeṣāspadatvaṃ ca dravyasyānityatvam, tadviparītaṃ ca nityatvaṃ tasminkathaṃ samavaiti; virodhidharmā- śrayatvaṃ ca bhinnatvaṃ, tadviparītaṃ cābhinnatvaṃ kathaṃ vā tasminsamavaiti? yathā'śvatvamahiṣatvayoryugapadekasminna-sambhavaḥ / ayamarthaḥ pūrvameva bhedābhedavādinirasanasamaye "tattu samanvayāt" ityatra prapañcitaḥ / kālasya padārtha-viśeṣaṇatayaiva pratīteḥ tasya pṛthagastitvanāstitvādayo na vaktavyāḥ, na ca pariharttavyāḥ / kālo'sti nāstīti vyavahāro vyahartṛṇāṃ jātyādyastitvanāstitvavyapahāratulyaḥ, jātyādayo hi dravyaviśeṣaṇatayaiva pratīyanta iti pūrvamevoktam / kathaṃ punarekameva brahma sarvatmakamiti śrotriyairucyate?; sarvacetanācetanaśarīratvātsarvajñasya sarvaśakteḥ satyasaṅkalpasya puruṣottamasyetyuktam / śarīraśarīriṇostaddharmāṇāṃ cātyantavailakṣaṇyamapyuktam,
2.2.31
kiñca nīvādīnāṃ ṣaṇṇāṃ dravyāṇāmekadravyāṇāmekadravyaparyāyatvābhāvātteṣu dravyaikatvena paryāyātmanā caikatvā-nekatvādayo durupapādāḥ / athocyetaṣaḍetāni dravyāṇi svakīyaiḥ paryāyaiḥsvena svena cātmanā tathā bhavantīti / evamapi savarmanaikāntikamityabhyupagamavirothaḥ, anyonyatādatmayābhāvāt / ato na yuktamidaṃ jainamatam / īśvarānadhiṣṭhitaparamāṇukāraṇavāde pūrvoktadoṣāstathaivāvatiṣṭhante

p1.32

2.2.32
evaṃ cātmākārtsnyam

p1.32

2.2.32
evaṃ bhavadabhyupagame satyātmanaścākārtsnyam prasajyate / jīvo'saṅkhayātapradeśo dehapatimāṇa iti hi bhavatāṃ sthitiḥ / tatra hastyādiśarīre'vasthitasyātmanastato nyūnaparimāṇe pipīlikāśarīre praviśato'lpadeśabyā-pitvenākārtsnyaṃ prasajyate - aparipūrṇatā prasajyata ityarthaḥ

p1.33

2.2.33
atha saṅkotavikāsadharmatayā''tmanaḥ paryāyaśabdābhidheyāvasthāntarāpattyā virodhaḥ parihriyata ityucyate; tatrāha-
2.2.33
na ca paryyāyādapyavirodho vikāradibhyaḥ

p1.33

2.2.33
na ca saṅkocavikāsarūpāvasthāntarāpattyā'pi virodhaḥ parihartuṃ śakyate vikāratatprayuktānityatvādidoṣa-prasakte-
2.2.33
rghaṭāditulyatvaprasaṅgāt

p1.34

2.2.34
antyāvasthiteścobhayanityatvādaviśeṣaḥ

p1.34

2.2.34
jīvasya yadantyaṃ parimāṇaṃ mokṣāvasthāgataṃ tasya paścāddehāntaraparigrahābhāvādavasthitatvābhāvādātmanaśca mokṣā-
2.2.34
vasthasya tatparimāṇasya cobhayornityatvāttadevātmanaḥ svābhāvikaṃ parimāṇamiti pūrvamapi tasmādaviśeṣaḥ syāt, ato dehaparimāṇatvamātmano na syādityasaṅgatamevedamārhatamatam

p1.35

2.2.35
patyurasāmañjasyāt

p1.35

2.2.35
kapilakaṇādasugatārhatamatānāmasāmañjasyādvedavāhyatvācca niḥśreyasārthibhiranā-daraṇīyatvamuktam, idānīṃ paśupatimatasya vedavirodhādasāmañjasyāccānādaraṇīyatocyate / tanmatānusāriṇaśca-
2.2.35
turvidhāḥ / kāpālāḥ, kālāmukhāḥ, pāśupatāḥ, śaivāśceti sarve caite vedaviruddhāṃ tattvaprakriyāmaihikāmuṣmikani-śreyasasādhanakalpanāśca kalpayanti / nirmittopādānayorbhedam, nimittakāraṇaṃ ca paśupatimācakṣate / tathā niḥśre-yasasādhanamapi mudrikāṣaṭkadhāraṇādikam, yathā''huḥ kāpālāḥ - "mudrikāṣaṭkatattvajñaḥ paramudrāviśāradhaḥ / bhagāsanasthamātmānaṃ dhyātvā nirvāṇamṛcchati / kaṇṭhikā rucakaṃ caiva kuṇḍalaṃ ca śisvāmaṇiḥ / bhasmayajño- pavītaṃ ca mudrāṣaṭakaṃ pracattate // ābhirmudritadehastu na bhūya iha jāyata" ityādikam / tathā kālāmukhā api kapālapātrabhojanaśavabhasmasnānatatprāśanalaguḍadhāraṇasurākumbhasthāpana-tadādhāradevapūjādikamaihikāmuṣmikasaka-laphalasādhanamabhidadhati / "rudrākṣakaṅkaṇaṃ haste jaṭā caikā ca mastake / kapālaṃ bhasmanā snāna"mityādi ca prasiddhaṃ śaivāgameṣu / tathā kenacitkriyāviśeṣeṇa vijātīyānāmapi brāhmaṇyaprāptimuttamāśramaprāptiṃ cāhuḥ "dīkṣāpraveśamātreṇa brāhmaṇo bhavati kṣaṇāt / kapālaṃ bratamāsthāya yatirbhavati mānavaḥ"iti / tatredamucyate patyurasāmañjasyāditi / naikasminnasambhavādityato netyanuvartate / patyuḥ paśupatermataṃ nādaraṇīyam, kutaḥ - asāmañjasyāt; #rasāmañjasyaṃ cānyonyavyāghātādvedavirodhācca / mudrikāṣaṭakadhāraṇabhagāsanasthātmadhyānasurākumbhasthāpanatatsthadevatārcanagūḍhācāraśmaśānabhasmasnānapraṇavapūrvābhidhyānānyanyonyaviruddhāni / vedaviruddhaṃ cedaṃ tattvaparikalpanamupāsanamācāraśca / vedāḥ khalu paraṃ brahma nārāyaṇameva jagannimittamupādānaṃ ca vadanti - "nārā-yaṇaḥ paraṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ nārāyaṇaparo jyotirātmā nārāyaṇaḥ paraḥ, "tadaikṣata bahu syāṃ prajā-yeyeti, so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeye"ti, "tadātmānaṃ svayamakuruta"ityādayaḥ parabrahmabhūtaparamapuruṣavedana meva ca mokṣasādhanamupāsanaṃ vadanti - "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam ādityavaṇaṃ tamastu pāre / tametaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥ panthā ayanāya vidyata" ityādinaikatāṃ gatāḥ sarve vedāntā/ taditikarttavyatābhūtaṃ karma ca vedavihitava-rṇāśramasambatandha-yajñādikameva vadanti - "tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nā-
2.2.35
śakena, etameva lokamicchantaḥ pravrājinaḥ pravrajanti" ityādayaḥ / kevalaparatattvapratipādanaparanārāyaṇānuvā-kasiddhatattvaparāḥ keṣucidupāsanādividhipareṣu vākyeṣu śrutāḥ prajāpatiśivendrākāśaprāṇādiśabdā iti "śāstra-dṛṣṭayā tūpadeśo vāmadevava"dityatra pratipāditam / tathā "eko ha vai nārāyaṇa āsīnna brahmā neśāna" ityārabhya "sa ekākī na ramete"ti sṛṣṭivākyoditaṃ strāṣṭāraṃ nārāyaṇameva samānaprakaraṇasthāḥ sadeva sobhyedamagra āsīt"ityādiṣu sādhāraṇāḥ sadvrahmādiśamdā/ pratipādayantīti "janmādyasya yata" ityatra pratipāditam / ato vedavi-ruddhatattvopāsanānuṣṭhānābhidhānātpaśu#āpatimatamanādaraṇīyameva

p1.36

2.2.36
adhiṣṭhānānupapatteśca

p1.36

2.2.36
vedavāhyānāmanumānāddhi kevalanimitteśvarakalpanā, tathā sati dṛṣṭānusāreṇa kulālādivadadhiṣṭhānaṃ karttavyam / na ca kulālādermṛdādyadhiṣṭhānavatpaśupaternimikṣabhūtasya pradhānādhiṣṭhānamupapadyate aśaṣīratvāt; saśarīrāṇāmeva hi kulālādīnāmadhiṣṭhānaśaktirdṛṣṭā / na ceśvarasya saśarīratvamabhyupagantavyam, taccharīrasya sāvayavasya nityatve
2.2.36
anityatve ca "śāstrayonitvā"dityatra doṣasyoktatvāt

p1.37

2.2.37
karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ

p1.37

2.2.37
yathā bhokturjīvasya karaṇakalevarādyadhiṣṭhānamaśarīrasyaiva dṛśyate tadvanmaheśvarasyāpyaśarīrasya ca pradhānādhiṣṭhā-namupapadyata iti cenna, bhogādibhyaḥ / puṇyapāparūpakarmaphalabhogārthaṭha puṇyapāparūpādṛṣṭakāritaṃ hi tadadhiṣṭhānaṃ tadvat paśupaterapi puṇyapāparūpādṛṣṭavattayā tatphalabhogādi sarvaṃ prasajyeta, ato nādhiṣṭhānasambhavaḥ

p1.38

2.2.38
antavattvamasarvajñatā vā

p1.38

2.2.38
vā śabdaścārthe / paśupateḥ puṇyapāparūpādṛṣṭavattve jīvavadantavattvaṃ sṛṣṭhisaṃhārādyāspadatvamasarvajñatā ca syādityanā-daraṇīyatve siddhe'pi paśupatimatasya vedaviruddatākhyāpanārtaṃ patyurasāmañjasyāditi punarārambhaḥ yadyapi pāśupataśaiva-
2.2.38
yorvedāvirodhina iva kecana dharmāḥ pratiyante, tathā'pi vedaviruddhanimittopādānabhedakalpanāparāvaratatvavyatya-yakalpanāmūlatvātsarvamasamañjasameveti "asāmañjasyāt "ityuktam

p1.39

2.2.39
utpattyasambhavāt

p1.39

2.2.39
kapilāditantrasāmānyādbhagavadabhihitaparamaniḥśreyasasādhanāvavodhini pañcarātratantre-'pyaprāmāṇyamāśaṅkaya nirākriyate; tatraivamāśaṅkate "paramakāraṇātparabrahmabhūtādvāsudevātsaṅkarṣaṇo nāma jīvo
2.2.39
jāyate saṅkarṣaṇātpradyumnasaṃjñaṃ mano jāyate tasmādaniruddhasaṃjño'haṅkāro jāyate" iti hi bhāgavataprakriyā / atra jīvasyotpattiḥ śrutiviruddhā pratīyate; śrutayo hi jīvasyā'nāditvaṃ vadanti / "na jāyate bhriyate vā vipaścit" ityādyāḥ

p1.40

2.2.40
na ca karttuḥ karaṇam

p1.40

2.2.40
saṅkarṣaṇātpradyumrasaṃjñaṃ mano jāyata iti kartturjīvātkaraṇasya manasa utpattirna sambhavati, "etasmājjāyate prāṇo manassarvendriyāṇi ca" iti parasmādeva brahmaṇo manaso'pyutpattiśruteḥ, ataḥ śrutiviruddhārthapratipādanādasyāpi tantrasya prāmāṇyaṃ pratiṣidhyata iti

p1.41

evaṃ prāpte pracakṣmahe -
2.2.41
vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ

p1.41

2.2.41
vāśabdātpakṣo viparivartate, vijñānaṃ cādi ceti, parabrahmavijñānādi saṅkarṣaṇapradyumāniruddhānāmapi parabrahmabhāve sati tatpratipādanaparasya śāstrasya prāmāṇyaṃ na pratiṣidhyate / etaduktaṃ bhavati - bhāgavataprakriyāmajānatāmidaṃ codyaṃ yajjīvotpattiviruddhā'bhihiteti / vāsudevākhyaṃ paraṃ brahmaivāśritavatsalaṃ svāśritasamāśrayaṇīyatvāya svecchayā caturdhā'vatiṣṭhata iti hi tatprakriyā, yathā pauṣkarasaṃhitāyāṃ " karttavyatvena vai yatra cāturātmyamupā- syate / kramāgauḥ svasaṃjñābhirbrāhmaṇairāgamaṃ tu tat" ityādi / tucca cāturātmyopāsanaṃ vāsudevākhyaparabrahmopā-
2.2.41
sanamiti sātvatasaṃhitāyāmuktam "brāhmaṇānāṃ hi dvrrahma vāsudevākhyayājinām / vivekadaṃ paraṃ śāstraṃ brahmopani-ṣadaṃ mahat" iti / taddhi vāsudevākhyaṃ paraṃ brahma sampūrṇaṣāḍguṇyavapuḥ sūkṣmavyūhavibhavabhedabhinnaṃ yathādhikāraṃ bhaktai-rjñānapūrveṇa karmaṇā'bhyarcitaṃ samyak prāpyate / vibhāvārcanādvyūhaṃ pāpya vyūhārcanātparaṃ brahma vāsudevākhyaṃ sūkṣmaṃ prāpyate - iti vadanti / vibhavo hi nāma rāmakṛṣṇādiprādurbhāvagaṇaḥ / vyūho vāsudevasaṅkarṣaṇapradyumnāniruddharū-paścaturvyūhaḥ / sūkṣmaṃ tu kevalapāḍguṇyavigrahaṃ vāsudevākhyaṃ paraṃ brahma / yathā pauṣkare "yasmātsamyak paraṃ brahma vāsu-devākhyamavyayam / asmādavāpyate śāstrāt jñānapūrveṇa karmaṇā" ityādi / ataḥ saṅkarṣaṇādīnāmapi parasyaiva brahmaṇaḥ svecchāvigraharūpatvāt "ajāyamāno bahudhā vijāyata" iti śrutisiddhasyaivāśritavātsalyanimi-ttasvecchāvigrahasaṅgraharūpajanmano'bhidhānāt tadabhidhāyiśāstra-prāmāṇyasyāpratiṣedhaḥ - iti / tatra jīyamano-'haṅkāratattvānāmadhiṣṭhātāraḥ saṅkarṣaṇapradyumnāniruddhā iti teṣāmeva jīvādiśabdairubhadhānamaviruddham; yathā-''kāśaprāṇādiśabdaibarrahmaṇo'bhidhānam

p1.42

2.2.42
vipratiṣedhācca

p1.42

2.2.42
vipratiṣiddhā hi jīvotpattistasminnapi tantre; yathoktaṃ paramasaṃhitāyām / "acetanā parārthā ca nityā satata-
2.2.42
vikriyā #ḥ triguṇā karmiṇāṃ kṣetraṃ prakṛterūpamucyate // vyāptirūpeṇa sambandhasyasyāśca puruṣasya ca / sahyanādira-nantaśca paramārthena niścitaḥ" iti / evaṃ sarvāsvapi saṃhitāsu jīvasya nityatvavacanājjīvasvarūpotpattiḥ pañca-rātratantre pratiṣiddhaiva / janmamaraṇādivyavahārastu lokavedayorjīvasya yathopapadyate, tathā "nātmāśrute"rityatra vakṣyate / ato nīvasyotpattistatrāpi pratiṣiddhaiveti jīvotpattivādanimittāprāmāṇyaśaṅkā dūrotsāritā / yaścaiṣa keṣāṃ ciduddhoṣaḥ "sāṅgeṣu vedeṣu niṣṭhāmalabhamānaḥ śāṇḍilyaḥ pañcarātraśāstramadhītavān" iti sāṅgeṣu vedeṣu puruṣārthaniṣṭhā na labdheti vacanāt vedaviruddhaṃ tantramiti, so'pyanāghrātavedavacasāmanākalitatadupabṛṃhaṇanyā-yakalāpānāṃ śraddhāmātravijṛmbhitaḥ; yathā "prātaḥ prātaranṛtaṃ te vadanti pure dayājjuhvati ye'grihotram" iti anuditahomanindoditahomapraśaṃsārthetyuktam; yathā ca bhūmavidyāprakame nāradena " ṛgvedaṃ bhagavo'dhyemi yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamam" ityārabhya sarvaṃ vidyāsthānamabhidhāya "so'haṃbhagavo mantravi-devāsminnetmavit" iti bhūmayidyāvyatiriktāsa #u sarvāsu vidyāsvātmavedanālābhavacanaṃ vakṣyamāṇabhūmavidyā-praśaṃsārthaṃ kṛtam; athavā asya nāradasya sāṅgeṣu vedeṣu#e yatparatattvaṃ pratipādyate, tadalābhanimittaśe'yaṃ vādaḥ, eva-meva śāṇḍilyasyeti / paścādvedāntavedyavāsudevākhyaparabrahmatattvābhidhānādavagamyate, tathā vedārthasya durjñā-
2.2.42
natayā sukhāvavodhārthaḥ śāstrārambhaḥ paramasaṃhitāyāmucyate "adhītā bhagavanvedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ / śru-tāni ca mayā'ṅgāni vākovākyayutāni ca // na caiteṣu samasteṣu saṃśayena vinā kkacit / śreyomārgaṃ prapaśyāmi yena siddhibharviṣyati" iti / "vedānteṣu yathāsāraṃ saṅgṛhya bhagavān hariḥ / bhaktānukampayā vidvān / sañcikṣepa yathāsukham" iti ca / ataḥ sa bhagavānvedaikavedyaḥ parabrahmābhidhāno vāsudevo nikhilaheyapratyanīkakalyāṇaika-tānānantajñānānandādyaparimitodāraguṇasāgaraḥ satyasaṅkalpaścāturvaṇya-cāturāśramyavyavasthayā'vasthitāndharmārthakāmamokṣākhyapuruṣārthābhimukhān bhaktānavalokyāpārakāruṇya-sauśīlyavātsalyaudāryamahodadhiḥ svasvarūpa-svavibhūtisvārādhanatatphalayāthātmyāvavodhino vedān ṛgyajuḥ - sāmātharvabhedabhinnānaparimitaśākhān vidhya-
2.2.42
rthavādamantrarūpān svetarasakalasuranaraduravagāhām̐ścāvadhārya tadarthayāthātmyāvavodhipañcarātraṃ śāstraṃ svayameva niramimīteti niravadyam / yattu paraiḥ sūtracatuṣṭayaṃ kasyacidviruddhāṃśasya prāmāṇyanipedhaparaṃ vyākhyātaṃ tatsūtrākṣa-rānanuguṇaṃ sūtrakārābhiprāyaviruddhaṃ ca / tathā hi sūtrakāreṇa vedāntanyāyābhidhāṃyīni sūtrāṇyabhidhāya, vedopa-vṛṃhaṇāya ca bhāratasaṃhitāṃ śatasāhastrikāṃ kurvatā mokṣadharme jñānakāṇḍe'bhihitaṃ "gṛhastho brahmacārī ca vānapra-stho'tha bhikṣukaḥ / ya icchetsiddhimāsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ" ityārabhya mahatā prabandhena pañcotraśāstraprakriyāṃ pratipādya "idaṃ śatasahasrāddhi bhāratākhyānavistarāt / āvidhya matimanthānaṃ dadhno ghṛtamivoddhṛtam // navanīto yathā dadhano dvipadāṃ brāhmaṇo yathā / āraṇyakaṃ ca vedebhya opadhībhyo yathā'mṛtam // idaṃ mahopanipadaṃ caturvedasa-manvitam / sāṅkhayayogakṛtāntena pañcarātrānu#ābditam // idaṃ śreya idaṃ brahma idaṃ hitamanuttamam / ṛgyajuḥsāmabhi-rjuṣṭamatharvāṅgirasastathā // bhaviṣyati pramāṇaṃ vā etadevānuśāsanam" iti sāṅkhayayogaśabdābhāyāṃ jñānayogakarma-yogāvabhihitau; yathoktaṃ "jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yobhinām" iti; bhīṣmaparvaṇyapi "brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdraiśca kṛtalakṣaṇaiḥ / arcanīyaśca sevyaśca pūjanīyaśca mādhavaḥ // sātvataṃ vidhimāsthāya gītaḥ saṅga-rṣaṇena yaḥ" iti / kathamevaṃ bruvāṇo vādarāyaṇo vedavidagresaro vedāntavedyaparabrahmabhūravāsudevopāsanārcanādi-pratipādanaparasya sātvataśāstrasyāprāmāṇyaṃ brūyāt / nanu ca "sāṅkhyaṃ yogaḥ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā / kime-tānyekaniṣṭhāni vā mune" ityādinā sāṅkhyādīnāmapyādaraṇīyatocyate, śārīrake'pi sāṅkhayādīni prati-
2.2.42
ṣidhyante; #aiata idamapi tantraṃ tattulyam; netyucyate, yatastatrāpīmameva śārīrakoktanyāyamavatārayati "kimetā-nyekaniṣṭhāni pṛthaṅniṣṭhāni vā" iti praśrasyāyamarthaḥ kiṃ sāṅkhyayogapāśupatavedapañcarātrāṇi ekatattvapratipā-danaparāṇi, pṛthaktatvapratipādanaparāṇi vā, yadaikattvapratipādanaparāṇi, kiṃ tadekaṃ tattvam? / yadā pṛthaktattva-pratipādanaparāṇi tadaiṣāṃ parasparaviruddhārthapratipādanaparatvādvastuni vikalpāsambhavācchaikameva pramāṇamaṅgīkara-ṇīyam, kiṃ tadekamityasyottaraṃ bruvan "jñānānyetāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai / sāṅkhyasya vaktā kapila" ityārabhya sāṅkhayayogapāśupatānāṃ kapilahiraṇyagarbhapaśupatikṛtatvena pauruṣeyatvaṃ pratipādya "avāntarataṣā nāma vedācāryyaḥ sa ucyate" iti vedānāmapauruṣeyatvamabhidhāya"pañcarātrasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam" iti pañcarātratantrasya vakta nārāyathaḥ svayamevetyuktavān / evaṃ vadataścāyamāśayaḥ - pauruṣeyāṇāṃ tantrāṇāṃ paraspara-viruddhavastuvā#i#ādatayā apauruṣeyatvena nirasta pramādādinikhiladoṣagandhavedavedyavastuviruddhābhidhāyitvacca yathāvasthitavastuni prāmāṇyaṃ durllabham; vedavedyaśca parabrahmabhūtonārāyaṇaḥ; atastattantrābhihitapradhānapuruṣa-paśupatiprabhṛtitattvasya vedāntavedeyaparabrahmabhūtanārāyaṇātmakatayaiva vastu tvamabhyupagamanīyamiti / tadidamāha ca "sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha ! jñāneṣveteṣu dṛśyate / yathāgamaṃ yathānyāyaṃ niṣṭhānārāyaṇaḥ prabhuḥ" iti / "yatāgamaṃ yathā-nyāya"miti nyāyānugṛhītatattadāgamoktaṃ vastu parāmṛśato nārāyaṇa eva sarvasya vastuno niṣṭheti dṛśyate /
2.2.42

abrahmātmakatayā tattattantrābhihinānāṃ tattvānāṃ "sarvaṃ khalvidaṃ brahma" "viśvaṃ nārāyatha" ityādinā sarvasya brahmā-tmakatāmanusandadhānasya ca nārāyaṇa eva niṣṭheti pratīyata ityarthaḥ / ato vedāntavedyaḥ parabrahmabhūto nārāyaṇaḥ svayameva pañcarātrasya kṛtsnasya vakteti, tatsvarūpatadupāsanābhidhāyi tattantramiti ca tasminnitaratantrasāmānyaṃ na kenacidudbhāvayituṃ śakyam / atastatraivedamucyate "evamekaṃ sāṅkhayayogaṃ vedāraṇyakamameva ca / parasparāṅgānye-tāni - pañcarātraṃ tu kathyate" iti; sāṅkhyañca yogaśca sāṅkhyayogam, vedāścāraṇyakāni ca vedāraṇyakam, parasparāṅghānyetānyekatatvapratipādanaparatayaikībhūtāni - ekaṃ pañcatātramiti kathyate / etaduktaṃ bhavati sāṅkhyoktāni pañcarviśatitattvāni, yogoktaṃ ca yamaniyamādyatmakaṃ yogam, vedoditakarmasvarūpāṇyaṅgīkṛtya tattvānāṃ brahmātmakatvam, yogasya ca brahmopāsanaprakāratvaṃ karmaṇāṃ ca tadārādhanarūpatāmabhidadhati brahmasvarūpaṃ pratipāda-yantyāraṇyakāni / etadeva pareṇa brahmaṇā nārāyaṇena svayameva pañcarātratantre viśadīkṛtamiti / śārīrake ca sāṅkhyoktatattvānāmabrahmātmakatāmātraṃ nirākṛtam; na svarūpam / yogapāśupatayośceśvarasya kevalanimittakā-raṇatā parāvaratattvaviparītakalpanā, venavahiṣkṛtācāro nirākṛtaḥ na yogasvarūpam, paśupatisvarūpaṃ ca / ataḥ sāṅkhyaṃ yogaḥ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā ātmapramāṇānyetāni na hantavyāni hetubhiḥ" iti tattadabhihita-tattatsvarūpamātramaṅgīkāryyam; jinasugatābhihitatattvavatsarvaṃ na bahiṣkāryyamityucyate / yathā''gamaṃ "yathānyāyaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhu"rityanenaikāryyāt

p1.1

2.3.1
na viyadaśruteḥ

p1.1

2.3.1
sāṃkhyādivedabāhyatantrāṇāṃ nyāyābhāsamūlatayā vipratiṣedhāccāsāmañjasyamuktam, idānīṃ svapakṣasya vipratiṣedhādidoṣābhāvakhyāpanāya brahmakāryyatayā'bhimatacidātmakaprapañcasya kāyartāprakāro viśodhyate / tatra viyadutpadyate na veti saṃśayyate / kiṃ yuktaṃ na viyadutpadyata iti, kutaḥ? aśruteḥ; sambhāvitasya hi śravaṇasambhavaḥ, asambhāvitasya tu gaganakusumaviyadutpattyādeḥ śabdābhidheyatvaṃ na sambhavati / na khalu niravayavasya sarvagatasyākāśasyātmana iva utapattirnirūpayituṃ śakyate; ata eva cotpattyasambhavāt chāndogye
2.3.1
sṛṣṭiprakaraṇe tejaḥprabhṛtīnāmevotpattirāmnāyate - "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyetitattejo'sṛjata" iti / taittirī-yakātharvaṇādiṣu "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ" "etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendi'yāṇi ca khaṃ vāyurjyotirāpa" ityādiṣu śrūyamāṇā viyadutpattirarthavirodhādvādhyata iti

p1.2

evaṃ prāpte'bhidhīyate-
2.3.2
asti tu

p1.2

2.3.2
asti tvākāśasyotpattiḥ / atīndriyārthaviṣayā hi śrutiḥ pramāṇāntarātītāmapi viyadutpatiṃta pratipādayituṃ samarthaiva / na ca śrutipratipanne'rthe tadvirodhiniravayavatvādihetukamanutpattyanumānamudetumalam; ātmano'nutpattirna
2.3.2
niravayavatvaprayukteti vakṣyate

p1.3

2.3.3
punaścodayati -
2.3.3
gauṇyasambhavācchabdācca

p1.3

2.3.3
"tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūta" ityādi viyadutpattiśrutirgauṇīti kalpayituṃ yuktam, "tattejo'-sṛjata" iti sisṛkṣorbrahmaṇaḥ prathamaṃ teja utpadyata iti tejautpattiprāthamyena viyadutpattipratipādanāsambhavāt "vāyuścāntarikṣaṃ caitadabhṛta"miti viyato'bhṛtatvaśabdācca

p1.4

2.3.4
kathamekasya sambhūtaśabdasyākāśāpekṣayā gauṇatvam, agnyādyapekṣayā mukhyatvamiti cettatrāha -
2.3.4
syāccaikasya brahmaśabdavat

p1.4

2.3.4
emasyaiva "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūta"ityākāśe mukhyātvāsambhavāt, gauṇatayā prayukasya sambhṛtaśabdasya vāyoragvirityādiṣvanuktasya mukhyatvaṃ syādeva - brahmaśabdavat; yathābrahmaśabdaḥ "tasmādetadvrahma nāmarūpamannaṃ ca jāyate" ityatra
pradhāne gauṇatayā prayuktastasminnaṃ ca jāyate" ityatra pradhāne gauṇatayā prayukta -stasminneva prakaraṇe "tapasā cīyate brahma tato'nnamabhijāyata"iti brahmaṇi mukhyatayā prayujyate; tadvat / anupaṅge
2.3.4
ca śravaṇāvṛttāvivābhidhānāvṛttirvidyata evetyarthaḥ

p1.5

2.3.5
pariharati
2.3.5
pratijñāhāniravyatirekāt

p1.6

2.3.5
chāndogyaśrutyanusāreṇānyāsāṃ viyadutpattivādinīnāṃ śrutīnāṃ gauṇatvaṃ kalpayituṃ na yujyate; yataḥ chāndogya -śrutyaiva viyadutpattiraṅgīkṛtā / "yenāśrutaṃ śruta"mityādinā brahmajñānena sarvajñānapratijñānāt, tasyā hi pratijñāyā ahānirākāśasyāpi brahmakāryyatvena tadavyatirekādeva bhavati //
2.3.6
śabdemyaḥ

p1.6

2.3.6
itaśca viyadutapattiśchāndopye pratīyate "sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīya"miti prāk sṛṣṭerekatvāvadhāraṇa-śabdāt "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ"mityevāmādiśabdebhyaśca kāryyatvena brahmaṇo'vyatirekapratīteḥ, na ca "tattejo'sṛ-
2.3.6
jata" iti tejasa utpattiśrutirviyadutpatiṃta vārayati, viyadutpattyavacanamātreṇa tejasaḥ pratīyamānaṃ prāthamyaṃ śrutya-ntapratipannāṃ viyadutpatiṃta na nivārayitumalam

p1.7

2.3.7
yāvadvikāraṃ tu vibhāgo lokavat

p1.7

2.3.7
tuśabdaścārthe, "aitadātmyamidaṃ sarva"mityādibhirākāśasya vikāratvavacanena tasyākāśasya brahmaṇo'pi vibhā-gaḥ - utpattirapyuktaiva / lokavat, - yathā loka ete sarve devadattaputrā" ityabhidhāya teṣu kepāñcit tata utpatti vacanena sarveṣāmutpattiruktā syāt tadvat, evaṃ ca sati "vāyuścāntarikṣaṃ caitadamṛta"miti surāṇāmiva cirakā-lasthāyitvābhiprāyam

p1.8

2.3.8
etena mātariśvā vyākhyātaḥ

p1.8

2.3.8
anenaiva hetunā mātaviśvano vāyorapyutpattirvyākhyātā, viyanmātariśvanoḥ pṛthagyogakaraṇaṃ "tejo'tastathā hyāha" iti mātariśvanaḥ parāmarśārtham

p1.9

2.3.9
asambhavastu sato'nupapatteḥ

p1.9

2.3.9
tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ, asambhavaḥ - anutpattiḥ / sataḥ brahmaṇa eva tadvayatiriktasya kasyacidanutpattirna sambha-
2.3.9
vati - anupapatteḥ; etaduktaṃ bhavati - viyanmātariśvatorutpattipratipādanamudāharaṇāryam, utpattyasambhavastu sataḥ paramakārasya parasyaiva brahmaṇaḥ tadvayatiriktasya kṛtsnasyāvyaktamahadahaṅkāratanmātrendriyaviyatpavanādikasya prapa-ñcasyaikavijñānena sarvavijñānapratijñādibhiravagatakāryyabhāvasyānutpattirnopapadyata iti

p1.10

// viyadadhikaraṇaṃ samāptam //
2.3.10
tejo'tastathā hyāha

p1.10

2.3.10
brahmabyatiriktasya kṛtsnasya brahmakāryyatvamuktam; idānīṃ vyavahitakāryyāṇāṃ kiṃ kevalāttattadanantarakāraṇabhūtādvastuna utpattiḥ; ahosvit tattadrūpādvrahmaṇa? iti cintyate / kiṃ yuktam? kevalā-
2.3.10
ttattadvastuna iti kutaḥ? tejastāvat ataḥ - mātariśvana evotpadye "vāyoragniḥ" iti hyāha

p1.11

2.3.11
āpaḥ

p1.11

2.3.11
āpo'pi ataḥ - tejasa evotpadyante "agnerāpaḥ" "tadapo'sṛjata" ityāha

p1.12

2.3.12
pṛthivī

p1.12

2.3.12
pṛthivī adbhaya utpadyate - "adbhayaḥ pṛthivī" "tā annamasṛjante" ityāha

p1.13

nanvannaśabdena kathaṃ pṛthivyabhidhīyate? ata āha -
2.3.13
adhikārarūpaśabdāntarebhyaḥ

p1.14

2.3.13
mahābhūtasṛṣṭayadhikārātpṛthivyevānnaśabdenokteti pratīyate / adanīyasya sarvasya pṛthivīvikāratvātkāraṇe kāryyaśabdaḥ / tathā vākyaśeṣe bhūtānāṃ rūpasaṃśabdane "yadagnerohitaṃ rūpaṃ tejastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yat kṛṣṇaṃ tadannasya" ityaptejasoḥ sajātīyamevānnaśabdavācyaṃ pratīyate / śabdāntaraṃ ca samānaprakaraṇe "agnerāpaḥ abhdyaḥ pṛthivī" iti śrūyate / ataḥ pṛthivyevānnaśabdenācyata ityabhdya eva pṛthivī jāyate / udāhṛtāḥ tejaḥprabhṛtayaḥ pradarśanārthāḥ / mahadādayo'pi svānantaravastuna evotpadyante; yathāśrutyabhyupagamāvirodhāt, "etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca / khaṃ vāyurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī" tasmādetadvrahma nāmarūpapannaṃ ca
2.3.13
jāyate" "tasmādvā etasmādātmanaḥ ākāśaḥ saṃbhūtaḥ" "tattejā'sṛjata" ityādayo brahmaṇaḥ paramparayā kāra-ṇatvepyupapadyanta iti / 13 //
2.3.14
evaṃ prāpte pracakṣmahe -
2.3.14
tadabhidhyānādeva tu talliṅgātsaḥ

p1.14

2.3.14
tuśabdāt pakṣo vyāvṛttaḥ, mahadādikāryāṇāmapi tattadanantaravastuśarīrakaḥ sa eva pu#uruṣottamaḥ kāraṇam, kutaḥ? tadabhidhyānarūpāttalliṅgāt; abhidhyānam - bahu syāmiti saṅkalpaḥ "tatteja aikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti, tā āpa ekṣanta vahvayaḥ syāma prajāyemiha" ityātmano bahubhavanasaṅkalparūpekṣaṇaśravaṇānmahadahaṅkārā-kāśādīnāmapi kāraṇānāṃ tathāvidhekṣāpūrvikaiva svakāyyarsṛṣṭiriti gamyate, tathāvidhaṃ cekṣaṇaṃ tattaccharīrakasya parasyaiva brahmaṇa upapadyate / śrūyate ca sarvaśarīrakatvena sarvātmakatvaṃ parasya brahmaṇo'ntaryābhibrāhmaṇe "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan, yo'psu tiṣṭhan, yastejasi tiṣṭhan yo vāyau tiṣṭhan, ya ākāśe tiṣṭhan" ityādi / suvālopanipadi ca "yasya pṛthivī śarīra" mityārabhya "yasyāhaṅkāraḥ, śarīraṃ yasya buddhiḥ śarīraṃ, yasyāvyaktaṃ śarīra" mityādi

p1.15

2.3.15
"etasmājjāyate prāṇo manaḥsarvendriyāṇi ca" ityādiṣu / yaccoktam - śrūyamāṇā brahmaṇaḥ prāṇādisṛṣṭiḥ paramparayā'pyupapadyata iti; atrocyate -
2.3.15
viparyayeṇa tu kramo'ta upapadyate ca

p1.15

2.3.15
tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ / avyaktamahadahaṅkārākāśādikramādviparyayeṇa yaḥ sarveṣāṃ kāryyāṇāṃ brahmānantaryarūpaḥ kramaḥ "etasmājjāyate prāṇaḥ" ityādiṣu pratīyate, sa ca kramastattadrūpādvrahmaṇastattatkāryyotpatterevopapadyate / paramparayā
2.3.15
kāraṇatve hyānannataryaśravaṇamuparudhyeta / ataḥ "etasmājjāyate" ityādikamapi sarvasya brahmaṇaḥ sākṣātsambha-vottambhanam

p1.16

2.3.16
antarā vijñānamanasī krameṇa talliṅgāditi cennāviśeṣāt

p1.16

2.3.16
vijñānasādhanatvādindriyāṇi vijñānamityucyante; yaduktam "etasmājjāyate" ityādinā sarvasya brahmaṇo'-nantarakāryyatvaṃ śrāvyate; ataścānena vākyena sarvasya sākṣādvrahmaṇa utpattirabhidhyānaliṅgāvagatottabhyata iti; tannopapadyate - kramaviśeṣaparatvādasya vākyasya; atrāpi sarveṣāṃ kramapratīteḥ / svādiṣu tāvat śrutyantarasiddhaḥ kramo'trāpi pratīyate - taiḥ saha pāṭhaliṅgādbhūtaprāṇayorantarāle vijñānamanasī api krameṇotpadyata iti pratī- yate / ataḥ sarvasya sākṣādvrahmaṇa eva sambhavasyottambhakamidāṃ vākyaṃ na bhavati iti cet tanna, aviśeṣāt "etasmājjāyate prāṇaḥ" ityanenāviśeṣāt / vijñānamanasoḥ svādīnāṃ ca "etasmājjāyate" ityanena sākṣātsambhavarūpasambanadhasyābhidheyasya sarveṣāṃ prāṇādipṛthivyantānāmaviśiṣṭatvātsa eva vidheyaḥ na kramaḥ / śrutyantarasiddhakramavirodhācca nedaṃ kramaparam, "pṛthivyapsu pralīyate"
ityārabhya "tamaḥ ekībhavati" ityantena kramāntarapratīteḥ, ato'vyaktādiśarīrakāt parasmādvrahmaṇa eva sarvakāryāṇāmutpattiḥ / tejaḥprabhṛtayaśca śabdā-stadātmabhūtaṃ brahmaivābhidadhati

p1.17

2.3.17
nanvevaṃ sarvaśabdānāṃ brahmavācitve sati taistaiśśabdaistattadvastuvyapadeśo vyutpattisiddha uparudhyeta; tatrāha-
2.3.17
carācaravyapāśrayastu syāttadvayapadeśo bhāktastadbhāvabhāvitvāt

p1.17

2.3.17
tuśabdaścoditaśaṅkānivṛttyarthaḥ; nikhilajaṅgamasthāvaravyapāśrayastattacchavdavyapadeśo bhāktaḥ - vācyaikadeśe bhajyata ityarthaḥ / samastavastuprakāriṇo brahmaṇaḥ prakārabhūtavastugrāhipratyakṣādipramāṇāviṣayatvādvedānta-śravaṇātprāk prakāryyapratīteḥ, prakāripratītibhāvabhāvitvācca tatparyyavasānasya, loke tattadvastumātre vācyaikadeśe te te śabdā khakhabhaṅkatvā bhaṅkatvāvyapadiśyante / athavā tejaḥprabhṛtibhiḥ śabdaistattadvastumātra-vācitayā vyutpannairbrahmaṇo vyapadeśo bhāktaḥ syāt - amukhyaḥ syādityāśaṅkayacarācaravyapāśrayastu - ityacyate / carācaravyapāśrayaḥ tadvayapadeśaḥ - tadvāciśabdaḥ, carācaravāciśabdo brahmaṇyabhākto mukhya eva, kutaḥ brahmabhāvabhāvitvāt sarvaśabdānāṃ vācakabhāvasya, nāmarūpavyākaraṇaśrutyā hi tathā'vagatam

p1.18

// tejodhikaraṇaṃ samāptam //
2.3.18
nātmā śruternityatvācca tābhyaḥ

p1.19

2.3.18
viyadādeḥ kṛtsnasya parasmādvrahmaṇa utpattiruktā, idānīṃ jīvasyāpyupattirasti neti saṃśayyate; kiṃ yuktamastati#i, kutaḥ, ekavijñānena sarvavijñānapratijñopapatteḥ, prāksaṣṭerekatvāvadhāraṇācca / viya-dāderiva jīvasyāpyutpattivādinyaḥ śrutayaśca santi-"yataḥ prasūtā jagataḥ prasū#ūtī toyena jīvān vyasasarja bhūmyām" "prajāpatiḥ prajā asṛjata" "sanmūlāḥ sobhyemāḥ sarvāḥ prajā sadāyatanā satpratiṣṭhā" "yato vā imāni bhṛtāni jāyanta" iti / evaṃ sacetanasya jagata utpattivacanājjīvasyāpyutpattiḥ pratīyate-na ca vācyaṃ brahmaṇo nityatvāttattvamasyādibhiśca jīvasya brahmatvāvagamāt jīvasya nityatvamiti "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ" "sarvaṃ khalvidaṃ brahma" ityevagādibhirviyadāderani brahmatvāvagamāttasyāpi nityatvaprasakteḥ / ato jīvo'pi viyadādivadutpadyata ityevaṃ prāpte'bhidhīyate-nātmā śruteriti / nātmotpadyate; kutaḥ? śruteḥ, "na jāyate mriyate vā vipaścit, jñājñau dvāvajā"vityādibhirjīvasyotpattipratiṣedho hi śruyate / ātmano nityatvaṃ ca tābhyaḥ śrutibhya evāvagamyate "nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān" "ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre" ityādibhyaḥ / ataśca nātmotpadyate, kathaṃ tarhi ekavijñānena sarvavijñānapratijñopapadyate; itthamupapadyate- jīvasyāpi kāryyatvātkāryyakāraṇayorananyatvācca / evaṃ tarhi viyadādivadutpattimattvamaṅgīkṛtaṃ syāt; netyucyate-kāryyatvaṃ hi nāmaikasya dravyasyāvasthāntarāpattiḥ, tajjīvasyāpyastyeva / iyāṃstu viśeṣaḥ- viyadāderacetanasya yādṛśo'nyathābhāvo na tādṛśo jīvasya, jñānasaṅkocavikāsalakṣaṇo jīvasyānyathābhāvaḥ, viyadādestu svarūpānyathābhāvalakṣaṇaḥ / seyaṃ svarūpānyathābhāvalakṣaṇotpattirjīve pratiṣidhyate /
2.3.18
etaduktaṃ bhavati-bhogyabhoktṛniyantṛn viviktasvabhāvān pratipādya bhogyagatamutpattyādikaṃ bhoktaripratiṣidhya tasya nityatāṃ ca pratipādya bhogyagatamutpattyādikaṃ bhoktṛgataṃ cāpuruṣārthāśrayatvaṃ niyantaripratiṣidhya tasya nitya-tvaṃ, niravadyatvaṃ, sarvadā sarvajñatvaṃ, satyasaṅkalpatvaṃ,karaṇādhipādhipatvaṃ, viśvasyapatitvaṃ, ca pratipādya sarvāva-sthayościdacitostaṃ pratiśarīratvaṃ tasya cātmatvaṃ pratipāditam, atassarvadācidacidvastuśarīratayā tatprakāraṃ brahma; kadācitsvasmādvibhaktavyapadeśānarhatisūkṣmadaśāpannacidacidvastuśarīraṃ tiṣṭhati, tatkāraṇāvasthaṃ brahma; kadācicca vibhaktanāmarūpasthūlacidadvistu śarīraṃ, tacca kāryyāvasthaṃ, tatra kāraṇāvasthasya kāryāvasthāpattāvacidaṃśasya kāraṇāvasthāyāṃ śabdādivihīnasya bhogyatvāya śabdādimattayāṃ svarūpānyathābhāvarūpavikāro bhavati, cidaṃśasya ca karmaphalaviśeṣabhokatṛtvāya tadanurūpajñānavikāsarūpa-vikāro bhavati, ubhayaprakāraviśiṣṭe niyantraṃśe tadavasthatadubhayaviśiṣṭatārūpavikāro bhavati; kāraṇāvasthāyā avasthāntarāpattirūpo vikāraḥ prakā-radvaye prakāriṇi ca samānaḥ / ata evaikasyāvasthāntarāpattirūpa-vikārāpekṣayā "yenāśrutaṃ śruta"mityekavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya mṛdādidṛṣṭāntaḥ "yathā somyaikena" ityādinā nidarśitaḥ / īdṛśajñānasaṅkocavikāsakaratattaddehasambandhaviyogābhiprāyāḥ jīvasyotpattimaraṇa-vādinyaḥ "prajāpattiḥ prajā asṛjata" ityādyāḥ śrutayaḥ acidaṃśavatsvarūpānyathātvābhāvābhiprāyā utpattipratiṣedhavādinyo nityatvavādinyaśca "na jāyate mriyate" ityādyāḥ, "nityo nityānā"mityādyāśca śrutayaḥ / svarūpānyathātvajñānasaṅkocavikāsarūpobhayavidhāniṣṭavikārābhāvā-bhiprāyaḥ, "sa vā eva mahānaja ātmā'jaro'maro'mṛto brahma" "nityo nityānā"mityādyāḥ paraviṣayāḥ śrutayaḥ / evaṃ sarvadā cidacidvastu-viśiṣṭasya brahmaṇaḥ prāksṛṣṭerekatvāvadhāraṇaṃ ca nāmarūpavibhāgābhāvādupa-
2.3.18
padyate / "taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāṃ nānātvaikatve vadati-iti / ye tvavidyopādhikaṃ jīvatvaṃ vada-nti, ye ca pāramārthikopādhikṛtam, ye ca sanmātra svarūpaṃ brahma svayameva bhoktṛbhogyaniyantṛrūpeṇa tridhā'va-sthitaṃ vadanti, sarve'pyete avidyāśakterupādhiśakterbhoktṛbhogyaniyantṛśaktīnāṃ ca pralayakāle'vasthāne'pi tadānīmekatvāvadhāraṇaṃ nāma rūpavibhāgābhāvādevopādayanti / "vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāt karmāvibhāgāditi cennānāditvādupapadyate cāpyupalabhyate ca" iti sūtrābhyāṃ jīvabhedasya tatkarmapravāhasya cānāditvābhyupagamācca / iyān viśeṣaḥ- ekasyānādyavidyā brahma svayameva muhyati, anyasya pāramārthikānādyupādhinā brahma svayameva badhyate, upādibrahmavyatiriktavastvantarābhāvāt / aparasya brahmaiva vicitrākāreṇa pariṇamate, karma-phalāni cāniṣṭāni bhuṅkte; niyantraśasya bhoktṛtvābhāve'pi sarvajñatvātsvasmādabhinnaṃ bhoktāramanusandadhā- tīti svayameva bhuṅkte; asmākaṃ tu sthūlasūkṣmāvasthacidacidvastuśarīraṃ brahma kāryakāraṇomayāvasthāvasthita- mapi sarvadā nirastanirikhaladoṣagandhaṃ satyasaṅkalpatvādyaparimitodāraguṇasāgaramavatiṣṭhate / prakārabhūtacida-
2.3.19
jño'ta eva

p1.19

2.3.19
viyadādivajjīvo notpadyata ityuktam, tatprasaṅgena jīsvarūpaṃ nirūpyate / kiṃ sugata-kapilābhimatacinmātra-mevātmanaḥ svarūpam? uta kaṇabhugabhimatapāṣāṇakalpasvarūpamacitsvarūpamevāgantuka-
2.3.19
caitanyaguṇakam? / ata jñātṛtvamevāsya svarūpam? iti, kiṃ yuktaṃ cinmātramiti / kutaḥ, tathā śruteḥ / anta-ryāmibrāhmaṇe hi "ya ātmani tiṣṭha"nniti mādhyandinīyaparyāyasya sthāne "yo vijñāne tiṣṭha"nniti kāṇvā adhīyate tathā- "vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pi ca" iti karturātmano vijñānameva svarūpaṃ śrūyate / smṛtiṣu ca jñānasvarūpamatyantanirmalaṃ paramārthataḥ" ityādiṣvātmano jñānasvarūpatvaṃ pratīyate / aparastu-jīvātmano jñānatve jñātṛtve ca svābhāvike'bhyupagamyamāne tasya sarvagatasya sarvadā sarvatropalabdhiprasaṅgāt, karaṇānāṃ ca vaiyarthyāt, suṣuptimūrcchādiṣu sato'pyātmanaścaitanyānupalabdherjāgratassāmagrayāṃ satyāṃ jñānotpattidarśanādasya na jñānasvarūpam; nāpi jñātṛtvam, āgantukameva caitanyaṃ, sarvagatatvaṃ cātmano'vaśyābhyupetyam, savartra kāryyo-palabdheḥ sarvatrātmanaḥ sannidhānābhyupagamāccharīragamanenaiva kāryyasambhave sati gatikalpanāyāṃ pramāṇābhāvācca / śrutirapi suṣuptivelāyāṃ jñānābhāvaṃ darśayati "nāhaṃ khalvayamevaṃ sampratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti no eva
2.3.19
imāni bhūtāni" iti / tathā mokṣadaśāyāṃ jñānābhāvaṃ darśayati "na pretya sañjñāsti" iti; jñānasvarūpamityā-diprayogastu jñānasya tadasādhāraṇaguṇatvena lākṣaṇika iti- evaṃ prāpte pracakṣmahe- jño'ta eva / jña eva- ayamātmājñātṛtvasvarūpa eva, na jñānamātram, nāpi jaḍasvarūpaḥ, kutaḥ? ata eva nuterevetyarthaḥ / nātmā śrute"riti prakṛtā śrutiḥ- ataśśabdena parāmṛśyate / tathā chāndogye prajāpativākye muktāmuktātmasvarūpakathane "atha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā" "manasaivaitānkāmānpaśyan ramate ya ete brahmaloke" "satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ" "nopajanaṃ smarannidaṃ śarīram" anyatrāpi "na paśyo mṛtyuṃ paśyati" tathā vājasaneyake "katama ātmā" iti pṛṣṭavā "yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ" iti; "tathā vijñātāramare kena vijānīyāt" "jānātyevāyaṃ puruṣaḥ" tathā "eṣa hi draṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā karttā vijñānātmā puruṣaḥ" "evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśakalā" iti

p1.20

2.3.20
yattūktaṃ jñātṛtve svābhāvike sati sarvagatasya tasya sarvadā sarvatropalabdhiḥ prasajyeta iti; tatrocyate-
2.3.20
utkrāntigatyāgatīnām

p1.20

2.3.20
nāyaṃ sarvagataḥ, api tvaṇurevāyamātmā; kutaḥ? utkrāntigatyāgati#īnāṃ śruteḥ / utkrāntistāvacchaÜyate "tena
2.3.20
pradyotenaiṣa ātmāniṣkrāmati cakṣuṣo vā mūrdhno vā anyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ" iti / gatirapi "ye vai kecāsmā-llokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti" iti / āgatirapi "tasmāllokātpunaretyasmai lokāya karmaṇe" iti / vibhutve hyetā utkrāntyādayo nopapadyeran

p1.21

2.3.21
svātmanā cottarayoḥ

p1.21

2.3.21
ca śabdo'vadhāraṇe / yadyapi śarīraviyogarūpatvena utkrāntiḥ sthirasyātmanaḥ kathañcidupapadyate; gatyāgatī tu na kathañcidupapadyete / ataste svātmanaiva sampādye

p1.22

2.3.22
nāṇuratacchaØteriti cennetarādhikārāt

p1.22

2.3.22
"yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu" iti jīvaṃ prastutya "sa vā eva mahānaja ātmā" iti mahatvaśruternāṇurjīva iti cennetarādhikārājjīvāditarasya prājñasya tatrādhikārāt, yadyapyupakrame jīvaḥ prastutaḥ tathā'pi yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmeti madhye paraḥ pratipādyate iti tatsambandhīdaṃ mahattvam, na jīvasya

p1.23

2.3.23
svaśabdonmānābhyāṃ ca

p1.23

2.3.23
sākṣādaṇuśabda eva śrūyate "eṣo'ṇurātmā cetasā vedivtayo yasminprāṇaḥ pañcadhā saṃviveśa" iti / uddhṛtya mānam-unmānam, aṇusadṛśaṃ vastūddhṛtya tanmānatvaṃ jīvasya śruyate "bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ" iti / "ārāgramātro hyavaro'pi dṛṣṭa" iti ca, ato'ṇurevāyamātmā

p1.24

2.3.24
atha syādātmano'ṇutve sakalaśarīravyāpinī vedanā nopapadyata iti, tatra matāntareṇa parihāramāha -
2.3.24
avirodhaścandanavat

p1.24

2.3.24
yathā haricandanavindurdehaikadeśavartyapi sakaladehavyāpinamāhlādaṃ janayati, tadvadātmā'pi dehaikadeśavarttīsakala-deśavartirnī vedanāmanubhavati

p1.25

2.3.25
avasthitivaiśeṣyāditi cennā'bhyupagamāddhṛdi hi

p1.25

2.3.25
haricandanavindvāderddehadeśaviśeṣāvasthitiviśeṣāt tathā bhāvaḥ, ātmanastu tanna vidyata iti cet-na, ātma-no'pi dehadeśaviśeṣe sthityabhyupagamāt hṛdayadeśa hyātmanaḥ sthitiḥ śrūyate "hṛdi hyayamātmā tatraikaśataṃ nāḍī-nā"miti / tathā "katama ātmā" iti prakṛtya "yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantajryotiḥ" iti, ātmano deśa-viśeṣasthitikhyāpanāya candanadṛṣṭāntaḥ pradarśitaḥ / na tu candanasya deśaviśeṣāpekṣā

p1.26

2.3.26
ekadeśavarttinaḥ sakaladehavyāpikāryyakaratvaprakāraṃ svamatenāha -
2.3.26
guṇādvā''lokavat

p1.26

2.3.26
vāśabdo matāntaravyāvṛttyarthaḥ, ātmā svaguṇena jñānena sakaladehaṃ vyāpyāvasthitaḥ, ālokavat; yatā maṇi-dyumaṇiprabhṛtīnāmekadeśavarttināmāloko'nekadeśavyāpī dṛśyate tadvaddhṛdayasthasyātmano jñānaṃ sakaladehaṃ vyāpya varttateḥ jñātuḥ prabhāsthānīyasya jñānasya svāśrayādanyatra vṛttirmaṇiprabhāvadupapadyate- iti prathamasūtre sthāpitam

p1.27

2.3.27
nanūktaṃ jñānamātramevātmeti tatkathaṃ jñānasya svarūpavyatiriktaguṇatvamucyate; tatrāha -
2.3.27
vyatireko gandhavattathā ca darśayati

p1.27

2.3.27
yathā pṛthivyā gandhasya guṇatvenopalabhyamānasya tato vyatirekaḥ, tathā jānāmīti jñāturguṇatvena pratīyamānasya jñānasyātmano vyatirekaḥ siddhaḥ; darśayati ca nutiḥ "jānātyevāyaṃ puruṣaḥ" iti

p1.28

2.3.28
pṛthagupadeśāt

p1.28

2.3.28
svaśabdenaiva vijñānaṃ vijñātuḥ pṛthagupadiśyate "na hi vijñāturvijñāterviparilopo vidyate" iti

p1.29

2.3.29
yattūktaṃ "yo vijñāne tiṣṭhan, vijñānaṃ yajñaṃ tanute, jñānasvarūpamatyantanirmalam" ityādiṣu jñānamevātmeti vyapa-diśyata iti; tatrāha-
2.3.29
tadguṇasāratvāttu tadvayapadeśaḥ prājñavat

p1.29

2.3.29
tu śabdaścodyaṃ vyāvartayati / tadguṇasāratvāt vijñānaguṇasāratvādātmano vimānamiti vyapadeśaḥ, vijñānamevāsya sārabhūto guṇaḥ, yathā prājñasyānandaḥ sārabhūtoguṇa iti prājña ānandaśabdena vyapadiśyate "yadeṣa ākāśa ānando na syāt, ānando brahmeti vyajānā"diti prājñasya hyānandassārabhūto guṇaḥ "sa eko brahmaṇa ānandaḥ, ānandaṃ brahmaṇo vidvānna vibheti kutaścane"ti, yathā vā "satyaṃ jñānamanantaṃ brahme"ti vipaścitaḥ prājñasya jñānaśabdena vyapa-deśaḥ "saha brahmaṇā vipaścitā, yassarvajña" ityādiṣu prājñasya jñānaṃ sārabhūto guṇa iti vijñāyate

p1.30

2.3.30
yāvadātmabhāvitvācca na doṣataddarśanāt

p1.32

2.3.30
vijñānasya yāvadātmabhāvidharmatvāt tena tadvayapadeśo na doṣaḥ / tathā ca khaṇḍādayo yāvatsvarūpabhāvigotvā-didharmaśabdena gauriti vyapadiśyamānā dṛśyante-svarūpa
nirūpaṇadharmatvādityarthaḥ / cakārāt jñānavadātmano'pi svaprakāśatvena vijñānamiti vyapadeśe na doṣa iti samuccinoti //
2.3.31
yaccoktaṃ suṣuptyādiṣu jñānābhāvāt jñānasya na svarūpānubandhidharmatvamiti, tatrāha -
2.3.31 puṃstvādivattvasya sato'bhivyaktiyogāt / 31/
2.3.31
tuśabdaścoditāśaṅkānivṛttyarthaḥ / asya jñānasya suṣuptyādiṣvapi vidyamānasya jāgaryādiṣvabhivyaktessambhavāt, svarūpānubandhidharmatvopapattiḥ (puṃstvādivat) / yathā puṃstvādyasādhāraṇasya dhātorbālyāvasthāyāṃ sato'pyanabhivyaktasya yuvatve'bhivyaktau puṃsastadvattā na kādācitkī bhavati / saptadhātumayatvaṃ hi śarīrasya svarūpānubandhi / / tatsaptadhātu trimalaṃ dviyoni caturvidhāhāramayaṃ śarīram iti śarīrasvarūpavyapadeśāt / suṣuptyādiṣvapyahamarthaḥ prakāśata iti prāgevoktam / tasya vidyamānasya jñānasya viṣayagocaratvaṃ jāgaryādāvupalabhyate / ete cātmano jñātṛtvādayo dharmāḥ prāgevopapāditāḥ / ato jñātṛtvameva jīvātmanaḥ svarūpam / sa cāyamātmā'ṇuparimāṇaḥ / / na pretya saṃjñāstītyapi na muktasya jñānābhāva ucyate, api tu / etebhyo bhūtebhyassamutthāya tānyevānuvinaśyatīti saṃsāradaśāyāṃ yadbhūtānuvidhāyiprayuktaṃ janmanāśādidarśanaṃ tanmuktasya na vidyate, / na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām / sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ /, / nopajanaṃ smarannidaṃ śarīram, / manasaitān kāmān paśyanramate ityādiśrutyaikārthyāt /
2.3.32
saṃprati jñānātmavāde tasya sarvagatatve dūṣaṇamāha -
2.3.32 nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgo'nyataraniyamo vā'nyathā /32/
2.3.32
anyathā sarvagatatvapakṣe tasya jñānamātratvapakṣe ca nityamupalabdhyanupalabdhī sahaiva prasajyeyātām; anyatarani-
2.3.32
yamo vā-upalabdhireva vā nityaṃ syāt, adanupalabdhireva vā; etaduktaṃ bhavati-loke tāvadvartamānayorātmopa-labdhyanupalabdhyorayaṃ jñānātmā sarvagato hetuḥ syāt; upalabdhereva vā- anupalabdhereva vā; ubhayahetutve sarvadā-sarvatrobhayaṃ prasajyeta yadyupalabdhereva, sarvasya sarvadā sarvatrānupalabhbho na syāt, athānupalabdhereva sarvadā sarva-tropalabdhirna syāt- iti / asmākaṃ śarīrasyāntarevāvasthitatvādātmanastatraivopalabdhirnānyatreti vyavasthā- siddhiḥ / karaṇāyattopalabdherapi sarveṣāmātmanāṃ sarvagatatvena sarvaiḥ karaṇai sarvadā saṃyuktatvādadṛṣṭāderapyaniyamā-duktadoṣaḥ samānaḥ

p1.33

// jñādhikaraṇaṃ samāptam //
2.3.33
karttā śāstrārthavattvāt

p1.33

2.3.33
ayamātmā jñātā sa cāṇuparimāṇa ityuktam, idānīṃ kiṃ sa eva karttāḥ uta svaya-makartaiva sannacetanānāṃ guṇānāṃ kartṛtvamātmanyadhyasyatīti cintyate / kimatra yuktam akartaivātmeti, kutaḥ? ātmano hyakartṛtvaṃ guṇānāmeva ca kartṛtvamadhyātmaśāstreṣu śrūyate / tathā hi kaṭhavallīṣu jīvasya "na jā- yate mriyate" ityādinā janmajarāmaraṇādikaṃ sarvaṃ prakṛtidharmaṃ pratiṣidhya hananādiṣu kriyāsu kartṛtvamapi pratiṣi-dhyate "hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam / ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate" iti / hantā-ramātmānaṃ jānanna jānātyātmānamityarthaḥ / tathā ca bhagavatā svayameva jīvasyākartṛtvaṃ svarūpaṃ; kartṛtvābhi-
2.3.33
mānasturavyāmāha ityucyate- "prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ / ahaṅkāravimūḍhātmā karttā'hamiti manyate // nānyaṃ guṇebhyaḥ karttāraṃ yadā draṣṭā'nupaśyati / kāryyakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate // puruṣaḥ sukha-duḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate" iti ca / ataḥpuruṣasya bhoktṛtvameva prakṛtereva tu kartṛtvam-iti // evaṃ prāpte pracakṣmahe-katrtā śāstrārthavatvāt-iti / ātmaiva karttā / na guṇāḥ, kasmāt? śāstrārthavattvāt; śāstrāṇi hi "yajeta svargakāma" mumukṣubarrahmopāsīta" ityevamādīni svargamokṣādiphalasya bhoktārameva kartṛtve niyuñjate, na hyacetanasya kartṛtve'nyo niyujyate / śāsanācca śāstram, śāsanaṃ ca pravartanaṃ; śāstrasya ca pravartakatvaṃ bodha-jananadvāreṇa, acetanaṃ ca pradhānaṃ na bodhayituṃ śakyam / ataḥ śāstraphalaṃ prayoktari" sati / yaduktaṃ "hantā cenmanyate" ityādinā hananakriyāyāmakartṛtvamātmanaḥ śrūyata iti; tadātmano nityatvena hantavyatvā bhāvāducyate yacca "prakṛteḥ kriyamāṇā"nītyādinā guṇānāmeva kartṛtvaṃ smathyata iti; tatsāsārikapravṛttiṣvasyaṃ kartṛtā sattvarajastamoguṇasaṃsargakṛtā; na svarūpaprayukteti prāptāprāptavivekena guṇānāmeva kartṛtvamityucyate / tathā ca tatraivocyate "kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu" sati / tathā tatraivātmanaśca kartṛtvamabhyupetyocyate "tatraivaṃ sati karttāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ / paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ" iti / "adhiṣṭhānaṃ tathā karttā karaṇaṃ ca pṛthagvidham / vividhāca pṛthak ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam" ityadhiṣṭhānādidaivaparyyantasāpekṣe satyā-tmanaḥ kartṛtve ya ātmānameva kevalaṅkarttāraṃ manyate, na sa paśyatītyarthaḥ

p1.34

2.3.34
upādānādvihāropadeśācca

p1.34

2.3.34
"sa yathā mahārāja" iti prakṛtya "evamevaiṣa etānprāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ parivartate" iti prāṇā-nāmupādāne vihāre ca kartṛtvamupadiśyate

p1.35

2.3.35
vyapadeśācca kriyāyāṃ na cennirdeśaviparyayaḥ

p1.35

2.3.35
"vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pi ca" iti laukikavaidikakriyāsu kartṛtvavyapadeśācca karttā / vijñānaśabdena nātmano vyapadeśaḥ, api tvantaḥkaraṇasya buddheriti cet,- evaṃ sati nirdeśaviparyayaḥ syāt-buddheḥ karaṇatvādvijñāneneti karaṇavibhaktinirdeśaḥ syāt

p1.36

2.3.36
upalabdhivadaniyamaḥ

p1.36

2.3.36
ātmano'kartṛtve doṣa ucyate / yathā''tmano vibhutve nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅga ityādinopalabdheraniyama uktaḥ; tadvadātmano'kartṛtvaṃ prakṛteśca kartṛtve tasyāḥ sarvapuruṣasādhāraṇatvātsarvāṇi karmāṇi savoṣāṃ bhogāya syuḥ, naiva vā kasyacit / ātmanāṃ vibhutvābhyupagamātsannidhānamapi sarvoṣāmaviśiṣṭam,ata eva cāntaḥ-karaṇādīnāmapi niyamo nopapadyate; yadāyattā vyavasthā syāt

p1.37

2.3.37
śaktiviparyayāt

p1.37

2.3.37
buddheḥ kartṛtve kartturanyasya bhoktṛtvānupapatterbhoktṛtvaśaktirapi tasya eva syādityātmano bhoktṛtvaśaktirhīyeta / bhoktṛtvaṃ ca buddhereva sampadyata ityātmasadbhāve pramāṇābhāvaśca syāt / "puruṣo'sti bhoktṛbhāvāt" iti hi teṣā- mabhyupagamaḥ

p1.38

2.3.38
samādhyabhāvācca

p1.38

2.3.38
buddheḥ kartṛtve mokṣasādhanabhūtasamādhāvapi saiva kartrī syāt / sa ca samādhiḥ prakṛteranyo'smītyevaṃrūpaḥ, na ca prakṛteranyo'smīti prakṛtiḥ samādhātumalam // ato'pyātmaiva karttā

p1.39

nanvātmanaḥ kartṛtve'bhyugamyamāne sarvadā kartṛtvaṃ noparametetyatrāha -
2.3.39
yathā ca takṣobhayathā

p1.39

2.3.39
vāgādikaraṇasampanno'pyātmā yadecchati, tadā karoti, yadā tu necchati, tadā na karoti; yathā takṣā vāsyādakaraṇamātradhāne'pīcchānuguṇyena karoti, na karoti ca / buddhi#emtvacetanāyāḥ kartṛtve tasyāḥ bhogavāñchādiniyamakāraṇābhāvāt sarvadā kartṛtvameva syāt

p1.40

// katrtradhikaraṇaṃ samāptam //
2.3.40
parāttu tacchaØteḥ

p1.40

2.3.40
idaṃ jīvasya kartṛtvaṃ kiṃ svātantr#eṇa? uta paramātmāyattam? iti / kiṃ prāptaṃ? svātantr#eṇeti / paramātmāyattatve hi vidhiniṣedhaśāstrānarthakyaṃ prasajyeta / yo hi svabuddhayā pravṛttinivṛttyārambhaśaktaḥ; sa eva niyojyo bhavati / ataḥ svātantr#eṇāsya kartṛtvam-iti prāpte'bhidhīyate-parāttu tacchaÜteḥ-iti / tu śabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati; tat-kartṛtvam asya jīvasya parāt- paramātmana eva hetorbhavati, kutaḥ śruteḥ "antaḥ-praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā, ya ātmani niṣṭhannātmano'ntaro yamayati yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati sa ta ātmā'ntaryāmyamṛta" iti / smṛtirapi "sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca" "īśvarassarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna! tiṣṭhati / bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā" iti

p1.41

2.3.41
nanvevaṃ vidhiniṣedhaśāstrānarthakyaṃ prasajyetetyuktaṃ, tatrāha -
2.3.41
kṛtaprayatnāpekṣastu vihitapratiṣiddhā vaiyarthyādibhyaḥ

p1.41

2.3.41
sarvāsu kriyāsu puruṣeṇa kṛtaṃ prayatnamudyogamapekṣyāntaryāmī paramātmā tadanumatidānena pravartayati; paramātmā-
2.3.41
numatimantareṇāsya pravṛttirnopapadyate-ityarthaḥ / kuta etat? vihitapratiṣiddhāvaiyarthyādibhyaḥ, ādiśabdenānu-grahanigrahādayo gṛhyante / yathā dvayoḥ sādhāraṇe dhane parasvatvāpādanamanyatarānumatimantareṇa nopapadyate, athā-'pītarānumitiḥ svenaiva kṛteti tatphalaṃ tasyaiva bhavati; pāpakarmmasu nivartanaśaktasyāpyanumantṛtvaṃ na nirdayatva-māvahatīti sāṅkhayasamavanirūpaṇe pratipāditam / nanvevam "eṣa hyeva sādhu kammar kārayati taṃ yamebhyā lokebhya unninīṣati eṣa evāsādhu kamar kārayati taṃ yamadho ninīṣati" ityunninīṣayā'dhoninīṣayā ca svayameva sādhvasādhunī karmaṇī kārayatyetannopapadyate / ucyate-etanna sarvasādhāraṇaṃ, yastvatimātraparama-puruṣānukūlye vyavasthitaḥ pravarttate, tamanugṛhṇan bhagavānsvayameva svaprāptyupāyeṣvatikalyāṇeṣu karmasveva ruciṃ janayati, yaścātimātraprātikūlye vyavasthitaḥ pravarttate; taṃ nigṛhṇansvaprāptivirodhiṣvadhogatisādhaneṣu karmasu ruciṃ janayati / yathoktaṃ bhagavatā svayameva "ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravarttate / iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ" ityārabhya "teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ pratītipūrvakam / dadāmi buddhiyogantaṃ yena māmupayānti te //
2.3.41
teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ / nāśayāmyātma bhāvastho jñānadīpena bhāsvatā" iti; tathā "asatyamapra-tiṣṭhaṃ te jagadārahunīśvaram" ityādi, "māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ" ityantamukatvā "tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān / kṣipāmyajastramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu" ityuktam

p1.42

/ iti parāyattādhikaraṇam /
2.3.42
aśo nānāvyapadeśādanyathā cāpi dāśakitavāditvamadhīyata eke

p1.42

2.3.42
jīvasya kartṛtvaṃ paramapuruṣāyattamityuktam; idānīṃ kimayaṃ jīvaḥ parasmādatyantabhinnaḥ? uta parameva brahma bhrāntam? uta brahmaivopādhyavacchinnama? atha brahmāṃśa? iti saṃśayyate / śrutivipratipatteḥ saṃśayaḥ / nanu "tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ" "adhikaṃ tu bhedanirddeśā"dityatraivāyamartho nirṇītaḥ / satyam, sa eva nānātvaikatvaśrutivipratipattyā''kṣipya jīvasya brahmāṃśatvopapādanena viśeṣatā nirṇīyate / yāvaddhi jīvasya brahmāṃśatvaṃ na nirṇītaṃ, tāvajjīvasya brahmaṇo'nanyatvaṃ brahmaṇastasmādadhikatvaṃ ca na pratitiṣṭhati / kiṃ tāvatprāptam? atyantabhinna iti; kutaḥ, "jñājñau dvāvajāvīśanīśā"vityādinā bhedanirddeśāt / jñājñayorabheda śrutayastu "agninā siñce"ditivadviruddhārthapratipādanādaupacārikyaḥ / brahmarṇo'śo jīvasya brahmaikadeśatve tadgatā doṣā brahmaṇi bhaveyuḥ / na ca brahmakhaṇḍo jīva ityaśatvopapattiḥ, khaṇḍanānarhatvadvrahmaṇa/, prāguktadoṣaprasaṅgācca / tasmādatyantabhinnasya ca tadaṃśatvaṃ durupapādam, yadvā bhrāntaṃ brahmaiva jīvaḥ, kutaḥ "tattvamasi, ayamātmā brahma"-
2.3.42
ityādibrahmātmabhāvopadeśāt / nānātvavādinyastu pratyakṣādisiddārthānuvāditvādananyathāsiddhādvaitopadeśapa- rābhiḥ śrutibhiḥ pratyakṣādaya ivāvidyāntargatāḥ khyāṣyante / athavā brahmaivānādyupādhyavacchinnaṃ jīvaḥ / kutaḥ, tata eva brahmātma bhāvopadeśāt / na cāyamupādhirbhrāntiparikalpita iti vaktuṃ śakyam, bandhamokṣādivyavasthā
nupapatteriti / evaṃ prāpte'bhidhīyate brahmāṃśa iti kutaḥ? nānāvyapadeśāt, anyathā ca-ekatvena vyapadeśāt / ubhayathā hi vyapadeśo dṛśyate / nānātvavyapadeśastāvatstraṣṭṭatvasṛjyatvaniyantṛtvaniyāmyatvasarvajñatvājñatva-svādhīnatvaparādhīnatvaśuddhatvāśuddhatvakalyāṇaguṇākaratvatadviparītatvapatitvaśeṣatvādibhirdṛśyate / anyathā cābhedena vyapadeśo'pi "tattvamasi, ayamātmā brahma"ityādibhirdṛśyate / api dāśakitavāditvamadhīyata eke "brahmadāśābrahmadāsā brahmeme kitavāḥ" ityāthavarṇikā brahmaṇo dāśakitavāditvamapyadhīyate / tataśca sarvajī-vavyāpitvenābhedo vyapadiśyata ityarthaḥ / evamubhayavyapadeśamukhyatvasiddhaye jīvo'yaṃ brarhme'śa ityabhyupaganta- vyaḥ / na ca bhedavyapadeśānāṃ pratyakṣādiprasiddhārthatvenānyathāsiddhatvaṃ, brahmasṛjyatvatanniyāmyatvataccharīratva-tacchepatvatadādhāratvatatpālyatvatatsaṃhāryyatvatadupāsakatvatatprasādalabhyadharmārthakāmamokṣarūpapuruṣārthabhākatvādayaḥ tatkṛtaśca jīvabrahmabaṇorbhedaḥ pratyakṣādyagocaratvonānyathāsiddhaḥ, ato na jagatsṛṣṭayādivādinīnāṃ pramā-ṇāntarasiddhabhedānuvādena mithyārthopadeśaparatvam / na cākhaṇḍaikarasacinmātrasvarūpeṇa brahmaṇā''tmano'ta-dbhāvānundhānaṃ, bahubhavanasaṅkalpapūrvakaviyadādisṛṣṭiṃ, jīvabhāvena tatpraveśaṃ, vicitranāmarūpavyākaraṇaṃ, tatkṛ-tānantaviṣayānubhavanimittasukhaduḥkhabhāgitvaṃ, bhoktṛtvena tatra sthitvā tanniyamanenāntaryāmitvaṃ, jīvabhūta- sya svasya kāraṇabrahmātma bhāvānusandhānaṃ, saṃsāramokṣaṃ, tadupadeśaśāstraṃ ca kurvāṇena bhramitavyamityupadiśyate, tathā sati unmattapralapitatvāpātāt // upādhyavacchinnaṃ brahma jīva ityapi na sādhīyaḥ, pūrvanirdiṣṭaniyāmya-
2.3.42
tvādivyapadeśavādhādeva / na hi devadattāderekasyaiva gṛhādyupādhibhedānniyantṛniyāmyabhāvādisiddhiḥ / ata ubha-yavyapadeśopapattaye jīvo'yaṃ brahmarṇo'śa ityubhyupetyam

p1.43

2.3.43
mantravarṇāt

p1.43

2.3.43
"pādo'sya viśvābhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi" iti mantravarṇācca brahmāṃśo jīvaḥ / aṃśavācī hi pādaśabdaḥ / "viśvābhūtāni" iti jīvānāṃ bahutvādvahuvacanaṃ mantre, sūtre'pyaṃśa ityekavacanaṃ jātyabhiprāyam / "nātmā śrute"-rityatrāpyekavacanaṃ jātyabhiprāyam "nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān" ityādiśruti- bhya īśvarādbhedasyātmanāṃ bahutvanityatvayoścābhidhīyamānatvāt / evaṃ nityānāmātmanāṃ bahutve prāmāṇike sati jñānasvarūpatvena sarveṣābhekarūpatve'pi bhedakākāra ātmayāthātmyavedanakṣamairavagamyeta / "asantateścāvyatikara" ityanantarameva ca ātmabahutvaṃ vakṣyati

p1.44

2.3.44
api smaryate

p1.44

2.3.44
mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātana" iti jīvasya puruṣottamāṭhātvaṃ smarthyate, ataścāyamaṃśaḥ

p1.45

2.3.45
aṃśatve'pi jīvasya brahmaikadeśatvena jīvagatā doṣā brahmaṇa evetyāśaṅkayāha -
2.3.45
prakāśādivattu naivaṃ paraḥ

p1.45

2.3.45
tu śabdaścodyaṃ vyāvartayati; prakāśādivajjīvaḥ paramātmarno'śaḥ, yathā'gnyādityāderbhāsvato bhorūpaḥ prakārśo- 'śo bhavati, yatā gavāśvaśuklakṛṣṇādīnāṃ gotvādiviśiṣṭanāṃ vastūnāṃ gotvādīni viśeṣaṇānyaṃśāḥ, yathā vā dehino devamanuṣyāderderho'śaḥ, tadvat / ekavastvekadeśatvaṃ hyaṃśatvam, viśiṣṭasyaikasya vastuno viśeṣaṇamaṃśa eva / tathā ca vivecakāḥ viśiṣṭe vastuni viśeṣaṇāṃśo'yaṃ viśeṣyāṃśo'yamiti vyapadiśanti / viśeṣaṇaviśeṣyayoraṃśāṃśitve'pi svabhāvavailakṣaṇyaṃ dṛśyate / evaṃ jīvaparayorviśeṣaṇaviśeṣyayoraṃśāśitvaṃ svabhāvabhedaścopapadyate / tadidamucyate-naivaṃ para iti, yathābhūto jīvaḥ, tathā bhūto na paraḥ / yathaiva hi prabhāyāḥ prabhāvānanyathābhūtaḥ, tathā prabhāsthānīyāt svāṃśājjīvādaṃśī paro'pyarthāntarabhūta ityarthaḥ / evaṃ jīvaparayo-rviśeṣaṇaviśeṣyatvakṛtaṃ svabhāvavailakṣaṇyāmāśritya bhedanirddeśāḥ pravartante / abhedanirddeśāstu pṛthaksiddhayanarha-viśeṣaṇānāṃ viśe-
2.3.45
ṣyaparyantatvamāśritya mukhyatve nopapadyante / "tattvamasi, ayamātmā brahma" ityādiṣu, tacchabdabrahmaśabdavat tvamayamātmeti śabdā api-jīvaśarīkabrahmavācakatvenaikārthābhidhāyitvāt-ityayamarthaḥ prāgeva prapañcitaḥ

p1.46

2.3.46
smaranti ca

p1.46

2.3.46
evaṃ prabhāprabhāvadrūpeṇa śaktiśaktimadrūpeṇa śarīrātmabhāvena cāṃśāṃśibhāvaṃ jagadvrahmaṇoḥ parāśarādayaḥ smaranti-"ekadeśasthitasyāgnejyotsnā vistāriṇī yathā / parasya brahmaṇaḥ śaktistathedamakhilaṃ jagat // yatkiñcitsṛ-jyate yena sattvajātena vai dvija! / tasya sṛjyasya sambhūtau tatsarvaṃ vai harestanuḥ" ityādinā / cakārācchu tayo- 'pi-"yasyātmā śarīram" ityādinrā''tmaśarīrabhāvenāṃśāṃśitvaṃ vadantītyucyate

p1.47

2.3.47
evaṃ brahmaṇoṃ'śatve brahmapravatrtyatve jñatve ca sarveṣāṃ samāne keṣāñcidvedādhyayanatadarthānuṣṭhānādyanujñā, keṣāñci-ttatparihāraḥ, keṣāñciddarśanasparśanādyanujñā, keṣāñcittatparihāraśca, śāstreṣu kathamupapadyata ityāśaṅkayāha -
2.3.47
anujñāparihārau dehāsambandhājjyotirādivat

p1.47

2.3.47
sarveṣāṃ brahmāṃśatvajñatvādinaikarūpatve satyapi brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrādirūpaśucyuśucidehasambandha-nibandhanāvanujñāparihārāvupapadyate; jyotirādivat-yathā'gnegnittvenaikarūpatve'pi śrotriyāgārādagni-rāhrayate, śmaśānādestu parihriyate, yathā cānnādi śrotriyāderanujñāyate; abhiśastādestu parihriyate

p1.48

2.3.48
asantateścāvyatikaraḥ

p1.48

2.3.48
brahmāṃśatvādinaikarūtve satyapi jīvānāmanyonyabhedādaṇutvena pratiśarīraṃ bhinnatvācca bhogavyatikaro'pi na sambhavati / bhrāntabrahmajīvavāde copahitabrahmajīvavāde ca jīvaparayorjīvānāṃ ca bhogavyatikarādayaḥ sarve doṣā-ssantītyabhiprāyeṇa svapakṣe bhogavyatikarābhāva uktaḥ

p1.49

2.3.49
nanu bhrāntajīvavāde'pyavidyākṛtopādhibhedādbhogavyavasthādaya upapadyante; ata āha -
2.3.49
abhāsa eva ca

p1.49

2.3.49
akhaṇḍaikarasaprakāśamātrasvarūpasya svarūpatirodhānapūrvakopādhibhedopapādanaheturābhāsaḥ eva, prakāśaikasva-rūpasya prakaśatirodhānaṃ prakāśanāśa eveti prāgevepapāditam / ābhāsā eveti vā pāṭhaḥ tathā sati hetava ābhā- sāḥ, cakārāt "pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā, jñājñau dvau tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti" ityādiśrutivirodhaśca / avidyāparikalpitopādhibhede hi sarvopādhirupahitasvarūpasyaikatvābhyupagamādbhoga-vyatikarastadavastha eva

p1.50

2.3.50
pāramārthikopādhyupahitabrahmajīvavāde upādhibhedahetubhṛtānādyadṛṣṭavaśādvayavasthā bhaviṣyatītyāśaṅkayāha -
2.3.50
adṛṣṭāniyamāt

p1.50

2.3.50
upādhiparamparāhetubhūtasyādṛṣṭasyāpi brahmasvarūpāśrayatvena niyamahetvabhāvādavyavasthaiva, upādhibhiradṛṣṭaiśca sva-sambandhena brahmasvarūpacchedāsambhavāt

p1.51

2.3.51
abhisandhyādiṣvapi caivam

p1.51

2.3.51
adṛṣṭahetubhūtābhisandhyādiṣvapi uktādeva hetoraniyama eva

p1.52

2.3.52
anantarasūtraśaṅkāmāha - pāramārthiketi / idamapyāśaṅkayāhetyapi śabdārthaḥ- adṛṣṭā-
2.3.52
pradeśabhedāditi cennāntarbhāvāt

p1.52

2.3.52
yadyapyekameva brahmasvarūpam, tacchedānarhaṃ nānāvidhopādhibhiḥ sambadhyate; tathā'pyupādhisambandhibrahmapradeśa-bhedādupapadyata eva bhogavyavastheti cet-tanna, upādhīnāṃ tatra tatra gamanātsarvapradeśānāṃ sarvopādhyantarbhāvā-dvayatika/rastadavastha eva / pradeśabhedena sambandhe'pi sarvasya brahmapradeśatvāttattatpradeśasambandhi duḥkhaṃ brahmaṇa eva syāt / pūrvatra "nityopalabdhyanupalabdhiprasaṅgo'nyataraniyamo vā'nyathā" "upalabdhivadaniyama" ityābhyāṃ sūtrābhyāṃ vedābāhyānāṃ sarvagatajīvavādināṃ doṣa uktaḥ; atra tu "ābhāsa eva ca" ityādibhiḥ sūtrairvedāvalambināmātmaikatvavādināṃ doṣa ucyate

p1.7

// ityaṃśādhikaraṇam

p1.1

iti śrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye
prathamasyādhyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ////
2.4.1
tathā prāṇāḥ

p1.1

2.4.1
brahmavyatiriktasya viyadādeḥ kṛtsnasya kāryyatvenotpattāvuktāyāṃ jīvasya kāryyatve'pi svarūpānyathābhāva-lakṣaṇotpattirapoditā, tatprasaṅkena jīsvarūpaṃ viśoditam; samprati jīvopakaraṇānāmindriyāṇāṃ prāṇasya cotpattyādiprakāro viśodhyate / tatra kimidriyāṇāṃ kāryyatvaṃ jīvavat? uta viyadādivaditi cintyate / kiṃ yuktaṃ? jīvavadevetyāha pūrvapakṣī-tathā prāṇāḥ- iti / prāṇāḥ- indriyāṇi / yathā jīvo notpadyate, tathendriyā-ṇyapi notpadyante / kutaḥ? śruteḥ / yathā jīvasyānutpattiḥ śruteravamyate, tathā prāṇānāmapyanupattiḥ śruterevāvagamyate / tathā prāṇā iti pramāṇamapyatidiśyate // kā punaratra śrutiḥ " asadvā idamagra āsīt tadāhuḥ kiṃ tadāsīditi ṛṣayo vāvate agre sadāsīt tadāhuḥ ke te ṛṣaya iti prāṇā vāva ṛṣayaḥ" iti jagadutpatteḥ prāgindriyāṇāṃ sadbhāvaḥ śrūyate / prāṇaśabde bahuvacanādindriyāṇyeveti niścīyate / na ceyaṃ śrutiḥ "vāyuścāntarikṣaṃ caitadamṛtam" "saiṣā'nastamitā devatā yadvāyu" itivaccirakālāvasthāyitvena pariṇetuṃ śakyā, "asadvā idamagra āsīt" iti kṛtsranaprapañcapralayavelāyāmapyavastitvaśravaṇāt / utpattivādinyastu jīvotpattivādinya iva netavyā iti // evaṃ prāpte'bhidhīyate-viyadādivadeva prāṇāścotpadyante; kutaḥ? "sadeva somyedamagra
2.4.1
āsīt" "ātmā vā idameka evāgra āsīt" ityādiṣu prāksṛṣṭerekatvāvadhāraṇāt "etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca" iti indriyāṇāmutpattiśravaṇācca, prāgavastānāsambhavāt / na cātmotpattivādavadi-ndriyotpattivādāḥ pariṇetuṃ śakyāḥ, ātmavadutpattipratiṣedhanutīnāṃ nityatvaśrutīnāṃ cā'darśanāt, "asadvā idamagra āsīt" ityādivākye'pi prāṇaśabdena paramātpaiva nirddiśyate "sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇame-vābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate" iti prāṇaśabdasya paramātmanyapi prasiddheḥ / "prāṇā vāva ṛṣayaḥ" iti ṛṣi-śabdaśca sarvajñe tasminneva yujyate, na tvacetaneṣvindriyeṣu

p1.2

2.4.2
ṛṣayaḥ prāṇā iti ca bahuvacanaśrutiḥ kathamupapadyata iti cettatrāha -
2.4.2
gauṇyasambhavāttatprāk śruteśca

p1.2

2.4.2
bahuvacanaśrutirgauṇī, bahvarthāsambhavāt; tasyaiva paramātmanaḥ sṛṣṭeḥ prāgavasthānaśrutereva

p1.3

2.4.3
tatpūrvakatvadvācaḥ

p1.3

2.4.3
itaśca prāṇaśabdaḥ paramātmavacanaḥ; vācaḥ- paramātmavyatiriktaviṣayasya nāmadheyasya vāgviṣayasūtaviyadādi-sṛṣṭipūrvakatvāt / "taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāṃ vyākriyata" iti nāmarūpabhājāmabhāvāt tadānīṃ vāgādīndriyakāryyābhāvācca tāni na santītyarthaḥ

p1.4

// iti prāṇotpattyadhikaraṇam //
2.4.4
saptagatorviśeṣitatvācca

p1.4

2.4.4
tānīdriyāṇi kiṃ saptaiva syuḥ, athavaikādaśeti cintyate / śrutivipratipatteḥ saṃśayaḥ / kiṃ prāptam, sapteti / kutaḥ?
gaterviśeṣitatvācca / gatistāvajjāyamānena bhriyamāṇena ca jīvena saha lokeṣu sañcaraṇarūpā saptānāmeva śrūyate "sapta ime lākā yeṣu caranti prāṇā guhāśayā nihitā sapta sapta" iti / vīṣsā puruṣabhedābhiprāyā / viśeṣitāśca te gatimantaḥ prāṇāḥ svarūpataḥ "yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha / buddhiśca na viceṣṭeta tāmāhuḥ paramāṃ gatim" iti / śarīrāntassañcaraṇaṃ vihāya mokṣārthagamanaṃ paramā gatiḥ / evaṃ jīvena saha janmamaraṇayoḥ saptānāmeva gatiśravaṇāt, yogadaśāyāṃ jñānānīti viśeṣitatvācca jīvasya kara- ṇāni śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇabuddhimanāṃsi saptaiveti gamyate / yāni tvitarāṇi viṣayāṇāṃ grāhakatvena "aṣṭau grahāḥ" "sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇā dvāvavāñcau" ityādiṣu catudarśaparyyantāni prāṇapratipādakavākyeṣu vāk-ṣāṇipādapāyūpasthāhaṅkāracittākhyānīndriyāṇi pratīyante, teṣāṃ jīvena saha gatiśravaṇābhāvā-jjīvasyālpā-
2.4.4
lpopakārakatvamātreṇaupacārikaḥ prāṇavyapadeśaḥ

p1.5

2.4.5
iti prāpte pracakṣmahe -
2.4.5
tahastādayastu sthite'to naivam

p1.5

2.4.5
na saptaivendriyāṇi, api tvekādaśa, hastādīnāmapi śarīre sthite jīve tasya bhāgopakaraṇatvātkāryyabhevadācca / dṛśyate hi śrotrādīnāmiva hastādīnāmapi kāryyabheda ādānādiḥ; atastrepi santyeva / ato naivam-ato hastādayo na santītyevaṃ na mantavyamityarthaḥ / adhyavasāyābhimānacintāvṛttibhedānmana eva buddhayahaṅkāracitta-śabdairvyapadiśyata ityekādaśendriyāṇi / ataḥ "daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśa" ityātmaśabdena mano'bhidhīyate / "indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ" "taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa / ekādaśaṃ manaścātra"-tyādiśrutismṛtisiddhendriyasaṅkhyā sthitā / adhikasaṅkhayāvādā manovṛttibhedābhi-prāyāḥ; nyūnavyapadeśāstu tatra tatra vivakṣitagamanādikāyarviśeṣaprayuktāḥ

p1.6

// saptagatyadhikaraṇaṃ samāptam //
2.4.6
aṇavaśca

p1.6

2.4.6
"" ta ete sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ" ityānantyaśravaṇādvibhutvaṃ prāṇānām-iti prāpte'bhidhīyate-prāṇama-nūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti" ityutakrāntyād#iśravaṇātparimitatve sidde satyutkrāntyādiṣu pārśvasthairanupalabhyamānatvādaṇavaśca prāṇāḥ / ānantyaśrutistu "atha yo haitānanantānupāste" ityupāsana-śravaṇād udāsyaprāṇaviśeṣaṇa bhūtakāryyabāhulyābhiprāyā

p1.7

2.4.7
śreṣṭhaśca

p1.7

2.4.7
prāṇasamvāde śarīrasthitihetutvena śreṣṭhatayā nirṇīto mukhyaprāṇaḥ "ānīdavātaṃ svadhayā tadeka" miti mahāpra-layasamaye svakāryya bhūtaprāṇanasadbhāvanavaṇāt "etasmājjāyata" iti janmaśravaṇasya jīvajanmanavaṇavadupa-patternotpadyate ityāśaṅkaya prāksṛṣṭerekatvāvadhāraṇādivirodhāt "etasmājjāyate prāṇaḥ" iti pṛthivyāditulyo-tpattiśravaṇādutpattiniṣedhābhāvācca, jāyatā eva śreṣṭhaśca prāṇa ityucyate / "ānīdāvāta"miti tu na jaivaṃśreṣṭhaṃ prāṇama-
2.4.7
bhipretyocyate, api tu parasya brahmaṇa ekasyaiva vidyamānatvamucyate "avāta"miti tatraiva śravāṇāt / pūrvaṇaiva tulyanyāyatve'pi pṛthagyogakaraṇamuttaracintārtham

p1.3

prāṇāṇutvādhikaraṇaṃ samāptam

p1.8

2.4.8
na vāyukriye pṛthagupadeśāt

p1.8

2.4.8
so'yaṃ śreṣṭhaḥ prāṇaḥ kiṃ mahābhūtadvitīyavāyumātraṃ tasya vā spandarūpā kriyā, athavā vāyureva kañcana viśeṣamāpannaḥ- iti viśaye vāyureveti prāptaṃ "yaḥ prāṇaḥ sa vāyu"riti vyapadeśāt / yadvā vāyumātre prāṇatvaprasiddhayabhāvāduchvāsaniśśvāsādivāyukriyāyāṃ prāṇaśabdaprasiddheśva tatkriyaiva-iti prāpte vāyumā-tram, na ca tatkriyā ityucyate; kutaḥ pṛthagupadeśāt "etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca / svaṃ vāyu"-riti tata eva pṛthagupadeśādvāyukriyā'pi na bhavati prāṇaḥ, na hi tejaḥprabhṛtīnāṃ kriyā taiḥ saha pṛthagdravyatayo-padiśyate "yaḥ prāṇasya vāyu"riti tu vāyurevāvasthāntaramāpannaḥ prāṇaḥ; na tejaḥprabhṛtivattattvāntaramiti jñāpanā-rtham / uchvāsaniśśvāsādāvapi prāṇaḥ spandata iti kriyāvatita dravya eva prāṇaśabdaprasiddhiḥ; na kriyāmātre

p1.9

2.4.9
kimayaṃ prāṇo vāyorvikāraḥsannagnivadbhūtāntaram? netyāha -
2.4.9
cakṣurādivattu tatsahaśiṣṭayādibhyaḥ

p1.9

2.4.9
nāyaṃ bhūtaviśeṣaḥ api tu cakṣurādivajjīvopakaraṇaviśeṣaḥ / taccopakaraṇatvamupakaraṇaviśeṣabhūtaindriyaiḥ saha śiṣṭa-#yādibhyā'vagamyate / cakṣurādibhissahāyaṃ prāṇaḥ śiṣyate prāṇasamvādādiṣu / tatsaṃjātīyatve hi taissaha śāsanaṃ yujyate / prāṇaśabdaparigṛhīteṣu karaṇeṣvasya viśiṣyābhidānamādiśabdena gṛhyate, "atha ha vā ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇaḥ" "yo'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ" ityādiṣu viśiṣyābhidhānāt

p1.10

2.4.10
cakṣurādivadasyāpi karaṇatve tadvadasyāpi jīvaṃ pratyupakāraviśeṣarūpakriyayā bhavitavyam, saṃ tu na dṛśyate, ato nāyaṃ cakṣurādivadbhavitumarhatīti cet, tatrāha-
2.4.10
akaraṇatvācca na doṣastathā hi darśayati

p1.10

2.4.10
akaraṇatvāt-karaṇaṃ kriyā, akriyatvāt asya prāṇasya jīvaṃ pratyupakāraviśeṣarūpakriyārahitatvācca yo doṣa udbhāvyate, sa nāsti; yata upakāraviśeṣarūpāṃ śarīrendrrayadhāraṇādirūpaṃ kriyāṃ darśayati śrutiḥ "yasminnutkrā- nte idaṃ śarīraṃ pāpiṣṭhataramiva dṛśyate sa eva śreṣṭhaḥ" ityuktvā vāgādyutkramaṇe'pi śīrasyendriyāṇāṃ ca sthitiṃ darśayitvā prāṇotkramaṇe śarīrendriyaśaithilyābhidhānāt / ataḥ prāṇāpānavyānodānasamānākāreṇa pañcadhā-'vasthito'yaṃ prāṇaḥ śarīrendiyadhāraṇādinā jīvasyopakarotīti cakṣurādivatkaraṇatvam

p1.11

2.4.11
nanvevaṃ nāmabhedāt kāryyabhedācca prāṇāpānādayaḥ tattvāntarāṇi syustatrāha -
2.4.11
pañcavṛttirmanovad vyapadiśyate

p1.11

2.4.11
yathā kāmādivṛttibhede tatkāryyabhede'pi na kāmādikaṃ manasastattvāntaraṃ "kāmassaṅkalpo vicikitsaṃśraddhā'śraddhā-dhṛtiradhṛtihrarvarbhīrityetatsarvaṃ mana eva" iti vacanāt / evaṃ prāṇo'pāno vyāna udānassamāna ityetatsarvaṃ prāṇa eva" iti vacanādapānādayo'pi prāṇasyaiva vṛttiviśeṣāḥ, na tattvāntaramityavagamyate

p1.4

// vāyukriyādhikaraṇaṃ samāptam

p1.12

2.4.12
aṇuśca

p1.12

2.4.12
aṇuścāyaṃ pūrvavadutkrāntyādiśravaṇāt "tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati" ityādiṣu / adhikāśaṅkā tu "sama ebhistribhirlokaiḥ samo'nena sarveṇa" "prāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ" "sarvaṃ hīdaṃ prāṇenāvṛtam"
2.4.12
aṇuśca kimaṃha pāṇaḥ sarvagataḥ? ūtāṇuḥ?, kiṃ "sama ebhirlokai" rityānantyavyapadeśo vibhutvaṃ gayamati, neti utkrā-ntiśravaṇamānantyasya gauṇatāmavagamayati neti yadā nāvagamayati-tadānantyavyapadeśasya vibhutvagamakatvātsarvagataḥ, yadā gauṇatvaṃ gamayati-tadā'#ranantyoktergauṇatvādaṇuriti, "sama ebhintribhi"rityādivākyāni naikatra kramapaṭhitāni "śreṣṭhaśce"ti sūtre śrutyā pūrvapakṣotyāne'pi parihāraḥ pūrvādhikaraṇena tulyaḥ, ekatvāvadāraṇādibhirutpavimattatve siddhe
2.4.12
ityādiśravaṇāt mahāparimāṇa iti // parihārastu-utkrānatyādiśravaṇātāparicchinnatve niścite sarvasya prāṇijātasya prāṇāyattasthititvena vaibhavavādopapattiḥ- iti

p1.5

// śreṣṭhāṇutvādhikaraṇaṃ samāptam

p1.13

2.4.13
jyotirādyadhiṣṭhānaṃ tu tadāmananātprāṇavatā śabdāt

p1.13

2.4.13
saśreṣṭhānāṃ prāṇānāṃ brahmaṇānāṃ brahmaṇa utpattiriyattā parimāṇaṃ coktam, teṣāṃ prāṇā nāmagnyādidevatā-dhiṣṭhitatvaṃ ca pūrvameva "abhimānivyapadeśastu viśeṣānugatibhyā"mityanena sūtreṇa prasaṅgādupapāditam jīvasya ca svabhogasādhanānāmeṣāmadhiṣṭhātṛtvaṃ lokasiddham, "evamevaiṣa etān prāṇān gṛhītvā sveśarīre yathā kāmaṃ parivarttate" ityādinutisiddhaṃ ca / tadidaṃ jīvasyāgnyādidevatānāṃ ca prāṇaviṣayamadhiṣṭhānaṃ kiṃ svāyattam? uta paramātmāyattamiti viśaye nairapekṣyātsvāyattam // iti prāpta ucyate-jyotirādyadhiṣṭhānamiti / prāṇavatā jīvena saha jyotirādīnāmagnyādidevatānāṃ prāṇaviṣayamadhiṣṭhānam, tadāmananāt-tasya parātmana āmananādbhavati / āmananam-ābhimukhyena mananam, paramātmanaḥ saṅkalpādeva bhavatītyarthaḥ / kuta etat? śabdā-t-indriyāṇāṃ sābhimānidevatānāṃ jīvātmanaśca svakāyryeṣu paramapuruṣamananāyattatvaśāstrāt / yathā'ntaryyāmi-brāhmaṇādiṣu "yo'gnau tiṣṭhannagnentaro yamagnirna veda yasyāgniḥ śarīraṃ yo'gnimantaro yamayati sa ta ātmā-ntayomyamṛtaḥ" "yo vāyau tiṣṭhan" "ya āditye tiṣṭhan" "ya ātmani tiṣṭhan" "yaścakṣuṣi tiṣṭhan" ityādi / yathā ca "bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryyaḥ / bhīṣā'smādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ" iti / tathā "etasya vā akṣarasya praśāsane gāgir sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ" ityādi

p1.14

2.4.14
tasya ca nityatvāt

p1.14

2.4.14
sarveṣāṃ paramātmādhiṣṭhitatvasya nityatvāt, svarūpānubandhitvena niyatatvācca tatsaṅkalpādevaiṣāmadhiṣṭhātṛtva-mavarjanīyam / "tatsṛṣṭavā tadevānuprāviśat tadanupraviśya sacca tyaccābhavat" ityādināparamapuruṣasya niyantṛtvena sarvacidacidvastvanupraveśaḥ svarūpānubandhī śrūyate; smaryate ca "viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat" iti

p1.6

// jyotirādyadhiṣāṃnādhikaraṇaṃ samāptam

p1.15

2.4.15
ta indriyāṇi tadvayapadāśādanyatra śreṣṭhāt

p1.15

2.4.15
kiṃ sarve prāṇaśabdanirdiṣṭā indriyāṇi, uta śreṣṭhaprāṇavyatiriktā eveti viśeye prāṇa-
2.4.15
śabdavācyatvātkaraṇatvācca sarva evendriyāṇi // iti prāpta ucyate- śreṣṭhavyatiriktā eva prāṇā idriyāṇi, kutaḥ
śreṣṭhādanyeṣveva prāṇeṣu tadvyapadeśāt / "indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ" ityādibhiścakṣurādiṣu#e samaneskeṣvevendriyaśabdo vyapadiśyate

p1.16

2.4.16
bhedaśru#etervailakṣaṇyācca

p1.16

2.4.16
"etasmājjāyate prāṇo manassarvendriyāṇi ca" ityādiṣvindriyebhyaḥ prāṇasya pṛthak śravaṇāt prāṇavyati-riktānāmevendriyatvamavagamyate / manasaḥ pṛthakśravaṇe'pi tasyānyatrendriyāntarbhāva uktaḥ "manaḥṣaṣṭhānīndriyā-ṇi" ityādau / vailakṣaṇyaṃ cakṣurādibhyaḥ śreṣṭhaprāṇasyopalabhyate, suṣuptau hi prāṇasya vṛttirupalabhyate, cakṣurādīnāṃ tu vṛttirnopalabhyate / kāryyaṃ ca cakṣurvāgādīnāṃ samanaskānāṃ jñānakarmasādhanatvam, prāṇasya tu śarīrendriyadhāraṇam, prāṇādhī-nadhāraṇatvāttvindriyeṣu prāṇaśabdavyapadeśaḥ, tathā ca śrutiḥ "ta etasyaiva sarverūpamabhavan tasmādeta etenākhyāya-nte" iti / rūpamabhavan śarīramabhavan tadadhīnapravṛttayo'bhavannityarthaḥ

p1.17

// iti indriyādhikaraṇam //
2.4.17
saṃjñāmūrtikalṛptistu trivṛtkurvata upadeśāt

p1.17

2.4.17
bhūtendriyādīnāṃ samaṣṭisṛṣṭiḥ, jīvānāṃ kartṛtvaṃ ca parasmādvrahmaṇa ityuktaṃ purastāt / jīvānāṃ svendriyādhiṣṭhānaṃ ca parāyattamiti cānantaraṃ sthirīkaraṇāya smāritam / yā ttviyaṃ nāmarūpavyā-karaṇātmikā prapañcavyaṣṭisṛṣṭiḥ, sā kiṃ samaṣṭijīvarūpasya hiraṇyagarbhasyaiva karma? uta tejaḥprabhṛtiśarīrakasya parasyāvādisṛṣṭivaddhiraṇyagarbha-śarīrakasya parasya brahmaṇaḥ, itīdānīṃ cintyate / kiṃ yuktaṃ? samaṣṭijīvasyeti, kutaḥ "anena jīvenātmāna'nupaviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" iti jīvakartṛkatvaśravaṇāt / na hi parā devatā svena
2.4.17
rūpeṇa nāmarūpe vyākaravāṇītyaikṣata, api tu svāṃśabhūtena jīvarūpeṇa "anena jīvenātmanā" iti vacanāt / nanvevaṃ cāreṇānupraviśya parabalaṃ saṅkalayādītivat vyākaravāṇītyuttamapuruṣaḥ kartṛsthakriyaśca praviśatirlākṣa- ṇikaḥ syāt / naivaṃ, tatra rājacārayoḥ svarūbhedāllākṣaṇikatvam iha tu jīvasyāpi svāṃśatvena svarūpatvāt tena rūpeṇa praveśo vyākaraṇaṃ cātmana eveti na lākṣaṇikatvaprasaṅgaḥ / na ca sahayogalakṣaṇeyaṃ tṛtīyā, kāraka-vibhaktau sambhavantyāmupapadavibhakteranyāyyatvāt / na ca karaṇe tṛtīyā brahmakartṛkayoḥ praveśavyākaraṇayorjīva- sya sādhakatamatvābhāvāt / na ca jīvasya kartṛtvaṃ praveśamātraṃ paryyavasyati, nāmarūpavyākaraṇantu brahmaṇa eveti śakyaṃ vaktum, kattvāpratyayena samānakartṛkatvapratīteḥ / jīvasya svāṃśatvena svarūpatve'pi parasvarūpavyāvṛ- ttyarthaḥ anena jīvena" iti parākatvena parāmarśaḥ / ato hiraṇyagarbhakartṛkeyaṃ nāmarūpavyākriyā / ata eva ca smṛtiṣu caturmukhakartṛkasṛṣṭiprakaraṇe nāmarūpavyākaraṇaṃ saṅkīrtyate "nāmarūpañca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam / vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ" ityādi // evaṃ prāpte'bhidhīyate-saṃjñāmūrtiklṛptistu-iti / tu śabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati; saṃjñāmūrtiklṛptiḥ- nāmarūpavyākaraṇam, tattrivṛtkurvataḥ parasyaiva brahmaṇaḥ, tasyaiva nāmarūpavyākaraṇopadeśāt / trivṛtkaraṇaṃ kurvata eva hi nāmarūpavyākaraṇamupadiśyate "seyaṃ devataikṣata hantā'hamimāstastro devatā anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi" iti samānakartṛkatvapratīteḥ / trivṛtkaraṇaṃ caturmukhasyāṇḍāntarvartino na sambhavati, trivṛtkṛtaistejobannairhyaṇḍa-
2.4.17
mutpādyate, caturmukhasya cāṇḍe sambhavaḥ smaryyate "tasminnaṇḍe'bhavadvrahmā sarvalokapitāmahaḥ" iti / astri#ivṛtka-raṇaṃ ca parasyaiva brahmaṇaḥ, tatsamānakartṛkaṃ nāmarūpavyākaraṇañca tasyaiveti vijñāyate / kathaṃ tarhyanena jīveneti saṅgacchate; "ātmanā jīvena" iti sāmānādhikaraṇyāt jīvaśarīraṃ paraṃ brahmaiva jīśabdenābhidhīyate, yathā "tatteja aikṣata" "tadapo'sṛjata" "tā āpa aikṣanta" "tā annamasṛjanta" iti tejaḥprabhṛtiśarīrakaṃ parameva brahmābhidhīyate / ato jīvasamaṣṭibhūtahiraṇyagarbhaśarīrakasya parasyaiva brahmaṇaḥ karma nāmarūpavyākaraṇam / evaṃ ca "praviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" iti praviśatiruttamapuruṣaścākliṣṭau mukhyārthāveva bhavataḥ / praveśavyākaraṇayoḥ samānakartṛkatvamapyupapadyate / caturmukhaśarīrakasya parasyaiva brahmaṇaḥ karma devādivicitrasṛṣṭiriti caturmu-khakartṛkasṛṣṭiprakaraṇe nāmarūpavyākriyopadeśaścopapadyate / ataḥ "seyaṃ devatā" ityādivākyasyāyamarthaḥ- imāstejovannarūpāstistro devatāḥ anena jīvena jīsamaṣṭiviśiṣṭenātmanā 'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi-devādivicitrasṛṣṭitannāmadheyāni ca karavāṇi tadarthamanyonyasaṃsargamaprāptānāmeṣāṃ tejovannānāṃ viśeṣasṛṣṭaya-samarthānāṃ tatsāmarthyāyaikaikāṃ trivṛtaṃ karavāṇīti, ataḥ parasyaiva brahmaṇaḥ karmedaṃ nāmarūpavyākaraṇam

p1.18

atha syāt nāmarūpavyākaraṇasya trivṛtkaraṇenaikakartṛkatvātparamātmakartṛkatvamiti na śakyate vaktuṃ, trivṛ-
2.4.17
tkaraṇasyāpi jīvakartṛkatvasambhavāt / aṇḍasṛṣṭavṛttarakālaṃ hi caturmukhasaaṣṭajīveṣu trivṛtkaraṇaprakāra upa-diśyate- "yathā tu khalu somyemāstistro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛt trivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhīti" "annamaśitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho bhāgastatpurīṣaṃ bhavati yo madhyamastanmāsaṃ yo'ṇiṣṭhastanmanaḥ" ityādinā / tathā pūrvasminnapi vākye "yadagnerohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yat kṛṣṇaṃ tadannasyara" ityādinā caturmukhasṛṣṭāgnyādityacarndavidyutsu trivṛtkaraṇaṃ śrūyate "seyaṃ devatemāstistro devatā anena jīve-nātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākarot tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarot" iti //
2.4.18
tatrāha -
2.4.18
māṃsādibhaumaṃ yathāśabdamitarayośca

p1.18

2.4.18
yaduktamaṇḍasṛṣṭayuttarakālaṃ caturmukhasṛṣṭadevatādiviṣayo'yaṃ "tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakaro"diti trivṛtka-raṇopadeśa iti, tannopapadyate "annamaśitaṃ tredāvidhīyate" ityatra māṃśamanasoḥ purīṣādaṇutvenāṇīyastvena ca vyapadiṣṭayoḥ kāraṇānuvidāyitvenā'#ra'pyataijasatvaprasaṅgāt, "āpaḥ pītāḥ" ityatrāpi mūtraprāṇayoḥ sthaviṣṭhā-ṇīyasoḥ pārthivatvataijasatvaprasaṅgācca / na caivamiṣyate; māṃsāderhi bhaumatvamiṣyate purīṣavanmāṃsamanasī api bhaume - pārthive iṣyete "annamaśitaṃ tredhā" iti prakramāt, yathāśabdamitarayośca-itarayorapi "āpaḥ pītāstejo-
2.4.18
aśita"miti paryāyayoryathāśabdaṃ vikārā iṣyante / "āpaḥ pītāstredhā vidhīyante" ityapāmeva tredhā pariṇāmaḥ śabdātpratīyate; tathā "tejo'śitaṃ tredhā vidhīyate ityapika tejasa eva tredhā pariṇāmaḥ śabdātpratīyate; ataḥ purīṣamāṃsamanāṃsi pṛthivīvikārāḥ, mūtralohitaprāṇāḥ avvikārāḥ, asthimajjāvācastejovikārā iti pratipattavyam; "annamayaṃ hi somya manaḥ, āpomayaḥ prāṇaḥ tejomayī vāk" iti vākyaśeṣāvirodhācca / ataḥ tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakaro"dityuktastrivṛtkaraṇaprakāraḥ "annamaśita"mityādinā na pradarśyate; tathā sati manaḥ- prāṇavācāṃ trayāṇāmapyaṇīyastvena taijasatvāt " annamayaṃ hi somya manaḥ" ityādirvirudhyate / prā-geva trivṛtkṛtānāṃ pṛthivyādīnāṃ puruṣaṃ prāptānām "annamaśita"mityādinaikaikasya tredhā pariṇām ucyate / aṇḍasṛṣṭeḥ prāgeva ca tejovannānāṃ trivṛtkaraṇena bhavitavyam, atrivṛtkṛtānāṃ teṣāṃ kāryyārambhāsāmarthyāt / anyonyasaṃyuktānāmeva hi kāryyārambhasāmarthyam; tadeva ca trivṛtkaraṇam / tathā ca smarthyate "nānāvīryyāḥ pṛthagbhūtāstataste sahatiṃ vinā / nāśakanuvanprajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ // nāśakanuvanprajāḥ straṣṭuma-samāgamya kṛtsnaśaḥ // sametyā'nyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ / mahadādyā viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te" iti / ata evaca "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākarottāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakaro"
2.4.18
diti pāṭhakramo'rthakrameṇa vādhyate / aṇḍāntarvarttiṣvagnyādityādiṣu trivṛtkaraṇapradarśanaṃ śvetaketoḥ śuśrūṣora-ṇḍāntarvartitvena; tasya vahiṣṭhavastuṣu trivṛtkaraṇapradarśanāyogāt trivṛtkṛtānāṃ kāryyeṣvagnyādityādiṣu kriyate

p1.19

2.4.19
syādetat "annamaśitam, āpaḥ pītāḥ, tejo'śita"miti trivṛtkṛtānāmannādīnāmekaikasya tejovannātmakatvena trirūpasya kathamannamāpasteja ityekaivarūpeṇa vyapadeśa upapadyate-iti; tatrāha -
2.4.19
vaiśeṣyāttu tadvādastadvādaḥ

p1.19

2.4.19
vaiśeṣyaṃ-viśeṣabhāvaḥ / trivṛtkaraṇena trirūpe'pyakakasminnannādyādhikyāttatra tatrānnādivādaḥ / dviruktiradhyāya-parisamāptiṃ dyotayati

p1.8

saṃjñābhūrtiklṛptyadhikaraṇam

p1.1

3.1.1 tadantarapratipattau raṃhati sampariṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyām

p1.1

3.1.1
atikrāntādhyāyadvayena nikhilajagadekakāraṇaṃ nirastanikhiladoṣagandhamaparimito-dāraguṇasāgaraṃ sakaletaravilakṣaṇaṃ paraṃ brahma mumukṣubhirupāsyatayā vedāntāḥ pratipādayantītyayamarthaḥ smṛtinyāya-virodhaparihāraparapakṣapratikṣepavedāntavākyaparasparavirodhaparihārarūpakāryyasvarūpasaṃśodhanaistaddurdharṣaṇatvahetubhiḥ saha sthāpitaḥ; ato'dhyāyadvayena brahmasvarūpaṃ pratipāditam / uttareṇedānīṃ tatprāptyupāyaiḥ saha prāptiprakāraści-ntayitumiṣyate / tatra tṛtīyādhyāye upāyabhūtopāsanaviṣayā cintā varttate/ upāsanārambhābhyarhitopāyaśca prāpyavastuvyatiriktavaitṛṣṇyaṃ, prāpyatṛṣṇā ceti; tatsiddhayarthaṃ jīvasya lokāntareṣu sañcarato jāgrataḥ svapataḥ suṣuptasya mūrcchataśca doṣāḥ, parasya ca brahmaṇastadrahitatā, kalyāṇaguṇākaratvaṃ ca prathamadvitīyayoḥ pādayoḥ
3.1.1
pratipādyate / tatra dehāddehāntaraṅgacchannayaṃ jīvo dehāntarārambhahetubhirbhūtasūkṣmaiḥ sampariṣvakta eva gacchati, uta neti cintāyāṃ-yatra yatra jīvo yāti; tatra tatra bhūtasūkṣmāṇāṃ sulabhatvādasamprariṣvakto yātīti prāptam / paścā-dapi pūrvapakṣavījānyupanyasya nirasiṣyati / tatra siddhāntamāha-tadantarapratipattau raṃhati saṃpariṣvaktaḥ- iti /
3.1.1
saṃjñāmūrtikalṛptiriti mūrtiśabdena dehaḥ prastutaḥ sa tacchabdena parāmṛśyate / tadantarapratipattau dehāntaragamane bhūtasūkṣmaiḥ saṃpariṣvakto jīvo raṃhati gacchatītyarthaḥ / kutaḥ praśnanirūpaṇābhyāṃ, praśnaprativacanāsyāṃ pañcagnividyāyāmevaṃ praśnaprativacane āmnāyete, śvetaketuṃ kilāruṇeyaṃ pāñcālaḥ pravāhaṇaḥ karmiṇāṃ gantavyadeśaṃ, punarāvṛttiprakāraṃ devayā-napitṛyāṇapathavyāvarttane, amuṣyalokasyāprāptāraṃ ca, vettheti pṛṣṭvedamapi papraccha "vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti" iti / tata imaṃ paścimaṃ praśnaṃ pratibruvaṃśca dyalokamagnitvena rūpayitvā "tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati tasyā āhuteḥ somo rājā sambhavati" ityādinā devākhyā jīvasya prāṇā agnitvena
3.1.1
rūpite dyuloke śraddākhyaṃ vastu prakṣipanti, sā ca śraddhā somarājākhyāmṛtamayadeharūpeṇa pariṇamate; taṃ cāmṛtamayaṃ dehaṃ ta eva prāṇāḥ parjjanye'gnitvena rūpite prakṣipanti sa; ca dehastatra prakṣipto varṣaṃ bhavati; taccha varṣaṃ ta eva prāṇāḥ pṛthivyāmagnitvarūpitāyāṃ prakṣipanti, tacca tatra prakṣiptamannaṃ bhavati, taccānnaṃ ta eva puruṣe'gnitvarūpite prakṣipanti / tatra tacca retobhavati, tacca ta eva yoṣāyāmagnitvarūpitāyāṃ prakṣipanti, tacca tatra prakṣiptaṃ garbho bhavati ityukatvāha "iti tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti" ityevaṃ pañcamyāmāhutau hutāyāmāpaḥ puruṣaśabdā-
3.1.1
bhilapyā bhavantītyarthaḥ / evamukte pūrvāsvapyāhutiṣvanuvarttamānānāmevāpāṃ sūkṣmarūpāṇāmidānīṃ puruṣākāratvaṃ bhavatītyuktaṃ bhavati / ata evaṃ praśnaprativacanāmyāṃ dehahetubhūtairbhūtasūkṣmaiḥ saha tatra tatra yātīti gamyate

p1.2

3.1.2
nanvāpaḥ puruṣavacasa ityukte'pāṃ puruṣākārapariṇāmapratītergacchatā jīvena tāsāmeva pariṣvaṅga pratiyate ataḥ kathaṃ sarveṣāṃ bhūtasūkṣmāṇāṃ pariṣvaṅga iti ta tatrāha-
3.1.2 tryātmakatvāttu bhūyastvāt

p1.2

3.1.2
tu śabdaścodyaṃ vyāvarttayati / dehārambhikāṇāmapāṃ kevalānāṃ na dehārambhasambhavaḥ, dehādyārambhāya hi tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmiti trivṛtkaraṇam / kevalānāmapāṃ śravaṇaṃ tu tāsāṃ bhūyastvāt, dehe ca lohitādibhūya-stvenārambhakeṣvapāṃ bhūyastvaṃ gamyate

p1.3

3.1.3 prāṇagateśca

p1.3

3.1.3
itaśca bhūtasūkṣmapariṣavaktasya gamanamiti gamyate, utkrāmati jīve prāṇānāṃ tadanugatiḥ śrūyate, "tamutkrāmantaṃ
3.1.3
prāṇo'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantaṃ sarveprāṇā anūtkrāmanti" iti, rsmayate ca "manaḥ ṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛti-sthāni karṣati / śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ / gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt" iti / na ca nirāśrayāṇāṃ gatirupapadya iti tadāśrayabhūtānāṃ bhūtasūkṣmāṇāmapi gatirabhyupagantavyā

p1.4

3.1.4 agnyādigatiśruteriti cenna bhāktatvāt

p1.4

3.1.4
"yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāgapyeti, vātaṃ prāṇaścakṣurādityam" ityādinā prāṇānāṃ jīvamaraṇakāle'gnyā-diṣvapyayaśravaṇānna teṣāṃ jīvena saha gamana miti gatiśrutiranyathā neyeti cenna-bhāktatvāt agnyādiṣvapya-yaśravaṇasya / kathaṃ bhāktatvam? "oṣadhīrlomāni vanaspatīnkeśāḥ" ityanapiyadbhirlomādibhiḥ saha śravaṇāt / ataścakṣurādyapyayaśrutiradhiṣṭhātṛdevatāpakramaṇaparā

p1.5

3.1.5 prathame'śravaṇāditi cenna tā eva hyupapatteḥ

p1.5

3.1.5
yaduktamadbhissūkṣmābhirbhūtāntarasaṃsṛṣṭābhiḥ pariṣvakto jīvo gacchatīti praśnaprativacanābhyāmavagamyata iti; tanno-papadyate, dyulokāgniviṣaye prathame home'pāṃ homyatvāśravaṇāt / "tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati" iti śraddhaiva homyatvena śrutā / śraddhā nāma jīvasya manovṛttiviśeṣatvena prasiddhā / ato nāpastatra homyā iti cet- na, yatastāḥ- āpa eva śraddhāśabdena tatrābhidhīyanteḥ kutaḥ? praśnaprativacanopapatteḥ "vettha yathā pañcamyāmāhutā-vāpaḥ puruṣavacaso bhavanti" iti praśnasya prativacanopakrame hi śraddhā dyulokāgnau homyatvena śrutā; tatra yadi śraddhāśabdenāpo nocyeran tato'nyathā praśno'nyathā prativacanamityasaṅgataṃ syāt / "iti tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ
3.1.6
kathamaptvaṃ sūcayatītyatrāha - vettheti / praśnagataprakārasya prati-
puruṣāvacasaḥ" iti prativacananigamanaṃ ca śraddhāyā aptvameva sūcayati / "vettha yathā" iti hi praśnagataḥ prakāraḥ "iti tu pañcamyām" itītiśabdena parihāre nigamyate / śraddhāsomarājavarṣānnaretogarbharūpeṇā'pāṃ pariṇāmamukatvā hyevamāpaḥ puruṣavacasa iti nigamyate / śraddhāśabdasya cāpsu vaidikaprayogo dṛśyate "apaḥ praṇayati śraddhā vā āpaḥ" iti / śraddhāṃ juhvati tasyā āhuteḥ somo rājā sambhavati" iti somākāreṇa pariṇāmaścāpāmevopapadyate / ato bhūtāntarasaṃsṛṣṭābhiradbhiḥ sampariṣvakto jīvo raṃhatītyupapannam

p1.6

3.1.6 aśrutatvāditi cenneṣṭādikāriṇāṃ pratīteḥ

p1.6

3.1.6
yatpunaruktamadbhiḥ sampariṣvakto jīvo yātītyayamartha etasmrādvākyādavagamyata iti; tannopapadyate, asmin vākye jīvasyāśravaṇāt / atra hi śraddhādaya evāmvvavasthāviśeṣā homyatvena śrutāḥ, na tu jīvastatpariṣvakta iti cet-tanna, iṣṭādikāriṇāṃ pratīteḥ- asminneva vākye hyuttaratra brahmajñānavidhureṣṭāpūrvadattakāriṇo dyu#ulokaṃ prāpya somarājāno bhavanti / puṇyakarmāvasāne ca punarāgatya garbhaṃ prāptuvantītyucyate "atha ya ime grāme iṣṭā - pūter dattamityupāsate te dhūmamabhisambhavanti" ityārabhya "pitṛlokādākāśamākāśāccandramasameṣa somo rājā taddevānāmannaṃ taṃ devā bhakṣayanti" "tasmin yāvatsmpātamuṣitvā athaitamevādhvānaṃ punarnivartante" "yo yo hyanna-matti yoyo retaḥ siñcati tadbhūya eva bhavati" iti / atrāpi dyulokāgnau "śraddhāṃ juhvati tasyā āhuteḥ somo rājā
3.1.6
sambhavati" iti tadekārthatvācchddhāvasthadehaviśiṣṭaḥ somarūpadehaviśiṣṭo bhavatītyuktamiti gamyate / dehasya jīvaviśeṣaṇattaikasvarūpasya vācakaḥ śabdo viśeṣye jīva eva paryavasyati, ataḥ sampariṣavakto jīvo yātī-tyupapadyate

p1.7

3.1.7
nanu ca "taṃ devā bhakṣayanti" iti devairbhakṣyamāṇatvavacanātsomo rājeti na jīva ucyate, jīvasyānadanīyatvāt tatrāha-
3.1.7 bhāktaṃ vā'nātmavittvāt tathā hi darśayati

p1.7

3.1.7
vāśabdaścodyaṃ vyāvarttayati / iṣṭādikāriṇo'nātmavittvātsa devānāṃ bhogopakaraṇatvenehāmutra ca vartate / ihe- ṣṭādinā tadārādhanaṃ kurvannupakaroti, ārādhanapratītairdevairdattamamuṃ lokaṃ prāpya tatra tatsamānabhogastadupakaraṇaṃ bhavati / "yathāpaśurevaṃ sa devānām" ityanātmavido devānāmupakaraṇatvaṃ darśayati śrutiḥ / smṛtirapyātmavidāṃ brahmaprāptimanātmavidāṃ ca devabhogyatvaṃ darśayati "devān devayajo yānti madbhaktā yānti māmapi" iti / ato jīvasya devānāṃ bhogopakaraṇatvābhiprāyamannatvena bhakṣyatvavacanam, atastadbhāktam, tena tṛptireva ca devānāṃ bhakṣaṇamiti śrūyate " na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti" iti / tasmādbhūtasūkṣmaiḥ sampa-riṣvakto jīvo raṃhatīti siddham

p1.1

// iti tadantarapratipattyadhikaraṇam

p1.8

3.1.8 kṛtātyaye'nuśayavān dṛṣṭasmṛtibhyāṃ yathetamanevaṃ ca

p1.9

tha
3.1.8
kevaleṣṭāpūrttadattakāriṇāṃ dhūmādināmapi pitṛyāṇena pathā gamanaṃ karmaphalāvasāne punarāvarttanaṃ cāmnāṃ tam "yāvatsampātamuṣitvā'thaitatamevādhvānaṃ punarnivarttante" iti / tatra pratyavarohan jīvaḥ kimanuśaya-
3.1.8
vānpratyavarohati? uta na? iti saṃśayyate; kiṃ yuktam, kamarṇaḥ kṛtsnasyopabhuktatvānnānuśayavāniti prāptam / anuśayo hyupabhuktaśiṣṭaṃ karma / tacca kṛtsnaphalabhoge sati nāvaśiṣyate / yāvatsampātamuṣitveti vacanātkṛ-tsnopabhogaśca jñāyate / sampatantyanena svargaṃ lokamiti sampātaḥ karmocyate / śrutyantaraṃ ca "prāpyāntaṃ karmaṇa- stasya yatkiñceha karotyayam / tasmāllokātpunaretyasmai lokāyakarmaṇe"iti // evaṃ prāpte'bhidhīyate-anuśaya-vānpratyavarohati-iti / kutaḥ dṛṣṭasmṛtibhyāṃ-śrutismṛtibhyāmityarthaḥ / śrutistāvat "tadya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṃ yonimāpadyeran brāhmayoniṃ kṣatriyayoniṃ vaiśyayoniṃ vā atha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yatte kapūyāṃ yonimāpadyeran śvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā caṇḍālayoniṃ vā" iti pratyavarūḍhānprati-śrūyate / "amuṣmāllokātpratyavarūḍheṣu ramaṇīyakarmāṇo ramaṇīyāṃ brāhmaṇādiyoniṃ pratipadyante; kapūyacaraṇāḥ- kutsitakarmāṇaḥ kutsitāṃ śvasūkaracaṇḍālādiyoniṃ patipadyanta iti pratyavarūḍhānāṃ puṇyapāpakarmayogaṃ darśayati / smṛtirapi "varṇā āśramāśca svakarmaniṣṭhāḥ pretya karmaphalamanubhūya tataḥ śeṣeṇa viśiṣṭadeśajātikularūpāyuḥ śrutavittavṛttasukhamedhaso hi janma pratipadyante viṣvañco viparītā naśyanti" iti / tathā "tataḥ parivṛttau karmaphala-śeṣeṇa jātiṃ rūpaṃ varṇaṃ balaṃ medhāṃ prajñāṃ dravyāṇi dharmānuṣṭhānamiti pratipadyante taccakravadubhayorlokayoḥ sukha eva varttate" iti / "yāvatsampāta"miti phaladānapravṛttakarmaviśeṣaviṣayam, "yatkiñceha karotyaya"mitīdamapi
3.1.9 caraṇāditi cenna tadupalakṣaṇārtheti kārṣṇājiniḥ

p1.9

3.1.9
"ramaṇīyacaraṇāḥ" "kapūyacaraṇāḥ" iti na caraṇaśabdena puṇyāpāparūpaṃ karmābhidhīyate, caraṇaśabdasya lokaveda-yorācāre prasiddheḥ, laukikāḥ khalu caraṇamācāraḥ śīlaṃ vṛttamiti paryāyānabhimanyante, vede ca "yānyanavadyāni karmāṇi tāni sevitavyāni" "yānyasmākaṃ sucaritāni nāni tvayopāsyāni" iti caraṇakarmaṇī bhedena vyapa-diśyete; ataścaraṇāvchīlād yoniviśeṣaprāptiḥ, nānuśayāditi cet-tanna, caraṇaśrutiḥ karmopalakṣaṇārtheti kā-rṣṇājinirācāryo manyate, kevalādācārātsukhaduḥkhaprāptyasambhavāt / sukhaduḥkhe hi puṇyapāparūpakarmaphale

p1.10

3.1.10 ānarthakyamiti cenna tadapekṣatvāt

p1.10

3.1.10
evaṃ tarhyaphalatvādācārasya smṛtivihitasyānarthakyameva cet-tanna, tadapekṣatvāt puṇyasya karmaṇaḥ / ācā- ravata eva puṇyakarmasvadhikāraḥ- "sandhyāhīno'śucirnityamanarhaḥ sarvakamarsu" "ācārahīnaṃ na punanti vedāḥ" ityādivacanebhyaḥ / ataścaraṇaśrutiḥ karmopalakṣaṇārtheti kārṣṇājinerabhiprāyaḥ

p1.11

3.1.11 sukṛtaduṣkṛte eveti tu bādariḥ

p1.11

3.1.11
"puṇyaṃ karmācarati" "pāpaṃ karmācarati" iti karmaṇi carateḥ prayogātpṛthaṅnirdeśasya ca pratyakṣaśrutisiddhācārā-numitaśrutisiddhaviṣayatvena govalīvarddanyāyenopapatteḥ/ mukhye sambhavati na lakṣaṇā nyāyyeti sukṛtaduṣkṛte eva caraṇaśabdābhidheye iti bādarirācāryyo manyate / atra vādarimatameva svamatam; ācārānumitaśrutivihi-
3.1.11
tasandhyāvandanādeḥ karmāntarādhikārasampādanaṃ phalamiti tu svīkṛtam, ataḥ sānuśayā eva pratyavaroha- nti

p1.2

// kṛtātyayādhikaraṇaṃ samāptam

p1.12

3.1.12 aniṣṭādikāriṇāmapi ca śrutam

p1.12

3.1.12
kevaleṣṭāpūrttadattakāriṇaścandramasaṃ gatvā sānuśayā eva nivarttanta ityuktam, idānī-maniṣṭādikāriṇo'pi candramasaṃ gacchanti neti cintyate / ye vihitaṃ na kurvanti, ye ca niṣiddhaṃ kuvaÐnta, te ubhaye'pi pāpakarmāṇo'niṣṭādikāriṇaḥ / kiṃ yuktaṃ? te api candramasaṃ gacchantīti; kutaḥ, teṣāmapi hi tadgamanaṃ śrutaṃ "ye vai kecāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti" ityaviśeṣeṇa savoṣāmeva gati-śravaṇāt

p1.13

3.1.12
evaṃ tarhi sukṛtaduṣkṛtakāriṇorubhayorapyaviśiṣṭaiva gatiḥ syāt, netyāha -
3.1.13 saṃyamane tvanubhūyareṣāmārohāvarohau tadgatidarśanāt

p1.13

3.1.13
tuśabdaḥ śaṅkāṃ vyāvarttayati, itareṣāmaniṣṭādikāriṇāṃ candrārohāvarohau saṃyamane-yamaśāsane tatprayuktayātanā
3.1.13
anubhūyaiva, nānyathā; kutaḥ, tadgatidarśanāt; dṛśyate hi pāpakarmaṇāṃ yamavaśyatayā tadgamanam "ayaṃ loko nāsti na para itimānī punaḥ punarvaśamāpadyate me" "vaivasvataṃ saṅgamanaṃ janānāṃ yamaṃ rājānam" ityādiṣu

p1.14

3.1.14 smaranti ca

p1.14

3.1.14
smaranti ca sarveṣāṃ yamavaśyatāṃ parāśarādayaḥ "sarve ce#aite vaśaṃ yānti yamasya bhagavan kila" ityādiṣu

p1.15

3.1.15 api sapta

p1.15

3.1.15
pāpakarmaṇāṃ gantavyatvena rauravādīn sapta narakānapi smaranti

p1.16

3.1.16
nanu saptasu lokeṣu gacchatāṃ kathaṃ yamasadanaprāptiḥ, ata āha -
3.1.16 tatrāpi tadvayāpārādavirodhaḥ

p1.16

3.1.16
teṣvapi saptasu yamājñayaiva gamanādavirodhaḥ / ato'niṣṭādikāriṇāmapi yamalokaṃ prāpya svakarmānurūpaṃ yātanā-ścānubhūya paścāccandrārohāvarohau staḥ

p1.17

3.1.17
iti prāpta ucyate -
3.1.17 vidyākarmaṇoriti tu prakṛtatvāt

p1.17

3.1.17
tuśabdaḥ pakṣavyāvṛttyarthaḥ / aniṣṭādikāriṇāmapi candraprāptirastītyetannopapadyate; kutaḥ? vidyākarmaṇoriti vidyākarmaṇoḥ phalabhogārthatvāddevayānapitṛyāṇayoḥ / etaduktaṃ bhavati - aniṣṭādikāriṇāṃ yathā vidyāvidhura-
3.1.17
tvāddevayānena pathā gamanaṃ na sambhavati; tadvadeveṣṭāpūrtadattavidhuratvātpitṛpāṇena candragamanamapi na sambhavatīti / devayānapitṛyāṇayorvidyāviṣayatvaṃ puṇyakarmaviṣayatvaṃ ca kathamavagamyata iti cet-prakṛtatvāttayoḥ / prakṛtā hi devayāne vidyā, pitṛyāṇe ca karma, "tadya itthaṃ vidurye ceme'raṇye śraddhāṃ tapa ityupāsate" ityukatvā "te'Ðccaṣamabhisambhavanti arciṣo'haḥ" ityādinā devayānavacanāt, "atha ya ime grāme iṣṭāpūrtte dattamityupāsate" ityukatvā "te dhūma-mabhisambhavanti" ityādinā pitṛyāṇavacanācca / "ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacca- nti" ityetadapi vacanaṃ "ya iṣṭādikāriṇaste sarve" iti pariṇeyam

p1.18

3.1.18
nanu pāpakarmaṇāṃ candragamanābhāve pañcamāhutyasambhavāt śarīrārambha eva nopapadyate; "pañcamyāmāhutāvāpaḥ puru-ṣavacaso bhavanti" iti hi śarīrārambhaḥ śrūyate, sa cāhutiścandraprāptipūvirketi darśitam; ataḥ śarīrārambhāyaiva teṣāmapi candrārohāvarohāvavaśyābhyupetyāvityata āha -
3.1.18 na tṛtīye tathopalabdheḥ

p1.18

3.1.18
na tṛtīyasya sthānasya śarīrārambhāya pañcamāhutyapekṣā; kutaḥ? tathopalabdheḥ- tṛtīyasthānaśabdena kevalapāpa-
3.1.18
karmāṇa ucyante, teṣāṃ dehārambhe pañcamāhutyanapekṣatvamupalabhyate "vettha yathā kenāsau loko na sampūryate" itya- sya praśnasya prativacane "athaitayoḥ pathorna katareṇa ca tānīmāni kṣudrāṇyasakṛdāvarttīni bhūtāni bhavanti jāya- sya mriyasvetyetattṛtīyaṃ sthānaṃ tenāsau loko na sampūryate" iti tṛtīyasthānasya dyulokārohāvarohābhāvena dyulokāsaṃpūrtivacanādasya tṛtīyasthānasya śarīrārambhāya na pañcamāhutyapekṣā / pañcamyāmāhutāvitiṃ cāpāṃ
3.1.18
pañcamāgnisambandhasya puruṣavacastvahetutvamātraṃ pratipādayati, nānyannivārayati, avadhāraṇāśravaṇāt

p1.19

3.1.19 smaryate'pi ca loke

p1.19

3.1.19
puṇyakarmaṇāmapi keṣācitpañcamāhutyanapekṣayā dehārambho loke smaryate draupadīdhṛṣṭadyumnaprabhṛtīnām

p1.20

3.1.20 darśanācca

p1.20

3.1.20
śrutāvapi dṛśyate keṣāñcitpañcamāhutyanapekṣayā dehārambhaḥ "teṣāṃ khalveṣāṃ bhūtānāṃ trīṇyeva bījāni bhavanti aṇḍajaṃ jīvajamudbhijjam" iti evamudbhijjasvedajayorbhūtayoḥ pañcamāhutimantareṇotpattirddaśyate

p1.21

3.1.21
nanu svedajānāmatra na saṅkīrttanamasti "trīṇyeva vījāni" iti vacanāt; tatrāha -
tṛtīyaśabdāvarodhaḥ saṃśokajasya

p1.21

3.1.21
saṃśokajasya-svedajasyāpi "aṇḍajaṃ jīvajamudbhijjam" ityatra tṛtīyenodbhijjaśabdenāvarodhaḥ saṅgraho vidyate ityarthaḥ; ataḥ kevalapāpakarmaṇāṃ candraprāptirna sambhavati

p1.3

// aniṣṭādikāyardhikaraṇaṃ samāptam

p1.22

3.1.22 tatsvābhāvyāpattirupapatteḥ

p1.22

3.1.22
iṣṭādikāriṇo bhūtasūkṣmapariṣvaktāḥ sānuśayāścandramaso'varohantītyuktam, avarohaprakāraśca 2athaitamevādhvānaṃ punarnivarttante yathetamākāśamākāśādvāyuṃ vāyurbhū#ūtvā dhūmo bhavati dhūmo bhūtvā'bhraṃ bhavati #raabhraṃ bhūtvā medho bhavati medho bhūtvā pravarṣati" iti vacanāt / yathetamanevaṃ cetyuktam, tatrā-syākāśādipratipattau devanuṣyādi bhāvavadākāśādi bhāvaḥ? uta tatsādṛśyāpattimātramiti viśaye śraddhāva- sthasya somabhāvavadaviśeṣādākāśādibhāvaḥ- iti prāpte tatsvābhāvyāpattirevetyucyate / tatsvābhāvyāpattiḥ - tatsādṛśyāpattirityarthaḥ / kuta etat? upapatteḥ- somabhāvamanuṣyabhāvādau hi sukhaduḥkhopabhogāya tadbhāvaḥ;
3.1.22
atra tvākāśādau sukhaduḥkhopabhogābhāvāt tadbhāvānupapattestadāpattivacanaṃ tatsaṃsargakṛtatsādṛśyāpattyabhi- prāyaḥ

p1.4

// tatsvābhāvyāpattyadhikaraṇaṃ samāptam

p1.23

3.1.23 nāticireṇa viśeṣāt

p1.23

3.1.23
ākāśaprāptiprabhṛti yāvadvrīhyādiprāpti kiṃ tatra tatra nāticiraṃ tiṣṭhati, utā'niyamaḥ? iti viśaye niyamahetvābhāvādaniyaraḥ- iti prāpta ucyate nāticireṇa-iti / kutaḥ? viśe- ṣāt-uttaratra vrīhyādiprāptau "ato vai khalu durniṣprapatara"miti viśiṣyakṛcchniṣkramaṇatvābhidhānāt pūrvatra
3.1.23
hyākāśādiprāptāvaciraṃ niṣkramaṇaṃ gamyate, durniṣprapataramiti chāndasaḥ taśabdalopaḥ, durniṣprapatataraṃ-duḥkhani-ṣkramaṇataramityarthaḥ

p1.5

//nāticirādhikaraṇaṃ samāptam

p1.24

3.1.24 anyādhiṣṭhite pūrvavadabhilāpāt

p1.24

3.1.24
avarohanto jīvāḥ vrīhyādibhāvena jāyanta iti śrūyate, "medho bhūtvā pravarṣati ta iha vrīhiyavā āṣadhivanaspatayastilamāṣā jāyante" sati / te kimanyai rbhoktṛbhivrīhyādiśarīrairadhiṣṭhitān vrīhyādīnāśliṣyanti? uta te bhoktāro vrīhyādiśarīrā jāyante? iti viśaye "jāyante" iti vacanāt devo jāyate manuṣyo jāyata itivadvrīhyādiśarīrā evnaiti prāpte ucyate-anyādhiṣṭhite iti / jīvāntareṇādhiṣṭhite vrīhyādiśarīre teṣāṃ saṃśleṣamātrameva / kutaḥ? pūrvavadabhilāpāt-ākāśādimedhaparyantavat kevalatadbhāvābhilā- pāt / yatra hi bhoktatṛtvamabhipretam; tatra tatsādhanabhūtaṃ karmābhilapyate, ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā iti / iha cākāśādivannābhilapyate karma, phalapradāne pravṛttasya svargopabhogyapalasyeṣṭādeḥ kamarṇaḥ svargopabhogādeva samāptatvāt, anārabdhasya "ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇāḥ" iti vakṣyamāṇatvāt, madhye karmāntarābhāvācca / ata ākāśādibhāvavacanavad vrīhyādibhāvena janmavacanamaupacārikam

p1.25

3.1.25 aśuddhamiti cenna śabdāt

p1.25

3.1.25
naitadasti-yadanyādhiṣṭhite vrīhyādiśarīre saṃśleṣamātram, bhoktṛtvahetvaṃbhāvānna vrīhyādi bhāvena janma-iti bhoktṛtvahetusadbhāvāt svargopa bhogyaphalamiṣṭādikarmaivāśuddhaṃ pāpamiśram, agnīṣomīyādihiṃsāyuktatvāt / hiṃsā ca "na hiṃsyātsarvā bhūtānī"ti niṣiddhatvāt pāpameva / na cātra padāhavanīyādivadutsargāpavāda bhāvaḥ sambhavati, bhinnaviṣayatvāt / agniṣomīyahiṃsāvidhirhiṃsāyāḥ kratūpakārakatvaṃ bodhayati, "na hiṃsyā"diti
3.1.25
duṣkṛtastatratvā devaḥ savitā dadhātu" iti / cikitsakaṃ ca tādātvikālpaduḥkhakāriṇamapi rakṣakameva vadanti, pūjayanti ca tajjñāḥ

p1.26

3.1.26 retaḥ sigyogo'tha

p1.26

3.1.26
itaścaupacārikaṃ vrīhyādijanmavacanam, vrīhyādibhāvavacanāntaraṃ "yo yo hyannamatti yo yo retaḥ #i#ṃñcati tadbhūya eva bhavati" iti retaḥ sigbhāvo'nuśayināṃ śrūyamāṇo yathā tadyogamātraṃ pratipādayati; tadvadvrīhyādi bhāvo-'pītyarthaḥ

p1.27

3.1.27 yoneśśarīram

p1.6

3.1.27
yoniprāpteḥ paścādevānuśayināṃ śarīraprāptiḥ, tatraiva sukhaduḥkhopabhogasadbhāvāt, tataḥ prāgākāśādiprāptiprabhṛti tadyogamātramevetyarthaḥ // anyādhiṣṭhitādhikaraṇaṃ

p1.1

3.2.1 sandhye sṛṣṭirāha hi

p1.1

3.2.1
evaṃ karmānurūpagamanāgamanajanmādiyogena jāgrato jīvasya duḥkhitvaṃ khyāpitam idānīmasya svapnāvasthā parīkṣyate, svapnamadhikṛtya śrūyate "na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavantyatha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate, na tatrānandā mudaḥ pramudo bhavantyathānandānmudaḥ pramudaḥ sṛjate na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ stravantyo veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ bhavavantyaḥ sṛjate sa hi karttā" iti / tatra saṃśayaḥ- kimiyaṃ rathā-disṛṣṭirjīvenaiva kriyate? āhosvidīśvareṇa-iti / kiṃ yuktam, sandhye sṛṣṭirjīveneti / kutaḥ? sandhyaṃ-svapna-
3.2.1
sthānamucyate "sandhyaṃ tṛtīyaṃ svapnasthānam" iti vacanāt sā tu jīvenaiva kriyate, sṛjate sa hi karttā ityāha hi / svapnadṛgjīva eva tatra pratīyate

p1.2

3.2.2 nirmmātāraṃ caike putrādayaśca

p1.2

3.2.2
kiñca-enaṃ jīvaṃ svapne kāmānāṃ nirmātāramekeśākhino'dhīyate, "ya eṣu supteṣu jāgartti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nimmirmāṇaḥ" iti / putrādayaśca tatra kāmyamānatayā kāmaśabdena nirdiśyante, necchāmātraṃ, pūrvatra hi "sarvān kāmāñ chandataḥ prārthayasva" "śatāyuṣaḥ putrapautrān vṛṇīṣva" iti putrādaya eva kāmāḥ prakṛtāḥ, ato rathādīn jīvaḥ svapne sṛjati; jīvasya ca satyasaṅkalpatvaṃ prajāpativākye śrutam, ata upakaraṇādyabhāve'pi sṛṣṭirupa- padyate

p1.3

3.2.3
iti prāpte'bhidhīyate -
3.2.3 māyāmātrantu kārtsn#enānabhivyaktasvarūpatvāt

p1.3

3.2.3
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvarttayati; svapne rathapuṣkariṇyādyarthajātaṃ māyāmātraṃ paramapuruṣasṛṣṭamityarthaḥ / māyāśabdo hyāścarya-
3.2.3
vācī "janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā" ityādiṣu tathā darśanāt / atrāpi "na tatra rathā na rathayogā na panthānaḥ"-sakaletarapuruṣānubhāvyatayā na bhavantītyarthaḥ / atha "rathān rathayogān pathaḥ sṛjate", svapnadṛ-ganubhāvyatayā tatkālamātrāvasānān sṛjata ityāścaryarūpatvamevāha / evaṃvidhāścaryarūpā sṛṣṭiḥ satya saṅkalpa- sya paramapuruṣasyaivopapadyate, na jīvasya; tasya satyasaṅkalpatvādiyuktasyāpi saṃsāradaśāyāṃ kārtsn#enānabhi-vyaktasvarūpatvānna jīvasya tathāvidhāścaryasṛṣṭirupapadyate / "kāmaṃ kāmaṃ puruṣo niÐmmamāṇaḥ" iti ca paramapuru-ṣameva nirmātāramāha" "ya eṣu supteṣu jāgatir tadeva śukraṃ tadvrahma tadevāmṛtamucyate / tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana" ityupakramopasaṃhārayoḥ paramapuruṣāsādhāraṇasvabhāvapratīteḥ / atha veśāntān puṣkariṇyaḥ strava-ntyaḥ sṛjate sa hi karttā" iti ca tayā śrutyaikārthyāt paramapuruṣameva karttāramāha

p1.4

3.2.4
svābhāvikaṃ cejjīvasyāpahatapātmatvādikam, kutastannābhivyajyata ityata āha -
3.2.4 parābhidhyānāttu tirohitaṃ tato hyasya bandhaviparyyayau

p1.4

3.2.4
tuśabdaḥ śaṅkāvyāvṛttyarthaḥ, parābhidhyānāt-paramapuruṣasaṅkalpāt, asya jīvasya svābhāvikaṃ rupantirohitam anādikarmaparamparayā kṛtāparādhasya hyasya svābhāvikaṃ kalyāṇarūpaṃ paramapuruṣastirodhāpayati; tatastatsaṅka-lpādeva hyasya jīvasya bandhamokṣau śrutau yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate atha so'bhayaṃ gato bhavati yadā hyevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute atha tasya bhayaṃ bhavati" "eṣa hyevā-nandayāti" "bhīṣā'smādvātaḥ pavate" ityādiṣu

p1.5

3.2.5 dehayogādvā so'pi

p1.5

3.2.5
so'pi tirobhāvo dehayogadvāreṇa vā bhavati sūkṣmācicchaktiyogadvāreṇa vā; sṛṣṭikāle dehāvasthenācidva-stunā saṃyogādbhavati, pralayakāle nāmarūpavibhāgānarhātisūkṣmācidvastuyogāt / ato'nabhivyaktasvarūpa-tvātsvapne jīvo na rathādīn saṅkalpamātreṇa straṣṭuṃ śakanoti "tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana" iti sarveṣu supteṣu jāgaraṇaṃ sarvalokāśrayatvamityādayo hi paramapuruṣasyaiva sambhavanti / ato jīvānāma-lpālpakarmānugulaphalānubhavārthaṃ tāvanmātrakālāvasānān tadekānubhāvyānarthānutpādayati

p1.6

3.2.6 sūcakaśca hi śruterācakṣate ca tadvidaḥ

p1.6

3.2.6
itaśca svāpnārthā na jīvasaṅkalpapūrvakāḥ; yataḥ svapno'bhyudayānabhyudayayoḥ sūcakaḥ śruteravagamyate "yadā karmasu kāmyeṣu striyaṃ svapneṣu paśyati / samṛdiṃdha tatra jānīyāttasminsvapnanidarśane" iti; "atha svapne puruṣaṃ kṛṣṇa- dantaṃ paśyati sa enaṃ hanti" ityādeśca / svapnādhyāyavidaśca svapnaṃ śubhāśubhayoḥ sūcakamācakṣate / sūcakatvaṃ
3.2.6
ca svasaṅkalpāyattasya nopapadyate; tathā cāśubhasyāniṣṭatvāt śubhasya sūcakameva sṛṣṭvā paśyet / ataḥ svapne sṛṣṭirīśvareṇaiva kṛtā

p1.1

// sandhyādhikaraṇaṃ samāptam

p1.7

3.2.7 tadabhāvo nāḍīṣu tacchaØ#etarātmani ca

p1.7

3.2.7
idānīṃ suṣuptisthānaṃ parīkṣyate, idāmāmnāyate "yatraitatsuptaḥ samastaḥ samprasannaḥ svapnaṃ na vijānāti āsu tadā nāḍīṣu sṛpto bhavati" iti; tathā "atha yadā suṣuptāha bhavati yadā na kasyacana veda
3.2.7
hitā nāma nāḍyo hi dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayātpurītatamabhipratiṣṭhante tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete" iti; tathā "yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma satā somya ! tadā sampanno bhavati" iti / evaṃ nāḍyaḥ purītadvrahma suṣuptisthānatvena śrūyate: kimeṣāṃ vikalpaḥ? samuccayo veti viśaye nirapekṣatvapratīteryugapadanekasthānavṛttyasa-mbhavācca vikalpaḥ- iti prāpte ucyate-tadabhāvaḥ- iti / tadabhāvaḥ- svapnābhāvaḥ- suṣuptirnāḍīṣu puritatyātmani ca bhavati, eṣāṃ sthānānāṃ samuccaya ityarthaḥ / kutaḥ? tacchaØteḥ- trayāṇāṃ sthānatvaśruteḥ / na ca kāryabhedena samuccaye sambhavati pākṣikabādhagarbhavikalpo nyāyaḥ / sambhavati ca prāsādakhaṭvāparyaṅkavannāḍyādīnāṃ kāryabhedaḥ / tatra nāḍīpurītatau prāsādakhaṭvāsthānīyau; brahma tu paryaṅkasthānīyam / ato brahmaiva sākṣātsuṣuptisthānam

p1.8

3.2.8 ataḥ pravodho'smāt

p1.8

3.2.8
yato brahmaiva sākṣātsuṣuptisthānam, ato'smādvrahmaṇaḥ eṣāṃ jīvānāṃ pravodhaḥ śrūyamāṇa upapadyate,-"sata āgamya na viduḥ sata āgacchāmahe" ityādiṣu

p1.9

/ tadabhāvādhikaraṇaṃ samāptam //
3.2.9 sa eva tu karmmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ

p1.9

3.2.9
kiṃ suṣupta eva prabodhasamaye uttiṣṭhati? utānya? iti saṃśaye asya sakalopādhi-vinirmuktasya brahmaṇi sampannasya muktādavilakṣaṇatvena prācīnaśarīrendriyādisambandhābhāvādanyaḥ- iti prāpta ucyate- sa eva tviti / tu śabdaḥ pakṣaṃ vyāvarttayati; sa evottiṣṭhati, kutaḥ? karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ / karma tāvatsuṣuptena pūrvakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ tatvajñānātprāk tenaiva bhoktavyam / anusmṛtirapi-ya evāhaṃ suptaḥ sa eva pratibuddho'smīti / śabdopi suṣuptaprabuddhassa eveti darśayati "ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varā- ho vā kīṭo vā pataṅgo vā maśako vā daṃśo vā maśamo vā yadyadbhavanti tathā bhavanti" iti / vidhayaśca mokṣā-
3.2.9
rthāḥ suṣuptasyamuktatve'narthakāḥ syuḥ, na cāsau sarvopādhivinirmukta āvirbhūtasvarūpaḥ "tadyatraitatsuṣuptaḥ" iti suṣuptaṃ prakṛtya "nāha khalvayamevaṃ saṃpratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmi" iti vacanāt / muktasya ca "paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate" "sa tatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ" "sa svarāh bhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati" "sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ" iti sarvajñatvādi śrūyate, ataḥ suṣuptaḥ saṃsarannevāyastasarvakaraṇo jñāna-bhogādyaśakto viśramasthānaṃparamātmānamupasampadyāśvastaḥ punarbhogāyottiṣṭati

p1.3

// karmānutmṛtiśabdavidhyadhikaraṇaṃ samāptam

p1.10

3.2.10 mugdhe'rddhasampattiḥ pariśeṣāt

p1.10

3.2.10
mugdhamadhikṛtya cintyate kimiyaṃ mūrcchā suṣuptyādiṣvanyatamā'vasthā? utāva-sthāntaram? iti viśaye suṣuptyādīnāmanyatamāvasthāyāmeva mūrcchāprāsiddhayupapatteravasthāntarakalpane pramā-ṇābhāvādanyatamāvasthā-iti prāpta ucyate-mugdhe'rddhasampattiriti / mugdhe puruṣe yātasyāvasthā-sā maraṇāyārddha-sampattiḥ, kutaḥ- pariśeṣāt / na tāvatsvapnajāgarau-jñānābhāvāt, nimittavairūpyādākāravairūpyācca, na suṣu-ptimaraṇe, nimittaṃ hi mūrcchāyā abhidhātādiḥ, pāriśeṣyānmaraṇāyārddhasampattirmūrcchā, maraṇaṃ hi sarvaprāṇa-dehasambandhoparatiḥ, sūkṣmaprāṇadehasambandhāvasthitirmūrcchā

p1.4

// mugdhādhikaraṇam samāptam

p1.11

3.2.11 na sthānato'pi parasyobhayaliṅga sarvatra hi

p1.11

3.2.11
doṣadarśanādvairāgyodayāya jīvasyāvasthāviśeṣānirūpitāḥ / idānīṃ brahmaprāptitṛ-ṣṇājananāya prāpyasya brahmaṇo nirdoṣatvakalyāṇaguṇātmakatvapratipādanāyanārabhate, tatra jāgarasvaprasuṣupti-mugdhyutkrāntiṣu sthāneṣu tattatsthānaprayuktā jīvasya ye doṣāste tadantaryāmiṇaḥ parasya brahmaṇo'pi tatra tatrā-vasthitasya santi; neti vicāryyate / kiṃ yuktam? santīti, kutaḥ? tattadavasthaśarīre'vasthānāt / nanu "sambhogaprāptiriti cenna vaiśeṣyāt" "sthityadanābhyāṃ ca" ityādiṣuparasyākarmacaśyatvena doṣābhāva uktaḥ- tatkathamakarmavaśyasya parasya brahmaṇastattatsthānasambandhāddoṣa ucyate, itthamucyate - karmāṇyapi dehasamba-
3.2.11
ndhamāpādayanti puruṣārthajananāni bhavantīti "dehayogādvā" ityatroktam / tacca dahesambandhasyāpurūṣārthatvena bhavati / itarathā karmāṇyeva dukhaṃ janayiṣyanti kiṃ deha sambandhena; ato'karmavaśyatve satyapi nānāvidhāśuci-dehasambandho'puruṣārtha eva, atastanniyamanārthaṃ svecchayā tatpraveśe'pyapuruṣārthasambandho'varjjanīyaḥ, pūyaśoṇi-tādimajjanaṃ hi svecchākāritamapyapuruṣārtha eva / ato yadyapi jagadekakāraṇaṃ sarvajñatvādikalyāṇaguṇākaraṃ ca brahma, tathā'pi "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan, ya ātmani tiṣṭhan, yaścakṣupi tiṣṭhan yo retasi tiṣṭhan" ityādivacanāt tatra tatrāvasthitasya tattatsambandharūpāpuruṣārthāḥ santi-iti-evaṃ prāpte pracakṣmahe "na sthānato'pi parasya" iti na pṛthivyātmādisthānatopi parasya brahmaṇo'puruṣārthagandhaḥ sambhavati / kutaḥ? ubhayaliṅgaṃ sarvatra hi-yataḥ sarvatra śrutismṛtiṣu parabrahmobhayaliṅgam-ubhayalakṣaṇamabhidhīyate-nirastanikhiladoṣatvakalyāṇaguṇākaratvalakṣaṇope-tamityarthaḥ "apahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ" "samasta-kalyāṇaguṇātmako'sau svaśaktileśoddhṛtabhūtasargaḥ / tejobalaiśvaryamahāvabodhasuvīryaśakatyādiguṇaikarāśiḥ / paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe" "samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam" ityādi-
3.2.11
śrutismṛtibhya ubhayalakṣaṇaṃ hi brahmāvagatam

p1.12

3.2.12 bhedāditi cenna pratyekamatadvacanāt

p1.12

3.2.12
yathā jīvasya prajāpativākyāvagatāpahapāpmatvādyubhavaliṅgasyāpi devādidehayogarūpāvasthābhedādapuruṣārtha- yogaḥ; tathā'ntaryāmiṇaḥ parasyāpi svato'pahatapāpmatvādyubhayaliṅgasya tattaddevādiśarīrayogarūpāvasthābhedā-dapuruṣārthayogo'varjjanīya
iti cet-tanna, pratyekamatadvacanāt "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan, ya ātmani niṣṭha"nnityā- diṣu pratiparyāyaṃ "sa ta ātmā'ntaryāmyamṛtaḥ" ityantaryāmiṇo'mṛtatvavacanena tatra tatra svecchayāniyamanaṃ kurva-tastattatsambandhaprayuktāpuruṣārthapratiṣedhāt / jīvasya tu tat svarūpantirohitamiti "parābhidhyānāttu tiro-hita"mityatroktam / nanu svecchayā kurvato'pi tattadvastusvabhāvāyattā puruṣārthasambandho'varjjanīya ityuktam; naitadyuktaṃ, na hyacidvastvapi svabhāvato'puruṣārthasvarūpaṃ kamarvaśyānāṃ tu karmasvabhāvānuguṇyena paramapuruṣasaṅkal-pādekameva vastu kālabhedena puruṣabhedena ca sukhāya duḥkhāya ca bhavati; vastusvarūpaprayukte tu tādrūpye sarvaṃ sarvadā sarvasya sukhāyaiva duḥkhāyaiva vā syāt; na caivaṃ dṛśyate; tathā coktaṃ "narakasvargasaṃjñe vai pāpapuṇye dvijo-ttama? / vastvekameva duḥkhāya sukhāyerṣyāgamāya ca / kopāya ca yatastasmādvastu vastvātmakaṃ kutaḥ / tadeva prītaye bhūtvā punarduḥkhāya jāyate / tadeva kopāya yataḥ prasādāya ca jāyate / tasmād duḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiñcitsukhātmakam" iti / ato jīvasya karmavaśyatvāttattatkarmānuguṇyena tattadvastusambandha evāpuruṣārthaḥ syāt, parasya tu brahmaṇaḥ svādhīnasya sa eva sambandhastattadvicitraniyamanarūpalīlārasāyaiva syāt

p1.13

3.2.13 api caivameke

p1.14

3.2.13
api caike śākhina ekasminneva dehasaṃyoge jīvasyāpuruṣārthaṃ parasya tu tadabhāvaṃ niyamanarūpaiśvaryāyattadīptiyogaṃ ca svaśabdenādhīyate "dvā suparṇā suyujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte / tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyana-śnannanyo'bhicākaśīti" iti /
3.2.14
atha syāt "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi" iti brahmātmakajīvānupraveśapūrvakaṃ nāmarūpavyākaraṇamiti brahmaṇo'pi tadātmabhūtasya devamanuṣyādirūpatvaṃ tannā-mabhākatvaṃ cāsti, tataśca "brāhmaṇo yajeta" ityādividhiniṣedhaśāstragocaratvena karmavaśyatvamavarjjanīyamiti tatrāha -
3.2.14 arūpavadeva hi tatpradhānatvāt

p1.15

3.2.14
devādiśarīrānupraveśe tena tena rūpeṇa yuktamapyarūpavadeva tad brahma rūparahitatulyameva; jīvavaccharīritvanibandhanaṃ kamarvaśyatvam asya na vidyata ityarthaḥ / kutaḥ? nirvāhakatvena pradhānatvāt / "akāśo ha vai nāmarūpayornirva- hitā te yadantarā tadbrahma" iti sarvānupraveśe'pi nāmarūpakāryāsparśena nāmarūpayornirvoḍh#ṛtvameva brahmaṇaḥ prati-pādayati / nanu taccharīrakatvena tadantaryāmitve kathamarūpavaditi rūpasambandharahitatulyatvamucyate, itthaṃ- yathā jīvasya tattajjanyasukhaduḥkhabhākatvena tattadrūpasambandhaḥ, tathā tadabhāvāt parasyā'rūpavattvam / vidhiniṣe-dhaśāstrāṇyapi karmavaśyamevādhikurvanti, tasmādarūpatulyameva paraṃ brahma / tataścāntaryāmirūpeṇāvasthitamapi
3.2.15
nanu ca "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" ityādibhirnirviśeṣaprakāśaikasvarūpaṃ brahmāvagamyate, anyattu sarvajñatvasatyasa-ṅkalpatvajagatkāraṇatvasarvāntarātmatvasatyakāmatvādikaṃ "neti neti" ityādibhiḥ pratiṣidhyamānatvena mithyā-bhūtamityavagantavyam, tatkathaṃ kalyāṇaguṇākaratvanirastanikhiladoṣatvarūpobhayaliṅgatvaṃ brahmaṇa iti; ata āha -
3.2.15 prakāśavaccāvaiyathyāt

p1.15

3.2.15
yathā ca "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" ityādivākyāvaiyarthyāt prakāśasvarūpatvaṃ brahmaṇo'bhyupagamyate / tathā satya-saṅkalpatvasarvajñatva(sarva)jagatkāraṇatvasarvātmakatvanirasta - nikhilāvidyādidoṣatvādyabhidhāyivākyāvaiyarthyādu-bhayaliṅgameva brahma

p1.16

3.2.16 āha ca tanmātram

p1.16

3.2.16
kiñca "satyaṃ jñānamanantam" ityādi vākyaṃ brahmaṇaḥ prakāśasvarūpatāmātraṃ pratipādayati, nānyat satyasaṅkalpa-tvādikaṃ vākyāntarāvagataṃ niṣedhati; "neti neti" iti cā niṣedhasya viṣayo'nantarameva vakṣyate

p1.17

3.2.17 darśayati cātho api smaryate

p1.17

3.2.17
darśayati ca vedānta(vākya)gaṇaḥ kalyāṇaguṇākaratvaṃ nirastanikhiladoṣatvaṃ ca "tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvarantaṃ daivatānāṃ paramaṃ ca daivatam / sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ / na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate / parā'sya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānavalakriyā ca" "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit yasya jñānamayantapaḥ" "bhīṣā'smādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ" "sa eko brahmaṇa ānandaḥ" / yato vāco nivarttante "āprāpya manasā saha / ānandaṃ brahmaṇo vidvānna vibheti kutaścaneti" "ni- ṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam" ityāti / smaryate ca "yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram / viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat" "mayā'dhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram / hetunā'nena kau- nteya jagaddhi parivarttate" "uttamaḥ puruṣastvanya paramātmetyudāhṛtaḥ / yo lokatrayamāviśya vibhatrtyavyama īśvaraḥ "sarvajñaḥ sarvakṛtsarvaśaktirjñānabalarddhimān / anyūnaścāpyavṛddhiśca svādhīno'nādimān vaśī / klamatandrībha-yakrodhakāmādibhirasaṃyutaḥ / niravadyaḥ paraḥ prāpterniradhiṣṭho'kṣarakramaḥ" ityādiḥ / ataḥ sarvatrāvasthitasyarapi brahmaṇa ubhayaliṅgatvāt tattatsthānaprayuktāḥ doṣāḥ na paraṃ brahma spṛśanti

p1.18

3.2.18 ata eva copamā sūryyakādivat

p1.18

3.2.18
yato nānāvidheṣu#e sthāneṣu sthitasyāpi parasya brahmaṇo na tatprayuktadoṣabhāktavam, ata eva jaladarpaṇādiprati-bimbitasūryyādivat paramātmā tatra tatrāvasthito'pi nirdoṣa iti śāstreṣūpamā kriyate "ākāśamekaṃ hi yathā ghaṭādiṣu pṛthapbhavet / tathātmaiko hyanekastho jalādhāroṣvivāṃśumān / eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ / ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat" ityādiṣu

p1.19

3.2.19
atra codayati -
3.2.19 ambuvadagrahaṇāttu na tathātvam

p1.19

3.2.19
tuśabdaścodyaṃ dyotayati ambuvaditi saptamyantādvatiḥ / ambudaparṇādiṣu yathā sūryamukhādayo gṛhmante; na tathā pṛthivyādiṣu#u sthāneṣu paramātmā gṛhmate / ambvādiṣu#e hisūryādayo bhrāntyā tatrasthā iva gṛhyante; na paramārtha-tastatrasthāḥ / iha tu "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan" yo'psu tiṣṭhan" "ya ātmani tiṣṭhan3 ityevamādinā paramārthata eva paramātmā pṛthivyādiṣu sthito gṛhyate / ataḥ sūryāderambudarpaṇādiprayuktadoṣānanuṣaṅgastatra tatra sthityabhāvādeva/ ato na tathātvaṃ- dārṣṭāntikasya na dṛṣṭāntatulyatvamityarthaḥ

p1.20

3.2.20
pariharati -
3.2.20 vṛddhihrāsabhāktavamantarbhāvādubhayasāmañjasyādevaṃ darśanācca

p1.20

3.2.20
pṛthivyādisthānāntarbhāvāt sthāninaḥ parasya brahmaṇaḥ svarūpato guṇataśca pṛthivyādisthānagatavṛddhihrāsādi-doṣabhāktvamātraṃ sūryādidṛṣṭāntena nivatrtyate / kathamidamavagamyate? ubhayasāmañjasyādevam ubhayadṛṣṭāntasāmañja-syādevamiti niścīyate / "ākāśamekaṃ hi yathā ghaṭādiṣu pṛthagbhavet" / jalādhāreṣvivāṃśumān" iti doṣava-tsvanekeṣu vastuṣu vastuto'vasthitasyākāśasya, vastuto'navasthitasyāṃśumataścobhayasyadṛṣṭāntasyopādānaṃ hi paramātmanaḥ pṛthivyādigatadoṣabhāktavanivattarnamātre pratipādye samañjasaṃ bhavati / ghaṭakarakādi#eṣu yathā vṛddhihrāsa-bhākṣu pṛthak pṛthak saṃyujyamānamapyākāśaṃ vṛddhihrāsādidoṣairna spṛśyate; yathā ca jalādhāreṣu viṣameṣu dṛśyamā-no'#ṃśumāṃstadgatavṛddhihrāsādibhirna spṛśyate, tathā'yaṃ paramātmā pṛthivyādiṣu nānākāreṣvacetaneṣu cetaneṣu ca sthitastattadgatavṛddhihrāsādidoṣairasaṃspṛṣṭaḥ sarvatra varttamāno'pyeka evāspṛṣṭadoṣagandhaḥ kalyāṇaguṇākara eva / etaduktaṃ bhavati - yathā jalādiṣu vastuto'navasthitasyāṃśumato hetvabhāvājjalādidoṣānabhiṣvaṅgaḥ, tathā pṛthi-vyādiṣvavasthitasyāpi paramātmano doṣapratyanīkākāratayā doṣahetvabhāvānna doṣasambandha iti, darśanācca-dṛśyate caivaṃ sarvātmanā sādharmyābhāve'pi vivakṣitāṃ-śasādharmyād dṛṣṭāntopādānam, siṃha iva māṇavaka ityādau /
3.2.20
ataḥ svabhāvato nirastanikhilājñānādidoṣaga-ndhasya samastakalyāṇaguṇākarasya pṛthivyādisthānato'pi na doṣasambhavaḥ

p1.21

3.2.21
atha syāt "dve vāva brahmaṇo rūpe mūrttaṃ cāmūrtameva ca" iti prakṛtya samastaṃsthūlasūkṣmarūpaṃ prapañcaṃ brahmaṇo rūpa- tvena parāmṛśya "tasya ha vā etasya puruṣasya rūpaṃ yathā mahārajanaṃ vāsaḥ" ityādinā ākāraviśeṣaṃ cābhidhāya "athāta ādeśo neti neti na hyetasmāditi netyanyatparamasti" iti sarvaṃ prakṛtaṃ brahmaṇaḥ prakāramitiśabdena parāmṛśya tatsarvaṃ pratiṣidhya sarvaviśeṣādhiṣṭhānaṃ sanmātrameva brahma; viśeṣāstvevaṃvidhaṃ svasvarūpamajānatā brahma-ṇā kalpitā iti darśayati; ataḥ kathamubhayaliṅgatvaṃ brahmaṇa iti-atrāha -
3.2.21 prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūyaḥ

p1.21

3.2.21
naitadupapadyate-yadvrahmaṇaḥ prakṛtaviśeṣavattvaṃ "neti neti" iti pratiṣidhyata-iti, tathā sati bhrāntajalpitāyamā-natvāt / na hi brahmaṇo viśeṣaṇatayā pramāṇāntarāprajñātaṃ sarvaṃ tadviśeṣaṇatvenopadiśya punastadevānunmattaḥ
pratiṣedhati / yadyapi nirddiśyamāneṣu kecana padārthāḥ pramāṇāntaraprasiddhāḥ; tathā'pi teṣāṃ brahmaṇaḥ prakāratvama-prajñātameva, itareṣāṃ tu svarūpaṃ brahmaṇaḥ prakāratvaṃ cājñātam / atasteṣāmanuvādāsambhavādatraivopadiśnte / atastanniṣedho nopapadyate / yasmādevam tasmāt prakṛtaitāvattvaṃ brahmaṇaḥ pratiṣedhatīdaṃ vākyam / ye brahmaṇo viśeṣāḥ prakṛtāḥ; tadviśiṣṭatayā brahmaṇaḥ pratīyamāneyattā "neti
3.2.21
neti" iti pratiṣidhyate #ḥ neti neti-naivaṃ naivam, uktaprakāramātraviśiṣṭaṃ na bhavati brahma; ukta prakāraviśiṣṭa- tayā yā brahmaṇa iyattā prakṛtā; sā'tretiśabdena parāmṛśyata ityarthaḥ / yataśca niṣedhānantaraṃ brahmaṇo bhūyo guṇa- jātaṃ bravīti, ataśca prakṛtaviśeṣaṇayogitvamātraṃ brahmaṇaḥ pratiṣedhati / brravīti hi bhūyo guṇajātaṃ, "na hyeta-smāditi netyanyat paramasti atha nāmadheyaṃ satyasya satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satya"miti / aya- marthaḥ-iti neti neti yadvrahma pratipāditaṃ, tasmādetasmādanyadvastu paraṃ na hyasti brahmaṇo'nyatsvarūpato guṇata-ścotkṛṣṭaṃ nāstītyarthaḥ / tasya ca brahmaṇaḥ satyasya satyamiti nāmadheyaṃ tasya ca nirvacanaṃ "prāṇā vai satyaṃ teṣā-meṣa satyam" iti / prāṇaśabdena prāṇasāhacaryyājjīvāḥ parāmṛśyante, te tāvat satyaṃ, viyadādivatsvarūpānya-thābhāvarūpapariṇāmābhāvāt teṣāmeṣa satyaṃ-tebhyo'pyeṣa paramapuruṣaḥ satyam, jīvānāṃ karmānuguṇyenajñā-nasaṅkocavikāsau vidyete; paramapuruṣasya tvapahatapāpmanastau na vidyete / atastebhyo'pyeṣa satyam / ataścaivaṃ vākyaśeṣoditaguṇajātayogāt "neti neti"ti brahmaṇaḥ saviśeṣatvaṃ na pratiṣidhyate api tu pūrvaprakṛteyattāmā- tram / ata ubhayaliṅgameva paraṃ brahma

p1.22

3.2.22
brahmaṇaḥ pramāṇāntarāgocaratvena tatsambandhitayā mūrttāmūrttādirūpānuvādena tanniṣedhāsaṃbhavāt prakṛteyattāprati- ṣetha uktaḥ; tadeva pramāṇāntarāgocaratvaṃ draḍhayati -
3.2.22 tadavyaktamāha hi

p1.22

3.2.22
tat-brahma pramāṇantareṇa naiva vyajyate, āha hi śāstraṃ "na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanai- nam" "na cakṣuṣā gṛhmate nāpi vācā" ityādi

p1.23

3.2.23 api saṃrādhane pratyakṣānumānābhyām

p1.23

3.2.23
api ca saṃrādhane -samyakṣroṇane bhaktirūpāpanne nididhyāsana evāsya sākṣātkāro nānyatreti śrutismṛti-bhyāmavagamyate / "nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena / yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ tasyaiṣa ātmā vivṛṇute #etanūṃ svām" "jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ" iti śrutiḥ / smṛtirapi "nāhaṃ vedainar tapasā na dānena na cejyayā" "bhaktayā tvananyayā śakyaḥ ahamevaṃvidho'rjjuna ! / jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃ " iti / bhaktirūpāpannamevopāsanaṃ saṃrādhanaṃ tasya prakṣaṇanamiti prīṇamevoktam / ato nididhyāsanāya brahmasvarūpamupadiśat "dve vāva brahmaṇaḥ" ityādiśāstraṃ brahmaṇo mūrttāmūrttarūpadvayādiviśi- ṣṭatāṃ prāgasiddhāṃ nānuvadituṃ kṣamam

p1.24

2.3.24 prakāśādivaccāvaiśeṣyaṃ prakāśaśca karmaṇyabhyāsāt

p1.24

2.3.24
itaśca prakṛtaitāvattvameva pratiṣedhati na mūrttāmūttādiviśiṣṭatvam; yataḥ sākṣātkṛtaparabrahmasvarūpāṇāṃ vāmadevā- dīnāṃ darśane prakāśādivat-jñānānandadisvarūpavanmūrttādiprapañcaviśiṣṭatāyā api brahmaguṇatvāvaiśeṣyaṃ pratī#eyate "taddhaitatpaśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede #raahaṃ manurabhavaṃ sūryyaśca" ityādi / brahmasvarūpabhūtaprakāśānandādiśca teṣāṃ vāmadevādīnāṃ saṃrādhanātmake karmaṇyabhyāsāt upalabhyate, tadvaccābhyastasaṃrādhanānāṃ teṣāṃ mūrttāmūrttādiviśi-ṣṭatvamapyaviśeṣeṇa pratīyata ityarthaḥ

p1.25

3.2.25
uktaṃ brahmaṇa ubhayaliṅgatvamupasaṃharati -
3.2.25 ato'nantena tathā hi liṅgam

p1.25

3.2.25
ata uktairhetubhirbrahmaṇo'nantena kalyāṇaguṇagaṇena viśiṣṭatvaṃ siddham, tathā hi satyubhayaliṅgaṃ brahmopapannaṃ bhavati

p1.26

// ubhayaliṅgādhikaraṇaṃ samāptam //
3.2.26
asminnadhikaraṇe'vāntaraśaṅkātatparihārabāhulyāt sādhyapratipattivyā- kulatā syāditi paramasādhyopasaṃhāreṇa tannivṛttyarthaṃ sūtramabhiprayan vyācaṣṭe - ata iti / tathā hi satīti - iya-ttāniṣedhaparatve sati na kevalamubhayaliṅgatvābādhaḥ, api tūbhayaliṅgatvamupapāditaṃ bhavati hītyarthaḥ / ye tū bhayaliṅgatvaṃ
3.2.26 ubhayavyapadeśāttvahikuṇḍalavat

p1.26

3.2.26
mūrtāmūrtātmakasyācitprapañcasya brahmaṇo rūpatvaṃ "dve vāva brahmaṇo rūpe" ityādinopadiśyate / "athāta ādeśo neti neti" iti mūrttāmūrttācidvasturūpatayā brahmaṇa iyattā pratiṣiddhayate / "na hyetasmāditi netyanyatparamasti" iti brahmaṇo'nyaduṣkṛṣṭaṃ na hyastīti pratipāditam / tadupapādanāya "atha nāmadheyaṃ satyasya satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam" iti prāṇaśabdanirddiṣṭebhyaścetanebhyo'pyeṣa satyamiti kadācidapi jñānādisaṅkocābhāvā- duktam / tathā "pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ" "patiṃ viśvasyātmeśvaraṃ" "nityo nityānāṃ cetanaścetanānām" ityādi-śruteścāyamartho'vagamyate / tasyācidvastuno brahmarūpatvaprakāra idānīṃ cintyate, brahmaṇo nirdoṣatvasiddhayarthaṃ kimasyācidvastuno brahmarūpatvamahikuṇḍalanyāyena? uta prabhāprabhāvatorivaikajātiyogena? uta jīvasyeva viśeṣaṇaviśeṣyatayāṃ'śāṃśibhāvena iti / iha sthāpyamānaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvamaṅgīkṛtya "prakṛtiśca prati-jñādṛṣṭāntānuparodhāt" "tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ" ityatra sūkṣmacidacidvastuviśiṣṭādvrahmaṇaḥ sthūla-cidacidviśiṣṭasyotpattirananyatva #ṃ coktam / kiṃ yuktam? ahikuṇḍalavaditi; kutaḥ? ubhayavyapadeśāt,
3.2.26
"brahmaivedaṃ sarvam" "ātmaivedaṃ sarvam" iti tādātmyavyapadeśāt "hantā'hamimāstistro devatā anena jīve-nautmanā'nupraviśya" ityādi bhedavyapadeśāccāheḥ kuṇḍalabhāvarjubhāvavattasyaiva brahmaṇaḥ saṃsthānaviśeṣā evāci-dvastūni

p1.27

3.2.27 prakāśaśrayavadvā tejastvāt

p1.27

3.2.27
vāśabdaḥ pakṣavyāvṛttyarthaḥ / brahmasvarūpasyaivācidrūpeṇāvasthāne bhedaśrutayo brahmaṇo'pariṇāmitvavādinyo'pi vādhitā bhaveyuḥ, ato yathā tejastvena prabhātadāśrayayorbhinnayorapi tādātmyam; evamacitprapañcasya brahmaṇo rūpatvami-tyarthaḥ

p1.28

3.2.28 pūrvavadvā

p1.29

3.2.28
vāśabdaḥ pakṣadvayavyāvṛttyarthaḥ / ekasyaiva dravyasyāvasthāviśeṣayoge brahmasvarūpasyaivāciddravyarūpatvāduktado-ṣādanirmokṣaḥ, atha prabhātadāśrayayorivācidvrahmaṇorvrahmatvajātiyogamātram; evaṃ tarhyaśvatvagotvavadvrahmāpīśvare cidacidvastunoścānuvartamānaṃ sāmānyamiti sakalaśrutismṛtivyavahāravirodhaḥ pūvarvadeva, "aṃśo nānāvyapade-śāt" "prakāśādivattu naivaṃ paraḥ" iti jīvavat pṛthaksiddhayanarhaviśeṣaṇatvenācidvastuno brahmāṃśatvam; viśi-ṣṭavastvekadeśatvenābhedavyavahāro mukhyaḥ, viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ svarūpasvabhāvabhedena bhedavyavahāro mukhyaḥ, brahma-ṇo nirdoṣatvaṃ ca rakṣitam / tadevaṃ prakāśajātiguṇaśarīrāṇāṃ maṇivyaktiguṇyātmanaḥ pratyapṛthaksiddhilakṣaṇa-
3.2.29 pratiṣedhācca

p1.29

3.2.29
"sa vā eṣa mahānaja ātmā'jaro'maraḥ, nāsya jarayaitajjīryati" ityādibhirbrahmaṇo'ciddharmapratiṣedhācca viśe-ṣaṇaviśeṣyatvenaivāṃśāṃśibhāva ityarthaḥ / ataḥ sūkṣmacidacidvastuviśiṣṭaṃ kāraṇabhūtaṃ brahma, sthūlacidacidvastuvi-śiṣṭaṃ kāryabhūtaṃ brahmeti kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ, kāraṇabhūtabrahmavijñānena kāyarsya jñātatetyādi sarvamupapannam; brahmaṇo nirdoṣatvaṃ ca rakṣitam / brahmaṇonirdoṣatvena kalyāṇaguṇākaratvena cobhayaliṅgatvamapi siddham

p1.30

// ahikuṇḍalādhikaraṇaṃ samāptam //
3.2.30 paramataḥ setūnmānasambandhabhedavyapadeśebhyaḥ

p1.30

3.2.30
idānīmasmātparasmājjagannimittopādānarūpaparamakāraṇātparabrahmaṇaḥ paramapi kiñci-ttattvamastīti kaiściddhetvābhāsairāśaṅkaya nirākriyate, asyopāsyasya nirdoṣatvānavadhikātiśayāsaṅkhayeyakalyā-
3.2.30
ṇaguṇākaratvasthemne / tatreyamāśaṅkā-yadidaṃ paraṃ brahmobhayaliṅgam, etasmānnikhilajagatkāraṇāt paramapi kicittattvamasti / katham? "atha ya ātmā sa seturvidhṛtiḥ" ityasya parasya setutvavyapadeśāt / setuśabdasya ca loke kūlāntaraprāptihetau prasiddheḥ, itonyadanena prāpyamastīti gamyate / tathā "etaṃ setuṃ tīrtvā andhasannanandho bhavati" iti taritavyatā cāsyābhidhīyate / ataścānyatprāpyamasti, unmānavyapadeśācca-unmitaṃ-parimitam idaṃ paraṃ brahma "catuṣpādvrahmaṣoḍaśakalam" iti unmānavyapadeśāt / sa cāyamunmānavyapadeśastena setunā prapya-syānunmitasyāstitāṃ dyotayati / tathā sambandhavyapadeśaśca setusetumatoḥ prāpakatvaprāpyatvalakṣaṇo dṛśyate / "amṛtasya paraṃ setuṃ dagdhendhanamivānalam" "amṛtasyaiṣa setuḥ" iti, ataśca parātparamasti / bhedena ca parātparaṃ vyapadiśyate "parātparaṃ puruṣamupaiti" "parātparaṃ yanmahato mahāntam" iti ca / tathā "tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam" "tato yaduttarataraṃ tadarūpamanāmayama" iti / ata ebhyo hetubhyaḥ parasmādvrahmaṇaḥ paramapi kiñcidastīti gamyate iti

p1.31

3.2.31
evaṃ prāpte'bhidhīyate --
3.2.31 sāmānyāttu

p1.31

3.2.31
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvarttayati /yattāvaduktaṃ setuvyapadeśāt parātparamastīti tannopapadyate / na hyayamatra kicitprāpyaṃ prati seturucyate "eṣāṃ lokānāmasambhedāya" iti setusāmānyena sarvalokāsaṅkarakaratvaśruteḥ / sinoti-vadhnāti svasminsarvaṃ cidacidvastujātamasaṅkīrṇamiti seturucyate / "etaṃ setuṃ tīrtvā" iti taratiśca prāptivacanaḥ yathā vedāntaṃ taratīti

p1.32

3.2.32 buddhayarthaḥ pādavat

p1.32

3.2.32
yo'yaṃ "catuṣpadbrahmaṣoḍaśakalaṃ" "pādo'sya viśvābhūtāni" ityunmānavyapadeśaḥ, sa buddhayarthaḥ-upāsanārthaḥ, "satyaṃ jñānamanantaṃ baahma" ityādibhirjjagatkāraṇasya brahmaṇo'paricchinnatvāvagamāt svata unmitatvāsambha- vāt / jagatkāraṇatvaṃ hi tasyaiva śrūyate "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ" "so'kāmayata bahusyāṃ prajāyeyeti" iti / ato yathā "vākpādaḥ prāṇaḥ pādaścakṣuṣpādo manaḥ pāda" ityādinā brahmaṇo vāgādipādavya-padeśa upāsanārthaḥ, evamayamapi

p1.33

3.2.33
svayamanunmitasya kathamupāsanārthatayā'pyunmānasaṃbhavastatrāha -
3.2.33 sthānaviśeṣātprakāśādivat

p1.33

3.2.33
pratipannavāgādisthānaviśeṣarūpopādhibhedāttatsambandhitayonmitatvānusandhānaṃ sambhavati, yathā prakāśādervi-tatasya vātāyanaghaṭādisthānabhedaiḥ paricchidyānusandhānasambhava ityarthaḥ

p1.34

3.2.34 upapatteśca

p1.34

3.2.34
yaduktam "amṛtasyaiṣa setuḥ" iti prāpyaprāpakasambandhavyapadeśāt prāpakātparaṃ prāpyamanyadastīti; tanna, prāpyasya paramapuruṣasya svaprāptau svasyaivopāyatvopapatteḥ, "nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena / yame- vaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa vivṛṇute tanūṃ svām" ityananyopāyatvaśravaṇāt

p1.35

3.2.35 tathānyapratiṣedhāt

p1.35

3.2.35
yatpunaruktaṃ "tato yaduttarataraṃ" "parātparaṃ puruṣam" akṣarātparataḥ paraḥ" ityādibhedavyapadeśātparātparamastīti, tannopapadyate, tatraiva tato'nyasya pratiṣedhāt, "yasmātparaṃ nāparamasti kiñcit yasmānnāṇīyo na jyāyo'sti kaścit" yasmādaparaṃ paraṃ nāsti kiñcit na kenāpi prakāreṇa paramastītyarthaḥ, tathā'nyatrāpi "na hyetasmāditi netyanyatparamastīti neti" iti neti nirdiṣṭādetasmādvrahmaṇo'nyatparaṃ na hyastītyarthaḥ / tathā "na tasyeśe kaścana
3.2.35
tasya nāma mahadyaśaḥ" iti / taddhi jagadupādānakāraṇatayā'nantaramuktaṃ "sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi" sa āpaḥ pradughe ubhe ime" ityādinā "abhdyaḥ sambhūto hiraṇyagarbhaḥ ityaṣṭau" iti ca jagatkāraṇaṃ puruṣamenaṃ pratyabhi-jñāpayati / "tato yaduttaratara"miti kimucyata iti cet, pūrvatra "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamādyivarṇaṃ tamasaḥ para-stāt / tamevaṃ viditvā'timṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya" iti parasya brahmaṇo mahāpuruṣasya vedaname-vāmṛtatvasādhanaṃ, nānyo'mṛtatvasya panthā ityupadiśya tadupapādanāya "yasmātparaṃ nāparamasti kiñcidyasmā-nnāṇīyo na jyāyo'sti kaścit / vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam" iti puruṣasya paratvaṃ tadvayatiriktasya paratvāsambhavaṃ ca pratipādya "tato yaduttarataraṃ tadarūpamanāmayam / ya etadviduramṛtāste bhavantyathetare duḥkhamevāpiyanti" iti pūrvoktamarthaṃ hetuto nigamayati / yaduttarataraṃ puruṣatattvaṃ tadevārūpamanāmayaṃ yatastato ya etatpuruṣatattvaṃ viduḥ ta evāmṛtā bhavantyathetare duḥkhamevāpiyantīti / anyathopakramavirodho'na-ntaroktivirodhaśca, "parātparaṃ puruṣamupaiti divyam" iti pūrvatra "akṣarātparataḥ paraḥ" ityakṣarādavyākṛtādyaḥ paraḥ samaṣṭipuruṣastasmātparo yo'dṛśyatvādiguṇakaḥ sarvajñaḥ paramapuruṣaḥ sa evehāpi "parātparaḥ" iti samaṣṭipuruṣā-tparatvenocyate

p1.36

3.2.36 anena sarvagatatvamāyāmaśabdādibhyaḥ

p1.36

3.2.36
anena brahmaṇā sarvagatatvaṃ sarvasya jagato vyāptatvam, āyāmaśabdādibhyaḥ-sarvavyāptivāciśabdebhyo'vagamya-mānamasmātparaṃ nāstītyavagamayati / āyāmaśabdastāvat tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa" sarvaṃ "yacca kiñcijjagatyasmin dṛśyate śrūyate'pi vā / antabahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ" "nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ tadavyayaṃ yadbhūtayoniṃ paripaśyanti dhīrāḥ" / ādiśabdāt "brahmaivedaṃ sarvam" ātmaivedaṃ sarva"mityādayo gṛhmante / ata idaṃ paraṃ brahmaiva sarvasmātparam

p1.37

// iti parādhikaraṇam //
3.2.37 phalamata upapatteḥ

p1.38

3.2.37
uktamupāsisiṣopajananārthaṃ jīvasya sarvāvasthāsu sadoṣatvaṃ, prāpyasya ca parama-
3.2.38 śrutatvācca

p1.38

3.2.38
"sa vā eṣa mahānaja ātmā'nnādo vasudānaḥ" "eṣa hyevānandayāti" iti bhogāpavargarūpaṃ palamayameva dadātī- ti hi śrūyate

p1.39

3.2.39
samprati pūrvapakṣamāha -
3.2.39 dharmaṃ jaiminirata eva

p1.39

3.2.39
ata eva-upapatteḥ, śāstrācca yāgadānahomopāsanarūpadharmameva phalapradaṃ jaiminirācāryo manyate / loke hi kṛṣyā-
dikaṃ dānādikaṃ ca karma sākṣādvā eramparayā vā svayameva phalasādhanaṃ dṛṣṭam; evaṃ vede'pi yāgadānahomā- dānāṃ sākṣātphalasādhanatvābhāve'pi paramparayā apūrvadvāreṇa phalasādhanatvamupapadyate / tathā "yajeta svargakāmaḥ" ityādiśāstramapi siṣādhayiṣitasvargasya karttavyatayā yāgādyabhidadhadanyathānupapattyā apūrvadvāreṇa phalasādhana-tvamavagamayati

p1.40

3.2.40 pūrvaṃ tu vādarāyaṇo hetuvyapadeśāt

p1.40

3.2.40
tuśabdaḥ pakṣavyāvṛttyarthaḥ; pūrvoktaṃ paramapuruṣasyaiva phalapradatvaṃ bhagavān vādarāyaṇo manyateḥ kutaḥ? hetuvyapadeśā- t-yaja devapūjāyāmiti devatārādhanabhūtayāgādyārādhyabhūtāgnivāyyavādidevatānāmeva tattatphalahetutayā tasminstasminnapi vākye #evyapadeśāt "vāyavyaṃ śvetamālabheta bhūtikāmo vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā vāyumeva svena bhāgadheyenopadhāvati sa evainaṃ bhūtiṃ gamayati" ityādiṣu kāminaḥ siṣādhayiṣitaphalasādhanatvaprakāropadeśo-
3.2.40
'pi vidhyapekṣita eveti nātatparatvaśaṅkā yuktā / evamapekṣite'pi phalasādhanatvaprakāre śabdādevāvagate sati tatparityāgamaśrutāpūrvādiparikalpanaṃ ca prāmāṇikā na sahante / liṅādayo'pi devatārādhanabhūtayāgādeḥ prakṛ-tyarthasya kartṛvyāpārasādhyatāṃ vyutpattisiddhāṃ śabdānuśāsanānumatāmabhidadhati; nānyadalaukikamiti prāgevo- ktam / tadevaṃ "vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā" ityādiśabdādvāyvādīnāṃ phalapradatvamavagamyate / vāyvādyātmanā ca parama-puruṣa evārādhyatayā phalapradāyitvena cāvatiṣṭhita iti śrūyate-"iṣṭāpūrttaṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ viśvaṃ vibharti bhuva-nasya nābhiḥ / tadevāgnistadvāṃyustatsūryastaducandramāḥ" iti; antaryāmibrāhmaṇe ca "yo vāyau tiṣṭhan yasya vāyuḥ śarīraṃ, yo'gnau tiṣṭhan, ya āditye tiṣṭhan" ityādi śrūyate / smaryate ca "yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddha-yā'rcitumicchati / tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva didhāmyaham // sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate / labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitān hi tān" iti / ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca" iti, prabhu- riti phalapradāyītyarthaḥ / "devān devayajo yānti madbhaktā yānti māmapi / yānti madyājino'pi mām" iti ca / loke ca kṛṣyādibhirvicitrarūpān dravyaviśeṣān sampādya tai rājānaṃ bhṛtyadvāreṇa sākṣādvā'rcayanti, aÐccataśca rājā tattadarcanānuguṇaṃ palaṃ ca prayacchan dṛśyate / vedāntāstu atipatitasakaletarapramāṇasambhāvanā-bhūmiṃ nirastasamastāvidyādidoṣagandhaṃ svābhāvikānavadhikātiśayāparimitodāraguṇasāgaraṃ puruṣottamaṃ prati- pādya tadārādhanarūpāṇi ca yāgadānahomātmakāni, stutinamaskārakīrttanārcanadyānāni ca tadārādhanāni, ārādhitātparasmātpuruṣādbhogāpavargarūpaṃ phala ca vadantīti sarvaṃ samañjasam

p1.8

// iti phalādhikaraṇam

p1.1

iti śrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye
tṛtīyasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //
3.3.1 sarvavedāntapratyayaṃ codanādyaviśeṣāt

p1.1

3.3.1
uktaṃ brahmopāsisiṣopajananāya vaktavyaṃ brahmaṇaḥ phaladāyitvaparyantam, idānīṃ brahmopāsanānāṃ guṇopasaṃhāravikalpanirṇayāya vidyābhedacintā prastūyate / prathamaṃ tāvadekasyā vaiśvānaravidyādikāyāḥ anekaśākhāsu śrūyamāṇāyāḥ kimekavidyātvam? uta vidyābheda? iti cintyate /
3.3.1
ata eva "teṣāmevetāṃ brahmavidyāṃ vadeta śirovrataṃ vidhivadyaistucīrṇam" iti śirovratavatāmātharvaṇikānāmeva vidyopadoniyama upapadyate, vidyaikye hi vidyāṅgasya śirovratasyānyeṣāmapi śākhināṃ prāpterniyamo nopapadyate- evaṃ prāpte ucyate-sarvavedāntapratyayamekamupāsanamiti, kutaḥ? codanādyaviśeṣāt, codanā tāvaduvapāsīta vidyāditvevaṃ jātīyako dhātvarthaviśeṣavidhiḥ, ādiśabdena "ekaṃ vā saṃyogarūpacodanākhyāviśeṣāt" iti karmakāṇḍaśākhāntarādhikaraṇasūtroktāḥ saṃyogarūpākhyā gṛhyante, eṣāṃ codanādīnāmaviśeṣāt saiveyaṃ vi- dyeti śākhāntare pratyabhijñāyate, tathā hi-chāndogyavājasaneyakayoḥ "vaiśvānaramupāste" iti codanā tāvadeka-rūpā, vedyaikanirūpaṇīyasvarūpasya vidiparyāyasyopāservedyabhūtavaiśvānaraikyāt rūpamapyaviśiṣṭam / ākhyā ca vaiśvānaravidyetyaviśiṣṭā; phalasaṃyogo'pyubhayatrāpi brahmaprāptirūpo'viśiṣṭaḥ / ata ebhiḥ pratyabhijñānā-cchākhāntare'pi vidyaikyam

p1.2

3.3.2
yattūktamaviśeṣapunaśśravaṇātprakaraṇāntarācca vidheyabhedapratīterna vidyaikyamiti tadanubhāṣya pariharati-
3.3.2 bhedānneti cedekasyāmapi

p1.2

3.3.2
aviśeṣapunaśśrutyā prakaraṇāntarācca vidheyabhedānna vidyaikyamiti cet ekasyāmapi vidyāyāṃ pratipattṛbhedātpu-naḥśrutiḥ prakaraṇāntaraṃ copapadyate / yatra hyekasmin pratipattari punaḥśrutiḥ prakaraṇāntaraṃ ca vidyate tatrā'nyathā-nupapattyā vidheyabhedādvidyābhedaḥ, pratipattṛbhede tu tatpratipattyarthatayā punaḥśrutyādyupapattestatra na vidheyāntarasambha- vaḥ

p1.3

3.3.3
yaccoktaṃ śirovratavatāmātharvaṇikānāmeva vidyopadeśaniyamadarśanādvidyābhedaḥ pratīyata iti, atrāha -
3.3.3 svādhyāyasya tathātve hi samācāre'dhikārācca savavacca tanniyamaḥ

p1.4

3.3.3
naitadasti-śirovratopadeśaniyamadarśanaṃ vidyābhedaṃ dyotayatīti, śirovratasya vidyāṅgatvābhāvāt, svādhyāyasya tathātve hi tanniyamaḥ- svādhyāyasya tathātvasiddhayarthaṃ-tajjanyasaṃskārabhākatvasiddhayarthaṃ hi śirovratopadeśani- yamaḥ, na vidyāyāḥ / kuta etat, "naitadacīrṇavrato'dhīyīta" iti tasyādhyayanasaṃyogāt, samācāre'dhikārācca, samācārākhye granthe "idamapi vedavratena vyākhyātam" ityatideśāt" "teṣāmevaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta" vedavidyā-
3.3.4 darśayati ca

p1.4

3.3.4
darśayati ca śrutirupāsanasya sarvavedāntapratyayatvam, tathā hi chāndogye "tasmin yadantastadanveṣṭavyam" ityu-ktavā "kiṃ tatra vidyate yadanveṣṭavyam" iti praśnapūrvakamapahatapāpmatvādiguṇāṣṭakaviśiṣṭaḥ paramātmā tasminnu- pāsya ityuktam / taittirīyake tu chāndogyasthaṃ pratinirdeśamupajīvya "tatrāpi dahraṃ gaganaṃ viśokastasmin yada-ntastadupāsitavyam" iti guṇāṣṭakaviśiṣṭasya paramātmana upāsanamucyate, tadubhayatra vidyaikatvena guṇopasaṃhā-rādevopadyapate

p1.5

3.3.5
tadevaṃ śākhāntarādhikaraṇasiddhaṃ vidyaikyaṃ sthirīkṛtya tatprayejanamāha -
3.3.5 upasaṃhāro'rthābhedādvidhiśeṣavatsamāne ca

p1.5

3.3.5
evaṃ sarvavedānteṣu samāne satyupāsane vedāntāntarāmnātānāṃ guṇānāṃ vedāntāntare upasaṃhāraḥ karttavyaḥ, kutaḥ?
vidhiśeṣavadarthābhedāt, yathaikasminvedānte śruto vaiśvānaradaharādividhiśeṣo guṇastadvidyāsambandhāttadupakāra-rūpaprayojanasidhdyarthamanuṣṭhīyate, tathā vedāntāntarodito'pi tadvidyāsambandhitvena tadupakārāviśeṣādupasaṃha- rttavya ityarthaḥ / caśabdo'vadhāraṇe

p1.6

// sarvavedāntapratyayādhikaraṇaṃ samāptam //
3.2.6 anyathātvaṃ śabdāditi cennā'viśeṣāt

p1.6

3.2.6
evaṃ codanādyaviśeṣādvidyaikatvam, ekatve ca guṇopasaṃhāraḥ karttavya ityuktam, ataḥ paraṃ kāścana vidyā adhikṛtya pratyabhijñāhetubhūtacodanādyaviśeṣo'sti netīti nirūpya nirṇīyate / astyudgītha-
3.2.6
vidyā vājināṃ chandogānāṃ ca / vājināṃ tāvat "dvrayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca" ityārabhya "te ha vā devā ūcuḥ hantāsurān yajña udgīthenātyayāma" ityudgīyenāsuravidhvaṃsanaṃ pratijñāyodgīthe vāgādīmanaḥ paryantadṛṣṭāvasurai-rabhibhavamuktavā "atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcuḥ" ityādinodgīthe prāṇadṛṣṭayā asuraparābhavamukatvā "bhavatyātmanā para'sya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda" iti śatruparājayaphalāyodgīthe prāṇadṛṣṭivirhitā / evaṃ chandogānā- mapi "devāsurā ha vai yatra saṃyetire" ityārabhya "taddhadevā udgīthamājahruranenainānabhihaniṣyāmaḥ" ityudgīthenāsura-parābhavaṃ pratijñāya tadvadevodgīthe vāgādidṛṣṭau doṣamabhidhāya "atha ha ya evāyaṃ mukhyaprāṇastamudgīthamupāsāñcakrire" satyādinodgīthe prāṇadṛṣṭayā asuraparābhavamukatvā 2yathāśmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsate evaṃ haiva sa vidhvaṃsate ya evaṃvidi pāpaṃ kāmayate" iti śatruparābhāvāyodgīthe prāṇadṛṣṭirvihitā, vedanaviṣayavidhipratyayāśravaṇe'pi phala-
3.2.6
sādhanatvaśravaṇādvedanaviṣayo vidhiḥ kalpyate / udgīthavidyāyu#ā#ḥ kratvarthatvena kratusādguṇyaphalatve'pyārthavāṃdika- mapi phalaṃ tadaviruddhaṃ grāhyameveti devatādhikaraṇe pratipāditam / tatra saṃśayyate kimatra vidyaikyam? uta neti / kiṃ yuktaṃ? vidyaikyamiti kutaḥ? ubhayatrodgīthasyaivādhyastaprāṇabhāvasyopāsyatvaśravaṇāccodanādyaviśeṣāt / phalasaṃyogastāvacchatruparibhavarūpo na viśiṣyate, rūpamapyadhyastaprāṇa bhāvodgīthākhyoṃpāsyaikyādaviśiṣṭam, codanā ca vididhātvarthagatā'viśiṣṭā, ākhyā codgīthavidyetyaviśiṣṭā / atra rāddhānticchāyayā paricodya pariharati-anyathātvaṃ śabdāditi cennāviśeṣāt-iti / yaduktaṃ vidyaikyamiti, tannopapadyate, rūpabhedāt; rūpā-nyathātvaṃ hi śabdādeva pratīyate; vājasaneyake hi "atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhya eṣa prāṇa udagāyat" ityudgānasya karttari prāṇadṛṣṭayā'suraparābhavamukatvā "ya evaṃ veda" iti kartaryeva prāṇadṛṣṭirevaṃ-śabdādavagamyate, chāndogye "atha ha ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāñcakrire" ityudgānasya karmaṇyudgīthe prāṇadṛṣṭayā'suraparābhavamukatvā "ya evaṃvidi pāpaṃ kāmayate" ityevaṃśabdāt karmaṇyevodgīthe prāṇadṛṣṭirvihitā /
3.2.6
ata ekatra karttari prāṇadṛṣṭiśabdādanyatra karmaṇi prāṇadṛṣṭiśabdācca rūpānyathātvaṃ spaṣṭam / rūpānyathātve ca vidheyabhede sati kevalacodanādyaviśeṣo'kiñcitkara iti vidyābheda iti cet-tanna, aviśeṣeṇa hyubhayatrodgī-thasādhanakaparaparibhava upakrame pratīyate, vājasaneyake "te ha devā ūcurhantāsurān yajña udgīthenātyayāma" ityupakrame śrūyate, chāndogye'pi "taddha devā udgīthamājahruranenainānabhihaniṣyāmaḥ" iti / ata upakramāviro- dhāya "tebhya eṣa prāṇa udagāyat" ityadhyastaprāṇabhāva udgītha udgānakarmabhūta eva pākādiṣvodanādiva-tsaukaryātiśayavivakṣayā karttṛtvenocyate; anyathopakramagata udgīthaśabdaḥ karttarilākṣaṇikaḥ syāt, ato vidyaikyam

p1.7

itiprāpte pracakṣmahe
3.3.7 na vā prakaraṇabhedātparovarīyastvādivat

p1.7

3.3.7
naveti pakṣaṃ vyāvartayati, na caitadasti, yadvidyaikyamiti; kutaḥ? prakaraṇabhedāt "omityetadakṣaramudgīthamupā-sīta" iti prakṛtamudgīthāvayavabhūtaṃ praṇavaṃ prastutya "etasya vā akṣarasyopavyākhyānaṃ bhavati" "devāsurā ha vai yatra saṃyetire" ityārabhya "atha ha ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāñcakrire" ityudgīthāvavayabhūtapraṇavaviṣa-yamupāsanaṃ chandogā adhīyate; vājinastu-tādṛśaprācīnaprakaraṇābhāvāt" hantāsurān yajña udgīthenātyayāma" iti-kṛtsnamudgīthaṃ prastutya "atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāya" ityādikṛtsnodgīthaviṣayamadhīyate; ataḥ prakaraṇabhedena vidheyabhedaḥ, vidheyabhede ca rūpabheda iti na
vidyaikyam / kiñca "atha ha evāyaṃ mukhya #ḥ prāṇastamudgī-
3.3.7
thamupāsāñcakrire" iti pūrvaprakṛtaḥ udgīthāvayavabhūtaḥ praṇava evādhyastaprāṇabhāvaśchandogānāmupāsyaḥ, vājinā- ntu kṛtsnasyodgīthasya karttodgātā prāṇadṛṣṭayāpāsya iti / "atha hemamāsanyaṃ prāṇamucustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhya eṣa prāṇa udagāyata" ityudgātari prāṇādhyāsaṃ nirdiśya "ya evaṃ veda" ityudgātaivādhyastaprāṇabhāva upāsyo vidhīyate, ataśca rūpabhedaḥ / na codgātaryupāsye vihite "udgīthenātyayāma" ityākhyāyikopakramavirodhaḥ śaṅka-nīyaḥ; udgāturupāsane udgīthasyodgānakarmabhūtasyāvaśyāpekṣitatvāttasyāpi paraparibhavākhyaṃ phalaṃ prati hetutvāt / ato rūpabhedādvidyābheda iti codanādyaviśeṣe'pi na vidyaikyam / parovarīyastvādivat-yathaikasyāmapi śākhā-yāmudgīthāvayavabhūte praṇave paramātmadṛṣṭividhānasāmye'pi hiraṇmayapuruṣadṛṣṭividhānāt parovarīyastvādiguṇa-viśiṣṭadṛṣṭividhānamarthāntarabhūtam

p1.8

3.3.8 saṃjñātaścettaduktamasti tu tadapi

p1.8

3.3.8
udgīthavidyeti saṃjñaikyāt tat-vidyaikyamuktaṃ cet-tat saṃjñaikyaṃ vidheyabhede'pyastyaiva; yathā agnihotrasaṃjñāni-tyāgnihotre, kuṇḍapāyināmayanāgnihotre ca, yathā codgīthavidyeti chāndogye prathamaprāpāṭhakoditāsu bahvīsu vidyāsu

p1.9

3.3.9 vyāpteśca samañjasam

p1.9

3.3.9
chāndogye prathamaprapāṭhake uvarāsvapi vidyāsūdgīthāvayavasya praṇavasya prathamaprastutasyopāsyatvena vyāpteśca tanma-dhyagatasya "taddha devā udgīthamājahruḥ" satyudgīthaśabdasya praṇavaviṣayatvameva samañjasam / avayave ca samudāya-śabdaḥ "paṭo dagdhaḥ" ityādiṣu dṛśyate / ataścodgīthāvayavabhūtaḥ praṇava evodgīthaśabdanirdiṣṭa iti sa eva prāṇa-
3.3.9
dṛṣṭayayopāsyaḥ chāndogye pratipattavyaḥ / vājasaneyake tu kṛtsnodgīthaviṣaya udgīthaśabda iti kṛtsnodgīthasya karttodgātā prāṇadṛṣṭayopāsya iti vidyānānātvaṃ siddham

p1.10

// anyathātvādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.10 sarvābhedādanyatreme

p1.10

3.3.10
chāndogyavājasaneyakayoḥ prāṇavidyā''mnāyate, "yo ha vai jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaśca ha vai śreṣṭhaśca bhavati prāṇo vāva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca" ityādi / tatra jyaiṣṭhayaśraiṣṭhayaguṇakaṃ prāṇamupāsyaṃ prati- pādya vākcakṣuḥśrotramanassu vasiṣṭhatvapratiṣṭhātvasaṃpavvāyatanatvākhyān guṇān pratipādya vāgādīnāṃ dahesya ca
3.3.10
prāṇāyattasthititvena tadāyattatattatkāryyatvena ca prāṇasya śraiṣṭhayaṃ pratipādya vāgādisambandhitayā śrutān vasi-ṣṭhatvādīn guṇāṃśca prāṇasambandhitayā pratipādayati / evaṃ chāndogyavājasaneyakayorjyaiṣṭhayaśraiṣṭhayaguṇako vasi-ṣṭhatvādiguṇakaśca prāṇa upāsyaḥ pratipādyate / kaupītarkānāṃ tu prāṇavidyāyāṃ tathaiva jyaiṣṭhayaśraiṣṭhayaguṇakaḥ prāṇa upāsyaḥ pratipāditaḥ, na punarvāsiṣṭhatvādayo vāgādisambandhino guṇāḥ prāṇasambandhitayā pratipāditāḥ / tatra saṃśayaḥ- kimatra vidyā bhidyate? uta na? iti, kiṃ yuktam? bhidyate iti / kutaḥ? rūpabhedāt / yadyapyubhayatra prāṇa eva jyaiṣṭhayaśraiṣṭhayaguṇaka upāsyaḥ, tathā'pyekatra vasiṣṭhatvādibhirapi guṇairyuktaḥ prāṇa upāsyaḥ pratīyate; itaratra tu tadvidhura ityupāsyarūpabhedādvidyābhedaḥ- iti prāpte vrūmaḥ-sarvābhedādanyatreme, nātra vidyābhedaḥ, anyatra kauṣītakīnāṃ prāṇavidyāyāmapi ime vasiṣṭhatvādayo guṇā upāsyāḥ santi, kutaḥ? sarvābhedāt-pratijñātaprāṇa-jyaiṣṭhayaśraiṣṭhayopapādanaprakārasya sarvasya tatrāpyabhedāt / tathā hi chandogavājasaneyināṃ prāṇavidyāyām "etā ha vai devatā ahaṃśreyase vyūdire" "ahaṃśreyase vivadamānāḥ" iti copakramya vāgādyahakaikāpakramaṇe anyeṣāṃ saprāṇā-nāmindriyāṇāṃ śarīrasya ca sthitiṃ tattatkāryaṃ cāvikalaṃ pratipādya prāṇotkramaṇe sarveṣāṃ viśaraṇamakāryakaratvaṃ cābhidhāya sarveṣāṃprāṇādīnasthititva-tadadhīnakāryatvābhyāṃ prāṇasya jyaiṣṭhayamupapāditam / evamupapāditaṃ vā-gādikāryasya prāṇādhīnatvam / "atha hainaṃ vāguvāca yadahaṃ vasiṣṭhā'smi tvaṃ tadvasiṣṭho'si" ityādinā vāgā-dibhiranūdyate / kauṣītakīnāṃ prāṇavidyāyāmapi prāṇajyaiṣṭhayaśraiṣṭhayapratipādanāya vāgādiṣu vasiṣṭhātvādayaḥ prati-
3.3.10
pāditāḥ / "atha hemā devatāḥ prajāpatiṃ pitarametyāvruvan ko vai naḥ śreṣṭhaḥ" ityādinā vāgādigatā guṇā vāgā-dayaśca dehaśca prāṇādhīnāḥ iti prāṇasya jyaiṣṭhayamupapāditam, vāgādibhiḥ svasvaguṇānāṃ vasiṣṭhatvādīnāṃ prāṇā-dhīnatvānuvādamātraṃ tu na kṛtam, naitāvatā rūpabhedaḥ, vāgādīnāṃ vasiṣṭhatvādiguṇānvitānāṃ prāṇādhīnakārya-tvopapādanenaiva prāṇasya vāgādivasiṣṭhatvādiguṇahetutvasya siddhatvāt, tadeva hi prāṇasya vasiṣṭhatvādiguṇa-yogitvaṃ; yadvāgādivasiṣṭhatvādihetutvam / ato'trāpi vasiṣṭhatvādiguṇayogāt prāṇo jyeṣṭhaḥ pratipanna iti nāsti vidyābhedaḥ

p1.11

// sarvābhedādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.11
prāṇavidyāṅgaviṣayamanyadapi nirūpaṇamanantarameva kariṣyate, yathā prāṇasya vasiṣṭhatvādyanusandhānena vinā jyai-ṣṭhayaśraiṣṭhayānusandhānānupapatteranuktānāmapi vasiṣṭhatvādīnāṃ kaupītakīprāṇavidyāyāṃ prāptaḥ, tathā brahmasvarūpā-nusandhānaṃ yairguṇairvinā nopapadyate te brahmavidyāsu sarvāsvanusandheyā ityayamarthaḥ pratipādyate-
ānandādayaḥ pradhānasya

p1.11

3.3.11
atra brahmasvarūpaguṇānāṃ sarvāsu paravidyāsūpasaṃhāro'sti, neti vicāryate / apra-karaṇādhītānāmupasaṃhāre pramāṇabhāvāt prakaraṇaśrutānāmevopasaṃhāra iti, evaṃ prāpte vrūmaḥ- ānandādayaḥ pradhāna-sya, abhedāditi varttate, pradhānasya guṇino brahmaṇaḥ guṇino brahmaṇaḥ sarveṣūpāsaneṣvabhedāt guṇyapṛthagbhāvādgu-ṇānāṃ sarvatrānandādayastadguṇā upasaṃharttavyāḥ

p1.12

3.3.12
evaṃ tarhi guṇyapṛthagbhāvādevānandādivat priyaśirastvādayo'pi "tasya priyameva śiraḥ" ityādau brahmaguṇatvena śrutāḥ sarvatra prasajyeran, netyāha-
3.3.12 priyaśirastvādyaprāptirupacayāpacayau hi bhede

p1.12

3.3.12
brahmasvarūpaguṇānāṃ prāptāvucyamānāyāṃ priyaśirastvādīnāmaprāptiḥ teṣāmabrahmaguṇatvāt; brahmaṇaḥ puruṣavidha-tvarūpaṇamātrāntargatatvāt priyaśirastvādīnām / anyathā śiraḥpakṣapucchādyavayavabhede sati brahmaṇo'pyupaca-yāpacayau prasajyeyātām / tathā ca sati "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" ityādi virudhyate

p1.13

nanvevameva brahmasambandhināmevaiśvaryagāmbhīryaudāryakāruṇyādīnāṃ guṇānāmanantānāṃ guṇyapṛthaksthitatvamātreṇa
3.3.13
anantarasūtrasya śaṅkāmāha - nanviti / evamevetyevakāraḥ, evameva prasañjeratrityuttaratrānvayāt prasaṅgasyāvarjanīya tatrāśrutānāmapyusaṃhāre sarve sarvatra prasajyeran, ānantyādupasaṃhārāśaktiśca, tatrāha -
3.3.13 itare tvarthasāmānyāt

p1.13

3.3.13
tu śabdaścodyaṃ vyāvarttayati, itare tvānandādayaḥ athasāmānyatsarvatrānuvarttante / ye tvartasamānāḥ- arthasvarūpa-nirūpaṇadharmatvenārthapratītyanundhinaste'rthasvarūpavatsarvatrānuvarttante / te ca guṇāḥ satyajñānāndāmalatvānanta-tvāni / "yato vā imāni" ityādinā jagatkāraṇatayopalakṣitaṃ brahma "satyaṃ jñānamatantaṃ brahma" "ānando baihma"
3.3.13
ityānandādibhirhi svarūpato nirūpyate / ata upāsvabrahmasvarūpāvagamāya sarvāsu vidyāsvānandādayo'nuva- rttante / ye tu nirūpitasvarūpasya brahmaṇaḥ kāruṇyādayoguṇāḥ pratipannāḥ, teṣāṃ guṇyapṛthaksthitatvrepi pratītya-nubandhitvābhāvāt ye yatra śrutāste tatropasaṃhāryā iti niravadyam

p1.14

3.3.14
yadyupacayāpacayaprasaṅgāt priyaśirastvādayo brahmaṇaḥ puruṣavidhatvarūpaṇamātrārthāḥ, na tu brahmaguṇāḥ / tarhyatathā-rūpasya brahmaṇastathātvena rūpaṇaṃ kimarthaṃ kriyate, atatābhūtasya hi tathātvarūpaṇe kenacitprayojanena bhavita- vyam, "yathā ātmānaṃ
rathinaṃ viddhi" ityādinopāsakasya tadupakaraṇānāṃ ca rathirathāditvarūpaṇam upāsa-nopakaraṇa bhūtaśarīrendriyādivaśīkaraṇārthaṃ kriyata ityuktam / na ceha tathāvidhaṃ kiñcitprayojanaṃ dṛśyate iti balādvrahmaguṇatvaṃ priyaśirastvādīnāmabhyupetyam / tatrāha -
3.3.14 ādhyānāya prayojanābhāvāt

p1.14

3.3.14
prayojanāntarābhāvādādhyānāyāṃ rūpaṇopadeśaḥ kriyate / ādhyānam- anucintanam, upāsanamucyate "brahmavidā-panoti param" ityatropadiṣṭādhyānarūpavedanasiddhaye hyānandamayabrahmapratipattyarthamānandamayaṃ brahma priyamodādirūpeṇa vibhagya śiraḥ pakṣāditvena rūpayitvopadiśyate / yathā annamayaḥ puruṣo'yaṃ dehaḥ śiraḥ pakṣādibhiḥ "tasyedameva śiraḥ" ityādinā buddhāvāropyate, yathā ca prāṇamayamanomayavijñānamayāḥ "tasya prāṇa eva śiraḥ" ityādinā
3.3.14
prāṇādyavayavairbuddhāvāropyante; evamebhyo'rthāntarabhūtastadantarātmā''nandamayo'pi priyamodādibhirekadeśaiḥ śiraḥprabhṛtitvena rūpitairādhyānāya buddhāvāropyate / evamānandamayopalakṣaṇatvāt priyaśirastvādīnāṃ na sarvadā ānandamayapratītāvanuvarttante

p1.15

3.3.15 ātmaśabdācca

p1.15

3.3.15
"anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ" ityātmaśabdena nirdeśādātmanaśca śiraḥpakṣapucchāsambhavāt priyaśirastvāda-yastasyasukhapratipattyarthaṃ rūpaṇamātramiti gamyate

p1.16

3.3.16
nanu "anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ" "anyo'ntara ātmā manomayaḥ" ityātmaśabdasyā'nātmasvapi pūrvaṃ prayuktatvāt "anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ" ityātmaśabdasyātmaviṣayatvaṃ kathaṃ niścīyate, tatrāha -
3.3.16 ātmagṛhītiritarabaduttarāt

p1.16

3.3.16
"anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ" ityatrātmaśabdena paramātmana eva grahaṇam; itaravat, yathā itaratra "ātmā vā idameka evāgra āsīt sa īkṣata lokānnu sṛjai" ityādiṣvātmaśabdena paramātmana eva grahaṇam; tadvat / kuta etat? uttarāt "so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya" ityānandamayaviṣayāduvarādvākyāt

p1.17

3.3.17 anvayāditi cetsyādavadhāraṇāt

p1.18

3.3.17
pūrvatra prāṇamayādiṣvanātmasvātmaśabdānvayadarśanānnottarānniścetuṃ śakyata iti cet-syādavadhāraṇāt, syādeva niścayaḥ, kutaḥ? avadhāraṇāt, pūrvatrāpi "tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ" iti paramātmana eva
3.3.18 kāryyākhyānādapūrvam

p1.18

3.3.18
pūrvaprastutaprāṇavidyāśeṣabhūtam idānīṃ cintyate / chāndogyāvājasanekayorjyeṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ ca prāṇamupāsyamaktavā prāṇasya vāsastvenāpo'bhidhīyante / chāndogye tāvat" "sā hovāca kiṃ me vāso bhaviṣyatītyāpa iti hojustamādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ paridadhati lambhuko ha vāso bhavatyanagno bhavati" iti / vājasaneyake kiṃ me vāsaḥ" iti prāṇena pṛṣṭā vāgādaya ūcuḥ "āpo vāsa iti tadvidvāṃśaśśrotriyā aśiṣyanta ācāmantyaśitvā cācāmanti etameva tadanamanagnaṃ kurvanto manyante" "tasmādevaṃvidaśiṣyannācāmedaśitvā cācāmedetameva tadanamanagnaṃ kurute" iti / tatra saṃśayaḥ kimatrācamanaṃ vidhīyate? utāyāṃ prāṇavāsastvānusandhānam? iti / "aśiṣyannācāmedaśitvā cācāmet" iti ācamane vidhipratyayaśravaṇāt "etameva tadanamanagnaṃ kurute" iti vedane vidhipratyayābhāvādanagnatāsaṃkīrttanasya stu-
3.3.18
tyarthatayā'nvayopapatteśca, bhojanāṅgasyācamanasya smṛtyācāraprāptatvena vidhipratyayavalātprāṇavidyāṅgamācamanā-ntaraṃ vidhīyate-iti prāpte vrūmaḥ- ācamanīyānāmaṣāṃ prāṇasya vasastvānusandhānamevehāpūrvamaprāptaṃ vidhīyate, kāryyākhyānāt-aprāptākhyānāt, aprāptākhyāne śabdasyārthavattvādityarthaḥ / etaduktaṃ bhavati-"kiṃ me vāsaḥ" "āpo vāsaḥ" "adbhiḥ paridadhati" "etameva tadanamanagnaṃ kurute" ityupakramopasaṃhārayorvākyasyāṣāṃ prāṇavāso-dṛṣṭiparatvapratīterācamanasya smṛtyācāraprāptatvādācamanamanūdyācamanīyāsvapsu prāṇavāsasatvānusandhānaṃ vidhī-yate-iti / ata eva cchāndogye "tasyādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣyāccādbhiḥ paridadhati" ityadbhiḥ pari-dhānamevoktam; nācamanam

p1.19

// kāryākhyānādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.19 samāna evaṃ cābhedāt

p1.19

3.3.19
vājasaneyake agnirahasya śāṇḍilyavidyā''mnātā, "satyaṃ brahmetyupāsīta atha khalu kratumayo'yaṃ puruṣaḥ" ityārabhya "sa ātmānamupāsīta manomayaṃ prāṇaśarīraṃ bhārūpaṃ satyasaṅkalpamākāśā-
3.3.19
tmānam" iti / tathā tasminneva bṛhadāraṇyake punarapi śāṇḍilyavidyā''mnāyate "manomayo'yaṃ puruṣo bhāḥ satyaṃ tasminnantararhṛdaya yathā vrīhirvā yavo vā sa eṣa sarvasya vaśī savarsyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ sarvamidaṃ praśāsti yadidaṃ kiñca" iti tatra saṃśayaḥ- kimatra bhidyate? uta neti / saṃyogacodanākhyānāmaviśeṣe'pi vaśi-tvādyupāsyaguṇabhedena rūpabhedād vidyābhedaḥ- iti prāpta ucyate-samāna evamiti / yathā'gnirahasye "mānemayaḥ prāṇaśarīraḥ bhārūpaḥ satyasaṅkalpatvaguṇagaṇaḥ śrutaḥ, evaṃ vṛhadāraṇyake'pi manomayatvādike samāne satyadhi- kasya vaśitvādeśca satyasaṅkalpatvaguṇābhedānna rūpabhedaḥ; ato vidyaikyam

p1.20

// samānādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.20 sambandhādevamanyatrāpi

p1.20

3.3.20
vṛhadāraṇyake śrūyate-" "satyaṃ brahma" ityupakramya "tadyatsatyamasau sa ādityo ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo paścāyaṃ dakṣiṇe'kṣin" ityupakramya ādityamaṇḍale'kṣiṇi ca satyasya brahmaṇo vyā- hṛtiśarīratvenopāsyatvamuktavā "tasyepaniṣadaharityadhidaivatam" "tasyopaniṣadahamityadhyātmam" iti dve upa-
3.3.20
nidau- rahasyanāmanī upāsanaśeṣatayā''mnāyete; te kiṃ yathāśrutasthānaviśeṣaniyatatvena vyavasthite? utobhaya-trobhe aniyamena? iti saṃśaye satyasya vyāhṛtiśarīrasyaivopāsyasya brahmaṇo dvayoḥ sthānayoḥ sambandhāduṇasyai- kyena rūpābhedāt saṃyogādyabhedācca vidyaikyādaniyameneti prāptam / tadidamucyate-sambandhādevamanyatrāpi-iti / yathā manomayatvādiguṇaviśiṣṭasyaikatvādupāsyaikyena rūpābhedādvidyaikyād guṇopasaṃhāraḥ, evamanyatrā'kṣyādi-tyasambandhino brahmaṇaḥ satyasyaikatvena vidyaikyādubhayorubhayatropasaṃhāraḥ

p1.21

3.3.21
evaṃ prāpte pracakṣmahe -
3.3.21 na vā viśeṣāt

p1.21

3.3.21
na vaitadasti-yadvidyaikyādupasaṃhāraḥ- iti / kutaḥ viśeṣāt-upāsyarūpaviśeṣāt / brahmaṇa ekatve'pyekatrāditya-maṇḍalasthatayopāsyatvam, itaratrākṣyādhāratayopāsyatvamiti sthānasambandhitvabhedena rūpabhedādvidyābhedaḥ // naivaṃ śāṇḍilyavidyāyā upāsyathānāṃ bhidyate ubhayatra hṛdayādhāratvenopāsyatvāt, ato vyasthite iti

p1.22

3.3.22 darśayati ca

p1.22

3.3.22
darśayati cākṣyādhārādityādhārayorguṇānupasaṃhāram "tasyaitasya tadeva rūpaṃ yadamaṣya rūpam" ityādinā rūpādya-tideśena / svato hyaprāptāvatideśena prrāptyapekṣā

p1.23

// sambandhādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.23 sambhṛtidyuvyāptyapi cātaḥ

p1.23

3.3.23
tai rīyake nārāyaṇīyānāṃ khileṣu ca "brahma jyeṣṭhā vīryāḥ sammṛtāni brahmāgre jyeṣṭhaṃ
3.3.23
divamātatāna / brahma bhūtānāṃ prathamo'ta jajñe tenārhati brahmaṇā sparddhituṃ kaḥ" iti brahmaṇi jyeṣṭhānāṃ vīryāṇāṃ sambhṛtiḥ dyuvyāptiścetyādiguṇajātamāmnātam / teṣāmupāsanaviśeṣamanārabhyādhītānāṃ guṇānāṃ sarvāsu vidya-sūpasaṃhāre prāpte ucyate-sambhṛtidyuvyāptyapi-iti / sambhṛtidyavyāptīti sāmāhāradvandvādekavadbhāvaḥ / sambhṛ-tyādakamanārabhyādhītamapi ata eva sthānabhedādvayavasthāpyam; na sarvatropasaṃharttavyam / kathamanārabhyādhītānāṃ sthānaviśeṣaniyatatvam svasāmarthyāditi vrūmaḥ, dyavyāptistāvaddhṛdayādyalpasthānagocarāsu vidyāsu nopasaṃharttuṃ śakyā; sambhṛtyādayo'pi tatsahacāriṇaḥ tattulyadeśā ityalpasthānaviṣayāsu vidyāsvanupasaṃhāryāḥ / śāṇḍi-lyadaharādividyāsvalpasthānaviṣayāsu "jyāyān pṛthivyāḥ" "yāvān vā ayamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ" ityādayastatra tatrāśakyopasaṃhārāḥ manomayatvāpahatapāpmatvādiviśiṣṭasyopāsyasya māhātmya-pratipādanaparāḥ

p1.24

// sambhṛtyadhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.24 puruṣavidyāyāmapi cetareṣāmanāmnānāt

p1.24

3.3.24
taittirīyake puruṣavidyā''mnāyate "tasyaivaṃ viduṣo yajñasyā''tmā yajamānaḥ śraddhā patnī śarīramidhmamuro vedilomāni varhiḥ" ityādikā / chāndogye'pi puruṣavidyā''mnāyate "puruṣo vāva yajñastasya yāni caturviśativarṣāṇi" ityādikā / tatra saṃśayaḥ- kimatra vidyā bhidyate? uta neti / puruṣavidyeti nāmaikyātpuruṣāvayaveṣu yajñāvayavakalpanasāmyena rūpaikyāttaittiriyake phalasaṃyogāśravaṇāt "pra ha ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ jīvati" iti chāndogyeśrutasyaiva puruṣavidyāphalatvāt phalasaṃyogasyāpyaviśeṣāt vidyaikyam-iti prāpta ucyate-
3.3.24
ubhayatrāmnātayorvidyāyoḥ puruṣavidyātve'pi vidyābhedo'styeva, kutaḥ? itareṣāmanāmnānāt / tathā hi "yatsāyaṃ prātarmadhyandinaṃ ca tāni savanāni" ityādayastaittirīyake āmnātāḥ chāndogye savanatvena nāmnāyante, tredhā vibhaktaṃ puruṣāyuṣaṃ chāndogye savanatvena kalpyate / chāndāgye śrutānāmaśiśiṣādīnāṃ dīkṣāditvakalpanaṃ taitti-rīyake na kṛtam, yajamānapatnyādiparikalpanaṃ cānyathā / ato rūpamubhayatra bhidyate, tathā phalasaṃyogo'pi bhidyate, taittirīyake hi pūrvānuvāke "brahmaṇetvāmahase omityātmānaṃ yuñjīta" iti brahmavidyāmabhidhāya tatpha-latvena "brahmaṇo mahimānamāpnoti" ityukatvā "tasyaivaṃ viduṣaḥ" ityādinā''mnātā puruṣavidyā asyaiva brahma-viduṣo yajñatvakalpanamiti gamyate / ato brahmavidyāṅgatvāt brahmaprāptirevātra phalam, "phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgam" iti ca nyāyāttaittirīyakāmnādo puruṣavidyā brahmavidyāṅgamiti gamyate / chāndogye tvāyuḥprāptiphalā
3.3.24
puruṣavidyetyuktam / ato rūpasaṃyogayorbhedādvidyābheda ityekatrāmnātānāṃ guṇānāmitaratrānupasaṃhāraḥ

p1.25

// puruṣavidyādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.25 vedhādyarthabhedāt

p1.25

3.3.25
āthavarṇikā upaniṣadārambhe "śukraṃ praviṣya hṛdayaṃ pravidhya" ityādīnmantrānadhīyate, sāmagāśca rahasyabrāhmaṇā- rambhe "deva savitaḥ prasuva yajñaṃ prasuva" ityādyāmananti; kāṭhakāstaittirīyakāśca "śaṃno mitraśśaṃ varuṇaḥ" ityā-dikam; śāyayāyaninaśca "śveto'śvo harinīlo'si" ityādikam: aitareyiṇastu mahābratabrāhmaṇamadhīyate "indro havai vṛtraṃ hatvā mahānabhavat" ityādi; kauṣītakino'pi mahāvratabrāhmaṇameva "prajāpatirvai saṃvatvarastasyaiṣa ātmāyanmahāvratam" iti / vājasaneyinastu pravargyabrāhmaṇam "devā ha vai satraṃ niṣeduḥ" ityādi / tatra saṃśayaḥ- kimupaniṣadārambheṣvadhītāḥ "śukraṃ pravidhya" "śaṃ no mitra" ityādayo mantrāḥ
3.3.25
ityādīnāmabhicārādiśeṣatvamavamgayate, evameva "ṝtaṃ vadiṣyāmi" "tejasvinā'vadhītamāstu" ityādimantra-sāmarthyādeva svādhyāyaśeṣatvaṃ "śannomitra" ityādimantrāṇāmavamyate ato na teṣāṃ vidyāṅgatvamiti / "śukraṃ pravidhya" ityādīnāṃ pravargyādibrāhmaṇānāṃ ceha pāṭho divākītrtyatvāraṇye'nuvākyatvakṛtaḥ

p1.26

// vedhādyadhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.26 hānau tūpāyanaśabdaśeṣatvātkuśācchandastutyupagānavattaduktam

p1.26

3.3.26
chandogā āmanti "aśva iva romaṇi vidhūya pāpaṃ carnda iva rohormukhātpramucyadhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisaṃbhavāni" iti; ātharvāṇikāśca "tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti" iti; śāṭyāyaninastu "tasya putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyām" ityādi / kauṣītakinastu "tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute tasya priyā jñātayaḥ sukṛtamupayanti apriyā duṣkṛtam" iti / evaṃ kkacitpuṇyapāpayorhāniḥ,kkacitpriyāpriyeṣu tatprāptiḥ, kkacidubhayaṃ ca śrutam / tadubhayamekaikavidyāyāṃ śrutamapi sarvavidyāṅgamāstheyam, sarvabrahmavidyāniṣṭhasyāpi brahma prāpnuvataḥ puṇyapāpaprahāṇasyāvaśyambhāvitvāta # prahīṇa-
3.3.26
viṣayatvāccopāyanasya / taccintanaṃ ca vidhīyamānaṃ sarvavidyāṅgaṃ bhavitumarhati / tatredaṃ vicāryate-hānicintana-mupāyanacintanamubhayacintanaṃ ca vikalperan, upasaṃhriyeran vā / kiṃ yuktam? vikalperanniti kutaḥ? pṛthagā-mnānasāmarthyāt / sasuccaye hi sarvatrobhayānusandhānaṃ syāt, tacca kauṣītarkāvākyenaiva siddhamityanyatrāmnāna-manarthakameva syāt / ato'nekatrāmnānasya vikalpa eva prayojanam / na cādhyetṛbhedena parihartuṃ śakyamaneka-trāmnānam, aviśeṣapunaḥ śravaṇaṃ hyadhyetṛbhedaparihāryam, atra tu hānireva dvayoḥ śākhayoḥ, upāyanameva caika- syām / na ca vidyābhedena vyavasthāpayituṃ śakyam, sarvaśeṣabhūtamidamanusandhānamityuktatvāt /
atredamucyate-hānau tūpāyanaśabdaśeṣatvāt-iti / tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvarttayati; hānāviti pradarśanārtham, kevalā- yāṃ hānau kevale copāyane śrūyamāṇe tayoritaretarasamuccayo'vaśyaṃ bhāvī kutaḥ? upāyanaśabdaśeṣatvāt-upāyana-
3.3.26
śabdasya hānivākyaśeṣatvāt / upāyanavākyasya hi hānivākyaśeṣatvamevocitam, viduṣā tyaktayoḥ puṇyapā-payoḥ praveśasthānavācitvādupāyanavākyasya // pradeśāntarāmnātasya vākyasya pradeśāntarāmnātavākyaśeṣatve dṛṣṭāntā upanyasyante - kuśācchandastutyupagānavat - iti / kauṣītakinaḥ "kuśā vānaspatyāḥ" ityāmananti,
3.3.26
śāṭyāyanināṃ tu "audumbaryyaḥ kuśāḥ" iti vākyaṃ sāmānyena vānaspatyatvenāvagatāḥ kuśāḥ audumbaryya iti viśiṃpattadvākyaśeṣatāmāpadyate; tathā "devasurāṇāṃ chandobhiḥ" ityādinā'viśeṣeṇa devāsurāṇāṃ chandasāṃ prasaṅge "devacchandāṃsi pūrvam" iti vacanaṃ kramaviśeṣaṃ pratipādayattadvākyaśeṣataraṃ gacchati / tathā "hiraṇyena ṣo-ḍaśinaḥ stotramupākaroti" ityaviśeṣeṇa prāpta "samayāviṣite sūrye ṣoḍaśinaḥ stotramupākaroti" sati viśe-
3.3.26
ṣaviṣayaṃ vākyaṃ tadvākyaśeṣatāṃ bhajate; tathā ṝtvija upagāyanti" ityaviśeṣaprāptasya "nādhvaryurupagāyet" iti vākyamanadhvaryuviṣayatāmavagamayattadvākyaśeṣatvamṛcchati; evaṃ sāmānyenāvagatamarthaṃ viśeṣe vyavasthāpayi- tuṃ kṣamasya vākyasya taccheṣatvamanabhyupagacchadbhistayorarthayorvikalpaḥ samātrayitavyaḥ; sa ca sambhavantyāṃ gatau na yajyate; taduktaṃ pūrvasminkaraṇḍe "api tu vākyaśeṣatvādanyāyyatvādvikalpasya vidhīnāmekadeśaḥ syāt"
3.3.26
iti / tadevaṃ kevalahānopāyanavākyorekavākyatvāt kevalasya hānasya kevalasya copāyanasyābhāvādvikalpo nopapadyate / kauṣītakināmubhayāmnānamaviśeṣapunaśśravaṇatvena pratipattṛbhedādaviruddham

p1.27

// hānyadhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.27 sāmparāye tarttavyābhāvāttathāhyanye

p1.27

3.3.27
sukutaduṣkṛtayorhānamupāyanaṃ ca sarvāsu vidyāsu cintanīyamityuktam; taddhānaṃ kiṃ dehaviyogakāle dehādutkrāntasyādhvani ca? uta dehaviyogakāle eveti viśaye-ubhayatreti yuktam, ubhayathā śrutatvāt; evaṃ hi kauṣītakinaḥ samāmananti "sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokaṃ gacchati" ityupakramya "sa āgacchati virajāṃ nadīṃ tāṃ manasā'tyeti tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute" iti / atra vākye adhvani sukṛtaduṣkṛ-tahāniḥ pratiyate / tāṇḍinastu "aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhormusvātpramucya / dhūtvā śarīrama- kṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisambhavāni" iti / atra tu dehaviyogakāla eveti pratīyate; śāṭyāyanake'pi "tasya putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyām" iti putreṣu dāyasaṃkrāntisamakālaṃ sukṛ-taduṣkṛtasaṃkramaṇaṃ śrūyamāṇaṃ dehaviyogakāla iti gamyate / ataḥ sukṛtaduṣkṛtayorekadeśo dehaviyogakāle hī- yate; śeṣastvadhvani-
iti prāpte ucyate-sāmparāye-iti / sāmparāye dehādapakramaṇakāle eva viduṣaḥ sukṛtaduṣkṛte niravaśeṣaṃ hīyete / kutaḥ? tarttavyābhāvāt - viduṣo dehaviyogātpaścātsukṛtaduṣkṛtābhyāṃ taritavyabhogābhāvāt, vidyāphalabhūta-
3.3.27
brahmaprāptivyatirekeṇa hi sukṛtaduṣkṛtābhyāṃ bhoktavye sukhaduḥkhe na vidyete / tathā hyanye dehaviyogādūrdhvaṃ brahma-prāptivyatiriktasukhaduḥkhopabhogābhāvamadhīyate aśarīraṃ vā va santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ" "eṣa saṃprasādo'smā-ccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate" "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha sampatsye" iti

p1.28

3.3.28 chandata uyāvirodhāt

p1.28

3.3.28
evamarthasvābhāvyātsukṛtaduṣkṛtahānikāle'vadhṛte satyubhayāvirodhena-śruterarthasvabhāvasya cāvirodhena chandataḥ- yatheṣṭaṃ padānāmanvayo varṇanīyaḥ / kauṣītakīvākye "tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute" iti caramaśruto vākyāvayavaḥ "etaṃ devayānaṃ panthānamāpadya" iti prathamaśrutāvayavātprāganugamayitavya ityarthaḥ

p1.29

3.3.29
atra pūrvapakṣī pratyavatiṣṭhate -
3.3.29 gaterarthavattvamubhayathā'nyathā hi virodhaḥ

p1.29

3.3.29
sukṛtaduṣkṛtayorekadeśasya dehaviyogakāle hāniḥ, śeṣasya ca paścāditi ubhayathā karmakṣaye satyeva gaterarthavattvaṃ-devayānagatiśruterarthavattvamityarthaḥ / anyathā hi virodhaḥ- dehaviyogakāla eva sarvakarmakṣaye sūkṣmaśarīrasyāpi vināśaḥ syāt; tathā sati kevalasyātmano gamanaṃ nopapadyate / ata utkrāntisamaye viduṣo niśśapakarmakṣayo nopapannaḥ

p1.30

3.3.30
atrottaram
3.3.30 upapannastallakṣaṇārthopalabdherlokavat

p1.30

3.3.30
upapanna eva utkrāntikāle sarvakarmakṣayaḥ; katham tallakṣaṇārthopalabdheḥ-kṣīṇakarmaṇopyāvirbhūtasvarūpasya deha-sambandhalakṣaṇarthopalabdheḥ / paraṃ jyotirupasaṃpadyasvena rūpeṇabhiniṣpadyate" "sa tatra paryeti jakṣat krīḍan rama- māṇaḥ" "sa svarāḍ bhavati tasyara sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati" "sa ekadhā bhavati tridhā bhavati" ityādiṣu dehasambandhākhyo'rthohyulabhyate / ataḥ kṣīṇakarmaṇo'pi sūkṣmaśarīrayuktasya devayānena gamanamupapadyate / kathaṃ sūkṣmaśarīramapyārambhakakarmavināśe'vatiṣṭhata iti cet-vidyāmāhātmyāditi vrūmaḥ / vidyā hi svayaṃ sūkṣma-śarīrasyā'nārambhikā'pi prākṛtasukhaduḥkhopabhogasādhanasthūlaśarīrasya sarvakarmaṇāṃ ca niravaśeṣakṣaye'pi sva-phalabhūtabrahmaprāptipradānāya devayānena pathainaṃ gamayituṃ sūkṣmaśarīraṃ sthāpayati, lokavat - yathā lākesasyādi-samṛddhayarthamārabdhe taṭākādike taddhetuṣu tadicchādiṣu vinaṣṭeṣvapi tadeva taṭākādikamaśithilaṃ kurvantastatra pārnāyapānādi kurvanti; tadvat

p1.31

3.3.31
atha syāt-jñānināṃ sākṣātkṛtaparatatvānāṃ dehapātasamaye karmaṇo niravaśeṣakṣayāddehapātādūrdhvaṃ sūkṣmaśarīramātraṃ gatyarthamanuvarttate, sukhaduḥkhānubhavo na vidyate-iti yaduktam, tannopapadyate; vasiṣṭhāvāntaratapaḥprabhṛtīnāṃ sākṣā-tkṛtaparatattvānāṃ dehapātādūrdhvaṃ dehāntarasaṅgamaḥ, putrajanmaviṣattyādinimittasukhaduḥkhānubhavaśca dṛśyate-iti / ata uttaraṃ paṭhati-
3.3.31 yāvadadhikāramavasthitirādhikārikāṇām

p1.31

3.3.31
nāsmābhiḥ sarveṣāṃ jñānināṃ dehapātasamaye sukṛtaduṣkṛtayorvināśa uktaḥ; api tu yeṣāṃ jñānināṃ dehapātānantara-marcirādikā gatiḥ prāptā, teṣāṃ dehapātasamaye sukṛtaduṣkṛtahāniruktā / vasiṣṭhādīnāṃ tvādhikārikāṇāṃ na dehapātānantaramarcirādikā gatiprāptiḥ, prārabdhasyādhikārasyāsamāptatvāt / teṣāṃ karmaviśeṣeṇādhikāraviśeṣaṃ prāptānāṃ yāvadadhikārasamāpti tadārambhakaṃ karma na kṣīyate / prārabdhasya hi karmaṇo bhogādeva kṣayaḥ / ata ādhi-kārikāṇāṃ tadārambhakaṃ karma yāvadadhikāramavatiṣṭhate / atasteṣāṃ na dehapātādanantaramaÐccarādigatiprāptiḥ

p1.32

// sāmparāyādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.32
aniyamaḥ sarveṣāmavirodhaḥ śabdānumānābhyām

p1.32

3.3.32
upakosalādiṣu yeṣūpāsaneṣvaÐccarādigatiḥ śrūyate, kiṃ tanniṣṭhānāmeva tayā brahma-prātiḥ, uta sarveṣāṃ brahmopāsananiṣṭhānām-iti saṃśaye; itareṣvanāmnānāta 2ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate" "śraddhāṃ satyamupāsate" itītarasakalabrahmavidyopasthāpakatve pramāṇābhāvācca tanniṣṭhānāmeva-iti prāte'bhidhīyate-aniyamaḥ- iti / sarveṣāṃ-sarvopāsananiṣṭhānāṃ tayaiva gantavyatvāt tanniṣāṃnāmaveti niyamo nāsti / sarveṣāṃ tayaiva gamane hi sati śabdānumānābhyāṃ-śrutismṛtibhyāmavirodhaḥ; anyathā virodha evetyarthaḥ / śrutistāvat chandogyavājasaneyavākyayoḥ pañcāgnividyāyāmarcirādimārgeṇa sarvabrahmopasananiṣṭhānāṃ gamanamāha-
3.3.32
"ya evametādvidurye cāmī araṇye śraddhāṃ satyamupāsate te'cirṣamabhisambhavanti" iti vājasaneyake; "tada ya itthaṃ vidurye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate te'rciṣamabhisambhavanti" iti chāndogye; 2ye ceme'raṇye3 ityā-dinā śraddhāpūrvakaṃ brahmopāsīnām̐ścoddiśyārcirādikā gatirupadiśyate, "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" "satyaṃ tveva vijijñāsitavyam" iti satyaśabdasya brahmaṇi prasiddheḥ / tapaśśabdasyāpi tenaikārthyātsatyatapaśśabdābhyāṃ brahmai-vābhidhīyate / śraddhāpūrvakaṃ brahmopāsanaṃ cānyatra śrutam, "satyaṃ tveva vijijñāsitavyam" ityupakramya "śraddhātveva vijijñāsitavyā" iti / smṛtirapi "agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsa uttarāyaṇam / tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ" iti sarveṣāṃ brahmavidāmanenaiva mārgeṇa gamanamityāha - evaṃjātīyamāḥ śrutismṛtayo bahvayaḥ santi / evaṃ sarvavidyāsādhāraṇīyaṃ gatiḥ prāptaivopakosalavidyādāvanūdyate

p1.33

// aniyamādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.33
akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ sāmānyatadbhāvābhyāmaupasadavattaduktam

p1.33

3.3.33
vṛhadāraṇyake śrūyate "etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivandanti asthūlamanaṇva-hrasvamadīrghamalohitamastrehamacchāyamatamo'vāyvanākāśamasaṅgamarasamagandhamacī#uṣkamaśrotramavāgamano'tejaskama-prāṇamasusvamamātramanantaramavāhyaṃ na tadaśnāti kiñcana etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ" iti / tathā ātharvaṇe "atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate yattadadreśyamagrāhyamagotramavarṇa-macakṣuḥśrotraṃ tadapāṇipādam" iti / tatra saṃśayaḥ- kimime akṣaraśabdanirddiṣṭabrahmasambandhitayā śrutāḥ asthūlatvādayaḥ prapañcapratyanīkatāsvarūpāḥ sarvāsu brahmavidyāsvanusandheyāḥ? uta yatra śrūyante tatraiva-iti / kiṃ yuktaṃ? yatra śrutā-statraiveti / kutaḥ vidyāntarasya rūpabhūtānāṃ guṇānāṃ vidyāntarasya rūpatve pramāṇābhāvāt, pratiṣedharūpāṇāme-ṣāmānandādivat svarūpāvagamopāyatvābhāvācca / ānāndādibhiravagatasvarūpe hi brahmaṇi sthūlatvādayaḥ prapañcadharmāḥ pratiṣidhyante, nirāmbanapratiṣedhāyogāt //
3.3.33
evaṃ prāpte pracakṣmahe-akṣaradhiyāṃ tvavarodhaḥ- iti / akṣarabrahmasambandhinīnāmasthūlatvādidhiyāṃ sarvabrahmavi-dyāsvavarodhaḥ-saṅgrahaṇamityarthaḥ / kutaḥ? sāmānyatadbhāvābhyāṃ-sarveṣūpāsaneṣūpāsyasyākṣarasya brahmaṇaḥ samānatvadasthūtvādīnāṃ tatsvarūpapratītau bhāvācca / etaduktaṃ bhavati-asādhāraṇākāreṇa grahaṇaṃ hi vastuno grahaṇam / na ca kevalamānandādi brahmaṇo'sādhāraṇamākāramupasthāpayati, pratyagātmanyaṣyānandāde-rvidyamānatvāt, heyapratyanīko hyānandādimarbrahmaṇo'sādhāraṇaṃ rūpam / pratyagātmanastu svato heyavirahiṇo'pi heyasambandhayogyatā'sti / heyapratyanīkatvaṃ ca cidacidātmakaprapañcadharmabhūtasthūlatvādi-viparītarūpam / ataḥ asādhāraṇākāreṇa brahmānusandadhatā'sthūlatvādiviśeṣitajñānānandādyākāraṃ brahmānusandheyamiti asthūlatvādīnāmānandādiva-
3.3.33
dvrahmasvarūpapratītyantarbhāvātsarvāsu brahmavidyāsu tathaiva brahmānusandheyamiti / guṇānāṃ pradhānānuvarttitve dṛṣṭā-ntamāha-aupasadavaditi, yathā jāmadagnyacatūrātrapuroḍāśyupasadguṇabhūtaḥ sāmavedapaṭhitaḥ "agnirvai hotraṃ vetu" ityādiko mantraḥ pradhānānuvarttitayā yājurvaidikenopāṃśutvena prayujyate, taduktaṃ prathame kāṇḍe "guṇamukhyavyati- krame tadarthatvānmukhyena vedasaṃyogaḥ" iti

p1.34

3.3.34
nanvevaṃ sarvāsu brahmavidyāsu brahmaṇa eva guṇitvād guṇānāṃ ca pradhānānuvarttitvāt "sarvakarmā sarvagandhaḥ sarva rasaḥ" ityāderguṇajātasya pratividyaṃ vyavasthitasyāpyavyavasthā syāttatrāha-
3.3.34
iyadāmananāt

p1.34

3.3.34
āmananam-ābhimukhyena mananam-anucintanam / āmananāddhetoriyadeva guṇajātaṃ sarvatrānusandheyatvena prāptam; yadasthūlatvādiviśeṣitamānandādikaṃ, yena guṇajātena vinā brahmasvarūpasyetaravyāvṛttasyānusandhānaṃ na sambhavati tadeva savartrānuvarttanīyam, tacceyadevetyarthaḥ / itare tu sarvakarmatvādayaḥ pradhānānuvarttino'pi cintanīyatvena pratividyaṃ vyavasthitā

p1.14

// akṣaradhyadhikaraṇaṃ samāptam

p1.35

3.3.35
antarā bhūtagrāmavatsvātmano'nyathā bhedānupapattiriti cennopadeśavat

p1.35

3.3.35
vṛhadāraṇyake uṣastapraśna evamāmnāyate "yatsākṣādaparokṣādvrahma ya ātmā sarvāntara-stanme vyācakṣva" iti / tasya prativacanaṃ "yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaro yo'pānenāpāniti sa ta ātmā" ityādi / atuṣṭena tena punaḥ pṛṣṭa āha "na dṛṣyerdraṣṭāraṃ paśyerna śruteḥ śrotāraṃ #ṛṇuyāḥ "na matermantāraṃ manvīthāḥ na vijñāte-rvijñātāraṃ vijānīyā eṣa ta ātmā sarvāntayo'to'nyadārtam" iti / tathā tadanantaraṃ kaholapraśne caivamā-mnāyate "yadeva sākṣādaparokṣādvrahma ya ātmā sarvāntaraḥ tanme vyācakṣva" iti / prativacanaṃ ca "yo'śanāyāpipāse śokaṃ mohaṃ jarāṃ mṛtyumatyeti evaṃ haitamātmānaṃ viditvā brāhmaṇaḥ putroṣaṇāyāśca
3.3.35
vitteṣaṇāyāśca" ityādi "ato'nyadārttam" ityantam / tatra saṃśayyate-kimanayorvidyābhedo'sti? neti / kiṃ yuktam, bheda iti, kutaḥ? rūpabhedāt / prativacanabhedādrūpaṃ bhidyate / praśnasyaikarūpye'pi prativacanaprakāro hi bhedenopalabhyate / pūrvatra prāṇanādīnāṃ karttā sarvāntarātmatvenocyate; paratrāśanāyāpipāsādirahitaḥ / ataḥ pūrvatra prāṇitā dehendriyabuddhimanaḥ- prāṇavyatiriktaḥ pratyātmocyate; paratra tu tadatirikto'śanāyāpipāsādi-rahitaḥ paramātmā / ato rūpaṃ bhidyate / bhūtagrāmavataśca pratyagātmanastasya bhūtagrāmasya sarvasyāntarātmatvena sarvāntaratvamapyupapannam / yadyapi pratyagātmanaḥ sarvantaratvaṃ bhūtagrāmamātrāpekṣatvenāpekṣikam, tathā'pi tadeva grāhyam, anyathā mukhyāntarātmaparigrahalobhātparamātmasvīkāre prativacanabhedo nopapadyate / prativacanaṃ hi pūrvatra pratyagātmaviṣayaṃ, paramātmanaḥ prāṇitṛtvāpānitṛtvādyasambhavāt, paraṃ ca paramātmaviṣayam, aśanāyāpipāsādyatītatvāt / taditamāśaṅkate-antarā bhūtagrāmavatsvātmano'nyathābhedānupapattiriti cet-iti, antarā-sarvāntarātmatvena prathamaprativacanaṃ bhūtagrāmavatsvātmanaḥ-bhūtagrāmavān-tadantaraḥ svātmā-pratyagātmā sarvāntara ityucyate ityarthaḥ / anyathā "yaḥ prāṇena prāṇiti" "yo'śanāyāpipāsādyatītaḥ" iti prativacanabhedānupattiriti cet - atrottaraṃ neti / na vidyābheda ityarthaḥ / ubhayatra paraviṣayatvātpraśna-prativacanayoḥ / tathā hi -"yatsākṣādaparokṣādvrahma
3.3.35
ya ātmā sarvāntaraḥ" iti praśnastāvatparamātmaviṣaya eva, brahmaśabdasya paramātmāsādhāraṇatvrepi pratyagātma- nyapi kadācidupacaritaprayogadarśanāttadvayāvṛttyā paramātmapratipattyarthaṃ 2yatsaṃkṣādvrahma" iti viśeṣaṇaṃ kriyate / aparokṣatvamapi sarvadeśasarvakālasambandhitvam "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" ityanantatvenāvagatasya paramātmana evopapadyate / sarvāntaratvamapi "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaraḥ" ityārabhya "ya ātmani tiṣṭhannātmano-'ntaraḥ" iti sarvāntaryāmiṇaḥ paramātmana eva sambhavati / prativacanamapi tathaiva paramātmaviṣayam, "yaḥ prāṇena prāṇiti" iti nirupādhikaṃ prāṇasya kartṛtvaṃ paramātmana eva, pratyagātmanaḥ suṣuptau prāṇanaṃ prati kartṛtvābhāvāt / evamajānatoṣastena prāṇane kartṛtvamātramuktaṃ manvānena pratyagātmano'pi sādhāraṇatvaṃprativacanasya matvā atuṣṭena punaḥ pṛṣṭastaṃ prati pratyagātmano vvāvṛttaṃ nirupādhikatvena prāṇanasya karttāraṃ paramātmānamāha - "na dṛṣṭerdraṣṭāraṃ paśyeḥ" ityādinā / indriyādhīnānāṃ darśanaśravaṇamananavijñānānāṃ kartāraṃ pratyagātmānaṃ prāṇanasya kartṛtvenokta iti na manvīthāḥ, tasya suṣuptimūrcchādau prāṇanāderakartṛtvāt / "ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt yadeṣa ākāśa ānando na syāt" iti sarva prāṇiprāṇanahetutvaṃ hi paramātmana eva anyatra śrutam / ataḥ pūrvapraśnaprativacane paramātmaviṣaye, evamuttare api, aśanāyādyatītatvasya paramātmāsādhāraṇatvāt / ubhayatra "ato'nyadārtta"mityupasaṃhāraścaikarūpaḥ / praśnaprativacanāvṛttistu kṛtsnaprāṇiprāṇanahetoḥ parasya brahmaṇo'-śanāyādyatītatvapratipādanāya / tatra dṛṣṭāntamāha-upadeśavaditi / yathā sadvidyāyām "uta tamādeśamaprākṣyaḥ" iti prakrānte sadupadeśe "bhagavāṃstatveva me tadvravītviti3 "bhūya eva mā bhagavāt vijñāpaya"tviti praśnasya "eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatya"miti prativacanasya ca bhūyo bhūya āvṛttiḥ sato brahmaṇaḥ tattanmāhātmyaviśeṣapratipādanāya dṛśyate; tadvata / ata ekasyaiva sarvāntarabhūtasya brahmaṇaḥ kṛtsnaprāṇiprāṇana-hetutvāśanāyādyatītvapratipādanena rūpaikyādvidyaikyam

p1.36

3.3.36
atha syāt-yadyapyubhe praśnaprativacane parabrahmaviṣaye; tathā'pi vidyābhedo'varjjanīyaḥ, ekatra sarvaprāṇiprāṇana-hetutvenopāsyam, itaratrāśanāyādyatītatvenetyupāsyaguṇabhedena rūpabhedāt, praṣṭṭabhedācca / pūrvatra hyuṣastaḥ praṣṭā, utaratra tu kaholaḥ- iti; tatrāha -
3.3.36
vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat

p1.36

3.3.36
nātra vidyābhedaḥ, praśnaprativacanābhyāmekarūpārthaviṣayābhyāmekena ca vidhipadenaikavākyatvapratīteḥ / praśnadvayaṃ tāvatsarvāntarātmatvaviśiṣṭabrahmaviṣayam / dvitīye praśne "yadeva sākṣādaparokṣādvrahma ya ātmā sarvāntaraḥ" ityevakāraśca pūrvatropastena pṛṣyaguṇaviśiṣṭabrahmaviṣayatvaṃ kaholapraśnasyāvadhārayati / prativacanaṃ cobhayatra "sa ta ātmā sarvāntaraḥ" iti sarvāntarātmatvaviśiṣyabrahmaviṣayamekarūpameva, vidhipratyayaścovaratraiva dṛśyate "tasmādvr#āhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāset" iti / evaṃ sarvāntarātmatvaviśiṣṭabrahmaikaviṣayatve dvayoravadhṛte satyekasminneva sarvāntarātmatvaviśiṣṭe brahmaṇyupāsye upastakaholayoritaretarabuddhivyatihāraḥ katarvyaḥ / upastasya yā sarvāntarātmano brahmaṇaḥ sarvaprāṇiprāṇanahetutvaviṣayā buddhiḥ; sā kaholenāpi praṣṭrā kāryā / yā ca kaholasya tasyaiva brahmaṇo'śanāyādyatītatvaviṣayā buddhiḥ, soṣastenāpi kāryā / evaṃ vyatihāre kṛte ubhābhyāṃ sarvāntarasya brahmaṇaśe jīvavyāvṛttiravagatā bhavati / enaṃ sarvāntarātmānaṃ pratyagātmano vyāvṛttamavagamayituṃ sarvaprāṇiprāṇanahetutvāśanāyādyatītatvapratipādanena viśi#ॅṣanti hi yājñavalakyasya prativacanāni / ato brahmaṇaḥ sarvāntarātmatvamevopāsyaguṇaḥ / prāṇanahetutvādayastu tasyopapādakāḥ, nopāsyāḥ / nanūpāsyaguṇaḥ sarvāntarātmatvameva cetprāṇanahetutvasyāśanāyādyatītatvasya ca praṣṭrorvyatihṛtyā-nusandhānaṃ kimartham, taduṣyate-sarvaprāṇiprāṇanahetutvena sarvāntarātmani jīvādvayāvṛtte brahmaṇi upastenāva-dhṛte sati kaholena
3.3.36
jīvasya sarvātmanā'sambhāvitena svabhāvaviśeṣeṇa sarvāntarātmā vyāvṛttaśe'nusandheya iti kṛtvā punaḥ praśnaḥ kṛtaḥ / yājñavalkyo'pi tadabhiprāyamabhijñāya pratyagātmano'sambhāvitamaśanāyādipratyanīkatvamuktavān / ataścopāsyasya vyāvṛvipratītisiddhayarthamubhābhyāṃ parasparabuddhivyatihāraḥ kartavyaḥ, itaravat-yathetaratra sadvi- dyāyāṃ bhūyobhūyaḥ praśnaiśca prativacanaiśca tadeva sadvrahma vyavacchidyate; na punaḥ pūrvapratipannadguṇādguṇāntara-viśiṣṭatayopāsyaṃ pratipādyate tadvat

p1.37

3.3.37
tatrāpi praśnaprativacanabhede sati kathamaikyamavagamyata iti cet-tatrāha -
3.3.37
saiva hi satyādayaḥ

p1.37

3.3.37
saiva hi-sacchabdābhihitā paramakāraṇabhūtā parādevataiva "seyaṃ devataikṣata" "tejaḥ parasyāṃ devatāyām" iti prakṛtā "yathā somya madhu madhukṛto nistiṣṭhanti" ityādiṣu paryāyeṣu sarveṣūpādyate / yataḥ "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ ātmā" sati prathamaparyāyoditāḥ satyādayaḥ sarveṣu paryāyeṣūpapādyopasaṃhriyante //
kecittu "vyatihāro viśiṃṣanti hītaravat" "saiva hi satyādayaḥ" iti sūtradvayamadhikaraṇadvayaṃ varṇayanti / tatra pūrveṇa "tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate ahaṃ yai tvamasi bhagavo devate tadyo'haṃ so'sau yo'sau yo'sau so'ham" iti vākye jīvaparayorvyatihārānusandhānaṃ pratipādyata ityucyate -ityāhuḥ / tat "sarvaṃ khalvidaṃ brahma" "aitadā-
3.3.37
tmyamidaṃ sarvam" "tattvamasi" ityavagatasarvātmabhāvaviṣayatvādasya vākyasya nātra pratipādanīyamapūrva-mastītyanādaraṇīyam / tattu vakṣyate "ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca" iti / na ca sarvātmatvānu-sandhānātirekeṇa parasmin brahmaṇi jīvatvānusandhānam, jīve ca parabrahmatvānusandhānaṃ tathyaṃsambhavati / uttareṇa ca sūtreṇa "sa yo ha vai tanmahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahma" ityādivākyapratipāditasya satyopāsanasya "tadyatsatyamasau sa ādityo ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe'kṣa"nnityādi-vākyapratipāditopāsanasya caikyaṃ pratipā-dyata iti; tadapyuktam, uvaravākye akṣyādityasthānabhedena vidyābhedasya pūrvameva "na vā viśeṣā"dityanena pratipāditatvāt / na ca dvayoranayorvyāhṛtyādiśarīrakatvena rūpavatoḥ "hanti pāpmānaṃ jahāti ca ya evaṃ veda" iti ca pṛthaksaṃyogacodanāvatodvayorupāsanayoḥ "sa yo ha vai tanmahadyakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahmeti jayatīmāṃllokān" iti saṃyogarūpādimattayā nirapekṣera pūrveṇaikeno-pāsanenābheda sambhavati / na ca "hanti pāpmānaṃ jahāti" iti ca guṇaphalādhikāratvam, pramāṇābhāvāt / pūrveṇaikavidyātvaṃ pramāṇamiti cet-na, itaretarāśrayatvāt / ekavidyātve niści#eta sati pūrvaphalasyaiva pradhānaphalatvenottarayoḥ phalayorguṇaphalatvam, tayorguṇapalatve niścite sati saṃyogabhedābhāvāt pūrveṇa vidyaikyamitītaretarānayatvamityevamādibhiryathoktaprakārameva sūtradvayam

p1.38

// antaratvādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.38
kāmādītaratra tatra cāyatanādibhyaḥ

p1.38

3.3.38
chāndogye śrūyate "atha yadidamasmin brahmāpure daharaṃ puṇḍī#ākaṃ veśma daharo'sminnantara ākāśastasmin yadantastadanveṣṭavyam" ityādi; vājasaneyake ca sa vā eṣa mahānaja ātmā yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiśchete savarsya vaśī sarvasyeśānaḥ"ityādi / tatra saṃśayaḥ- kimanayovirdyābhedaḥ? uta neti / kiṃ yuktaṃ? bheda iti / kutaḥ rūpabhedāt / apahatapāpmatvādiguṇāṣṭa-kaviśiṣṭa ākāśaḥ chāndogya upāsyaḥ pratīyate; vājasaneyake tvākāśe śayāno vaśitvādiguṇaviśiṣṭa upā- syaḥ pratīyate, ato rūpabhedādvidyābhedaḥ /
iti prāpte pracakṣmahe- na bheda iti / kutaḥ? rūpābhedāt-itaratra tatra ca kāmādyeva hi rūpam / vājasaneyake chāndogye ca satyakāmādiviśiṣṭameva brahmopāsyamityarthaḥ / kutaḥ etadavagamyate, āyatanādibhyaḥ -hṛdayāya-tanatvasetutvavidharaṇatvādibhistāvadubhayatra saiva vidyoti pratyabhijñāyate / vaśitvādayaśca vājasaneyake śrutāḥ chāndogye śrutasya guṇāṣṭakānyatamabhūtasya satyasaṅkalpatvasya viśeṣā eveti satyasaṅkalpatvasahacāriṇāṃ satyakāmatvādīnāmapahatapāpmatvaparyantānāṃ sadbhāvamavagamayanti / ato rūpaṃ na bhidyate / saṃyogo'pi "paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhini#eṣpadyate" "abhayaṃ vai brahma bhavati" iti brahmaprāptirūpo na bhidyate / ākāśaśabdaḥ chāndogye paramātmaviṣaya iti "dahara utarebhya" ityatra nirṇītam / vājasaneyake tvākāśe śayānasya vaśitvādi-
3.3.38
śravaṇāttasya śayānasya paramātmatve sati tadādhārabhidhāyina ākāśaśabdasya "tasyānte suṣiraṃ sūkṣma" miti hṛdayāntargatasya suṣiraśabdavācyasyākāśasyābhidhāyakatvamavagamyate / ato vidyaikyam

p1.39

3.3.39
atha syāt-yaduktaṃ vājasaneyake vaśitvādibhiḥ saha satyakāmatvādisadbhāvo'vagamyate-iti; tannopapadyate, vaśitvādīnāmeva tatra paramārthataḥ sadbhāvābhāvāt, tadabhāvaśca "manasaivānudraṣṭavyam neha nānāsti kiñcana / mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati" "ekadhaivānudraṣṭavyametadaprameyaṃ dhruvam" iti prakṛtena vākyena "sa eṣa neti netyātmā" iti vakṣyamāṇenottareṇa copāsyasya brahmaṇo nerviśeṣatvapratīteravagamyate / ato vaśitvādayo'pi sthūlatvādivanniṣedhyā iti pratīyante / ata eva chāndogya'pi satyakāmatvādayo na brahmaṇaḥ pāramārthikā guṇā ucyante / ato'pāramārthikatvādevaṃjātīyakānāṃ guṇānāṃ mokṣārtheṣūpāsaneṣu lopa iti; tatrāha -
3.3.39
ādarālopaḥ

p1.39

3.3.39
brahmaguṇatvena pramāṇāntarāprāptānāṃ guṇānāmeṣāṃ satyakāmatvādīnām "tasmin yadantasyadanveṣṭavyam "eṣa ātmā'pahatapāṣmā vijaro vimṛtyurviśoko vijidhatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ" "sarvasya vaśī sarvanyeśānaḥ" "eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasambhedāya" ityādi-bhiranayoḥ śrutyoranyāsu ca mokṣārthopāsanopāsyabrahmaguṇatvena sādaramupadeśādeṣāmalopaḥ, api tūpasaṃhāra eva kāryaḥ / chāndogya tāvat "tadya iha ātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyānkāmān teṣāṃ sarveṣu lākeṣu kāma- cāro bhavati" iti satyakāmatvādiguṇaviśiṣṭasya brahmaṇo vedanamabhidhāya "atha ya iha ātmānamananuvidya vrajantvetāṃśca satyānkāmāsteṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati" iti avedananindā kriyamāṇā guṇavi-śiṣṭavedanasyādaraṃ darśayati / tathā vājasaneyake "sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ" "eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa
3.3.39
bhūtapālaḥ" iti bhūyo bhūya aiśvaryopadeśāt guṇeṣvādaraḥ pratīyate / evamanyatrāpi / na ca mātāpitṛsahasrebhyo'pi vatsalataraṃ śāstraṃ pratārakavadapāramāthikānnirasanīyān guṇān pramāṇāntarāpratipannānādareṇopadiśya saṃsāra-cakraparivarttanena pūrvameva brambhramyamāṇān mumukṣūn bhūyo'pi bhramayitumalam / "neha nānā'sti kiñcana" "eka-dhaivānudraṣṭavya"miti tu sarvasya brahmakāryatvena tadātmakatvādekadhā'nudarśanaṃ vidhāya abrahmātmakatvena pūrvasi-ddhanānātvadarśanaṃ niṣedhatītyayamarthaḥ prāgeva prapañcitaḥ / "sa eṣa neti netyātmā" ityatra cetiśabdena pramāṇāntarapratipannaṃ prapañcakāraṃ parāmṛśya na tathāvidhaṃ brahmeti sarvātmabhūtasya brahmaṇaḥ prapañcavilakṣaṇatvaṃ pratipādyate, tadeva cānantaramupapādayati "agrāhyo na hi gṛhyate aśīryo na hi śīryate asaṅgo na hi sajjayate avyathito na vyathate na riṣyati" iti / pramāṇāntaragrāhyavisajātīyatvāt na viśīryate, evamuttaratrānu-sandheyam / chāndogye 'pi "nāsya jarayaitajjīryati na vadhenāsya hanyate etatsatyaṃ brahmapuramasminkāmāḥ samāhitā" iti sarvavi-sajātīyatvaṃ brahmaṇaḥ pratipādya tasminsatyakāmatvādayo vidhīyante

p1.40

3.3.40
nanu evamapi "tadya iha ātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyānkāmāsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati sa yati pitṛlokakāmo bhavati" ityādinā satyakāmādiguṇaviśiṣṭavedanasya sāṃsārikaphalasambandhaśravaṇānmu-mukṣorbrahmaprepsorna saguṇaṃ brahma upāsyam / paravidyāphalaṃ ca "paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhini#eṣpadyate" itīdameva / ataḥ satyakāmatvādayo brahmaprepsornopasaṃhāryā iti, ata uttaraṃ paṭhati -
3.3.40
upasthite'tastadvacanāt

p1.40

3.3.40
upasthitiḥ- upasthānam, brahmopasampattiḥ, upasthite brahmopasampanna; sarvabandhavinirmukte svena rūpeṇābhini- ṣpanne pratyagātmanyata evopasampattereva hetoḥ sarveṣu lokeṣu kāmacāra ucyate "paraṃ jyotirupasampadya svena rūpe-ṇābhiniṣpadyate" "sa uttamaḥ puruṣaḥ" "sa tatra paryyeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvā nopajanaṃ smarannidaṃ śarīram" "sa svarāḍ bhavati" "tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati" iti / tadetaccaturthe nipuṇataramupapādayiṣṭate / ataḥ sarveṣu lokeṣu kāmacārasya muktopabhogyaphalatvānmumukṣoḥ satyakāmatvādayo guṇā upasaṃhāryāḥ

p1.41

// kāmādyadhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.41
tannirdhāraṇāniyamastaddṛṣṭeḥ pṛtagdhyapratibdhaḥ phalam

p1.41

3.3.41
"omityetadakṣaramudagīthamupāsīta " ityādīni karmāṅgāśrayāṇyupāsanāni karmāṅga-
3.3.41
bhūtodgītādimukhena juhvādimukhena parṇatādivat karmāṅgatvena nirūḍhānuṣṭhānānītyudgīthādyupāsanasambandhinaḥ "yadeva vidyayā karoti śraddhayoṣaniṣadā tadeva vīryavattarambhavati" iti varttamānīnardeśasya parṇatādisambandhya-pāpaślokaśravaṇavat pṛthakphalatvakalpanāyogāt kratuṣu niyamenopasaṃhāryāṇīti /
evaṃ prāpte pracakṣmahe-tannirdhāraṇāniyamaḥ-iti / nirdhāraṇaṃ niścayena manaso'vastāpanam, dhyānāmityarthaḥ / tannirdhāraṇāniyamaḥ- karmasūdgīthādyupāsanānāmaniyamaḥ; kutaḥ? taddṛṣṭeḥ, upalabhyate hyupāsanānuṣṭhānāniyamaḥ "tenaubhau kuruto yaścaitadevaṃ veda yaśca na veda" ityaviduṣo'pyanuṣṭhānavacanāt / na cāṅgatve satyupāsanasyānu-ṣṭhānāniyama upapadyate / evamupāsanasyānaṅgatve niścite satyupāsanavidheḥ phalākāṅkṣāyāṃ rātrisatranyāyena vīryavattaratvaṃ karmaphalatpṛthagbhūtaṃ phalamityavagamyate / kimidaṃ vīryavattaratvam? karmaphalasyaivāpratibandhaḥ / pratibadhyate hi karmaphalaṃ prabalakarmānyataraphalena tāvantaṃ kālam; tadabhāvo'pratibandhaḥ / karmaphalātsvargādi-lakṣaṇāt pṛthagbhūtameva phalam / taddimucyate-pṛthagdhyapratibandhaḥ phalamiti / ataḥ karmāṅgāśrayāṇāmapi pṛthakphalatvāt godohanādivatkarmasūdgīthādyupāsanānāmaniyamenopasaṃhāraḥ

p1.42

// tannirdhāraṇāniyamā-dhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.42
pradānavadeva taduktam

p1.42

3.3.42
daharavidyāyām-"tadya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyānkāmān" iti daharākāśasya paramātmana #upāsanamukatvā "etāṃśca satyānkāmā"niti guṇānāmapi pṛthagupāsanaṃ vihitam / tatra saṃśayaḥ- guṇacintane-'pi tattadguṇaviśiṣṭatayā daharasyātmanaścintanamāvarttanīyam, una neti / daharākāśasyaivāpahatapāpmatvādīnāṃ guṇitvāt tasya ca sakṛdevānusandhātuṃ sakyatvāt, guṇārthaṃ taccintanaṃ nāvartanīyam / iti prāpta ucyate-pradānavadeva-iti / pradānavadāvartanīyamevetyarthaḥ / yadyapi daharākāśa eka evāpahatapāṣmatvā-diguṇānāṃ guṇī; sa ca prathamaṃ cintitaḥ; tathā'pi svarūpamātrāt guṇaviśiṣṭākārasya bhinnatvāt "apahata-
3.3.42
pāṣmā vijaraḥ" ityādinā guṇaviśiṣyatayā copāsyatvena vihitatvātpūrvaṃ svarūpeṇānusaṃhitasyāpahatapāṣma-tvādiviśiṣṭatayā'nusandhānārthamāvṛttiḥ kartavyā / "yathendrāya rājñe puroḍāśamekādaśakapālaṃ nirvapet" "indrā-yādhirājāya" indrayasvarājñe" itīndrasyaiva rājatvādiguṇaviśiṣṭatve'pi tattadguṇasambandhyākārasya bhinnatvā-tpradānāvṛttiḥ kriyate, taduktaṃ sāṅkarṣaṇe "nānā vā devatāpṛthaktvāt" iti

p1.43

// pradānādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.43
liṅgabhṛyastvāttaddhi valīyastadapi

p1.43

3.3.43
taittirīyake daharavidyānantaramadhīyate "sahasraśīrṣaṃ devaṃ viśvākṣaṃ viśvaśambhuvam / viśvaṃ nārāyaṇaṃ devamakṣaraṃ paramaṃ prabhum" ityārabhya "so'kṣaraḥ paramaḥ svarāda" ityantam / tatra saṃśayaḥ- kiṃ pūrvaprakṛtavidyayaikavidyātvena tadupāsyaviśeṣanirddhāraṇamanena kriyate? uta sarvavedāntoditaparavidyopāsyaviśeṣanirdhāraṇam- iti / kiṃ yuktam? daharavidyopāsyaviśeṣanirdhāraṇamiti / kutaḥ? prakaraṇāt / pūrvasminnanuvāke daharavidyā hi prakṛtā "dahaṃ vipāṣmaṃ paraveśmabhūtaṃ yatpuṇḍarīkaṃ puramadhyasaṃstham / tatrāpi dahraha gaganaṃ viśokastasmin yadanta-stadupāsitavyam" iti / asmiścānuvāke "padmakośapratīkāśaṃ hṛdayaṃ cāṣyadhomukham" ityādinā hṛdayapuṇḍa-rīkābhidhānamasya nārāyaṇānuvākyasya daharavidyopāsyanirdhāraṇārthatvamupodvaloyatīti /
3.3.43
evaṃ prāpta pracakṣmahe-liṅgabhūyastvāditi / asya nikhilaparavidyopāsyaviśeṣanirdhāraṇārthatve bhūyāṃsi liṅgāni dṛśyante, tathā hi paravidyāsvakṣaraśivaśumbhuparabrahmaparajyotiḥparatattvaparamātmādiśabdanirdiṣṭamupāsyaṃ vastviha taireva śabdairanūdya tasya nārāyaṇatvaṃ vidhīyate; bhūyasīṣu vidyāsu śrutānanūdya nārāyaṇatvavidhānabhūyastvaṃ nārā- yaṇa eva sarvavidyāsupāsyamasthūlatvādiviśeṣitānandādiguṇakaṃ paraṃ brahmeti viśeṣanirṇaye bhūyo-bahutaraṃ liṅgaṃ bhavati / atra liṅgaśabdāścinhaparyāyaḥ, cinhabhūta vākyaṃ bahutaramastītyarthaḥ / taddhi prakaraṇādvalīyaḥ, tadapyu- ktam-prathame kāṇḍe "śrutiliṅgavākyaprakaraṇastānasamākhyānāṃ samavāye paradaurvalyamarthaviprakarṣāt" iti / yattūktam-"padmakośapratīkāśa"mityādivacanaṃ daharaśeṣatvamasyopodvalayatīti; tanna, balīyasā pramāṇena sarvavidyo-pāsyanirdhāraṇārthatve'dhṛte sati daharavidyāyāmapi tasyaiva nārāyaṇasyopāsyatvena tadvacanopapatteḥ / na ca "sahasraśīrṣam" ityādidvitīyānirdeśena pūrvānuvākoditopāsinā sambandhaḥ śaṅkanīyaḥ, "tasmin yadantastadupāsitavyam" ityupāsigatena kṛtpratyayenopāsyasya karmaṇo'bhihitatvāttadupāsye dvitīyānupapatteḥ, "viśvamevedaṃ puruṣaḥ" "tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ ityādiprathamānirdeśācca prathamārthe dvitīyā veditavyā / "antarvahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ" "tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ / sa brahmā sa śivaḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ" iti nirdeśaiḥ sarvasmātparo nārāyaṇa eva sarvatropāsya iti nirṇīyamānatvācca prathamārthe dvitīyeti niścīyate

p1.44

// liṅgabhūyastvādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.44
pūrvavikalpaḥ prakaraṇāt syāt kriyā mānasavat

p1.44

3.3.44
vājasaneyake'gnirahasye manaścidādayo'gnayaḥ śrūyante "manaścito vākcitaḥ prāṇacitaścakṣaścitaḥ śrotracitaḥ karmacito'gnicitaḥ" iti / tatra saṃśayaḥ-kimete manaścidādayaḥ sāmpādikatvena vidyārūpā agnayaḥ kriyāmaya-kratvanupraveśena kriyārūpāḥ? āhosvidvidyāmayakratvanupraveśena vidyārūpā eveti viśaye kriyārūpatvaṃ tāvadāha-pūrvavikalpaḥ-ityādinā / cityāgnitvena sampāditānāmeṣāṃ manaścidādīnāṃ kratvanuprave-
3.3.44
śasākāṅkṣāṇāṃ svadeśe kratuviṃdhyabhāvāt pūrvatra "asadvā i#ādamagra āsīt" ityādineṣṭakacitasyāgneḥ prakṛta- tvāt tasya ca kriyāmayakratvavyabhicāritvena tatra kratusannidhānāt tatprakaraṇagṛhītā manaścidādaḥ teneṣṭakaci-tenāgninā vikalpyamānāḥ kriyārūpā eva syuḥ / vidyārūpāṇāpi kriyāmayakratvanupraveśena kriyārūpatvaṃ māna-sagrahavadupapadyate; yathā dvādaśāhe avivākye daśame'hani mānasagrahasya manoniṣpāsyagrahaṇāsādanastotraśastra-pratyāhāraṇabhakṣaṇatvena vidyārūpasyāpi kriyāmayakratvaṅgatayā kriyārūpatvam, tathehāpi

p1.45

3.3.45
atideśācca

p1.45

3.3.45
itaśceṣṭakacitenāgninā manaścidādīnāṃ vikalpaḥ kriyārūpatvaṃ cāvagamyata, "teṣāmekaika eva tāvān yāvānasau pūrvaḥ" iti pūrvasyeṣyakacitasyāgnervīryaṃ manaścidādiṣvatidiśyate; tena tulyakāryatvādvikalpaḥ, tataśceṣṭakaci-tavattatkratunivarrtanena tadaṅgabhūtā manaścidādayaḥ kriyāmayakratvanupraveśena kriyārūpā eveti

p1.46

3.3.46
evaṃ prāpte pracakṣmahe-
3.3.46
vidyaiva tu nirdhāraṇāddarśanācca

p1.46

3.3.46
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvarttayati; yaduktaṃ manaścidādayaḥ kriyāmayakratvanupraveśena kriyāmayā eveti; naitadasti, vidyārūpā evaite vidyārūpakratvanvayinā ityarthaḥ / kutaḥ nirdhāraṇāddaśarnācca, nirdhāraṇaṃ tāvat "te haite vidyā-cita eva vidyāyā haivaita evaṃvidaścitā bhavanti" iti vāhmanaścakṣurādivyāpārāṇām iṣṭakādivaccayanānupa-pattermanasāsampāditāgnitvena vidyārūpatve siddhe'pi "vidyācita eva" "vidyayā haivaite" iti cāvadhāraṇaṃ vidyā-mayakratvanvayena vidyārūpatvajñāpanārthamiti niścīyate / dṛśyate cātraiṣāṃ śeṣī vidyārūpaḥ kratuḥ "te manasaivādhīyanta manasaivācīyanta manasaiṣu grahā agṛhyanta manasā'stuvanta manasā'śaṃsan yatkiñca yajñe karma kriyate yatkiñca yajñīyaṃ karma manasaiva teṣu manomayeṣu manaścitsumanomayamakriyata" iti / iṣṭakaciteṣvagniṣu yatkriyāmayaṃ yajñīyaṃ karma kriyate, tanmanonirvartyeṣu manaścidādyagniṣu manomayamevākriyateti vacanāt kraturapi vidyāmayo'tra pratīyate

p1.47

3.3.47
nanvatra vidhipadāśravaṇāt phalasambandhāpratīteśceṣṭakacitāgnyupasthāpitakriyāmayakratuprakaraṇādvidyāmaya-kratvanvayena vidyārūpataiṣāṃ bādhyeta, netyāha -
3.3.47
śrutyādibalīyastvācca na bādhaḥ

p1.47

3.3.47
śrutiliṅgavākyānāṃ prakaraṇādvalīyastvena śrutyādyavagataḥ kratureṣāṃ tadanvayaśca durbalena prakaraṇena bādhituṃ na śakyate, śrutistāvat "te haite vidyācita eva" iti, tāṃ vivṛṇoti "vidyayā haivaita evaṃvidaścitā bhavanti" iti / vidyayā-vidyāmayena kratunā sambaddhā manaścidādayaścitā bhavantītyarthaḥ / "tān haitānevaṃvide sarvadā sarvāṇi bhūtāni vicinvantyapi svapate" iti liṅgam / vākyaṃ ca "evaṃvide cinvanti" iti / samabhivyāhāro vākyam / evaṃvide-vidyāmayakratumate sarvadā savarṇi bhūtāni vicinvantītyarthaḥ / sarvabhūtakartṛkaṃ sarvakāla- vyāpi cayanaṃ manasā sampāditaṃ parimitakartṛkālakriyāmayeṣyakacitakāryadvāreṇa kratvanupraveśasambhavamalabha- mānaṃ vidyāmayakratvanupraveśe liṅgaṃ bhavati

p1.48

3.3.48
yaccedamuktaṃ-vidhipratyayāśravaṇāt phalasambandhāpratīteśca kriyāmayātkratoranyo'tra vidyāmayaḥ kraturna sambhavati-iti, tatrāha-
3.3.48
anubandhādibhyaḥ prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭaśca taduktamaḥ

p1.48

3.3.48
iṣṭakacitānvayinaḥ kriyāmayātkatorvidyāmayṛ#oyaṃ kratuḥ pṛthaktavenānubandhādibhyaḥ pṛthaktavahetubhyo'vagamyate / anubandhāḥ yajñānubandhino grahastotraśastrādayaḥ "manasaiṣu grahā agrahyanta manasā'stuvantamanasā'śaṃsan" ityā-dinā pratipāditāḥ / ādi#ābdena śrutyādayaḥ pūrvoktā gṛhyante, śrutiliṅgādibhiḥ sānubandhairvidyāmayaḥ kratuḥ pṛtha-gavagamyata ityarthaḥ / prajñāntarapṛthaktvavat- yathā prajñāntaraṃ daharavidyādi kriyāmayātkratoḥ pṛthagbhūtaṃ śrutyādi-bhiravagamyate; evamayamapi / evaṃ cānubandhādibhiḥ pṛthagbhūte vidyāmaye yajñe'vagate sati vidhiḥ parikalpyate / dṛṣṭaścānuvādasarūpeṣu kalpyamāno vidhiḥ / taduktaṃ "vacanāni tvapūrvatvāt" iti / phalaṃ ca "teṣāmevaikaika eva tāvān yāvānasau pūrvaḥ" ityatideśāt svakratudvāreṇeṣṭakacitasyāgneryatphalaṃ tadeva manaścidādīnāmapi svakratu-dvāreṇa phalamityavagamyate

p1.49

3.3.49
yatpunaratideśena tulayakāryatvāvagamāt kriyāmayakratvanupraveśo'vagamyata ityuktam, tatrāha -
3.3.49
na sāmānyādapyupalabdhermṛtyuvanna hi lokāpattiḥ

p1.49

3.3.49
nāvaśyamatideśādavāntaravyāpārasyāpi tulyatayā bhavitavyam, yena kriyāmayakratvanupraveśa eṣāṃ syāt / yasmātkasmāccitsāmānyamātrādatideśopalabdheḥ, upalabhyate hi "sa eṣa eva mṛtyurya etasminmaṇḍale puruṣaḥ" ityādiṣu saṃhartṛtvādisāmānyamātrādatideśaḥ, na hi tatra maṇḍalapuruṣasya mṛtyuvattallokāpattiḥ- taddeśaprāptirapi bhavati;
3.3.49
evamihāpi manaścidādīnāmiṣṭakacitāgnivadbhāvātideśamātreṇeṣṭakacitāgnideśarūpakriyāmayakratvanupraveśenā-pi na bhavitavyam / ata iṣṭakacitāgneḥ svakratudvāreṇa yatphalaṃ tadeva manaścidādīnāmapi vidyāmayakratudvāreṇa phalamityatideśādavagamyate

p1.50

3.3.50
pareṇa ca śabdasya tādvidhyaṃ bhūyastvāttvanubandhaḥ

p1.50

3.3.50
pareṇa ca brāhmaṇenāsyāpi manaścidādyabhidhāyinaḥ śabdasyatādvidhyam-tadvidhatvam, vidyāmayapratipāditvamavaga- myate / pareṇa hi brāhmaṇena "ayaṃ vāva loka eṣo'gnicitastasyāpa eva pariśritāḥ" ityādinā "sa yo haitadevaṃ veda lokaṃ pṛṇānamenaṃ bhūtametatsarvamabhisamapadyate" iti pṛthakphalā vidyaiva vidhīyate #ḥ ato'gniraddasyasya kriyai-kaviṣayatvaṃ nāsti / evaṃ tarhi vidyāmayā manaścidādayo vṛhadāraṇyake'nubaddhavyāḥ kimarthamihānubadhyante; tatrocyate-bhū#eyastvāttvanubandhaḥ-iti #ḥ manaścidādiṣu sampādanīyānāmagnyaṅgānāṃ bhūyastvāttatsannidhāvihā-nubandhaḥ kṛtaḥ

p1.51

// pūrvavikalpādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.51
eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt

p1.51

3.3.51
sarvāsu paravidyāsūpāsyopāsanasvarūpavadupāsakasvarūpasyāpi jñātavyatvamuktam,
3.3.51
"trayāṇāmeva caivamupanyāsaḥ praśnaśca" iti / vakṣyati cāsya pratyagātmanaḥ paramātmātmakatvenānusandhānam "ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca" iti / kimayaṃ pratyagātmājñātā karttā bhoktehāmutra sañcārakṣamo'nu-sandheyaḥ? uta prajāpativāṃkyoditāpahatapāṣmatvādisvarūpaḥ? kiṃ yuktam, jñātṛtvādyākāramātra ityeke manyante / kutaḥ- asyopāsakasyātmanaḥ śarīre bhāvāt / ātmanaḥ śarīre varttamānasya tādṛśameva rūpaṃ tāvataivānu-sandhānena tatphalasiddhayupapatteśca / na hi karmasvadhikṛtānāṃ svargādiphalārthināṃ jñātṛtvādyatirekeṇa phalānubhavadaśāyāṃ yādṛśaṃ rūpaṃ tādṛśaṃ rūpaṃ sādhanānuṣṭānadaśāyāmanusandhātavyam, tāvataiva sādhanānuṣṭhāna tatphalayoḥ siddheratiriktānusandhāne prayojanābhāvāttadaviśeṣādihāpi tathaiva / nanu cātra "yathākraturasmiṃlloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati" iti viśeṣavacanādapahatapāṣmatvādyākara evānusandhātavya ityavagamyate; naivam "taṃ yathā yathopāsate" ityupāsyaviṣayatvāttasya

p1.52

evaṃ prāpte pracakṣmahe-
3.3.52
vyatirekastadbhāvabhāvitvānna tūpalabdhivat

p1.52

3.3.52
na tvetadasti yajjñātṛtvādyākāra evanusandheya iti, asyātmanaḥ saṃsāradaśāyāṃ mokṣadaśāyāṃ yo vyatirekaḥ sa'pahatapāṣmatvādiko'nusandheyaḥ / asya mokṣadaśāyāṃ yādṛśaṃ rūpaṃ tādṛgrūpa evopāsanavelāyāmātmā'nu-sandheya ityarthaḥ / kutaḥ tadbhāvabhāvitvāttadrūpāpatteḥ, "yathākraturasmilloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati taṃ yathā yathopāsate tathaiva bhavati" iti yathopāsanameva hi prāptiḥ śrūyate, na ca parasvarūpamātraviṣayameveda-miti vaktuṃ śakyate, pratyagātmano'pyupāsyabhūtaparabrahmaśarīratayopāsyakoṭinikṣiptatvāt, ataḥ prajāpati-vākyoditāpahatapāṣmatvādiguṇakrapratyagātmaśarīraparamātmopāsanasya tathā rūpameva prāpyamityuktaṃ bhavati, ata eva "evaṃ kraturihāmuṃ lokaṃ pretyā'bhisambhāvitā'smi" ityucyate, tasmātpratyagātmā prāpyākāra evānu-sandheyaḥ / upalabdhivat-brahmopalabdhivat, yathā brahmopalabdhirvihitā yathā'vasthitabrahmasvarūpaviṣayā tathā-''tmopalabdhirapi yathā'vasthitātmasvarūpaviṣayetyarthaḥ / karmasvātmasvarūpānusandhānaṃ karmāṅgam, "yajeta svargakāmaḥ"
3.3.52
iti karmānuṣṭhānameva hi phalāya codyate, dehātiriktajñātṛtvādyākārātmāvagātiḥ kālāntarabhāviphalasādha-nakarmādhikārārtheti tāvanmātrameva tatrāpekṣitamiti na kiñcidapahīnam

p1.53

// śarīrebhāvādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.53
aṅgāvavaddhāstu na śākhāsu hi prativedam

p1.53

3.3.53
"omityetadakṣaramudgīthamupāsīta" "lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta" "ukthamukthamiti vai prajā vadanti tadidamevokthamiyameva pṛthivī" "ayaṃ vā va loka eṣo'gnicitaḥ" ityevamādyāḥ kratvaṅgāśrayā upāsanā bhavanti / tāḥ kiṃ yāsu śākhāsu śrūyante, tāsveva niyatāḥ? uta sarvāsu śākhāsu udgīthādiṣu sambadhyanta iti vicāraḥ / sarvavedāntapratyayatve sthitrepi prativedaṃ svarabhedādudgīthādayo bhidyanta iti tatra tatra vyavatiṣṭheranniti yuktā śaṅkā / kiṃ yuktam-vyavatiṣṭheranniti / kutaḥ "udgīthamupāsīta" iti sāmānyenodgīthasambandhitayā śrutāyā-stasyāmeva śākhāyāṃ svaraviśeṣayuktasyodgīthaviśeṣasya sannidhānāttasmanneva viśeṣe paryavasānaṃ yuktamiti-evamādyāstāsveva śākhāsu vyavatiṣṭheranniti //
3.3.53
evaṃ prāpte pracakṣmaha-aṅgāvabaddhāstviti / tu śabdaḥ pakṣaṃ vyāvarttayati, na hyudgīthādyaṅgāvavaddhā upāsanāstā- sveva śākhāsu vyavatiṣṭheran, api tu prativedaṃ sambhadhyeran, sarvāsu śākhāsvityarthaḥ / hi śabdo hetau yasmā-cchaØtyaivodgīthādyuṅgamātrāvavaddhā/, tasmāt yatrodgīthādayastatra sarvatra sambadhyeran / yadyapi svarabhedenodgīthavya- ktayo bhidyante / tathā'pi sāmānyenodgīthaśrutyā sarvā vyaktayaḥ sannihitā iti na kkacidvyavasthāyāṃ pramāṇa- masti / sarvaśākhāpratyayanyāyena ca sarvāsu śākhāsu kraturekaḥ /ataḥ sarvāsu śākhāsvekasya krato sannidhā- nāt kratvaṅgabhūtodgīthādayo'pi sannihitā iti naikasya sannidhiviśeṣo'stīti na vyavasthā

p1.54

3.3.54
mantrādivadvā'virodhaḥ

p1.54

3.3.54
ṃvāśabdaścārthe, ādiśabdena jātiguṇasaṅkhayāsādṛśyakramadravyakarmāṇi gṛhyante, yathā mantrādīnāmekaikaśākhā-svāmnātānāmapi śeṣiṇaḥ kratoḥ sarvaśākhāsvekatvena yathāyathaṃ śrutyādibhiḥ sarvāsu śākhāsu viniyogo na virudhyate; tadvadihāpyavirodhaḥ

p1.55

// aṅgāvavaddhādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.55
bhūmnaḥ kratuvajjyāyastvaṃ tathā hi darśayati

p1.55

3.3.55
"prācīnaśāla aupamanyavaḥ" ityārabhya vaiśvānaravidyā''mnātā; tatra vaiśvānaraḥ paramātmā trailokyaśarīra upāsyaḥ śrutaḥ svārlekāditvāvayvākāśāppṛthivyavayavaḥ / tatra ca dyaurmūrddhā ādityaścakṣu-
3.3.55
rvāyuḥ prāṇaḥ ākāśaḥ sandeho-madhyakāya ityarthaḥ, āpo vastiḥ pṛthivī pādāvityavayavaviśeṣāḥ; tatra saṃśayaḥ-kimasya trailokyaśarīrasya vyastasyopāsanaṃ karttavyam? uta vyastasya samastasya ca? atha samasta-syaiveti / kiṃ yuktam, vyastasyeti / kutaḥ? upakrame vyastopasanopadeśāt / tathā hyupadiśyate-"aupamanyavādayaḥ kiloddālakaṣaṣṭhāḥ kekayamaśvapatimupasadyātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi tameva no vrūhi" iti papracchuḥ / sa ca tebhyaḥ pratyekaṃ svopāsyān dyuprabhṛtīnuktavadgayo mūddhādiṣu vyasteṣūpāsanaṃ tatra tatra phalaṃ coktavān "attyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarccasakule ya etamevamātmānaṃ vaiśvāranamupāste mūrddhā tveṣa ātmana iti eṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaraḥ" ityādinā / teṣu teṣūpāsaneṣūpāsyasya vaiśvānaratvaṃ cāha / ato vyastasyaivopāsaṃ kattarvyam / paratra "yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste" iti / dvayuprabhṛtipradovacchinnamātre vaiśvānare uktasya mūrddhādyupāsanasya samāsenopasaṃhāra ityavagantavyam / apara āha-evameva samastasyāpyupāsanaṃ kāryamiti, pṛthak phalanirdeśāt "yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānaṃ vaiśvānaramupāste sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti" iti / na caitāvatā vākyabhedaḥ yathā bhūmavidyopakrame nāmādyupāsanaṃ tatphalaṃ cābhi-
3.3.55
dhāya "eṣa tu vā ativaditi yaḥ satyenātivadati" ityādinā bhūmavidyāmupadviśya " sa svarāḍ bhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati" iti tatphalaṃ ca vyapadiśati / tatra bhūmavidyāparatve'pi vākyasya nāmādyavā-ntaropāsanaṃ tatphalaṃ cāṅgīkriyate; tathehāpīti /
evaṃ prāpte'bhidhīyate-bhūmnaḥ jyāyastvamiti / bhūmno vipulasya samastasyaiva, jyāyastvaṃ-prāmāṇikatva-mityarthaḥ, ekavākyatvāvagateḥ / tathā hi "prājīnaśāla aupamanyavaḥ" ityupakramya "uddālako ha vai bhagavanto'yamāruṇiḥ sampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābhyāgacchāmaḥ" iti vaiśvānarātmabubhutsayaupa-manyavādayaḥ pañca maharṣayaḥ tamuhālakamupetya tatra vaiśvānarātmavedanamalabhamānāstena ca sahāśvapatiṃ kekayaṃ vaiśvānarātmavedinamupasaṅgamya "ātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi tameva no vrūhi" iti pṛṣṭvā tatsakāśā-tparamātmānaṃ vaiśvānaraṃ svalokādipṛthivyantaśarīramupāsyamavagamya tatphalaṃ ca sarvalokasarvaṃbhūtasarvātmānna-bhūtabrahmānubhavamavagatavanta ityupasaṃhārato vākyasyaikatvamavagamyate / evamekavākyatve'vagate satyavayava-viśeṣeṣūpāstivacanaṃ phalanirdeśaśca samastopāsane#aikadeśānuvādamātramiti niścīyate / kratuvat - yathā "vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvaṣet putre jāte" iti vihitasyaiva kratorekadeśāḥ "yadaṣṭākapālo bhavati" ityādibhiranūdyante; tathā samastopāsanameva nyāyyaṃ na vyastopāsanam / tathā hi darśayatīyaṃ śrutiḥ vyastopāsane'narthaṃ vruvatī "mūrddhā te vyapatiṣyadyanmāṃ nāgamiṣyaḥ" iti "andho'bhaviṣyo yanmāṃ nāgamiṣyaḥ" ityādikā / ata idamapyapāstam, yannāmādyupāsanasāmyamuktam, tatra hi nāmādyupāsaneṣvanartho na śrutaḥ, nāmādyupāsanebhyo bhūmopāsanasyātiśayitaphalatvaṃ śrutam
3.3.55
"eṣa tu vā ativadati yaḥ satyenātivadati"iti / tata eva tatra bhūmavidyāparatvrepi vākyasya nāmādyupāsanānāṃ saphalānāṃ vivakṣitatvam, anyathā'tiśayitaphalatvanimittānivādena bhūmavidyāstutyanupapatteḥ / ataḥ samastopāsanameva nyāyyam

p1.56

// bhūmajyāyastvādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.56
nānā śabdādibhedāt

p1.56

3.3.56
iha brahmavidyāḥ sarvā brahmaprāptirūpamokṣaikaphalāḥ; sadvidyābhūmavidyādaharavidyopako-salavidyāśāṇḍilyavidyā-vaiśvānaravidyā''nandamayavidyā'kṣaravidyādikāḥ ekaśākhāgatāḥ śākhāntaragatāścodāharaṇam / anyāḥ prāṇā-dyekaviṣayaphalāśca / kimatra vidyaikyamuta vidyābhedaḥ? iti saṃśayyate / atraivāsāṃ parasparabhede samarthite satyekasyā daharavidyādikāyāḥ sarvavedāntapratyayanyāyaḥ / kiṃ yuktam? vidyaikyamiti / kutaḥ? vedyasya brahmaṇa ekatvāt / vedyaṃ hi vidyāyā rūpam / ato rūpaikyādvidyaikyamiti /
evaṃ prāpte'bhidhīyate-nānā-iti / nānābhūtāḥ vidyāḥ kutaḥ? śabdādibhedāt / ādiśabdenābhyāsasaṃkhyāguṇa-prakriyānāmadheyāni gṛhyante / śabdāntarādibhiratra vidheyabhedahetavo'nubandhabhedā dṛśyante / yadyapi vedopāsīte-
3.3.56
tyādayaḥ śabdāḥ pratyāvṛttyabhidhāyinaḥ, pratyayāśca brahmaikaviṣayāḥ, tathā'pi tattprakaraṇoditajagadekakāraṇa-tvāpahatapāṣmatvādiviśeṣaṇaviśiṣṭabrahmaviṣayapratyayāvṛttyavavodhinaḥ pratyayāvṛttirūpā vidyā bhindanti / brahmaprāptirūpaphalasambandhyupāsanaviśeṣābhidhāyīni ca nirākāṅkṣāṇi vākyāni pratiprakaraṇaṃ vilakṣaṇa-vidyābhidhāyīnīti niścīyate / asminnarthe "śabdāntare karmabhedaḥ" ityādibhiḥ pūrvakāṇḍoditaiḥ sūtraissiddhe'pi punariha pratipādanaṃ vedāntavākyānyavidheyajñānaparāṇīti kudṛṣṭinirasanāya / ato vidyābheda iti sthitam

p1.57

// śabdādibhedādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.57
vikalpo'viśiṣṭaphalatvāt

p1.57

3.3.57
brahmaprātiphalānāṃ sadvidyādaharavidyādīnāṃ nānātvamuktam; idānīmāsāṃ vidyānāmekasmin, puruṣe prayojana-vattvena samuccayo'pi sambhavati, uta prayojanābhāvādvikalpa eveti viśaye kiṃ yuktam, samuccayropi, sambhavatīti / kutaḥ? ekaphalānāṃ bhinnaśāstrārthānāmapi samuccayadarśanāt / dṛśyate hyekasyaiva svargādeḥ sādhanānāmagnihotradarśapūrṇamāsādīnāṃ tasyaiva svārgasya bhūyastvāpekṣayaikatra puruṣe samuccayaḥ; evamihāpi brahmānubhavabhūyastvāpekṣayā samuccayo'pi sambhavatīti //
evaṃ prāpte pracakṣmahe-vikalpa eva; na samuccayaḥ sambhavatīti / kutaḥ? aviśiṣṭaphalatvāt-sarvāsāṃ hi brahmavidyānāmanavadhikātiśayānandabrahmānubhavaḥ phalamaviśiṣṭaṃ śrūyate "brahmavidāpnoti param" "sa eko brahmaṇa āndaḥ śrotriyasya cākāmahatasya" "yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ karttāramīśaṃ puruṣaṃ brahakamayonim / tadā vidvāntapuṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti" ityādibhyaḥ / brahma hi svasya parasya ca svayamanu-bhūyamānamanavadhikātiśayānandaṃ bhavati / sa ca tādṛśo brahmānubhava ekayā vidyayā'vāpyate cetkimanyayeti na samuccayasambhavaḥ / svargāderhi deśataḥ kālataḥ svarūpataśca parimitatvena tatra deśādyapekṣayā bhūyastvasambhavā-ttadarthinaḥ samuccayaḥ sambhavati; iha tu tadviparītasvarūpe brahmaṇi tanna sambhavati / sarvāśca vidyā brahmānubhava-virodhyanādikarmāvidyānirasanamukhena brahmaprāptiphalā ityaviśiṣṭaphalatvātsarvāsāṃ vikalpa eva

p1.58

3.3.58
brahmaprāptivyatiriktaphalāstu vidyāḥ svargādiphalakarmavadyatheṣṭaṃ vikalperan, samuccīyeran vā, tāsāṃ parimita-phalatvena bhūyastvāpekṣāsambhavāt, tadāha -
3.3.58
kāmyāstu yathākāmaṃ samuccīyeranna vā pūrvahetvabhāvāt

p1.58

3.3.58
aparimitapalatvābhāvādityarthaḥ

p1.59

// vikalpādhikaraṇaṃ samāptam //
3.3.59
aṅgeṣu yathāśrayabhāvaḥ

p1.59

3.3.59
udgīthādikratvaṅgeṣvāśritāḥ "omityetadakṣaramudgīthamupāsīta" ityādikā vidyāḥ kimudgīthādivat kratvarthatayā kratuṣu niyamenopādeyāḥ? uta godohanādivatpuruṣārthatayā yathākāmamiti viśaye niyamenopādeyā iti yuktam / nanu cāsāṃ puruṣārthatvenāniyamaḥ pratipāditaḥ "tannirdhāraṇāniyamastaddṛṣṭeḥ prathagdhyapratibandhaḥ phalam" ityatra / satyam, tadeva draḍhayituṃ kaiścilliṅgadarśanairyuktayā cākṣiṣyate / tatra hi "tenobhau kurutaḥ" ityaniyamadarśanāt pṛthakphalatvamuktam / upāsanāśrayabhūtodgīthādivadupāsanānāmapyaṅgatayopādānaniyame bahavo hetava upalabhyante / na hyatra "godohanena paśukāmasya praṇayet" ityādivadupāsanāvidhivākye phalasambandhaḥ śrūyate / "udgītha-mupāsīta" ityudgīthādisambandhidayaivopāsanaṃ pratīyate, "yadeva" vidyayā karoti śraddhayo-
3.3.59
paniṣadā tadeva vīryavattaram" iti vartamānāpadeśarūpavākyāntarāddhi phalasambandho jñāyate / svākyenaivāvyabhi-caritakratusambandhyudgīthādisambandhena nirjñātakratvaṅgabhāvasya vākyāntarasthavartamānaphalasambandhanirdeśo'rtha-vādamātraṃ syāt, apāpaślokaśravaṇādivat / ato yathodgīthāyaḥ upāsanāśrayāḥ kratvaṅgatayā payogavidhinā niyamenopādīyante, tathā tadāśritāścopāsanāstanmukhena kratvaṅgabhūtā iti niyamenopādeyā eva

p1.60

3.3.60
śiṣṭeśca

p1.60

3.3.60
śiṣṭiḥ-śāsanam, vidyānamityarthaḥ / "udgīthamupāsīta" ityudgīthāṅgatayopāsanavidhānāccopādānaniyamaḥ "go-dohanena paśukāmasya praṇayet" ityādivadvidhivākye'dhikārānrāśravaṇāt udgīthādyaṅgabhāva eva hi vidheya iti gamyate

p1.61

3.3.61
samāhārāt

p1.61

3.3.61
"hotṛpadanāddhaivāpi durudgīthamanusamāharati" ityupāsanasya samāhāraniyamo dṛśyate / durudgīthaṃ-vedanavihīnamudgī- tham / vedanahānāvanyena samādhānaṃ bruvattasya niyamenopādānaṃ darśayati

p1.62

3.3.62
guṇasādhāraṇyaśruteśca

p1.62

3.3.62
upāsanaguṇasya upāsanāśrayasya praṇavasya sopāsanasya "teneyaṃ trayī vidyā vartate omityāśrāvayatyomiti śaṃsatyomityudgāyati" iti sādhāraṇyaśruteścopāsanasamāhāro gamyate, teneti prakṛtaparāmarśāt sopāsana eva praṇavaḥ sarvatra sañcarati / ata upāsanasya praṇavasahabhāvaniyamadarśanāccodgīthādyupāsanānāmudgīthādi-vanniyamenopādānam

p1.63

3.3.63
iti prāpte ucyate --
3.3.63
na vā tatsahabhāvāśruteḥ

p1.63

3.3.63
na cetadasti-yadudgīthādyupāsanānāṃ kratuṣūdgīthādivadupādānaniyamaḥ-iti / kutaḥ tatsahabhāvāśruteḥ-udgīthāṅgabhā-vāśruterityarthaḥ / aṅgabhāve hi sahabhāvaniyamo bhavati, yadyapi udgīthamupāsīta" ityasmin padasamudāye'dhikā-rāntaraṃ na pratīyate, tathā'pi tadantarameva "yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati" iti
3.3.63
vidyāyāḥ kratuvīryavattaratvaṃ prati sādhanabhāvaḥ pratipādyate / tena kratuphalāt pṛthagbhūtapalasādhanabhūtā vidyā "udgīthamupāsīta" iti karttavyatayā vidhīyate / kratuphalāt pṛthagbhūtodgīthāṅgatayā viniyogo nopapadyate / atha upāsanasyāśrayāpekṣāyāṃ sannihita udgītha āśrayamātraṃ bhavati / udgīthaśca kratvaṅgabhūta iti kratuprayuktodgīthā-dyāśraye upāsane kratvadhikāriṇa eva kratorvīryavattaratvecchānimittamidamadhikārāntaramiti na kratuṣu tadupādānaniyamaḥ /
3.3.63
vīryavattaratvaṃ ca kratuphalasya prabalakarmāntaraphalenāpratibandha ityuktam / kratoravilambitaphalatvamityarthaḥ / parṇatādīnāṃ tu 2yadeva vidyayā karoti tadeva vīryavattaraṃ bhavati" iti vidyāyāḥ phalasādhanatvavadapāpaśloka-śravaṇādiphalaṃ prati sākṣātsādhanabhāvo na śruta iti kratvaṅgabhūtajuhvādyaṅgatayā viniyogāvirodhāttadaṅgabhūtānāṃ phalāntarasādhanabhāvakalpanānupapattestatra phalaśrutirarthavāmātraṃ syāt

p1.64

3.3.64
darśanācca

p1.64

3.3.64
darśayati ca śrutirupāsanopādānāniyamam "evaṃ viddha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāścaÐtvajo'bhirakṣati" iti brahmaṇo vedanena sarveṣāṃ rakṣaṇaṃ bruvatī / udgātṛprabhṛtīnāṃ vedanasyāniyame satyetadupapadyate / anena liṅgena pūrvoktānāṃ samāhārādiliṅgānāṃ prāyikatvamavagamyate / ato'niyama eveti sthitam

p1.1

// yathāśrayabhāvādhikaraṇaṃ samāptam //
// iti śrībhagavadramānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye tṛtīyasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //
3.4.1
puruṣārtho'taśśabdāditi vādarāyaṇaḥ

p1.1

3.4.1
guṇopasaṃhārānupasaṃhāraphalā vidyaikatvānātvacintā kṛtā / idānīṃ vidyātaḥ puruṣārthaḥ? uta vidyāṅgakātkarmaṇaḥ? iti cintyate / kiṃ yuktam? ataḥ- vidyātaḥ puruṣārtha iti bhagavānvādarāyaṇo manyate, kutaḥ? śabdāt, dṛśyate hyaupaniṣadaḥ śabdo vidyātaḥ puruṣārthaṃ bruvan "brahmavidāpnoti param" "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt / tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati / nānyaḥ panthā vidyate'yanāya" "yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudrrestaṃ gacchanti nāmarūpe vihāya / tathā vidvānnāmarūpādvimuktaḥ parātmaraṃ puruṣa-
3.4.1
mupaiti divyam" ityādi

p1.2

3.4.2
atra pūvapakṣī pratyavatiṣṭhate -
3.4.2
śeṣatvātpuruṣārthavādo yathā'nyeṣviti jaiminiḥ

p1.2

3.4.2
naitadevam-yadvidyātaḥ puruṣārthāvāptiḥ śabdāvagamyate-iti / na hyeṣaḥ "brahmavidāpnoti param" ityādiśabdo veda-nātpuruṣārthāvāptimavagamayati, karmasukartṛbhūtasyā''tmano yāthātmyavedanapratipādanaparatvāt, ataḥ kartuḥ
3.4.2
saṃskāradvāreṇa vidyāyāḥ kratuśeṣatvāt tatra phalaśrutirarthavādamātram, yathā'nyeṣu dravyādiṣviti jaiminirācāryo manyate / taduktaṃ "dravyaguṇasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutirarthavādaḥ syāt" iti / nanu ca karmasu karturjīvā-danyo mumukṣabhiḥ prāpyatayā vedānteṣu vedya upadiśyate iti prāgevopapātayā vedānteṣu vedya upadiśyate iti prāgevopapāditam-"netaro'nupapatteḥ" "bhedavyapadeśācca" "anupapattestu na śārīraḥ" itaraparāmarśātsa iti cennāsambhavāt" ityevamādibhiḥ sūtraiḥ / tadeva brahma tattvamasyādisāmānādhikaraṇyena jīvādanatirikta-mityetadapi "adhikaṃ tu bhedanirdeśāt" ityevamādibhirnirastam / sāmānādhikaraṇyanirdeśaśca "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ" "sarvaṃ khalvidaṃ brahma" iti cetanācetanasādhāraṇaḥ, "yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan" "ya ātmani tiṣṭhan" ityādinā'vagatatattadātmatayā'vasthitinibandhana iti "avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ" ityādibhirupapāditam, tatkathaṃ karmasu kartturātmano yāthātmyopadeśaparā vedāntaśabdā iti vidyāyāḥ karmāṅgatvaṃ pratipādyate / ucyate-vedāntavākyaṣveva vidyāyāḥ karmaprādhānyaṃ sūcayadbhirliṅgaistadupavṛhitasāmānādhikaraṇyanirdeśena ca vedāntaśabdā dehātiriktajīvasvarūpayāthātmyopadeśaparā iti valādabhyupagamanīyamiti pūrvapakṣiṇo'bhiprāyaḥ / nanu ca karttṛsaṃskāramukhena
3.4.3
vidyāyāḥ kratvanupraveśo na śakyate vaktum, kartturlaukikavaidikasādhāraṇatvenāvyabhicaritakratusāmbandhitvā-bhāvāt / naivam, laukikasya karmaṇaḥ kartturdehādavyatiriktatve'pyupapatterdehātiriktaniyatyātmasvarūpasya kratāvevopayogāttattsvarūpapratipādanamukhena kratvanupraveśo na viruddhayate / ato vidyāyāḥ kratuśeṣatvānnātaḥ puruṣārthaḥ

p1.3

kāni punastāni liṅgāni; yadupavṛṃhitasamānādhikaraṇyanirdeśena vedāntaśabdā jīvasvarūpa-parā iti nirṇīyante / tatrāha -
3.4.3
ācāradarśanāt

p1.3

3.4.3
brahmavidāṃ prādhānyena karmasvevācāro dṛśyate-aśvaṣatiḥ kekayaḥ kilātmavittamastadvijñānāyopagatāṃstānṛṣīn pratyāha - "yakṣyamāṇo ha vai bhagavanto'hamasmi" iti / tathā ca janakādayo brahmavidagresarāḥ karmaniṣṭhāḥ smṛtiṣu dṛśyante "karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ" "iyāja so'pi subahūn yajñān jñānavyapāśrāyaḥ" iti / ato brahmavidāṃ karmapradhānatvadarśanādvidyāyāḥ kartṛsvarūpavedanarūpatvena karmāṅgatvameveti na vidyātaḥ puruṣārthaḥ

p1.4

3.4.4
liṅgamidam; prāptirucyatāmityatrāha -
3.4.4
tacchaØteḥ

p1.4

3.4.4
śrutireva hi vidyāyāḥ karmāṅgatvamāha - "yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati" iti / neyaṃ śrutiḥ prakaraṇādudgīthamātraviṣayeti vyavasthāpayituṃ śakhyā, yataḥ prakaraṇācchaØtirvalīyasī, "yadeva vidyayā karoti" iti vidyāmātraviṣayā hīyaṃ śrutiḥ

p1.5

3.4.5
samanvārambhaṇāt

p1.5

3.4.5
"taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete" iti vidyākarmaṇoḥ sāhityaṃ ca dṛśyate / sāhityaṃ coktena nyāyena vidyāyāḥ karmāṅgatve satyeva bhavati

p1.6

3.4.6
tadvato vidhānāt

p1.6

3.4.6
vidyāvataḥ karmavidhānāt vidyā karmāṅgamityavagamyate-"ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmā-tiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe" ityādau / "vedamadhītya" ityadhyayanavataḥ karmāṇi vidadhadarthāvabodha-paryantādhyanavata eva vidadhāti / arthāvabodhaparyantaṃ hyadhyayanamiti sthāpitam / ato brahmavidyrāpi karmasu
3.4.6
viniyukteti na pṛthakphalāyāvakalpate

p1.7

3.4.7
niyamāt

p1.7

3.4.7
itaśca na vidyātaḥ puruṣārthaḥ / "kurvanneveha karmāṇi jijīviṣecchataṃ samāḥ" ityātmavidaḥ puruṣāyupasya sarvasya karmasu niyamena viniyogāt karmaṇa eva phalamityavagamyate, vidyā tu karmāṅgam

p1.8

3.4.8
evaṃ prāpte pracakṣmahe -
3.4.8
adhikopadeśāttu vādarāyaṇasyaivaṃ taddarśanāt

p1.8

3.4.8
tuśabdātpakṣo vyāvṛttaḥ; vidyāta eva puruṣārthaḥ, kutaḥ? adhikaropadeśāt-karmāsu kartturjīvādveyapratyanīkānava-dhikātiśayāsaṅkhayekalyāṇaguṇākaratvenādhikasyārthāntarabhūtasya parasya brahmaṇo vedyatayopadeśāt bhagavato vādarāyaṇasya vidyātaḥ phalamityevameva matam / liṅgāni tiṣṭhantu, vedyatayopadeśaśastu tāvatkarttuḥ pratyagātma-no'dhikasaiva / kathaṃ? taddarśanāt - pratyagātmanyaśuddhe śuddhe'pyasambhāvanīyānantaguṇākarasya vedyasya nirastani
3.4.8
khilahayagandhasya svasaṅkalpakṛtajagadudayavibhavalayalīlasya sarvajñasya sarvaśaktervāṅgenasāparicchedyānandasya jīvādhipasya kṛtsnasya praśāsituḥ parasya brahmaṇo vedanopadeśavākyeṣu darśanāt / "apahatapāṣmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ" "tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo-'sṛjata" "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit" "parā'sya śaktivirvidhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca" " sa eko brahmaṇa ānandaḥ" "yato vāco nivartante -aprāpya manasā saha ānandaṃ brahmaṇo vidvānna vibheti kutaścaneti" "eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla epa seturvidharaṇaḥ" "sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ" "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ" "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ" "bhīṣā'smādvātaḥ pavate / bheṣodeti sūryaḥ / bhīṣā'smādagniścendraśca / nṛtyurdhāvati pañcamaḥ" ityādiṣuḥ / tasmādvedanopadeśaśabdeṣu karttuḥ pratyagātmanaḥ khadyātakalpasyāvidyādiheyasambanatadhayogyasya gandho'pi nāstīti paramapuruṣaviṣayāyā vidyāyāstatprāpti-rūpamamṛtatvaṃ tatra tatra śrūyamāṇaṃ palamiti vidyātaḥ puruṣārtha iti suṣṭhūktam

p1.9

3.4.9
liṅgānyapi nirasyante --
3.4.9
tulyaṃ tu darśanam

p1.9

3.4.9
yaduktam-brahmavidāṃ karmānuṣṭhānadarśanādvidyākarmāṅgamiti, tanna vidyāyā anaṅgatve'pi tulyaṃ darśanam, brahmavidāṃ karmānuṣṭhānadarśanamanaikāntikamityarthaḥ / ananuṣṭhānasyāpi darśanāt / dṛśyate hi brahmavidāṃ karmatyāgaḥ "ṝṣayaḥ kāvaṣeyāḥ kimarthā vayamadhyeṣyāmahe kimarthā vayaṃ yakṣyāmahe" ityādau / ato brahmavidāṃ karmatyāgadarśanānna vidyā karmāṅgam / kathamidamupapadyate-brahmavidāṃ karmānuṣṭhānamananuṣṭhānañca; phalābhisandhirahitasya yajñādikarmaṇo brahmavidyāṅgatvāt / tathāvidhasya karmaṇo'nuṣṭhānadarśanamupapadyate / vakṣyati ca "sarvāpekṣā ca yajñādiśrute-raśvavat" iti, phalārthasya tasyaiva yajñādeḥ karmaṇo mokṣaivaphalabrahmavidyāvirodhitvāttasyānanuṣāṃna-darśanamupapannataram / vidyāyāḥ karmāṅgatve karmatyāgaḥ kathamapi nopapadyate

p1.10

3.4.10
yaduktam-śrutyaiva vidyāyāḥ karmāṅgatvamavagamyata iti; tatrāha-
3.4.10
asārvatrikī

p1.10

3.4.10
na sarvavidyāviṣayeyaṃ śrutiḥ, api tūdgīthavidyāviṣayaiva "yadeva vidyayā karoti" iti yacchabdasyānirdhārita-viśeṣasya "udgīthamupāsīta" iti prastutodgīthaviśeṣaniṣṭhatvāt / na hi yatkaroti, tadvidyayeti sambadhyate, yadeva vidyayā karoti tadeva vīryavattaramiti vidyayā kriyamāṇaṃ yacchabdena nirdiśya tasya hi vīyyarvattaratva-mucyate

p1.11

3.4.11
yaccedamuktaṃ "taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete" iti vidyākarmaṇoḥ sāhityadarśanādvidyā karmāṅgam-iti; tatrāha -
3.4.11
vibhāgaḥ śatavat

p1.11

3.4.11
"taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete" ityatroktena nyāyena vidyākamarṇorbhinnaphalatvādvidyā svasmai phalāya samanvārabhate, karma ca svasmai phalāyeti vibhāgo draṣṭavyaḥ / śatavat-thayā kṣetraratravikrayiṇaṃ śadadvayamanvetītyukte kṣetrārthaṃ śatam, ratnārthaṃ śatamiti vibhāgaḥ pratīyate; tathehāpi

p1.12

3.4.12
adhyayanamātravataḥ

p1.12

3.4.12
yaduktaṃ-vidyāvataḥ karmavidhānādvidyā karmāṅgamiti, naitadyuktam, "vedamadhītya" iti adhyayanamātravato vidhānāt / na cādhyayanavidhirevārthāvabodhe pravarttayati, ādhānavadadhyayanasyākṣararāśigrahaṇamātre paryyavasānāt / gṛhītasya ca svādhyāyasya phalavatkarmāvabodhītvadarśanāttannirṇayaphale tadarthavicāre puruṣaḥ svayameva pravarttate /
3.4.12
tataḥ karmārthī karmajñāne pravarttate, mokṣārthī ca brahmajñāne-iti na vidyā karmāṅgam / yadyaṣyadhyayanavidhirevārthāva- bodhe pravarttayati, tathā'pi na vidyā karmāṅgam, arthajñānādarthāntaratvādvidyāyāḥ / yadhā jayotiṣṭomādikarmasva-rūpavijñānātphalasādhanabhūtaṃ karmānuṣṭhānamarthāntaram, tathā'rthajñānarūpādvrahyasvarūpavijñānādarthāntarameva dhyānopāsanādiśabdavācyā puruṣātharsādhanabhūtā vidyeti na tasyāḥ karmasambhabandhagandho vidyate

p1.13

3.4.13
nāviśeṣāt

p1.13

3.4.13
yaccoktaṃ "kurvanneveha karmāṇi" ityātmavidaṃ jñānādvayāvṛtya yāvajjīvaṃ karmānuṣṭhāne niyamayatīti; tannopapadyate, aviśeṣāt-na hyaṃ niyamaḥ phalasādhanabhūtasvatantrakarmaviṣaya iti viśeṣaheturasti, vidyāṅgabhūta-karmaviṣayatayā'pyupapatteḥ / "karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ" iti ca viduṣastvāprayāṇādupāsana-syānuvarttamānatvāt

p1.14

3.4.14
evamarthasvābhāvyena codyaṃ parihṛtya "kurvanneveha karmāṇi" ityasyārthamāha -
3.4.14
stutaye 'numatirvā

p1.14

3.4.14
vāśabdo'vadhāraṇārthaḥ, "īśāvāsyamidaṃ sarvam" iti vidyāprakaraṇādvidyāstutaye sarvadā karmānuṣṭhānānumati-riyam /
vidyāmāhātmyāt sarvadā karma kurvannapi na lipyate karmabhiriti hi vidyā stutā bhavati / vākyaśeṣa-ścaivameva darśayati-"evaṃ tvayi nānyatheto'sti na karma lipyate nare" iti / ato na kamāṅgaṃ vidyā

p1.15

3.4.15
kāmakāreṇa caike

p1.15

3.4.15
api caivameke śākhinaḥ kāmakāreṇa brahmavidyāniṣṭhasya gārhasthyatyāgamadhīyate "kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ noyamāmā'yaṃ lokaḥ" iti viduṣo viraktasya kāmakāreṇa gārhasthyakarmatyāgaṃ bruvradidaṃ vacanaṃ brahmavidyāyāḥ karmānaṅgatvaṃ darśayati / yajñādikarmāṅgatve hi vidyāyā vidyāniṣṭhasya kāmakāreṇa gārhasthyatyāgo na sambhavati / ato na vidyā karmāṅgam

p1.16

3.4.16
upamardaṃ ca

p1.16

3.4.16
puṇyāpuṇyarūpasya samastasāṃsārikaduḥkhamūlasya karmaṇo brahmavidyayopamardāṃ ca prativedāntamadhīyate-"bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare" ityādikam / tadvidyāyāḥ karmāṅgatve na saṅgacchate

p1.17

3.4.17
ūrdhvaretassu ca śabde hi

p1.17

3.4.17
ūrdhvaretassvāśrameu brahmavidyādarśanātteṣvagnihotradarśapūṇamāsādikarmābhāvācca na vidyā karmāṅgam / nanūrdhvaretasa āśramā na santyeva "yavajjīvamagnihotraṃ juhoti" ityādinā'gnihotradaśarpūrṇamāsādīnāṃ yāvajjīvādhikāraśruteḥ / śrutiviruddhānāṃ smṛtīnāṃ cāprāmāṇyāt / ata āha-śabda hi-iti / vaidike eva hi śabde te dṛśyante "trayo dharmaskandhāḥ" ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate" "etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti" ityādau / yāvajjīvaśrutistvaviraktaviṣayā

p1.18

3.4.18
parāmarśaṃ jaiminiracodanāccāpavadati hi

p1.18

3.4.18
yadidam "trayo dharmaskandhāḥ" ityādau vaidike śabde ūrdhvareta āśramā dṛśyante, ataste santyeveti, naitadupa-padyate, yataḥ "trayo dharmaskandhāḥ" ityādiṣu vākyeṣu teṣāmāśramāṇāṃ parāmarśamātraṃ kriyate, anuvādamātra-mityarthaḥ / kuta etata? codanāt-avidānādityarthaḥ / na hyatra vidhiśabdaḥ śrūyate; "trayo dhamarskandhāḥ" ityādi#enā hi prakṛtaṃ praṇavena brahmopāsanaṃ stūyate, "brahmasaṃstho'mṛtatvameti" ityupasaṃhārāt / ato'nyārtha-manuvādamātramatra kriyate teṣāmāśramāṇām / "ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityapāsade" iti ca devayānavidhipara-tvāttatrāpi nāśramāntaravidhisambhavaḥ / api cāpavadati hi śruti rāśramāntaraṃ "vīrahā vā eṣa devānāṃ yo'gnimudvāsayeta" ityādi#ekā / ata ūrdhvaretasa āśramā na santīti jaiminirācāryo manyate

p1.19

3.4.19
anuṣṭheyaṃ vādarāyaṇassāmyaśruteḥ

p1.19

3.4.19
gṛhasthāśrayamavadāśramāntaramapyanuṣṭheyaṃ bhagavān vādarāyaṇo manyate / kutaḥ? sāmyaśruteḥ-upādeyatayā'bhimata-
3.4.19
gṛhasthāśramasāmyaṃ hi teṣāmapyāśramāṇāṃ śrūyate "trayo dharmaskandhāḥ" ityārabhya brahmasaṃsthastutyarthatayā skīrttanaṃ gṛhasthāśramasyetareṣāṃ ca samānam / atha gṛhasthāśramasyānuvādaḥ prāpto satyāmeva sambhavatīti tasya praptira-vaśyābhyupetyeti matam, taditareṣāmapi samānam, anyatrā'bhiniveśāt / na ca gārhasthyadharma eva "yajño-'dhyayanaṃ dānaṃ tapo brahmacarya" miti sarvaiḥ śabdairabhidhīyate, brahmacaryatapasorgṛhasthasyaiva sambhavāditi yuktam, "trayo dharmaskandhāḥ" iti tritvena saṃgṛhya "prathamo dvitīyastṛtīyaḥ" iti vibhāgavacanānupapatteḥ / ato "yajño-'dhyayanaṃ dāna"miti gṛhasthāśrama ucyate / adhyayanaśabdo vedābhyāsaparaḥ / tapaḥśaśabdena vaisvānasapārivrājya-yogarrahaṇam, ubhayostapaḥpradhānatvāt / tapaḥ śabdo hi kāyakleśe rūḍhaḥ, sa caṃ dvayorapi samānaḥ / brahmacāridharma eva brahmacayarśabdenābhidhīyate, "brahmasaṃsthaśabdo yaugikaḥ sarvāśramasādhāraṇa/, sarveṣāmāśramiṇāṃ brahmasaṃsthā-sambhavāt / brahmaṇi saṃsthāsaṃsthitirbrahmasaṃsthatvaṃ, tacca sarveṣāṃ sambhavatyeva / brahmaniṣṭhāvikalāḥ kevalāśramiṇaḥ puṇyalokabhājaḥ; teṣveva brahmaniṣṭho'mṛtatvabhāgbhavati / tadetadvispaṣṭamuktaṃ bhagavatā parāśareṇa "prājāpatyaṃ brāhmaṇānā"mityārabhya "brāhmaṃ saṃnyāsināṃ smṛta" mityantena varṇānāmāśramāṇāṃ ca kevalānāṃ brahmaloka
3.4.19
prāptyantaṃ phalamabhidhāya "ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye / teṣāṃ tatparamaṭha sthānaṃ yadvai paśyanti sūrayaḥ" iti teṣveva brahmaniṣṭhānāṃ brahmaprāptimabhidadhātā / ato gṛhasthāśramatulyā ūrdhvaretasa āśramā api dṛśyanta iti te'pyanuṣṭheyāḥ / "ye ceme'raṇye śruddhā tapaḥ ityupāsate" iti ca araṇye-iti tapaḥpradhānāśrama-prāptyapekṣatvād devayānavidhānasya tatrāpi tatprāptiraṅgīkaraṇīyā

p1.20

3.4.20
parāmarśapakṣe vidhānapakṣe ca gṛhasthāśramatulyameṣāmapyanuṣṭheyatvamityupapādya vidhirevāyamāśramāṇāṃ sarveṣāṃ nānuvāda ityupapādayitumāha --
3.4.20
vidhirvā dhāraṇavat

p1.20

3.4.20
vāśabdo'vadhāraṇārthaḥ / vidhirevāyamāśramāṇām; dhāraṇavat; yathā diṣṭāgnihotre "adhastātsamidhaṃ dhārayannanu-dravedupari hi devebhyo dhārayati" ityatrānuvādasarūpādapi vākyādupari dhāraṇasyāprāptatvadvidhirāśrīyate; taduktaṃ śeṣalakṣaṇe "vidhistu dhāraṇe'pūrvatvāt" iti; tathā atrāpyaprāptatvādvidhirevāśrayaṇīyaḥ "brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhaved gṛhād vanī bhūtvā pravrajet yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajet gṛhādvā vanādvā yadahareva virajet tadahareva pravrajet" iti jāvālānāmāśramavidhimasantamiva kṛtvā eteṣvanyapareṣvapi vākyeṣvāśrayamaprāpti-ravaśyāśrayaṇīyetyupapāditam / evamāśramāntaravidhānādṛṇaśrutiryāvajjīvaśrutirapavādaśrutiścāviraktaviṣayā eveti veditavyāḥ / anyāśca brahmavidaḥ karmaṇāmāprayāṇādavaśyakartavyatāvidhāyinyaḥ śrutayaḥ smṛtayaśca svasvāśramadharmaviṣayāḥ / ata ūdhvarretassu ca brahmavidyāvidhānādvidyāta puruṣārtha iti siddham

p1.21

// puruṣārthādhikaraṇaṃ samāptam //
3.4..21
stutimātramupādānāditi cennāpūrvatvāt

p1.21

3.4..21
idamidānīṃ cintyate,-"sa eṣa rasānāṃ rasatamaḥ paramaḥ parārthyo'ṣṭamo ya udgīthaḥ" iti evaṃjātīyakāni vākyāni kratvavayavabhūtodgīthādistutimātraparāṇie āhosvidudgīthādiṣu rasatāmādidṛṣṭividhānārthāni-iti / atra pratipāditamupāsanaparatvamaṅgīkṛtyopāsanasya puruṣārtatvena kratuṣūpādānāniyama uktaḥ / kiṃ yuktaṃ? stutimātraparāṇīti /
kutaḥ? udgīthādyupādānāt / kratvaṅgabhūtāni hyudgīthādīnyupādāya teṣāṃ
3.4..21
rasatamāditvaṃ pratipāditam, yathā juhvādīnāṃ pṛthivyāditvaṃ pratipādayato vacanasya "iyameva juhūḥ svargo loka āhavanīyaḥ" ityādikasya tatstutimātraparatvam, tathehāpi / tadidamāśaṅkate-stutimātramupādānāditi cet- iti / udgīthādyupādānāttatstutimātramevaiṣāṃ vākyānāṃ vivakṣitamiti cet-atrottaraṃ-nāpūrvatvāditi / na stutimātratvamupapadyate; kutaḥ apūrvatvāt-aprāptatvāt / na hyudgīthādayo rasatamāditayā pramāṇāntareṇa prati-pannāḥ, yena tatprāśastya buddhayutpavyarthaṃ rasatamāditvenānūdyeran / na codgīthādividhiratra sannihitaḥ, yena "iya- meva juhūḥ svargo loka āhavanīyaḥ" ityādivattadekavākyatvena yayā kayācana vidhayā tatstutiparatvamāśrī- yeta / ataḥ kratuvīryavattvādiphalasiddhayarthamudgīthādiṣu rasatamādidṛṣṭividhānameva nyāyyam

p1.22

3.4.22
bhāvaśabdācca

p1.22

3.4.22
upādītetyādibhāvaśabdācca vidhiparatvameva nyāyyam, vidhipratyayayukto hi kriyāśabdo vidheyameva svārthamava-gamayati / tasmādupāsanavidhānārthā etāḥ śrutayaḥ

p1.23

// stutimātrādhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.23
pāriplavārthā iti cenna viśeṣitatvāt

p1.23

3.4.23
"pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma", "śvetaketurhāruṇeya āsa" ityevamādīni vedānteṣvākhyānāni kiṃ pāriplavaprayogārthāni, uta vidyāviśeṣapratipādanārthanīti cintāyām
3.4.23
"ākhyānāni śaṃsanti" ityākhyānānāṃ pāriplave viniyogānna vidyāpradhānatvaṃ nyāyyamiti cet-na savāṇyākhyānāni pāriplavaprayoge viniyogamarhanti / kutaḥ? viśeṣitatvāt viniyogasya / "ākhyānāni śaṃsanti" ityukatvā tatraiva "manurvaivasvato rājā" ityādinā manvādīnāmākhyānāni viśeṣyante / atasteṣāmeva tatra viniyoga iti gamyate / tasmānna sarvā vedānteṣvākhyānanutayaḥ pāriplavaprayogārthāḥ, api tu vidyāvidhyarthāḥ

p1.24

3.4.24
tathā caikavākyopabandhāt

p1.24

3.4.24
"ātmā vā are draṣṭavyaḥ" ityādividhinaikavākyatayopabandhāccākhyānānāṃ vidyāvidhyarthānyeva tānīti gamyate; yathā "so'rodīt" ityevamādeḥ karmavidhyarthatvam; na pāriplavārthatvam

p1.25

// pāriplavārthādhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.25
ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā

p1.25

3.4.25
stutiprasaṅgādavāntarasaṅgativiśeṣeṇārthadvayaṃ cintitam / vidyāvanta ūrdhvaretasa āśramiṇaḥ santītyuktam "ūrdhvaretassu ca
śabde hi" ityādibhiḥ sūtraiḥ / idānīmūrdhvaretaso yajñādyabhāvāttadaṅgikā vidyā na sambhavatītyā-śaṅkayāha-ata eva cāgnīndhanādyanapekṣā-iti / yata ūrdhvaretasa āśramiṇo vidyāsambandhitvena śrutyā parigṛhyante "brahmasaṃstho'mṛtatvameti" "ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate" "etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti" "yadicchanto brahmacaryaṃ caranti" ityādikayā / ata evordhvaretastu vidyā'gnīndhanā-dyanapekṣā, agnīndhanam-agnyādhānam, ādhānapūrvikāgnihotradarśapūrṇamāsādikarmānapekṣā teṣu vidyā / kevalasvāśramavihitakarmāpekṣetyarthaḥ

p1.26

// agnīndhanādyadhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.26
sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat

p1.26

3.4.26
yadi vidyā yajñādyanapekṣaivāmṛtatvaṃ sādhayati; tarhi gṛhastheṣvapi tadanapekṣaiva sādhayitu-marhati, yajñādiśrutirapi "vividiṣanti" iti śabdāt karmaṇo vedanāṅgatāṃ na pratipādayatīti-ata āha-sarvāpekṣā-iti / yajñādisarva-karmāpekṣaiva vidyā kamarvatsugṛhastheṣu, kutaḥ? yajñādiśruteḥ, "tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena" satyādinā yajñādayo hi vidyāṅgatvena śrūyanta / yajñādinā vividiṣanti veditumicchanti, yajñādibhirvedanaṃ prāptumicchantītyarthaḥ / yajñādīnāṃ jñānasādhanatve satyeva yamādibhirjñānaṃ prāptumicchantīti vyapadeśa upapadyate; yathā'serhananasādhanatve satyasinā jidhāṃsatīti vyapadeśaḥ / ato yajñādīnāṃ jñānasādhanatvamavagamyate / jñānaṃ ca vākyārthajñānādarthāntarabhūtaṃ dhyānopāsanādiśabdavācyaṃ viśadatamapratyakṣatāpannasmṛtirūpaṃ niratiśayapriyamaharaharabhyāsodhayātiśayamāprayāṇādanuvarttamānaṃ mokṣasādha-
3.4.26
namityuktasmābhiḥ pūrvameva; vakṣyati ca "āvṛvirasakṛdupadeśāt" ityādinā / evaṃrūpadhyānamaharaharanuṣṭhīyamā-nairnityairnaimittikaiḥ karmabhiḥ paramapuruṣārādhanarūpaiḥ paramapuruṣaprasādadvāreṇa jāyate-iti yajñādinā vividhiṣantīti śāstreṇa pratipādyate / ataḥ karmavatsu gṛhastheṣu yajñādinityanaimittikasarvakarmāpekṣā vidyā / aśvavat- yathā puruṣagamanasādhanabhūto'śvaḥ svaparikarabandhaparikarmāpekṣaḥ, evaṃ mokṣasādhanabhūtrāpi vidyā nityanaimittikakarmaparikarāpekṣā / tadidamāha svayameva bhagavān "yajña dānatapaḥ karma na tyājyaṃ kāryameva tat / yajño dādaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām" "yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam / svakarmaṇā tamabhyarcya sidiṃdha vindati mānavaḥ" iti

p1.27

// sarvāpekṣādhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.27
śamadamādyupetaḥ syāttathā'pi tu tadvidhestadaṅgatayā teṣāmapyavaśyānuṣṭheyatvāt

p1.27

3.4.27
gṛhasthasya śamadamādīnyapyanuṣṭheyāni? uta neti cintāyām - āntaravāhyakaraṇavyāpārarūpatvātkarmānu-ṣṭhānasya śamadamādīnāṃ tadviparītarūpatvāccānanuṣṭheyāni - iti prāpte ucyate - yadyapi gṛhasthaḥ karaṇavyāpāra-rūpakarmasu pravṛtaḥ, tathā'pi sa vidvān śamadamādyupetaḥ syāt; kutaḥ? tadaṅgatayā tadvidheḥ-vidyāṅgatayā teṣāṃ vidheḥ, "tasmādevaṃvicchānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvā''tmanyevātmānaṃ paśyet" iti / vidyotpatteścittasamādhānarūpatvena dṛṣṭaparikaratvācchamādīnām, vidyānirvṛttaye teṣāṃ śamādīnāmavaśyānu-ṣṭheyatvācca tānyapyanuṣṭheyāni / na ca karaṇavyāpāratadviparyayarūpatvena karmaṇāṃ śamadamādīnāṃ ca parasparavirodhaḥ, bhinnaviṣayatvāt-vihiteṣu karaṇavyāpāraḥ, avihiteṣu prayojanaśūnyeṣu ca tadupaśam iti / na ca karaṇa-vyāpārarūpakarmasu varttamānasya vāsanāvaśāt śamādīnāmupādeyatvāsambhavaḥ, vihitānāṃ karmaṇāṃ paramapuruṣā-rādhanatayā tatprasādadvāreṇa nikhilaviparītavāsanocchedahetutvāt / ato gṛhasthasya śamadamādayo'pyanuṣṭheyāḥ

p1.28

// samadāmādyadhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.28
sarvānnānumatiśca prāṇātyaye taddarśanāt

p1.28

3.4.28
vājināṃ candogānāṃ ca prāṇavidyāyām "na ha vā asyānannaṃ jagdhaṃ bhavati nānannaṃ parigṛhitaṃ bhavati" "na ha vā evaṃvidi kiñcanānannaṃ bhavati" iti prāṇavidaḥ sarvānnānumatiḥ saṅkītyarte / kimiyaṃ prāṇavidyāniṣṭhasya sarvānnānumatiḥ sarvadā, uta prāṇātyayāpattāviti viśaye viśeṣānupādānātsarvadā - iti prāpta ucyate-prāṇātyaye iti / caśabdo'vadhāraṇe, prāṇātyayāpattāvevetyarthaḥ / kutaḥ? taddarśanāt-dṛśyate hyanyatra brahmavidāmapi prāṇātyayāpattāveva sarvānnābhyanujñā, kiṃ punaḥ prāṇavidaḥ / uṣastaḥ kila cākrāyaṇo brahmavida-gresaro maṭacīhateṣu kuruṣu durbhikṣadūṣiteṣvibhyagrāme vasannanaśanena prāṇasaṃśayamāṣanno brahmavidyāniṣpattaye prāṇānāmanavasādamākāṅkṣamāṇa sabhyaṃ kulmāṣān svādantaṃ bhikṣamāṇastena cocchiṣṭebhyo'nye na vidyanta
3.4.28
iti pratyuktaḥ punarapi "eteṣāṃ me dehi" ityuktvā tena cebhyenocchiṣṭebhya ādāya dattānkulmāṣān pratigṛhyā-nupānapratigrahamibhyenārthitaḥ "ucchiṣṭaṃ vai me pītaṃ syāt" iti vadaṃścākrāyaṇaḥ kimete kulmāṣā anucchiṣṭā itībhyena paryanuyukto "na vā ajīviṣyamimānasvādan kāmo ma udapānam" iti kulmāṣāsvādane svasya prāṇasaṃśayāpattestāvanmātrasvādanena ghṛtaprāṇasya svasyocchiṣṭodakapānaṃ kāmakāritaṃ niṣiddhaṃ syādityukatvā svasvāditaśeṣaṃ jāyāyai dattvā tayā ca rakṣitānaparedyuryājanenārjijīṣayā jigamiṣuḥ punarapi prāṇasaṃśayamā-pannastānevebhyocchiṣyān svocchiṣṭabhūtān paryuṣitāṃścasvāda / ato brahmavidāmapi prāṇasaṃśaya eva sarvānnā-numatidarśanādatrāviśeṣeṇa kīrtitamapi prāṇavidaḥ sarvānnīnatvaṃ prāṇātyayāpattāveveti niścīyate

p1.29

3.4.29
abādhācca

p1.29

3.4.29
"āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ" iti brahmavidyotpattāvāhāraśuddhividhānābādhādapi brahmavidāṃ sarvānnīnatvamāpadviṣayamavagamyate / evaṃ brahmavidāmatiśayitaśaktīnāmapi sarvānnīnatvasyāpa-dviṣayatvāt prāṇavido'lapaśakteḥ sarvānnānumatirāpadviṣayaiva

p1.30

3.4.30
api smaryate

p1.30

3.4.30
api cāpadviṣayameva sarvānnīnatvaṃ brahmavidāmanyaṣāṃ ca smayarte-"prāṇasaṃśayamāpanno yo'nnamatti yatastataḥ / lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā" iti

p1.31

3.4.31
śabdaścātrokāmakāre

p1.31

3.4.31
yato brahmavidāmanyeṣāṃ ca sarvānnīnatvamāpadviṣayameva; ata eva sarveṣāmakāmakāre śabdaḥ-kāmakārasya pratiṣedhakaḥ śabdo vartate, asti hi kaṭhānāṃ saṃhitāyāṃ kāmakārasya pratiṣedhakaḥ śabdaḥ, "tasmādvrāhmaṇaḥ surāṃ na pibati pāṣmanā notsṛjā iti" iti / pāṣmanā saṃmpṛṣṭo na bhavānīti matvā brāhmaṇaḥ surāṃ na pibatītyarthaḥ

p1.32

// sarvānnānumatyādhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.32
vihitatvāccāśramakarmāpi

p1.32

3.4.32
yajñādikarmāṅgikā brahmavidyetyuktam, tāni ca yajñādīni karmāṇyamumukṣuṇa kevalāśra-
3.4.32
miṇā'pyanuṣṭheyāni, uta neti cintāyāṃ, vidyāṅgānāṃ satāṃ kevalāśramiśeṣatve nityānityasaṃyogavirodhaḥ prasajyata iti yajñādīnāṃ kevalāśramadharmatvaṃ na sambhavati - iti prāpta ucyate-"āśramakarmāpi-iti / āśramasyakarmāpi bhavati; kelāśramiṇāmapyanuṣṭheyānītyarthaḥ / kutaḥ? "yāvajjīvapragnihotraṃ juhoti" ityādinā vihivatvāt-jīvananimittatayā nityavadvihitatvādityarthaḥ

p1.33

3.4.33
tathā vidyāṅgatayā ca "tametaṃ vedānuvacaneta" ityādinā vihitatvādvidyāśeṣatayā'pyanuṣṭheyānītyāha-
3.4.33
sahakāritvena ca

p1.33

3.4.33
vidyotpattidvāreṇa vidyāsahakāritayā'pyanuṣṭheyāniḥ agnihotrādīnāmiva jīvanādhikārasvārgādhikāravadvi-
3.4.33
niyogapṛthaktvenobhayārthatvaṃ na viruddhayata ityarthaḥ

p1.34

3.4.34
tadvadeva karmāntaratvamapi nāstītyāha -
3.4.34
sarvathā'pi ta evobhayaliṅgāt

p1.34

3.4.34
sarvathā vidyārthatve āśramārthatve'pi ta eva yajñādaya iti pratipattavyam, na karmasvarūpabheda ityarthaḥ / kutaḥ? ubhayaliṅgāt-ubhayatra śrutau yajñādiśabdaiḥ pratyabhijñāṣya viniyogāt, karmasvarūpabhede pramāṇabhāvācca

p1.35

3.4.35
anabhibhavaṃ ca darśayati

p1.36

3.4.35
"dharmmeṇa pāpamapanudatiṃ" ityadibhiśca tāneva yajñādidharmmānnirddiśya tairvidyāyā anabhibhavaṃ pāpakarmabhirutpatti-pratibandhābhāvaṃ darśayati / aharaharanaṣṭhīyamānairhi yajñādibhirviśuddhe'ntaḥkaraṇe pratyahaṃ prakṛṣyamāṇā vidayotpadyate,
3.4.36
antarā cāpi tu taddṛṣṭeḥ

p1.36

3.4.36
caturṇāmāśramiṇāṃ brahmavidyāyāmadhikārrosti; vidyāsahakāriṇa āśramadharmā iti coktam / ye yunarāśramāna- ntarā cartante vidhurādayaḥ; teṣāṃ brahmavidyāyāmadhikārrosti naveti viśaye-āśramadharmetikarttavyatākatvādvi-dyāyāḥ, anāśramiṇāṃ cāśramadharmābhāvānnāstyadhikāraḥ - iti prāpta ucyate-antarā cāpi tu-iti / tu śabdaḥ pakṣavyāvṛttyartha/, caśabdo'vadhāraṇeḥ /
antarāvarttamānānām-anāśramiṇāmapi vidyāyāmadhikāro'styeva kutaḥ? taddṛṣṭeḥ-dṛśyate hi raikkabhīṣmasaṃvartādīnāmanāśramiṇāmapi brahmavidayāniṣṭhatvam / na cāśramadharmaireva vidyānugraha iti śakyaṃ vaktum "yajñena dānena tapasānāśakena" iti dānādīnāmāśrameṣvanaikāntikānāmapyanu-grāhakatvadarśanāt / yathodhvarretassu vidyāniṣṭhatvadaśaॅnādagnihotrādivyatiriktaireva vidyānugrahaḥ kriyate, tathā'-nāśramiṣvapi vidyādarśanādāśramāniyataijarpoṣavāsadānadevatārādhanādibhirvidyānugrahaḥ śakyate karttum

p1.37

3.4.37
api smaryyate

p1.37

3.4.37
api cānāśramiṇāmapi jaṣādibhireva vidyānugrahaḥ smaryate "jaṣyenāpi ca saṃsiddhayedvrāhmaṇo nātra saṃśayaḥ /
3.4.37
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate" iti; saṃsiddhayet-japādyanugṛhītayā vidyayā siddho bhavatītyarthaḥ

p1.38

3.4.38
viśeṣānugrahaśca

p1.38

3.4.38
na kevalaṃ nyāyasmṛtibhyāmayamarthaḥ sādhanīyaḥ / nūyate cānāśramaniyataidharmarmmaviśeṣairvidyānugrahaḥ "tapasā brahma-caryeṇa śraddhayā vidyavā''tmānamanviṣyet" iti

p1.39

3.4.39
atastvitarajjyāyo liṅgācca

p1.39

3.4.39
tuśabdo'vadāraṇe / ataḥ-anāśramitvāt, itarat āśramitvameva jyāyaḥ; anāśramitvamāpadviṣayam; śaktasya cāśramitvamevopādeyamityarthaḥ / bhūyodharmmakālpadharmmakayoratulyakāryyatvāt, liṅgācca-smṛterityarthaḥ / smarthyate ca śaktaṃ pratyāśramasyopādeyatvam "anāśramī na tiṣṭhettu dinamekamapi dvijaḥ" ityādinā / nivṛttabrahmacaryasya mṛtabhāryyasya cāvairāgye sati dārālābha āpat

p1.40

// vidhurādhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.40
tadbhūtasya tu nātadbhāvo jaiminerapi niyamāttadrūpābhāvebhyaḥ

p1.40

3.4.40
naiṣṭhikavaikhānasaparivrājakāśramebhyaḥ pracyutānāmapi brahmavidyāyāmadhikāro'sti, neti cintāyāṃ vidhurādi-vadanāśramaikāntairdānādibhirvidyānugrahasambhavādastyadhikāraḥ - iti prāpta ucyate-tadbhūtasya tu nātadbhāvaḥ-iti / tuśabdaḥ pakṣavyāvṛvyarthaḥ / tadbhūtasya-naiṣṭhikādyāśramaniṣṭhasya, nātadbhāvaḥ- /atathābhāvaḥ, anāśramitvenāvasthānaṃ na sambhavati; kutaḥ? tadrūpābhāvebhyo niyamāt-tadrūpāṇi-teṣāṃ naiṣṭhikādīnāṃ rūpāṇi-veṣāḥ dharmā ityarthaḥ, teṣāmabhāvāḥ-tadrūpābhāvāḥ; tebhyaḥ śāstrairniyamāt / naiṣṭhikādyāśramapraviṣṭānsvāśramadharmanivṛttibhyo niyacchanti hi śāstrāṇi "brahmacāryācāryakulavāsī tṛtīyo'tyantamātmānamācāryakule'vasādayan" iti / "araṇyamiyāttato na punareyāt" iti "saṃnyasyāgniṃ na punarāvarttayet" iti ca / ato vidhurādivannaiṣṭhikādīnā-manāśramitvenā'vasthānāsambhavānna tānadhikaroti brahmavidyā / jaiminerapītyavigānaṃ daśaryannuktaṃ svābhimataṃ draḍhayati

p1.41

3.4.41
atha syāt-naiṣṭhikādīnāṃ brahmacaryyāt pracyutānāṃ prāyaścittādadhikāraḥ sambhavati, asti ca prāyaścittamadhi-kāralakṣaṇe nirūpitam "avakīrṇipaśuśca tadvata" iti / ataḥ pracyutabrahmacaryyasya prāyaścittasambhavāt kṛtaprāyaścitto brahmavidyāyāmadhikariṣyati-iti; tatrāha -
3.4.41
na cādhikārikamapi patanānumānāttadayogāt

p1.41

3.4.41
adhikāralakṣaṇoktamapi prāyaścittaṃ naiṣiṃkādīnāṃ tato bhraṣṭānāṃ na sambhavati; kutaḥ? patanānumānāt tadayogāt - naiṣṭhikādīnāṃ pracyutānāṃ patanānumānāt tadayogāt-naiṣiṃkādīnāṃ pracyutānāṃ patanasmṛtestasya prāścittasyā-sambhavāt "ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharmaṃ yastu pracyavate dvijaḥ / prāyaścittaṃ na paśyāmi yena śudhyetsa ātmahā" iti / ato'dhikāralakṣaṇoktaṃ prāyaścittamitarabrahmacāriviṣayam

p1.42

3.4.42
upapūrvamapītyeke bhāvamaśanavattaduktam

p1.42

3.4.42
naiṣṭhikādīnāṃ brahmacaryyapracyavanamupapūrvam-upapātakam, mahāpātakeṣvaparigaṇitatvāditi tatra prāyaścittasya bhāvaṃ - vidyamānatāmaṣyeke ācāryā manyante; aśanavat - yathā madhvaśanādiniṣedhastatprāyaścittaṃ copakurvā-
3.4.42
ṇasya naiṣṭhikādīnāṃ ca samānam; tadaktaṃ smṛtikāraiḥ "uttareṣāṃ caitadavirodhi" iti / gurukulavāsinā yaduktam, tatsvāśramāvirodhyuttareṣāmapyāśramiṇāṃ sambhavatītyarthaḥ tadvadihāpi / brahmacaryyapracyavane prāyaścittasambhavā-dvrahmavidyāyogyatā'pyasti

p1.43

3.4.43
bahistūbhayathā'pi smṛterācārācca

p1.43

3.4.43
tuśabdo matāntaravyāvṛttyarthaḥ / upapātakatve mahāpātakatve'pyete vahirbhūtā eva brahmavidyādikāribhyaḥ; brahma-vidyāyāmanadhikṛtā ityarthaḥ / kutaḥ? smṛteḥ-pūrvoktāt patanasmaraṇāt / yadyapi kaluṣanirharaṇāya kaiścidvacanaiḥ prāyaścittādhikāro vidyate, tathā'pi karmādhikārānuguṇaśuddhihetuprāyaścittaṃ na sambhavati, "prāyaścittaṃ na paśyāmi yena śudhyetsa ātmahā" iti smṛterityarthaḥ / ācārācca-śiṣṭā hi naiṣṭhikādīnbhraṣṭān kṛtaprāyaścittā- napi varjjayanti, tebhyo brahmavidyādikaṃ nopadiśanti; atasteṣāṃ nāsti brahmavidyāyāmadhikāraḥ

p1.44

// tadbhūtādhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.44
svāminaḥ phalaśruterityātreyaḥ

p1.44

3.4.44
karmāṅgaśrayāṇyudgīthādyupāsanāni kiṃ yajamānakarttṛkāṇi? utaÐtvakkartṛkāṇīti cintāyāṃ yajamānakarttṛ-kāṇakṣatyātreyo manyate, kutaḥ? phalaśruteḥ-vedāntavihiteṣu taharādyupāsaneṣu phalopāsanayorekāśrayatvadarśanā-diha ca kratuphalāpratibandharūpasyodgīthopāsanaphalasya yajamānāśrayatvaśravaṇādityarthaḥ / na ca godohanādhiva-daṅgāśrayatvena
yajamānakartṛkatvāsambhavaḥ, godohanādiṣu hyadhvaryukartṛkapraṇayanāśrayagodohanopādānamanyenā-śakyam, iha tūdgātaakartṛke'pyudgīthe tasyodgīthādeḥ rasatamatvānusandhānaṃ yajamānenaiva karttuṃ śakyate

p1.45

iti prāptrebhidhīyate-
3.4.45
āÐtvajyamityauḍulomistasmai hi parikriyate

p1.45

3.4.45
āÐtvajyam- ṝtvijaḥ karmodgīthādyupāsanamityauḍulomirācāryo manyeta; kutaḥ tasmai hi prayojanāyaÐtvak
3.4.45
parikriyate, phalasādhanabhūtasya sāṅgasya kratorupādānāyetyarthaḥ / karmavidhiṣu "ṝtvijovṛṇīte" "ṝtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadāti" iti ṝtvikkartṛkatvaśāstreṇa phalasādhanabhūtaṃ sāṅgaṃ kamar ṝtvigbhiranuṣṭheyamityavagamyate; tadantargatāni kāyikāni mānasāni ca karmāṇi ṝtvikkartṛkāṇyeva / na ca śakatyaśaktī tasya nibandhanam / yadyapyudgīthādyupāsanaṃ puruṣārthaḥ, tathā'pi kratvadhikṛtādhikāratvāt kratośca sāṅgasya ṝtvikkartṛkatvāt "yadeva vidyayākaroti tadeva vīryyavattaram" iti ṝtkkirtṛkakriyopayogitvena vidyāyāstadekakartṛkatvaśravaṇādṛtvi-
3.4.45
kkartṛkāṇyetāni; daharādiṣūpāsaneṣu ṝtvikkartṛkatvāśravaṇāt "śāstraphalaṃ prayoktari" iti nyāyācca phalikartṛ-katvameva

p1.46

// svāmyadhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.46
sahakāryyantaravidhiḥ pakṣeṇa tṛtīyaṃ tadvato vidhyādivat

p1.46

3.4.46
"tasmādvrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣāṃsad bālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniḥ" ityatra bālyapāṇḍityavanmaunamapi vidhīyate? utānūdyate? iti viśaye-maunapāṇḍityaśabda-yorjñānārthatvāt, "pāṇḍityaṃ nirvidya" iti vihitameva jñānam "atha muniḥ" ityanūdyate / vidhiśabdo na hyatra śrūyata iti /
3.4.46
evaṃ prāpte vrūmaḥ-sahakāryantaravidhiḥ-iti / tadvataḥ-vidyāvataḥ, vidhyādivad-vidhīyata iti yajñādiḥ sarvāśrama- dharmaḥ śamadamadiśca vidhiśabdenocyate / ādiśabdena śravaṇamanane gṛhyete, sahakāryantaravidhirityatrāpi vidhīyata iti vidhiḥ, sahakāryantaraṃ vidhiśceti sahakāryantaravidhiḥ / etaduktaṃ bhavati-yathā "tametaṃ vedānuvacanena bāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena" ityādinā "śānto dāntaḥ" ityādinā ca sahakārī yajñādiḥ śamadamādiśca vidhīyate; yathā ca "śrotavyo mantavyaḥ" iti śravaṇamanane cārthaprāpte vidyāsahakāritvena gṛhyete; tathā "tasmādvr#āhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya" ityādinā pāṇḍityaṃ bālyaṃ maunamiti tritayaṃ vidyāyāḥ sahakāryantaraṃ vidhīyate-iti / maunaṃ ca pāṇḍityādarthāntaramityāha -pakṣeṇeti / muniśabdasya pakṣeṇa prakṛṣyamananaśīle vyāsādau prayogadarśanānmaunaṃ pāṇḍityabālyayordvayostṛtīyam / yadyapi "atha muniḥ" ityatra vidhipratyayo na śrūyate; tathā'pi maunasyāprāptatvāt vidheyatvamaṅgīkaraṇīyam-atha muniḥ syāt-iti / idaṃ ca maunaṃ śravaṇapratiṣṭhārthānmananādarthāntarabhūtamupāsanālambanasya punaḥ punaḥ saṃśīlanaṃ tadbhāvanārūpam / tadevaṃ vākyārthaḥ-brāhmaṇaḥ-vidyā-
3.4.46
vān pāṇḍitvaṃ nirvidya-upāsyaṃ brahmatattvaṃ pariśuddhaṃ paripūrṇaṃ ca viditvā śravaṇamananābhyāmaprāptaṃ vedanaṃ prati-labhyetyarthaḥ; tacca bhagavadbhaktikṛtasattvavivṛddhikṛtam; yathoktaṃ "nāhaṃ vaidaiḥ" ityārabhya "bhaktayā tvananyayā śakyaḥ jñātum" iti / śrutiśca "yasya
deve parā bhaktiḥ" "nāyamātmā pravacanena labhyaḥ" ityādikā / bālyena tiṣṭhāset, bālyasvarūpaṃ cānantarameva vakṣyate; bālyaṃ ca pāṇḍitvaṃ ca nirvidyātha muniḥ syāt, bālyapāṇḍitye yathāvadupādāya pariśuddhe paripūrṇe brahmaṇi mananaśīlo bhavennididhyāsanarūpavidyāvāptaye / evaṃ tritayo-pādānena labdavidyo bhavatītyāha "amaunaṃ maunaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇaḥ" iti / amaunam-maunetarasahakārika-lāpaḥ, taṃ ca maunaṃ ca yathāvadupādadāno vidyākakāṣṭhāṃ tadekaniṣpādyaṃ labhetetyarthaḥ / "sa brāhmaṇaḥ kena syāt" ityuktādupāyātkimanyo'pyupāyo'stīti pṛṣṭe "yena syāttenedṛśa eva" iti-yena maunaparyantena brāhmaṇaḥ syā-dityuktam, tenaivedṛśaḥ syāt; na kenāpyanyenobāyeneti parihṛtam / ataḥ sarveṣvāśrameṣu sthitasya viduṣo yajñā-disvāśramadharmavat pāṇḍityā#i#edakaṃ maunatṛtīyaṃ vidyāyāḥ sahakāryantaraṃ vidhīyate

p1.47

3.4.47
atha syāt-yadi sarveṣvāśrameṣu sthitānāṃ viduṣāṃ tattadāśramadharmasahakāriṇī maunatṛtīyasacivā vidyā brahma-prāptisādhanamucyate; kathaṃ tarhi chāndogye "abhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe" ityārabhya "sa khalvevaṃ vartayan yāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisampadyate na ca punarāvarttate" iti yāvadāyuṣaṃ rgāhasthyadharmeṇa sthitidarśanamupapadyate; ata āha -
3.4.47
kṛtsnabhāvāttu gṛhiṇopasaṃhāraḥ

p1.47

3.4.47
tuśabdaścodyaṃ vyāvarttayati; kṛtsnabhāvāt-kutsneṣvāśrameṣu vidyāyāḥsadbhāvāt, gṛhiṇo'pyastīti tenopasaṃhāraḥ; tasmātsarvāśramadharmmapradarśanārtho gṛhiṇopasaṃhāra ityabhiprāyaḥ

p1.48

3.4.48
tathaitasminnapi vākye "brāhmaṇaḥ putreṣaṇāyāśca vitteṣaṇāyāśca lokeṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ carati" iti pārivrajyaikāntadharmaṃ pratipādya "tasmādvr#āhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya" ityādinā pārivrajyadharmasthitihetu-kamaunatṛtīyasahakārividhānaṃ pradarśanārthamityāha -
3.4.48
maunavaditareṣāmapyupadeśāt

p1.49

3.4.48
sarveṣaṇāvinirmuktasya bhikṣācaraṇapūrvakamaunopadeśaḥ sarveṣāmāśramadharmāṇāṃ pradarśanārthaḥ; kutaḥ? evaṃvidhamauno-padeśavaditareṣāmāśramiṇāmapi "trayo dharmaskandhāḥ" ityārabhya "brahmasaṃstho'mṛtatvameti" iti brahmapreptyārabhyu-padeśāt / upapāditaśca pūrvameva brahmasaṃsthaśabdaḥ sarvāśramisādhāraṇa iti / ataḥ suṣṭhūktam-yajñādisarvāśrama-dharmavanmaunatṛtīya/ pāṇḍityādirvidyāsahakāritvena vidhīyata-iti / // sahakāryantaravidhyadhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.49
anāviṣkurvannanvayāt

p1.49

3.4.49
"tasmādvrāhmaṇaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāset" ityatra viduṣāṃ bālyamupādeyatayā śrutam / bālasya bhāvaḥ, kammar vā bālyam / bālabhāvasya vayovasthāviśeṣasyānupādeyatvāt kammaiveha gṛhyate / tatra kiṃ bālasya karma kāmacārādikaṃ sarvaṃ viduṣopādeyam? uta dambhādirahitatvameveti viśaye-viśeṣābhāvātsarvamupādeyam; niyamaśāstrāṇi ca viśeṣavidhinā'nena bādhyanta iti /
evaṃ prāpte'bhidhīyate-anāviṣkuvarn-iti / bālasya yatsvabhāvānāviṣkārarūpaṃ karmma tadupādadāno vartteta vidvān; kutaḥ?
anvayāt-tasyaivānvayāt, "bālyena tiṣṭhāset" ityasmin vidhau tasyaiva hyanvayasambhavaḥ, itareṣaśaṃ vidyāvirodhitvaśravaṇāt, "nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ / nāśāntamānaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt" / "āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ" ityādiṣu

p1.50

// anāviṣkārādhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.50
aihikamaprastutapratibandhe taddarśanāt

p1.50

3.4.50
dvividhā vidyā-abhyudayaphalā muktiphalā ca / tatrābhyudayaphalā svasādhanabhūtaiḥ puṇyakarmabhiḥ puṇyakarmānantara-mevotpadyate? utānantaraṃ? kālāntare vetyaniyama iti saṃśayaḥ / pūrvakṛtaiḥ puṇya-karmabhirhi vidvān jāyate; yathoktaṃ bhagavatā "catuvirdhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjjuna" iti / sādhane nirvṛtte vilambahetvabhāvāt anantarameva-iti prāpta ucyate-aihikamaprastutapratibandhe-iti / aihikam-abhyudayaphalamupāsanam, #ratibandhe satyanantaram, pratibandhe sati taduttarakālamityaniyamaḥ / kutaḥ? taddarśanāt-dṛśyate hi prabalakarmāntareṇa karmaphalapratibandhābhyupagamaḥ śrutau "yadeva vidyayā karoti śruddhayopa-niṣadā tadeva vīryavattaram" ityudgīthavidyāyuktasya karmaṇaḥ phalāpratibandhaśravaṇāt

p1.51

// aihikādhikaraṇaṃ samāptam //
3.4.51
evaṃ muktiphalāniyamastavasthāvadhṛtestadavasthāvadhṛteḥ

p1.51

3.4.51
muktiphalasyāpyupāsanasya svāsādhanabhūtairatiśayitakarmabhirutpattāvevameva kālāniyamaḥ; tasyā'pi pūrvavatpratibandhābhāvapratibandhasamāptirūpāvasthāvagateḥ-atrāpi tasya hetoḥ samānatvādityarthaḥ / sarvebhyaḥ karmabhyo muktiphalavidyāsādhanasya karmaṇaḥ prabalatvātpratibandhāsambhava ityadhikāśaṅkā / tatrāpi brahmavidapacārāṇāṃ pūrvakṛtānāṃ prabalānāṃ sambhavāt prabindhasambhava iti parihāraḥ / dviruktiradhyāyaparisamāpti dyotayati

p1.1

// muktiphalādhikaraṇaṃ samāptam //
// iti śrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye tṛtīyasyādhyāsya caturthaḥ pādaḥ //
4.1.1
āvṛttirasakṛdupadeśāt

p1.1

4.1.1
tṛtīye'dhyāye sādhanaiḥ saha vidyā cintitā athedānīṃ vidyāsvarūpaviśodhanapūrvakaṃ vidyāphalaṃ cintyate / tatra "brahmavidāpanoti param" "tamevaṃ viditvā'timṛtyumeti" "brahma veda brahmaiva bhavati" "yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇam" ityādivedāntavākyeṣu brahmaprāptisādhanatayā vihitaṃ vedanaṃ kiṃ sakṛtkṛtameva śāstrārthaḥ? uta asakṛdāvṛttamiti saṃśayaḥ / kiṃ yuktam? sakṛtkṛtamiti "brahma veda brahmaiva bhavati" iti vedanamātrasyaiva vidhānādasakṛdāvṛttau pramāṇābhāvāt / na cāvadhātādivedanasya brahmāparokṣyaṃ prati dṛṣṭopāyatvāt yāvatkāryamāvṛttiriti śakyaṃ vaktum, vedanasya dṛṣṭopāyatvābhāvāt / jyotiṣṭomādikarmāṇi vedāntavihitaṃ ca vedanaṃ paramaparuṣārādhanarūpam, ārādhitācca paramapuruṣād dharmārthakāmokṣākhyapuruṣārthāvāptiriti hi "phalamata upapatteḥ" ityatra pratipāditam / ato jyātiṣyomādivadyathāśabdaṃ sakṛtkṛtameva śāstrārthaḥ -
4.1.1
iti prāpte pracakṣmahe-āvṛttirasakṛditi / asakṛdāvṛttameva vedanaṃ śāstrārthaḥ, kutaḥ? upadeśāt-dhyānopāsana-paryāyeṇa vedanopadeśāt, tatparyyāyatvaṃ ca vidyupāstidhyāyatīnāmekasmin viṣaye vedanopadeśaparavākyeṣu prayogādavagamyate / tathā hi "māne brahmetyupāsīta" ityupāsinopakrānto'rthaḥ "bhāti nā tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda" iti vidinopasaṃhriyate, tathā "yastadveda yatsa veda sa mayaitaduktaḥ" ityupakramevidinoktaṃ raikkasya jñānam "anu ma etāmbhagavodevatāṃ śādhi yāṃ devatāmupāsse" ityupāsinopa-saṃhriyate; tathā "brahmavidāpnoti param" satyādivākyasamānārtheṣu vākyeṣu "ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ" ityādiṣu dhyāyatinā vedanamabhidhīyate / dhyānaṃ ca cintanam; tacca smṛti-santatirūpam: na smṛtimātram; upā-
4.1.1
stiripa tadekārthaḥ, ekāgracittavṛttinairanrtye prayogadarśanāt; tadubhayaikārthyādasakṛdāvṛttasantatasmṛtiriha "brahma veda brahmaiva bhavati" "jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ" ityādiṣu vedanādiśabdairabhidhīyata iti niścīyate

p1.2

4.1.2
liṅgācca

p1.3

4.1.2
liṅgaṃ-smṛtiḥ / smṛteścāyamartho'vagamyate / samarthyate hi mokṣasādhanabhūtaṃ vedanaṃ smṛtisantatirūpam / "tadrūpapratyaye caikā santatiścānyanisspṛhā / tadhdyānaṃ prathamaiḥ ṣaḍbhiraṅgairniṣpādyate tathā" iti / tasmādasakṛdāvṛttameva vedanaṃ śāstrārthaḥ // // āvṛttyadhikaraṇaṃ samāptam //
4.1.3
ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca

p1.3

4.1.3
idamidānīṃ cintyate-kimupāsyaṃ brahmopādituranyatvenopāsyam? utopāsiturā-tmatveneti / kiṃ yuktam? anyatveneti / kutaḥ? upāsituḥ pratyagātmano'rthāntaratvāt brahmaṇaḥ / arthāntaratvaṃ ca "adhikantu bhedanirdeśāt" "adhikopadeśāt" "netarā'nupapatteḥ" ityādiṣūpapāditam / yathāvasthitañca brahmopāsyam, ayathopāsane hi brahmaprāptirapyayathābhūtā syāt / "yathākraturasmin loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati" iti nyāyāt / ato'nyatvenopāsyamiti //
4.1.3
evaṃ prāpte'bhidhīyate-ātmeti tu-iti / tuśabdo'vadhāraṇe, upāsiturātmetyevopāsyam; upāsitā pratyagātmā svaśarīrasya svayaṃ yathā''tmā; tathāsvātmanropi paraṃ brahmātmetyevopāsītetyarthaḥ / kuta? evaṃ hyupagacchanti pūrve upāsitāraḥ "tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate ahaṃ vai tvamasi" iti / upāsiturarthāntarabhūtaṃ brahmopāsitāro'hamiti kathamabhyupagacchantītyatrāha-"grāhayanti śāstrāṇi-tānpratyupapādayantītyarthaḥ / "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantare yamayati sa ta ātmmranta-ryāmyamṛtaḥ" iti; tathā "sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ etadātmyamidaṃ sarvam" "sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti" iti ca sarvasya cidacidvastunaḥ tajjatvāttallatvāttadanatvāttanniyāmyatvā-ttaccharīratvācca sarvasyāyamātmā; ataḥ sa ta ātmā; ato yathā pratyagātmanaḥ svaśarīraṃ pratyātmatvāddevo'haṃ manuṣyo'hamityanusandhānam; tathā pratyagātmano'pyātmatvātparamātmanastasyāpyahamityevānusandhānaṃ yukta-miti / evaṃ śāstrairupapāditaṃ sarvabuddhīnāṃ brahmaikaniṣṭhatvena sarvaśabdānāṃ brahmaikaniṣṭhatvamabhyupagacchantaḥ "tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate ahaṃ vai tvamasi bhagavo devate" iti vyatikareṇoktavantaḥ / evaṃ ca "atha yo 'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti na sa veda akṛtsno hyepa ātmetyevopāsīta" "sarvaṃ taṃ parādādyo-'nyatrātmanaḥ sarvaṃ
4.1.3
veda" ityanyatvānusandhānaniṣedhaḥ "pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā" iti pṛthakatvānusandhānavidhānaṃ cāviruddham, ahamiti svātmatayā'nusandhānādanyatvānusandhānaviṣedho rakṣitaḥ, svaśarīrāt svātmano'-dhikatvānusandhānavatsvātmano'pi paramātmano'dhikatvānusandhānavatsvātmanropi paramātmano'dhikatvānu-sandhānātpṛthakatvānusandhānavidhānaṃ ca rakṣitam / adhikasya brahmaṇaḥ pratyagātmana ātmatvāttasya ca brahmaśarīratvānniṣedhavākye'kṛtsno hyeṣa ityuktam / ata upāsiturātmatvena brahmopāsyamiti sthitam

p1.4

// ātmatvopāsanādhikaraṇaṃ samāptam //
4.1.4
na pratīke na hi saḥ

p1.4

4.1.4
"mano brahmetyupāsīta" "sa yo nāma brahmatyupāste" ityādipratīkopāsaneṣvapyātmatvānusandhānaṃ kāryam? uta neti cintāyāṃ "mano brahāmetyupāsīta" iti brahmopāsanatvasāmyāt brahmaṇa-ścopāsiturātmatvādātmetyevo-pāsīteti /
evaṃ prāpte'bhidhīyate - na pratīke - iti / pratīke nātmatvānusandhānaṃ kāryaṃ, na hi saḥ - na hyupāsiturātmā pratīkaḥ / pratīkopāsaneṣu pratīka evopāsyaḥ, na brahma, brahma tu tatra dṛṣṭiviśeṣaṇamātraṃ, pratīkopāsanaṃ hi nāma abrahmaṇi brahmadṛṣṭayā'nusandhānam, tatropāsyasya pratīkasyopāsitrātmatvābhāvānna tatā'nusandheyam

p1.5

nanvatrāpi brahmaibopāsyam - brahmaṇa upāsyatvasambhave mana ādīnāmacetanānāmalpaśaktīnāṃ copasyatvā-śrayaṇasyānyāyyatvāt, ato mana ādidṛṣṭayā brahmaivopāsyamiti tatrāha-
4.1.5
brahmadṛṣṭirutkarṣāt

p1.5

4.1.5
mana ādiṣu brahmadṛṣṭireva yuktā, na brahmaṇi mana ādidṛṣṭiḥ, brahmaṇo mana ādibhya utkarṣāt, teṣāñca viparya-yāt, utkṛṣṭe hi rājani bhṛtyadṛṣṭiḥ pratyavāyakarī, bhṛtye tu rājadṛṣṭirabhyudayāya

p1.6

// pratīkādhikaraṇaṃ samāptam //
4.1.6
ādityādimatayaścāṅga upapatteḥ

p1.6

4.1.6
"ya evāsau tapati tamudgīthamupāsīta" ityādiṣu karmāṅgāśrayeṣūpāsaneṣu saṃśayaḥ-kimudgīthadau karmāṅge ādityādidṛṣṭiḥ katarvyā? utādityādiṣūdgīthādidṛṣṭiriti, utkṛṣṭadṛṣṭirnikṛṣṭe katarvyeti nyāyāt udgīthādīnāṃ ca phalasādhanabhūtakarmāṅgatvenāphalebhya ādityādibhya utkṛṣṭatvādādityādiṣūdgīthādidṛṣṭiḥ-
iti prāpte'bhidhīyate-ādityādimatayaścāṅge-iti caśabdo'vadhāraṇe, kratvaṅge udgīthādāvādityādidṛṣṭaya eva kāyāḥ, kutaḥ? upapatteḥ-ādityādīnāmevotkṛṣṭatvopapatteḥ, ādityādidevatārādhanadvāreṇa hi kamarṇāmapi phalasādhanatvam, atastaddṛṣṭirudgīthādyaṅge

p1.7

// ādityādimatyadhikaraṇaṃ samāptam //
4.1.7
āsīnaḥ sambhavāt

p1.8

4.1.7
mokṣasādhanatayā vedāntaśāstrairvihitaṃ jñānaṃ dhyānopāsanādiśabdavācyamasakṛdāvṛttaṃ santatasmṛtirūpa-mityuktam, tadanutiṣṭhannāsīnaḥ śayānaḥ tiṣṭhan gacchaṃśca viśeṣābhāvādaniyamenānutiṣṭhen-
iti prāpta ucyate -āsīnaḥ-iti / āsīna upāsanamanutiṣṭet; kutaḥ? sambhavāt-āsīnasyaivahyekāgracitta-
4.1.7
tāsambhavaḥ; sthitigatyoḥ prayatrasāpekṣatvāt, śayāne ca nidrāsambhavāt / paścārdhadhāraṇaprayatranivṛttaye sāpāśraye āsīnaḥ kuryāt // 7 /
4.1.8
dhyānācca

p1.8

4.1.8
"nididhyāsitavyaḥ" iti dhyānarūpatvādupāsanasyaikāgracittatā'vaśyambhāvinī, dhyānaṃ hi vijātīyapratyayā-ntarāvyavahitamekacintanamityuktam

p1.9

4.1.9
4.1.9ॐacalatvaṃ cāpekṣya

p1.9

4.1.9
niścalatvaṃ cāpekṣya pṛthivyantarikṣādiṣu dhyānavācoyuktirdṛśyate "dhyāyātīva pṛthivī, dhyāyatīvāntarikṣaṃ, dhyāyatīva dyauḥ, dhyāyantīvāpo, dhyāyantīvaparvatāḥ" iti / ataḥ pṛthivīparvatādivadekāgracittatayāniśca-latvamupāsakasyāsīnasyaiva sambhavet

p1.10

4.1.10
smaranti ca

p1.10

4.1.10
smaranti cāsīnasyaiva dhyānaṃ "śucau deśe pratiṣṭhaṣya sthiramāsanamātmanaḥ / nātyuchrictaṃ nātinīcaṃ celājina-kuśottaram / tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ / upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye" iti

p1.11

4.1.11
yatraikāgratā tatrāviśeṣāt

p1.11

4.1.11
ekāgratātiriktadeśakālavi#oṣāśravaṇādekāgratānukūlo yo deśaḥ kālaśca, sa evopāsanasya deśaḥ kālaśca /
4.1.11
"same śucau śarkarāvanhivālukāvivarjite" iti vacanamekāgrataikāntadomāha, na tu deśaṃ niyacchati, "mano'nukūle" iti vākyaśeṣāt

p1.12

// āsīnādhikaraṇaṃ samāptam //
4.1.12
āprayāṇāttatrāpi hi dṛṣṭam

p1.12

4.1.12
tadidamapavargasādhanamuktalakṣaṇamupāsanamekāha eva sampādyam, utā''prayāṇātpratyahamanuvartanīyamiti viśaya - ekasminnavāhani śāstrārthasya kṛtatvāttāvataiva parisamāpanīyam-
iti prāpta ucyate - āprayāṇāt - iti / āmaraṇādanuvartanīyam, kutaḥ? tatrāpi hi dṛṣṭam -upāsanodyoga-prabhṛtyāprayāṇānmadhye yaḥ kālastatra sarvatrāpi dṛṣṭamupāsanam "sa khalvevaṃ vartayan yāvadāyuṣaṃ brahmaloka-mabhisaṃpadyate" iti

p1.13

// āprayāṇādhikaraṇaṃ samāptam //
4.1.13
tadadhigama uttarapūrvādhiyoraśleṣavināśau tadvayapadeśāt

p1.13

4.1.13
evaṃ vidyāsvarūpaṃ viśodhya vidyāphalaṃ cintayitumārabhate; brahmavidyāprāptau puruṣa-syottarapūrvādhayoraślepavināśau śrūyete "tadyathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyante evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate" "tasyaivātmā padavittaṃ viditvā na karmaṇā lipyate pāpakena" ityuttarāghāśleṣaḥ, "tadyatheṣīkatūlamagnau
4.1.13
protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarve pāṣmānaḥ pradūyante" "kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare" iti pūrvādhavi- nāśaḥ / etāvaśleṣavināśau vidyāphalabhūtāvupapadyete, neti saṃśayaḥ / kiṃ yuktam? nopapadyete iti / kutaḥ "nā- bhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi" ityādiśāstravirodhāt / aśleṣavināśavyapadeśastu mokṣasādhanabhūtavi-dyāvidhāyivākyaśeṣagataḥ kathañcidvidyāstutipratipādanenāpyupapadyate / na ca vidyā pūrvottarādhayoḥ prāyaścitta- tayā vidhīyate; yena prāyaścittenādhavināśa ucyate / vidyā hi "brahmavidāpnoti param" "brahma veda brahmaiva bhavati" iti brahmaprāptyupāyatayā vidhīyate / ato vidyārthavādo'yamadhavināśāśleṣavyapadeśa iti / evaṃ prāpte'bhidhīyate-tadadhigame-iti / vidyāprāptau puruṣasya vidyāmāhātmyāduttarapūrvādhayoraśleṣavināśāvupapadyate; kutaḥ? evaṃvidhaṃ hi vidyāmāhātmyavagamyate "evaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate" "evaṃ hāsya sarve pāṣmānaḥ pradūyante" ityādivyapadeśāt / na ca "nābhuktaṃ kṣīyate karma" ityanena śāstreṇāsya virodhaḥ, bhinnaviṣayatvāt / taddhi karmaṇāṃ phalajananasāmathyardgaḍhimaviṣayam; etattūtpannāyā vidyāyāḥ prākkṛtānāṃ pāṣmanāṃ phalajanana-śaktivināśasāmarthyam utpatsyamānānāṃ ca phalajananaśaktayutpattiprabandhakaraṇasāmarthyaṃ ca pratipādayatīti dvayorviṣayo bhidyate / yathā'gnijalayorauṣṇyatannivāraṇaptāmarthyaviṣayayordvayoḥ pramāṇayorapi viṣayabhedātprā-māṇyam, evamātrāpīti na kaścidvirodhaḥ / adhasyāśleṣakaraṇaṃ-vaidikakarmāyogyatāvāsanāpratyavāyahetu-śakatyutpattipratibandhakaraṇam / adhāni hi kṛtānipuruṣasya vaidikakarmāyogyatāṃ, sajātīyakarmāntarārambha-ruciṃ, pratyavāyaṃ ca kurvanti / adhasya
4.1.13
vināśakaraṇam-utpannāyāstacchaktervināśakaraṇam / śaktirapi paramapuruṣāprītireva / tadevaṃ vidyā vediturvedyā-tyathapriyatvena svayamapi niratiśayapriyā satī vedyabhūtaparamapuruṣārādhanasvarūpā pūrvakṛtādhasañcayajanita-paramapuruṣāprītiṃ vināśayati; saiva vidyā svotpattyuttarakālabhāvyadhanimivaparamapuruṣāprītyutpatiṃta ca pratibadhnāti / tadvidamaśleṣavacanaṃ prāmādikaviṣayaṃ mantavyam, "nāvirato duścaritāt" ityādibhiḥ śāstrairā-prāyaṇādaharaharutpadyamānāyā uttarottarātiśayabhāginyāḥ vidyāyāḥ duścaritaviratiniṣpādyatvāvagamāt

p1.14

// tadadhigamādhikaraṇaṃ samāptam //
4.1.14
itarasyāpyevamasaṃśleṣa pāte tu

p1.14

4.1.14
uttarapūrvādhayorvidyayā'śraleṣavināśāvuktau, itarasya-puṇyasyāpi, evam-uktena nyāyenāśleṣavināśau vidyayā syātām, vidyāphalavirodhitvasāmānyādvayapadeśācca / bhavati ca vyapadeśaḥ-ubhe sukṛtaduṣkṛte nirdiśya "sarve pāṣmāno'to nivattarnte" iti, "tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute" iti ca mumukṣoraniṣṭaphalatvātsukṛtasyāpi pāṣma-śabdena vyapadeśaḥ / sukṛtasyāpi śāstrīyatvāttatphalasya keṣāṃcidi#eyatvadarśanācca vidyāyā avirodhaśaṅkāṃ nivartayitumatideśaḥ / nanu viduṣo'pi setikatarvyatākopāsananirvṛttaye vṛṣṭayannādiphalānīṣṭānyeva; kathaṃ teṣāṃ virodhādvināśa ucyate; tatrāha-pāte tu-iti / śarīrapāte tu teṣāṃ vināśaḥ, śarīpātādvardhvaṃ tu vidyānuguṇadṛṣṭaphalāni sukṛtāninaśyantītyarthaḥ

p1.15

// itarādhikaraṇaṃ samāptam //
4.1.15
anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ

p1.16

4.1.15
brahmavidyotpatteḥ pūrvottarabhāvinoḥ sukṛtaduṣkṛtayoraśleṣavināśāvuktau; tataḥ pūrvabhāvinoḥ sūkṛtadū#uṣkṛtayoḥ kimaviśeṣeṇa vināśaḥ? utānārabdhakāryayoreveti viśaye "sarve pāṣmānaḥ pradūyante" iti vidyāphalasyāviśaṣa-śravarādvidyotpattyuttarakālabhāvanyāśca śarīrasthiteḥ kulālacakrabhramaṇādivatsaṃskāra-vaśādapyupapatteraviśeṣeṇa-
iti prāpte ucyate-anārabdhakārye eva tu pūrve-iti / vidyotpatteḥ pūrve sukṛtaduṣkṛte anārabdhakārye-apravṛttaphale
4.1.16 agnihotrādi tu tatkāryāyaiva taddarśanāt

p1.16

4.1.16
"itarasyā'pyevamasaṃśleṣaḥ" iti vidyāvalātsukṛtasyāpyasaṃśleṣa uktaḥ, agniho-trādīnāṃ nityanaimivikānāṃ svāśramadharmāṇāmapi sukṛtatvasāmānyena tatphalasyāśleṣādanicchato'nanuṣṭhāne prāpte ucyate-agnihotrādi tu- iti / tuśabdaḥ sukṛtāntarebhyo viśeṣaṇārthaḥ, agnihotrādyāśramadharmāḥ phalā-śleṣāsambhavādanuṣṭheyā eva, tadasambhavaśca tatkāryārthatvātteṣām, vidyākhyakāryāyaiva hi viduṣo'gnihotrādyanuṣṭhā- nam, kathamidamavagamyate? taddarśanāt, dṛśyate hi "tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena" ityādinā'gnihotrādīnāṃ vidyāsādhanatvaṃ vidyāyāścāprayāṇādabhyāsādheyātiśayāyā aha-raharutpādyatvāttadutpattyarthamāśramakarmāpyaharaharanuṣṭheyameva, anyathā''śramakarmalope dūṣitāntaḥkaraṇasya vidyā-tpattireva na syāt

p1.17

4.1.17
yadi agnihotrādisādhukṛtyā vidyotpattyarthāḥ, vidyotpatteḥ prācīnaṃ ca sukṛtaṃ "yāvatsampātamuṣitvā" "prāpyā- ntaṃ karmaṇaḥ" ityanubhavena vinaṣṭam; bhuktaśiṣṭaṃ ca prārabdhaphalaṃ "suhṛdaḥ sādhukṛtyām" ityasya ko viṣayaḥ? tatrāha-
4.1.17 ato'nyāpi hyekeṣāmubhayoḥ

p1.17

4.1.17
ato'gnihotrādisādhukṛtyāyā vidyotpattyarthāyā anyāpi vidyādhigamāt pūrvottarayorubhayorapi puṇyakarmaṇoḥ prabalakamarpratibaddhaphalā sādhukṛtyā'nantā sambhavatyeva, tadviṣayamidamekeṣāṃ śākhināṃ vacanam "tasya putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyā"miti / vidyā'śleṣavināśuśrutiśca tadviṣayā

p1.18

4.1.18
anuṣiṃtasyāpi karmaṇaḥ phalapratibandhasambhavaṃ pūrvoktaṃ smārayati -
4.1.18 yadeva vidyayeti hi

p1.18

4.1.18
"yadeva vidyayā karoti tadeva vīryavattaram" ityudgīthavidyāyāḥ kratuphalāpratibandhaphalatvavacanenānuṣṭhitasyāpi karmaṇaḥ phalapratibandhaḥ sūcyate hi / ato viduṣo'nuṣṭhitapratibaddhaphalaviṣayaṃ "suhṛdaḥ sādhukṛtyām" iti śā-ṭyāyanim

p1.19

// agnihotrādyadhikaraṇaṃ samāptam //
4.1.19 bhogena tvitare kṣapayitvā'tha saṃpadyate

p1.1

4.1.19
yayoḥ puṇyapāpayoraśleṣavināśāvuktau / tābhyāmitare ārabdhakārye puṇyapāpe kiṃ vidyāyoniśarīrāvasāne? uta taccharīrāvasāne? śarīrāntarāvasāne vetyaniyamaḥ? iti saṃśaye, "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha saṃpatsye" iti taccharīravimokṣāvasānatvaśravaṇāttadavasāne-
iti prāpta ucyate-bhogena tu-iti / tuśabdaḥ pakṣavyāvṛttyarthaḥ, itare ārabdhakārye puṇyapāpe svārabdhaphalabhogena kṣapayitvā tatphalabhogasamāptyanantaraṃ brahma sampadyate / te ca puṇyapāpe ekaśarīropabhogyaphala cet , taccharīrā-
4.2.1 vāṅmanasi darśanācchabdācca

p1.2

4.2.1
idānīṃ viduṣo gatiprakāraṃ cintayitumārabhate / prathamantāvadutkrāntiśrintyate; tatredamāmnāyate "asya sobhya puruṣasya prayato vāṅmanasi saṃpadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ deva-tāyām" iti / atra "vāṅmanasi saṃpadyate" iti vāco manasi saṃpattiśrutiḥ kiṃ vāgvṛttimātraviṣayā? uta vāgviṣayeti viśaye-vṛttimātraviṣayeti yuktam / kutaḥ? manaso vākprakṛtityebhāvāt, tatra vāksvarūpa-sampattyasambhavāt / vāgādivṛttināṃ manodhīnatvena vṛttisampattiśrutiḥ kathaṃcidupapadyata iti /
4.2.2 ata eva sarvāṇyanu

p1.3

4.2.2
yato vāco manasā saṃyogamātraṃ sampattirna tu layaḥ; ata eva vācamanu sarveṣāmindriyāṇāṃ manasi sampattiśruti-
4.2.3 tanmanaḥ prāṇa uttarāt

p1.3

4.2.3
tatsarvendriyasayuktaṃ manaḥ prāṇe sampadyate-prāṇena saṃyujyate na manovṛttimātram / kutaḥ? uttarāt-manaḥ prāṇe" iti vākyāt / adhikāśaṅkā tu, "annamayaṃ hi somya manaḥ" iti vacanānmanaso'nnaprakṛtikatvamavagamyate, annasya ca "tā annamasṛjanta" ityammayatvaṃ siddham / āpomayaḥ prāṇaḥ" iti cāṣprakṛtitvaṃ prāṇasyāvagamyate / ato manaḥ prāṇe saṃpadyate" ityatra prāṇaśabdena prāṇaprakṛtibhūtā apo nirdiśya tāsu manaḥsampattipratipādane paramparayā sva-kāraṇe laya iti sampattivacanamupapannaṃ bhavati-iti /parihārastu "annamayaṃ hi somya manaḥ, āpomayaḥ prāṇaḥ" iti manaḥprāṇayorannenādbhiścāpyāyanamucyate, na tatprakṛtitvam, āhaṅkārikatvānmanasaḥ, ākāśavikāratvācca prāṇasya / prāṇaśabdenāpāṃ lakṣaṇā ca syā- diti

p1.4

// manodhikaraṇaṃ samāptam //
4.2.4 so'dhyakṣe tadupagamādibhyaḥ

p1.4

4.2.4
yathā "vāṅmanasi saṃpadyate manaḥ prāṇa" iti vacanānurodhena manaḥprāṇayoreva vāṅmanasayoḥ saṃpattiḥ tathā prāṇastejasīti vacanāttejasyeva prāṇaḥ sampadyate-
iti prāpta ucyate-so'dhyakṣe-iti / sa prāṇo'dhyakṣe karaṇādhiṣe jīve sampadyate / kutaḥ? tadupagamādibhyaḥ, prāṇa- sya jīvopagamastāvacchaÜyate "evamevemamātmānamantakāle sarvoprāṇā abhisamāyanti" iti, tathā jīvena sahaprāṇasyotkrāntiḥ śrūyate "tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati iti, pratiṣṭhā ca jīvena saha śrūyate "kasminnu-tkrānta utkrānto bhaviṣyāmi kasmin vā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmi" iti / evaṃ jīvena saṃyujya tena saha teja-ssampattiriha prāṇastejasītyucyate, yathā yamunāyā gaṅgayā saṃyujya sāgaragamane'pi yamunā sāgaraṃ gacchatīti vaco na viruddhayate, tadvat

p1.5

// adhyakṣādhikaraṇaṃ samāptam //
4.2.5 bhūteṣu tacchaØteḥ

p1.6

4.2.5
"prāṇastejasi" iti jīvasaṃyuktasya prāṇasya tejasi saṃpattiruktā; sā sampattiḥ kiṃ tejomātre? uta saṃhateṣu sarveṣu bhūteṣviti viśaye tejomātraśravaṇāttejasi -
4.2.6 naikasmindarśayato hi

p1.6

4.2.6
naikasmin, ekaikasya kāryākṣamatvāt / darśayato hyakṣamatvaṃ śrutismṛtī "anena jīvenātmanā'nupraviśya nāma- rūpe vyākaravāṇi tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi" iti nāmarūpavyākaraṇayogyatvāya trivṛtkaraṇa-mupadiśyate / "nānāvīryāḥ pṛthagbhūtāstatasyate saṃhati vinā nāśaknuvanprajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ / sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ /
mahādādyā viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti tai" iti / ataḥ "prāṇa-stejasi" iti tejaśśabdena bhūtāntarasaṃsṛṣṭameva tejajrabhidhīyate / ato bhūteṣveva sampattiḥ

p1.7

// bhūtādhikaraṇaṃ samāptam //
4.2.7 samānā cāsṛtyupakramādamṛtatvaṃcānupoṣya

p1.8

4.2.7
iyamutkrāntiḥ kiṃ vidvadaviduṣoḥ samānā? utāviduṣa eveti cintāyām, aviduṣa eveti prāptam / kutaḥ? viduṣo'traivāmṛtatvavacanādutkrāntyabhāvāt / viduṣo hyatraivāmṛtatvaṃ śrāvyate "yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ / atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute" iti -
evaṃ prāpte'bhidhīyate-samānā cāsṛtyupakramāt-iti, viduṣo'pyāsṛtyupakramādutkrāntiḥ samānā / āsṛtyupa-kramāt-āgatyupakramāt, nāḍīpraveśāt prāgityarthaḥ / viduṣo'pi hi nāḍīviśeṣeṇotkramya gatiḥ śruyate "śataṃ caikā ca hṛdasya nāḍyastāsāṃ mṛrddhānamabhiniḥsṛtaikā / tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkra- maṇe bhavanti" iti / evaṃ nāḍīviśeṣeṇa gatiśravaṇādviduṣo'pyutkrāntiravarjanīyā / sā ca nāḍīpraveśāt prāgviśeṣāśravaṇātsamānā / tatpraveśadaśāyāṃ ca viśeṣaḥ śrūyate "tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati cakṣuṣo vā mūrdhno vā anyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ" iti / "śataṃ caikā ca hṛdayasya" ityanayā śrutyaikārthyāt bhūrdhno niṣkra- maṇaṃ vidvadviṣayam, itaradavidvadviṣayam, yaduktaṃ viduṣo'traivāmṛtatvaṃ śrāvyate iti, tatrocyate-amṛtatvaṃ cānu-poṣya-iti / caśabdo'vadhāraṇe / anupoṣya śarīrendriyādisaṃbandhamadagdhvaiva, yadamṛtatvam - uttarapūrvādhayoraśleṣa-
4.2.8 tadā'pīteḥ saṃsāravyapadeśāt

p1.8

4.2.8
avaśyaṃ ca tat-amṛtatvamadagdhadehasambadhasyaiveti vimeyam, kutaḥ? ā'pīteḥ saṃsāravyapadeśāt, apītirapyayo brahmaprāptiḥ / sā cārcirādinā mārgeṇadeśaviśeṣaṃ gatveti vakṣyate,ātadavasthāprāpteḥ saṃsārodehasambandhalakṣaṇo hi vyapadiśyate, "tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha saṃpatsye" iti / "aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhormukhāt pramucya / dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisaṃbhavāmi" iti ca

p1.9

4.2.9 sūkṣmaṃ pramāṇataśca tathopalabdheḥ

p1.9

4.2.9
itaśca viduṣo'pi bandho nātra vidagdhaḥ, yataḥ sūkṣmaṃ śarīramanuvartate / kuta idamavagamyate / pramāṇatastathopalabdheḥ / upalabhyate hi devayānena pathā gacchato viduṣaḥ, "taṃ prativrūyāt satyaṃ vrūyāt" iti candramasā saṃvādavacanena śarīra-sadbhāvaḥ / ataḥ sūkṣmaśarīramanuvartate / ataśca bandho na dagdhaḥ

p1.10

4.2.10 nopamardenātaḥ

p1.10

4.2.10
ataḥ "yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi sthitāḥ / atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute" iti vacanaṃ na bandhopamardenāmṛtatvaṃ vadati

p1.11

4.2.11 asyaiva copapatterūṣmā

p1.11

4.2.11
asya sūkṣmaśarīrasya kkacidvidyamānatvopapatterviduṣaḥ prakrāntamaraṇasya maraṇātprāgūṣmā sthūlaśarīrekkācitka upalabhyate / na ca sthūlasyaiva śarīrasyāyamūṣmā anyatrānupalabdheḥ, tataścoṣmaṇaḥ kkacidupalabdhirviduṣaḥ sūkṣma-śarīrasyotkrantinibandhaneti gamyate,
tasmādviduṣo'pyāsṛtyupakramātsamānotkrāntiriti suṣṭhūktam

p1.12

punarapi viduṣa utkrantirna sambhavatītyāśaṅkaya parihi#ṛyate -
4.2.12 pratiṣedhāditi cenna śārīrātspaṣṭo hyekeṣām

p1.12

4.2.12
yaduktaṃ viduṣo'pyutkrāntiḥ samāneti tannopapadyate, viduṣa utkrāntipratiṣedhāt, tathā hi- "sa etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevānvapakrāmati" tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati" ityaviduṣa utkrāntiprakāramabhidhāya "anyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute" iti / dehāntaraparigrahaṃ cābhidhāya "prāpyāntaṃ karmaṇastasya yatkiñceha
4.2.12
karotyayaṃ tasmāllokātpanaretyasmai lokāya karmaṇa iti tu kāmayamānaḥ" ityarvidvadviṣayaṃ parisamāpya "athā-kāmayamāno yo'kāmoniṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmanti brahmaiva sanvrahmāṣyeti" iti viduṣa utkrāntiḥ pratiṣidhyate, tathā pūrvatrārtabhāgapraśne'pi viduṣa utkrāntipratiṣedho dṛśyate "apapunarmṛtyuṃ jayati" iti vidvāṃsaṃ prastutya "yājñavalkya iti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyata udasmātprāṇā utkrāmantyāho" iti pṛṣṭe "neti hovāca yājñavalkyo'traiva samavalīyante sa ucchakayatyādhmāto mṛtaḥ śetaḥ" iti / ato vidvā-nihaivāmṛtatvaṃ prāpnotīti cet-tanna, śārīrāt pratyagātmanaḥ prāṇānāmutkrāntirhyatra pratiṣidhyate, na śarīrāt, "na tasya prāṇā utkrāmantī"tyatra tacchabdena "athākāmayamānaḥ" iti prakṛtaḥ śārīra eva parāmṛśyate nāśrutaṃ śarīram / tasyeti ṣaṣṭhayā prāṇānāṃ sambandhitvena śārīro nirdiṣṭaḥ na tūkrāntyapādanatvena, utkrāntyapādānantu śarīrameveti cenna apādānāpekṣāyāmaśrutāccharīrāt sambandhitayā śrutasyātmana eva sannihitatvenāpādānatayā-'pi grāhyatvāt / kiñca prāṇānāṃ jīvasambandhitayaiva prajñātānāṃ tatsambandhakathane prayojanābhāvāt sambandha-mātravācinyā ṣaṣṭhayā apādanameva viśeṣa iti niścīyate, yathā naṭasya #ṛṇotīti, na cātra vivaditavyaṃ spaṣṭo hyekeṣāṃ mādhyandinānāmāmnāye śārīro jīva evāpādānamiti, yo'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo
4.2.12
na tasmātprāṇā utkrāmantīti / śārīrātprāṇānāmutkrāntiprasaṅgābhāvātpratiṣedho nopapadyate iti cenna tasya tāvadeva ciramiti viduṣaḥ śarīraviyogakāle brahmasampattivacanena prāṇānāmapi tasmin kāle śārīrād viduṣo viyogaḥ prasajyate, tataśca devayānena pathā brahmasampattinopapadyata iti na tasya prāṇaśa utkrāmanti devayānena pathā brahmaprāpteḥ prāg jīvādviduṣo'pi prāṇā na viślaṣyantītyucyate / ārtabhāgapraśno'pi yadā vidvadviṣayaḥ tadā-'yameva parihāraḥ, sa tvavidvadviṣayastatra praśnaprativacanayorbrahmavidyāprasaṅgādarśanāt, tatra hi grahādigraharūpeṇe-ndriyondriyārthasvabhāvo'pāmagnyannatvaṃ mi#rayamāṇasya jīvasya prāṇāparityāgo mṛtasya nāmavācyakītyarnu-vṛttistasya ca puṇyapāpānuguṇagatiprāptirityete'rthāḥ praśnapūrvapaṃ pratyuktāḥ, tatra cāpapanarmṛtyuṃ jayatītyapānagnya-nnatvajñānādagnijaya eva mṛtyujaya ucyate ato nātra viduṣaḥ prasaṅgaḥ, aviduṣastu prāṇā'nutkrāntivacanaṃ sthūlade-havatprāṇā na mucanti, api tu bhūtasukṣmavajjīvaṃ pariṣvajya gacchantīti pratipādayatīti niravadyam

p1.13

4.2.13 smaryate ca

p1.14

4.2.13
smaryate ca viduṣo'pi mūddhanyanāḍyotkrantiḥ / "ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhittvā sūryamaṇḍalam / brahmaloka-matikramya tena yāti parāṃ gatim" iti // // āsṛtyupakramādhikaraṇaṃ samāptam //
4.2.14 tāni pare tathā hyāha

p1.15

4.2.14
sakaraṇagrāmaḥ saprāṇaḥ karaṇādhyakṣaḥ pratyagātmotkrāntivelāyāṃ tejaḥprabhṛtibhūta-sūkṣmeṣu sampadyata ityuktam; saiṣā sampattirviduṣo na vidyata ityāśaṅkaya parihṛtam, tāni punarjīvapariṣvaktāni bhūtasūkṣmāṇi kiṃ yathākarma yathāvidyaṃ ca svakāryāya gacchanti? uta paramātmani sampadyanta iti viśaye-madhye paramātmasampattau sukhaduḥkhopabhogarūpakāryādarśanāt, tadupabhogānuguṇyena yathākarma
yathāvidyaṃ ca gacchanti-
4.2.15 avibhāgo vacanāt

p1.15

4.2.15
seyaṃ paramātmani sampattiḥ kiṃ prākṛtalayavat kāraṇāpattirūpā? uta "vāṅmanasi" ityādivadavibhāgarūpeti cintāyāṃ-paramātmanaḥ sarveṣāṃ yonibhūtatvātkāraṇāpattirūpā-
iti prāpta ucyate-avibhāgaḥ-iti / apṛthagbhāvaḥ-pṛthagvyavahārānarhasaṃsarga ityarthaḥ / kutaḥ? vacanāt "tejaḥ para-syāṃ devatāyā"mityatrāpi "vāṅmanasi sampadyate" ityataḥ sampadyata iti vacanasyānuṣaṅgāt, tasya ca saṃsarga-viśeṣavācitvāt; anuṣaktasyābhidhānavairūpye pramāṇābhāvādutkrāntivelāyāṃ kāraṇāpattiprayojanābhāvāt / punastatrāvyaktādisṛṣṭayavacanācca

p1.16

// avibhāgādhikaraṇaṃ samāptam //
4.2.16 tadoko'grajvalanaṃ tatprakāśitadvāro vidyā sāmarthyāttaccheṣamatyanusmṛti yogācca hārdānugṛhītaḥ śatādhikayā

p1.16

4.2.16
evaṃ gatyupakramāvadhi vidvadaviduṣoḥ samānākāra utkrānitaprakāra uktaḥ, idānīṃ viduṣo viśeṣa ucyate / tatredamāmnāyate-"śataṃ caikā ca hṛdasya nāḍyastāsāṃ mūrddhānamabhiniḥsṛtaikā / tayo-rdhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti" iti / anayā nāḍīnāṃ śatādhikayā mūrddhanyanāḍyeva viduṣo gamanamanyābhireva cāviduṣo gamanamityayaṃ niyama upapadyate, neti saṃśayaḥ / kiṃ yuktam? niyamo nopa-padyata iti / kutaḥ? nāḍīnāṃ bhūyastvādatisūkṣmatvācca durvivecatayā puruṣeṇopādātumaśakyatvāt / "tayordhva-māyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanya utkramaṇe bhavanti" iti yādṛcchikīmutkrāntimanuvadatīti yuktamiti-
evaṃ prāpta pracakṣmahe-śatādhikayā-iti / vidvān śatādhikayā mūrddhanyayaiva nāṅyotkrāmati / na cāsyāviduṣo durvivecatvaṃ vidvān hi paramapuruṣārādhanabhūtātyarthapriyagatyanusmaraṇayogācca prasannena hādena paramapuruṣeṇānugṛhīto bhavati / tataśca tadokaḥ- tasya jīvasya sthānaṃ hṛdayam, agrajvalanaṃ bhavati,-agrejvalanaṃ prakāśanaṃ yasya taditamagrajvalanam / paramapuruṣaprasādātprakāśitadvāro vidvāṃstāṃ nāḍī vijānātīti tayā viduṣo gatirupapadyate

p1.17

// tadoko'dhikaraṇaṃ samāptam //
4.2.17 raśmyanusārī

p1.18

4.2.17
viduṣo hṛdayācchatādhikayā mūrdhanyanāḍyā nirgatasyādityaraśmīnanusṛtyāditya-maṇḍalagatiḥ śrūyate / "atha yatraitasmāccharīrādutkrāmatyathaitaireva raśmibhirūrdhvamākramate" iti / tatra raśmyanu-
4.2.18 niśi neti cenna sambandhasya yāvaddehabhāvitvāddarśayati ca

p1.19

4.2.18
idamidānīṃ cintyate-viduṣo niśi mṛtasyabrahmaprāptirasti, neti / yadyapi niśā- yāṃ sūryaraśmisambhavādraśmyanusāreṇa gatirniśāyāmapi sambhavati, tathā'pi niśāmaraṇasya śāstreṣu garhitatvāt paramapuruṣārthalakṣaṇabrahmaprāptirniśāmṛtasya na sambhavati / śāstreṣu divāmaraṇaṃ praśastaṃ, viparītaṃ niśāmaraṇaṃ, "divā ca śuklapakṣaśca uttarāyaṇameva ca / mumūrṣatāṃ praśastāni vipatītaṃ tu garhitam" iti / divāmaraṇaniśāmara-
4.2.19 ataścāyane'pi dakṣiṇe

p1.19

4.2.19
niśi mṛtasyāpi viduṣo brahmaprāptau yo heturuktaḥ, tata eva hetordakṣiṇe'pyayane mṛtasya brahmaprāptiḥ siddhā / adhikāśaṅkā tu "atha yo dakṣiṇe pramīyate pitṛṇāmeva mahimānaṃ gatvā candramasaḥ sāyujya gacchati" iti dakṣiṇāyane mṛtasya candraprāptiśravaṇāccandramasa prāptānāṃ ca teṣāṃ yadā tatparyavaityathaita-mevādhvānaṃ punarnivartanteḥ" iti punarāvṛttiśravaṇāt, bhīṣmādīnāṃ ca brahmavidyāniṣṭhānāmuttarāyaṇapratīkṣādarśa- nāt dakṣiṇāyane mṛtasya brahmaprāptiḥ na sambhavati-iti /
parihārastu-aviduṣāṃ pitṛyāṇena pathā candramasaṃ prāptānāmeva punarāvṛttiḥ, viduṣastu candraṃ prāptasyāpi, "tasmā-dvahmaṇo mahimānamāpnoti" iti vākyaśeṣāttasya dakṣiṇāyanamṛtasya candraprāptiḥ brahma prapitsato viśrāmahetu-mātramiti gamyate / vākyaśeṣābhāve'pi pūrvoktādeva bandhahetvabhāvādviduṣaścandraṃ prāptasyāpi brahmaprāptirani- vāryā / bhīṣmādīnāṃ yogaprabhāvātsvacchandamaraṇānāṃ dharmapravartanāyottarāyaṇaprāśastyapradaśarnārthastathāvidhā- cāraḥ

p1.20

4.2.20
nanu ca viduṣo mumurṣūnprati punarāvṛttyapunarāvṛttihetutvena kālaviśeṣavidhirdṛśyate "yatra kāletvanāvṛttimāvṛtiṃta caiva yoginaḥ / prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharataṣarbha / agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam / tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ / dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam / tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya anivartate / śuklakṛṣṇe gatī hyeteḥ jagataḥ śāśvate mate ekayā yātmanāvṛttimanyayā''vartate punaḥ" iti tatrāha-
4.2.20 yoginaḥ prati smaryete smārtte caite

p1.20

4.2.20
nātra mumurṣūnprati maraṇakālaviśeṣopādānaṃ smaryate; api tu yoginaḥ-yoganiṣṭhānprati, smārte-smṛtiviṣayabhūte smartavye devayānapitṛyāṇākhye gatīsmaryete yogāṅgatayā anudinaṃ smartum / tathā hyupa saṃhāraḥ "naite sṛtī pārtha jānan yogī muhyati kaścana / tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna" iti / "agnirjyotiḥ" "dhūmo rātriḥ" iti ca devayānapitṛyāṇe pratyabhijñāyete / upakrame ca "yatra kāle"tviti kālaśabdaḥ kālābhimānidevatā-tivāhikaparaḥ,-agnyādeḥ kālatvāsambhavāt / ataḥ "te'rciṣamabhisambhavanti" iti vihitadevayānānusmṛ- tiratra vidyāniṣṭhānprati vidhīyate, na mumurṣūnprati maraṇakālaviśeṣaḥ

p1.1

// dakṣiṇāyanādhikaraṇaṃ samāptam //
// iti śrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye caturthasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //
4.3.1 arcirādinā tatprathiteḥ

p1.2

4.3.1
viduṣa utkrāntasya nāḍīviśeṣaṇa hārdānugrahādgatyupakrama uktaḥ / tasya gacchato mārga idānīṃ nirṇīyate / tatra śrutiṣau māgarprakārā bahudhā āmnāyante; chāndogye tāvat "yatā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyante evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate" ityupakramya brahmavidyāmupadiśyāmnāyate "atha yadu caivāsmiñchavyaṃ kurvanti yadu ca nārciṣamevābhisambhavanti arciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyāna ṣaḍudaṅṅeti māsāṃstān māsebhyaḥ saṃvatsaraṃ saṃsatsarādādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo-'mānavaḥ sa enān brahma gamayatyeṣa devapato brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante" iti / tathā'traivāṣṭame "athaitaireva raśmibhirūdhvarmākramate" iti / kauṣītakinaśca devayānarmāgamanyathā'dhīyate "sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokam" iti / tathā bṛhadāraṇyake "ya evametadvidurye ceme'raṇye śraddhāṃ satyamupāsate te arciṣamabhisambhavanti arciṣo'hna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyān paṇmāsānudaṅṅāditya eti māsānmāsebhyo devalokaṃ devalokādādityamādityādvaidyutaṃ vaidyutātpuruṣo'mānavaḥ sa etya brahmalokān gama- yati" iti / tatraiva punaranyathā "yadā vai puruṣo'smāllokātpraiti sa vāyumāgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā rathacakrasya khaṃ tena sa ūrdhvamākramate sa ādityamāgacchati tasmai sa satra vijihīte, yathā āḍamba- rasya khaṃ tena sa ūdhvarmākramate sa ādityamāgacchati tasmai candramasamāgacchati tasmai sa tatra vijihīyate, yathā āḍambarasya khaṃ tena sa ūrdhvamākramate sa candramasamāgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā dundubheḥ kham" ityādi / tatra saṃśayaḥ-kimarcirādireka eva mārga ābhiḥ śrutipādyata iti tenaiva brahma gacchati vidvān?
4.3.2 vāyumabdādaviśeṣaviśeṣābhyām

p1.2

4.3.2
arcirādinaiva gacchanti vidvāṃsa ityuktam, tatrārcirādike mārge chandogā māsā-dityayorantarāle saṃvatsaṃramadhīyate māsebhyaḥ saṃvatsara saṃvatsarādādityam3 iti / vājasaneyinastu tayorevā-ntarāle devalokam "māsebhyā devalokaṃ devalokādādityam" iti / ubhayatrāpi mārgasyaikatvādubhāvubhayatropa- saṃhāryau / tatra māsādūrdhvamabhihitayoḥ saṃvatsaradevalokayoḥ pañcamyā'bhihitasya śrautakramasya tulyatve'pi "arciṣo'harahna āpūyarmāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅeti māsāṃstān" ityadhikakālānāṃ nyūnakālebhya uttarottaratvena niveśadarśanāt saṃvatsarasyaiva māsādanantaraṃ buddhau viparivṛtteḥ saṃvatsara eva māsādūrdhvaṃ niveśayi-tavya iti tata ūrdhvaṃ devaloka iti niścīyate / anyatra vājasaneyinaḥ "yadā vai puruṣo'smāllokātpraiti sa vāyumāgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā rathacakrasya khaṃ tena sa ūrdhvamākramate sa ādityamāgacchati" ityādityātpūrvaṃ vāyumadhīyate / kauṣītakinastu "sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpad#āgnilokamāgacchati sa vāyu-lokam" ityagnilokaśabdanirdiṣṭādarciṣaḥ paraṃ vāyumadhīyate / tatra kauṣītakināṃ pāṭhakrameṇārciṣaḥ paratvena prāptasya vāyorvājasaneyināṃ "tena sa ūrdhvamākramate sa ādityamāgacchati" ityūrdhvaśabdanirdiṣṭaśrautakrameṇa pāṭhakramādvalīyasā ādityātpūrvaṃ praveśo niścīyate / ata ādityātpūrvaṃ saṃvatsarādūrdhvaṃ devaloko vāyuśca prāptau yatheṣṭakrameṇa vidvānabhigacchet? utānarthāntaratvena saṃvatsarādūrdhvaṃ devalokaṃ santaṃ vāyumabhigacchediti /
4.3.2
kiṃ yuktaṃ, bhinnārthatvaṃ, prasiddheḥ / bhinnārthatvecordhvaśabdena pañcamyā cobhayoḥ saṃvatsarādityāntarāle śrutikrameṇa prāptatvādviśeṣābhāvācca yatheṣṭam-
4.3.2
iti prāpta ucyate-vāyumabdāt-iti / vāyuṃ saṃvatsarādūdhvarmabhigacchet / kutaḥ? aviśeṣaviśeṣābhyāṃ vāyoreva nirdiṣṭatvāt / devalokaśabdo hyaviśeṣeṇa sāmānyena devānāṃ loka ityanena rūpeṇa vāyumabhidhatte / "sa vāyu-māgacchati tasmai sa tatra" iti vāyuśabdo viśeṣeṇa vāyumabhidhatte / ato devalokavāyuśabdābhyāmaviśeṣavi#o-ṣābhyāṃ vāyurevābhidhīyata iti saṃvatsarādūrdhvaṃ vāyumevābhigacchet / kauṣītakināṃ vāyulokaśabdaścāgniloka-śabdavat vāyuścāsau lokaśceti vyutpattyā vāyumevābhidhatte/
vāyuśca devānāmāvāsabhūta ityanyatra śrūyate "yo'yaṃ pavata eṣa devānāṃ gṛhā" iti

p1.3

// vāyvadhikaraṇaṃ samāptam //
4.3.3 taḍitrodhivaruṇaḥ sambandhāt

p1.3

4.3.3
kauṣitakināṃ "sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokam" ityatrāgnilokaśabdasyācir#ḥ- paryāyatvena prāthamyamavigītam / vāyośca saṃvatsarādūdhrvaṃ niveśa uktaḥ / ādityasyāpyatra prāptapāṭhakamavādhena "devalokādādityamādityāccandramasam" iti vājasaneyakoktaśrutikramāddevaṃlokaśabdābhihitādvāyorupari niveśaḥ siddhaḥ / idānīṃ varuṇendrādiṣu cintā / kimete varuṇādayo yathāpāṭhaṃ vāyorūrdhvaṃ niveśayitavyāḥ? āhosvidvidyuto'dhīti viśaye, arciḥ-prabhṛtiṣu sarveṣu "arciṣo'haḥ" ityādi śrutikramoparodhādvidyutaḥ para- stācca "tatpuruṣromānavaḥ sa enān brahma gamayati" iti vidyutpuruṣasya brahmagamayitṛtvaśravaṇācca sarvatrāvakā-śabhāvenāprāptau copadeśāvaiyarthyāyāvaśyaṃ kasyacidvādhāyatve pāṭhakramānurodhena vāyoranantaraṃ varuṇo nive-śayitavyaḥ / vāyvādityayoḥ kramasya bādhitatvena indraprajāpatī api hyatraiva niveśayitavyau -
4.3.3
iti prāpte ucyate-taḍitrodhivaruṇaḥ-iti / varuṇastāvadvidyuta upariṣṭānniveśayitavyaḥ? kutaḥ sambandhāt-medhā-daravirtitvādvidyuto varuṇena sambandho lokavedayoḥ prasiddhaḥ / etaduktaṃ bhavati-varuṇā; dīnāmupadeśāvaiyarthyāya kkacinniviśayitavyatye sati pāṭhakramādarthakramasya balīyastvādvidyutrodhivaruṇo niveśayitavyaḥ / tataścāmāna- casya gamavitṛtvaṃ vyavadānasahamityavagamyate / tasya ca cyavadhānasahatvādindrayādeśvopadiṣṭasyāvaśyaniveśayi-tavyasya varuṇāduparyupadiṣṭatvādāgandhūnāmante niveśayitavyatvācca varuṇāduparīndrādirniveśayitavya iti

p1.4

// varuṇādhikaraṇaṃ samāptam //
4.3.4 ātivāhikāstalliṅgāt

p1.4

4.3.4
idamidānīṃ cintyate-kimarcirādayo mārgacihnabhūtāḥ? uta bhogabhūmayaḥ? athavā viduṣāṃ brahma preṣsatāmativoḍhāraḥ- iti / kiṃ tāvad yuktam? mārgacihnabhūtā iti / kutaḥ? upadeśasya tathāvidha-
4.3.4
tvāt; dṛśyate hiloke grāmādīnprati gantṛṇāmevaṃ vidho deśikairupadeśaḥ-ito niṣkramyāmukaṃ vṛkṣamamukāṃ nadī- mamukaṃ ca parvatapārśvaṃ gatvā'mukaṃ grāmaṃ gaccha" iti / athavā bhogabhūmaya etāḥ syuḥ, kālaviśeṣatayā prasiddhā-nāmahāradīnāṃ mārgacihnatvānupapatteranyasya ca mārgacihnabhūtasyaiteṣāmanabhidhāyakatvāt / bhogabhūmitvaṃ ca "eta eva lokā yadahorātrāṇyardhamāsā māsā ṝtavaḥ saṃvatsarāḥ" ityarādīnāṃ lokatvavacanādupapadyate / ata eva kaupītakinaḥ "agnilokamāgacchati" ityādinā lokaśabdānuvidhānenārcirādīn paṭhantīti /
evaṃ prāpte vrūmaḥ-ātivāhikāḥ-iti / viduṣāmativāhe paramapuruṣeṇa niyuktā ātivāhikādevatāviśeṣā ete'rcirādayaḥ / kutaḥ? talliṅgāt-ativahanaliṅgāt / ativahanaṃ hi gantṛṇāṃ gamayitṛtvam; gamayitṛtvaṃ ca "tatpuruṣo'mānavaḥ sa enānbrahma gamayati" ityupasaṃhāre śrūyamāṇaṃ pūrveṣāmapyaviśeṣaśrutānāṃ sa eva sambandha iti gamayati / vadanti cārcirādayaḥ śabdāḥ arcirādyātmabhūtānabhimānidevatāviśeṣān / "taṃ pṛthivyavravīt" itivat

p1.5

4.3.5
yadyevaṃ "tatpuruṣo'mānavaḥ sa enān brahma gamayati" iti vaidyutasyaiva puruṣasya brahmagamayitṛtvaśruteḥ, vidyutaḥ pareṣāṃ varuṇādīnāṃ kathamātivāhikatvenānvaya ityatrāha -
4.3.5 vaidyutenaiva tatastacchaØteḥ

p1.5

4.3.5
tataḥ-vidyuta upari, vaidyutena-amānavenaivātivāhikena viduṣāmābrahmaprāpteḥ gamanam / kutaḥ? tacchaØteḥ "sa enān brahma gamayati" iti tasyaiva gamayitṛtvaśruteḥ / varuṇādayastu anugrāhakā iti teṣāmapyātivāhi-katvenānvayo vidyata eva

p1.6

//
ātivāhikādhikaraṇaṃ samāptam //
4.3.6 kārya vādarirasya gatyupapatteḥ

p1.7

4.3.6
arcirādinaiva gacchati vidvān; arcirādiramānavāntaśca gaṇa ātivāhiko vidvāṃse brahma gamayatītyuktam / idamidānīṃ cintyate-kimayamarcirādiko gaṇaḥ kāryaṃ hiraṇyagarbhamupāsīnānna-yati? upa parameva brahmopāsīnān, atha parabrahmopāsīnān pratyagātmānaṃ brahmātmakatayo pāsīnāṃśceti viśaye-
4.3.7 viśeṣitatvācca

p1.7

4.3.7
"puruṣo'mānavaḥ sa etya brahmalokān gamayati" iti lokaśabdena bahuvacanena ca lokaviśeṣavartinaṃ hiraṇya-garbhamupāsīnamevāmānavo gamayatīti viśeṣyate / kiñca "prajāpateḥ sabhāṃ veśya prapadyate" iti kāryasya hiraṇyagarbhasya samīpagamanamarcirādinā gataḥ pratyabhisandhatte

p1.8

4.3.8
nanvevaṃ "tatpuruṣo'mānavaḥ sa enān brahma gamayati" ityayaṃ nirdeśo nopapadyate; hiraṇyagarbhanayane hi "sa enā-nbrahmāṇaṃ gamayati" iti nirdeṣṭavyaṃ syāt, ata āha -
sāmīpyāttu tadvayāpadeśaḥ

p1.8

4.3.8
"yo brahmāṇaṃ vidadhāti" iti hiraṇyagarbhasya prathamajatvena brahmasāmīpyāttasya brahmaśabdena vyapadeśa iti gatyanu-papattiviśeṣaṇādibhiruktairhetubhirniścīyata ityarthaḥ

p1.9

4.3.9
atha syāt-arcirādinā hiraṇyagarbhaprāptau "eṣa devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāva-rtante" "tayordhvamāyannamṛtatvameti" ityamṛtatvaprāptyapunarāvṛttivyapadeśo nopapadyate, hiraṇyagarbhasya kārya- bhūtasya dviparārddhakālāvasāne vināśaśāstrāt "ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna" iti vacanāddhiraṇya- garbha prāptasya punarāvṛtteravarjanīyatvāditi; atrāha -
4.3.9 kāryātyaye tadadhyakṣeṇa sahātaḥ paramabhidhānāt

p1.9

4.3.9
kāryasya-brahmalokasyātyaye tadadhyakṣeṇa hiraṇyagarbheṇādhikārikeṇāvasitādhikāreṇa viduṣā saha svayamapi tatrādhigatavidyaḥ; ataḥ-kāryādvrahmalokātparaṃ brahma prāpnotītyarcirādinā gatasyāmṛtatvaprāptyapunarāvṛttyabhidhā-nāt "te brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtāt parimucyanti sarve" iti vacanāccāvagamyate

p1.10

4.3.10 smṛteśca

p1.10

4.3.10
smṛteścāyamartho'vagamyate "brahmaṇā sa ha te sarve samprāpte pratisañcare / parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam" iti / ataḥ kāryamupāsīnamevārcirādiko gaṇo nayatīti bādarermatam

p1.11

4.3.11 atra jaiminiḥ pakṣāntaraparigraheṇa pratyavatiṣṭhate paraṃ jaiminirmukhyatvāt

p1.12

4.3.11
paraṃ brahmopāsīnamevārcirādirnayatīti jaiminirācāryo manyate, kutaḥ? mukyatvāt "tatpuruṣo'mānavaḥ sa enān brahma gamayati"
iti brahmaśabdasya parasminneva brahmaṇi mukhyatvāt / pramāṇāntareṇa kāryatvaniścaye satyeva hi lākṣaṇikatvaṃ yuktam / na ca gamanānupapattiḥ pramāṇaṃ, parasya brahmaṇaḥ sarvagatatve'pi viduṣo viśiṣṭadeśa-gatasyaivāvidyānivṛttiśāstrāt, yathā hi vidyotpattirvaṇāśramadharmaśaucācāradeśakālādyapekṣā "tametaṃ vedā-nuvacanena" ityādiśāstrādavagamyate, tathā niśśeṣāvidyānivartanarūpavidyāniṣpavirapi viśiṣṭadeśagatisāpe- kṣeti gatiśāstrādavagamyate / viduṣa utkrāntipratiṣedhādi tu pūrvameva parihṛtam / yattu brahmalokāniti loka-śabdabahuvacanābhyāṃ viśeṣaṇātkāryabhūtahiraṇyagarbhapratītiriti; tadayuktaṃ, niṣādasthapatinyāyena brahmaiva loko brahmaloka iti karmadhārasyaiva yuktatvāt, arthasya caikatve niścite bahuvacanasya "aditiḥ pāśāniti-
4.3.12 darśanācca

p1.12

4.3.12
darśayati ca śrutiḥ mṛrddhanyanāḍyā niṣkramya devayānena gatasya parabrahmaprāptim "eṣa samprasādo'smāccharīrā-tsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate" iti

p1.13

4.3.13
yaduktaṃ "prajāpateḥ sabhāṃ veśma prapadye" satyarcirādinā gatasya kārye pratyabhisaṃdhirdṛśyata iti, tatrottaram-
4.3.13 na ca kārye pratyabhisandhiḥ

p1.13

4.3.13
na cāyaṃ pratyabhisandhiḥ kārye hiraṇyagarbhe; api tu parasminneva brahmaṇi, vākyaśeṣe "yaśe'haṃ bhavāmi brāhmaṇā-nām" iti tasyābhisandhātuḥ sarvāvidyādimokapūrvakasarvātmabhāvābhisandhānāt, "aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhormukhāt pramucya / dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisanbhavāmi" ityabhisaṃbhāvyasya brahmalokasyākṛtatvaśravaṇāt sarvabdhavinirmokasya ca sākṣātchravaṇāt / ataḥ parameva brahmopāsīnamarcirādirā-tivāhiko gaṇo nayatīti jaiminermatam

p1.14

4.3.14
idānīṃ vādarāyaṇastu bhagavānsvamatena siddhāntamāha-
4.3.14 apratīkālambanānnayatīti bādarāyaṇa ubhayathā ca doṣāttatkratuśca

p1.14

4.3.14
apratīkālambanān pratīkālambanavyatiriktānnayatyarcirādirātivāhiko gaṇa iti bhagavānvādarāyaṇo manyate /
4.3.14
etaduktaṃ bhavati-kāryamupāsīnānnayatīti nāyaṃ pakṣaḥ sambhavati, paramevopāsīnānityayamapi niyamo nāsti, na ca pratīkālambanānapi nayati / api tu ye paraṃ brahmopāsate, ye cātmānaṃ prakṛtiviyuktaṃ brahmātmakamupāsate; tānubhayavidānnayati, ye tu brahmakāryāntarbhūtaṃ nāmādikaṃ vastu devadattādiṣu siṃhādidṛṣṭivadvrahmadṛṣṭayā kevalaṃ vā tattadvastūpāsate, na tānnayati / ataḥ paraṃ brahmopāsīnānātmānañca prakṛtiviyuktaṃ brahmātmakamupāsīnānnayati- iti / kutaḥ? ubhayathā ca doṣāt, kāryamupāsīnānnayatīti pakṣe "asmāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupa- sampadya" ityādikāḥ śrutayaḥ prakṛṣyeyuḥ, parameva brahmopāsīnāniti ca niyame "tadya itthaṃ vidurye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate te'rciṣamabhisambhavanti" iti pcāgnivido'rcirādigaṇo nayatīti śrutiḥ prakṛṣyet / ata ubhayasminnapi pakṣe doṣaḥ syāt, tasmādubhayavidhānnayatīti / tadetadāha-tatkratuśceti / tatkratuḥ- tatho-pāsīnastathaiva prāptotītyarthaḥ, "yathā kraturasmilloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretye bhavati" "taṃ yathā yathopāsate" iti nyāyāt pañcāgnivido'pyarcirādinā gatiśravaṇāt arcirādinā gatasya brahmaprāptyapunarāvṛttiśravaṇācca / ata eva tatkratunyāyāt prakṛtivinirmuktabrahmātmakātmānusandhānaṃ siddham / nāmādiprāṇaparyantapratīkālamba-nānāṃ
tūbhayavidhaśrutisiddhopāsanābhāvādacinmiśropāsanaṃ tatkratunyāyāccārcirādinā gatirbrahmaprāptiśca na vidyate

p1.15

4.3.15
tamimaṃ viśeṣaṃ śrutirevaṃ darśayatītyāha -
4.3.15 viśeṣaṃ ca darśayati

p1.15

4.3.15
"yāvannāmno gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati" ityādikā śrutirnāmādiprāṇaparyantapratīkamupāsīnānāṃ gatyanapekṣaṃ parimitaphalaviśeṣaṃ ca darśayati, tasmādacinmiśraṃ kevalaṃ vā cidvastu brahmadṛṣṭayā tadviyogena ca ya upāsate na tānnayati, api tu paraṃ brahmopāsīnānātmānaṃ ca prakṛtiviyuktaṃ brahmātmakaṃ copāsīnānātivāhiko gaṇo nayatīti siddham

p1.1

// kāryādhikaraṇaṃ samāptam //
// iti śrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye caturthasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //
4.4.1 sampadyāvirbhāvaḥ svena śabdāt

p1.1

4.4.1
paraṃ brahmopāsīnānāmātmānañca prakṛtiviyuktaṃ brahmātmakamupāsīnānāmarcirādinā mārgeṇāpunarāvṛttilakṣaṇā gatiruktā / idānīṃ muktānāmaiśvaryaprakāraṃ cintayitumārabhate / idamāmnāyate-"eva mevaiṣa samprasādo'smāccharīrātsamutyāya paraṃ jayotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate" iti / kimasmā-ccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampannasya devādirūpavatsādhyena rūpeṇa sambandho'nena vākyena pratipādyate? uta svābhāvikasya svarūpasyāvirbhāvaḥ? iti saṃśaye-sādhyena rūpeṇa sambandha iti yuktam / anyathā hyapuruṣā-rthāvabodhitvaṃ mokṣaśāstrasyasyātsvarūpasya svato'puruṣārthatvadarśanāt / na hi suṣuptau dehendriyāvyāpāreṣu upara- teṣu kevalasyātmasvarūpasya puruṣārthasambandho dṛśyate; na ca duḥkhanivṛttimātraṃ paraṃ jyotirupasampannasya puruṣārthaḥ, yena svarūpāvirbhāva eva mokṣa ityucyeta " sa eko brahmaṇa ānandaḥ / śrotriyasya cākāmahatasya" "rasrahyevāyaṃ
4.4.1
pādānādityarthaḥ / āgantukaviśeṣaparigrahe hi svena rūpeṇeti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt / aviśeṣaṇe'pi tasya svakīyarūpatvasiddheḥ

p1.2

4.4.2
yattūktaṃ svarūpasya nityaprāptatvādupasampadyābhiniṣpadyata iti vacanamanarthakamiti; tatrottaram-
4.4.2 muktaḥ pratijñānāt

p1.2

4.4.2
karmasambandhatatkṛtadehādivinirmuktaḥ svābhāvikena rūpeṇāvasthito'tra "svena rūpeṇābhiniṣpadyate" ityucyate, ato nityaprāptasyāpi svarūpasya karmarūpāvidyātirohitasya tirodhānanivṛviratrābhiniṣpattirucyate, kutaḥ? pratijñānāt, sā hi pratipādyatayā pratijñātā kuta idamavagamyate, ya ātmeti prakṛtaṃ pratyagātmānaṃ jāgaritādya-vasthātritayavinirmuktaṃ pi#rayāpriyahetubhūtakarmārabdhaśarīravinirmuktaṃ ca pratipādayitum "etaṃ tveva bhūyo'nūvyā-khyāsyāmi" iti punaḥ punarukatvā "evamevaiṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena
4.4.2
rūpeṇābhiniṣpadyate" ityabhidhānāt / ataḥ karmaṇā sambaddhasya paraṃ jyotirupasampadya bandhanivṛttirūpā vini-
rmuktiḥ svena rūpeṇābhiniṣpadyata ityucyate, svarūpāvirbhāve'pyabhiniṣpattiśabdo dṛśyate yuktayrāyamartho niṣpadyata ityādiṣuḥ

p1.3

4.4.3
yaccoktam ātmasvarūpasya suṣuptāvapuruṣārthatvadarśanāt svarūpāvirbhāve mokṣaśāstrasyāpuruṣārthāvabodhitvaṃ syā-diti kṛtvā devādyavasthāvatsukhasambandhyavasthāntaraprāptirabhiniṣpattiriti, tatrottaram-
4.4.3 ātmā prakaraṇāt

p1.4

4.4.3
svarūpeṇaivāyamātmā'pahatapāṣmatvādisatyasaṅkalpatvaparyantaguṇaka iti prakaraṇādavagamyate "ya ātmā'pahatapā-ṣmā vijaro vimṛtyurviśoko vijidhatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalkapaḥ" iti hi prajāpativākyaprakramaḥ / idaṃ ca prakaraṇaṃ pratyagātmaviṣayamiti "uttarāccedāvirbhūtasvarūpastu" ityatra pratipāditam / ato'pahatapāṣma-tvādisvarūpa evāyamātmā saṃsāradaśāyāṃ karmākhyayā'vidyayā tirohitasvarūpaḥ paraṃ jyotirupasampadyāvirbhūta-svarūpo bhavati / ataḥ pratyagātmano'pahatapāṣmatvādayaḥ svābhāvikā guṇāḥ paraṃ jyotirupasampannasyāvirbhava-nti, notpadyante, yathoktaṃ bhagavatā śaunakenāpi-"yathāna kriyate jyetsnāmalaprakṣālanānmaṇeḥ / doṣaprahāṇānna jñānamātmanaḥ kriyate tathā / yathodapānakaraṇāt kriyate na jalāmbaram / sadeva nīyate vyaktimasataḥ sambhavaḥ kutaḥ? / tathā heyaguṇadhvaṃsādavabodhādayo guṇāḥ / prakāśyante na janyante
nityā evātmano hi te" iti / ato-jñānānandādiguṇānāṃ karmaṇā''tmani saṅkucitānāṃ paraṃ jyotirupasampadya kamarrūpabandhakṣaye vikāśarūpā
4.4.4 avibhāgena dṛṣṭatvāt

p1.4

4.4.4
kimayaṃ paraṃ jayotirupasampannaḥ sarvabandhavinirmuktaḥ pratyagātmā svātmānaṃ paramā-tmanaḥ pṛtharabhūtamanubhavati? uta tatprakāratayā tadavibhaktamiti viśaye "so'śnute sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścitā" "yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayoniṃ / tadā vidvānpuṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ
4.4.4
paramaṃ sāmyamupaiti" "idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ / sargrepi nopajāyante pralaye na vyathanti ca" ityā-diśrutismṛtibhyo muktasya pareṇa sāhityasāmyasādharmyāvagamāt pṛthagbhūtamanubhavati-
iti prāpta ucyate-avibhāgena-iti / parasmād brahmaṇaḥ svātmanamavibhāgenānubhavati muktaḥ / kutaḥ? dṛṣṭatvāt- paraṃ brahmopasampadya nivṛttāvidyātirodhānasya yāthātathyena svātmano dṛṣṭatvāt / svātmanaḥ svarūpaṃ hi "tattva- masi" "ayamātmā brahma" "aitadātmyamidaṃ sarvaṃ" "sarvaṃ khalvidaṃ brahma" ityādisāmānādhikaraṇyanirdeśaiḥ "ya ātmani tiṣṭhannātmano'ntaro yamātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānamantaro yamayati sa ta ātmā-'ntararyāmyamṛtaḥ" "anya praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā" ityadibhiśca paramātmātmakaṃ taccharīratayā tatpra-kārabhūtamiti pratipāditam-"avasthiteriti kāśakṛtsnaḥ" ityatra / ato'vibhāgenāhaṃ brahmāsmītyevānu- bhavati / sāmyasādharmyavyapadeśo brahmaprakārabhūtasyaiva pratyagātmanaḥ svarūpaṃ tatsamamiti devādiprākṛtarūpaprahā- ṇena #rahmasamānaśudiṃdha pratipādayati / sahaśrutistvevaṃbhūtasya pratyagātmanaḥ prakāriṇā brahmaṇā saha tadguṇānubhavaṃ pratipādayatīti na kaścidvirodhaḥ / brahma prakāratayā tadavibhāgokterhi "saṅkalpādeva tachaØte"rityādi na viruddhayate, "adhikaṃ tu bhedanirdeśāt "adhikoṣadeśāt" ityādi ca

p1.5

// avibhāgena dṛṣṭatvādhikaraṇaṃ samāptam //
4.4.5 brāhmeṇa jaiminirupanyāsādibhyaḥ

p1.5

4.4.5
pratyagātmanaḥ paraṃ jyotirupasampadya nivṛttatirodhānasya svarūpāvirbhāva evetyuktam / tatra yena svarūpeṇāyamātmā''virbhavati tatsvarūpaṃ śrutivaividhyādvicāryate / kimapahatapāṣmatvādikamevāsya
4.4.5
svarūpamiti tena rūpeṇāyamāvirbhavati? uta vijñānamātrameveti tena rūpeṇa? athobhayoravirodha ityubhayasva- rūpeṇeti / kiṃ tāvatprāptam? brāhmeṇeti jaiminirācāryo manyate / brāhmaṇe-apahatapāṣmatvādinetyarthaḥ / apahatapāṣmatvādayo hi daharavākye brahmasambandhitayā śrutā / brāhmeṇeti kuto'vagamyate; upanyāsādibhyaḥ, upanyasyante hi brahmaguṇāḥ apahatapāṣmatvādayaḥ pratyagātmano'pi prajāpativākye "ya ātmā'pahatapāṣmā" ityādinā "satyasaṅkalpaḥ" ityantena / ādiśabdena satyasaṅkalpatvādiguṇāyattā jakṣaṇādayaḥ, "jakṣatkrīḍan ramamāṇaḥ" ityādivākyāvagatā vyavahārā gṛhyante / ata ebhya upyāsādibhyaḥ pratyaga tmano vijñānamātrasva-rūpatvaṃ na sambhavatīti jaiminermatam

p1.6

4.4.6 citi tanmātreṇa tadātmakatvādityauḍulomiḥ

p1.6

4.4.6
caitanyamātramevāsyātmanaḥ svarūpamiti tena rūpeṇāvirbhavatītyauḍulomirācāryo manyate / kutaḥ? tadātmaka- tvāt-tāvanmātrātmakatvādayasya pratyagātmanaḥ, "sa yathā saindhavadhano'nantaro'vāhyaḥ kṛtsno rasadhana eva evaṃ vā are'yamātmānantaro'bāhya kṛtsnaḥ prajñānadhana eva vijñānadhana eva" ityavadhāraṇādvijñānamātramevāsya svarūpamityavagamyate / ato'sya guṇāntarābhāvādapahatapāṣmetyādayaḥ śabdāḥ vikārasukhaduḥkhādyavidyātmaka-dharmavyāvṛttiparā iti citi tanmātrarūpeṇāvirbhāva ityauḍulomermatam

p1.7

4.4.7
samprati bhagavānvādarāyaṇaḥ svamatena siddhāntamāha-
4.4.7 evamapyupanyāsātpūrvabhāvādavirodhaṃ vādarāyaṇaḥ

p1.7

4.4.7
evamapi-vijñānamātrasvarapūtvapratipādane satyapi, satyakāmatvādīnāṃ pūrvoktānāṃ guṇānāmavirodhaṃ vādarāyaṇa ācāyryo#ai manyate / kutaḥ? upanyāsāt pūrvabhāvādaupanipadāt "ya ātmā'pahatapāṣmā" ityādyupanyāsātpramā-ṇātpūrveṣāmapahatapāṣmatvasatyasaṅkalpatvādīnāmapi bhāvāt-vidyamānatvāt / tulyapramāṇakānāmitaretarabādho na yujyate ityarthaḥ / na ca vastuvirodhādapahatapāṣmatvādīnāmavidyāparikalpitatvaṃ nyāyyam / viśeṣābhāvādvi-parītaṃ kasmānna bhavatīti nyāyāt / tulyabalatve hyaśakyasyāvadhāraṇasyānyaparatvameva nyāyyam / evamapyavi- rodha ityabhyupagamya vadan jñānamātramevāsya svarūpaṃ nānyatkiñcidastītyayamartho "vijñānadhana eva" ityadibhirna pratipādyata iti manyate / kastarhi "vijñānadhana eva" ityavadhāraṇasyārthaḥ? kṛtsn#opyātmā jaḍavyāvṛttaḥ svapra- kāśo nānyāyattaprakāśaḥ svalpo'pi pradeśo'stītyayartho vākyādeva suvyaktaḥ, "sa yathā saindhavadhano'nantarā-'vāhyaḥ kṛtsno rasadhana eva evaṃ vā are'yamātmā'nantaro'vāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānadhana eva" iti / na caivaṃ
4.4.7
pratyagātmano dharmisvarūpasya kṛtsnasya vijñānadhanatvrepyapahatapāṣmatvasatyasaṅkalpatvādidharmasambandho vākyā-ntarāvagato virudhdyate; yathā saindhavadhanasya rasadhanatve rasanendriyāvagate cakṣurādyavagatāḥ rūpakāṭhinyādayo na virudhyante / idamatra vākyatātparyaṃ-yathā rasavatsvāmraphalādiṣu tvagādipradeśabhedena rasabhede satyapi naindhavadhanasya sarvatraikarasatvam; tathā''tmanropi sarvatra vijñānasvarūpatvaṃ, svaprakāśasvarūpatvamityarthaḥ

p1.8

// brahmādhikaraṇaṃ samāptam //
4.4.8 saṅkalpādeva tacchaØteḥ

p1.8

4.4.8
muktaḥ paraṃ brahmopasampadya jñānasvarūpo'pahatapāṣmatvādisatyasaṅkalpatvaparyantaguṇaka āvirbhavatītyuktam / tamadhikṛtya tasya saṅkalpatvaprayuktā vyavahārāśca śrūyante "sa tatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvā" iti / kimasya jñātyādiprāptiḥ prayatnāntarasāpekṣā? uta paramapuruṣa- syeva saṅkalpamātrādeva bhavatīti viśaye-loke rājādīnāṃ saṅkalpatvena vyavahriyamāṇānāṃ kāryaniṣpādane praya-tnāntarasāpekṣatvadarśanādasyāpi tatsāpekṣā /
iti prāpta ucyate-saṅkalpādeva-iti / kutaḥ? tachaØteḥ, "sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti" iti hi saṅkalpādevāsya pitrādīnaṃ samutthānaṃ śrūyate / na ca prayatnāntarasāpepekṣatvābhidhāyi śrutyantaraṃ dṛśyate; yenāsya saṅkalpādevetyavadhāraṇasya vijñānadhana evetivad vyavasthāpanaṃ kriyate

p1.9

4.4.9 ata eva cānanyādhipatiḥ

p1.9

4.4.9
yato muktaḥ satyasaṅkalpaḥ; ata evānanyādhipatiśca / anyādhipatitvaṃ hi vidhiniṣethayogyatvam, vidhiniṣe-dhayogyatve hi pratihatasaṅkalpatvaṃ bhavet / ataḥ satyasaṅkalpatvaśrutyaivānanyādhipatitvaṃ ca siddham / ata eva "sa svarāḍ bhavati" ityucyate

p1.10

// saṅkalpādhikaraṇaṃ samāptam //
4.4.10 abhāvaṃ vādarirāha hyevam

p1.10

4.4.10
kiṃ muktasya dehendriyāṇi na santi athavā yathāsaṅkalpaṃ santi? na santi ceti
4.4.10
viśaye-śarīrendriyāṇāmabhāvaṃ vādarirācāryo manyate / kutaḥ? āha hyevam " na ha vai saśarīrasya sataḥ priyā-priyayorapahatirasti
/ aśarīraṃ vā va santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ" iti śarīrasambandhe duḥkhasyāvarjanīyatvamabhi-dhāya "asmāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate" iti muktasyāśarīratvaṃ hyāha śrutiḥ

p1.11

4.4.11 bhāvaṃ jaiminirvikalpāmananāt

p1.12

4.4.11
muktasya śarīrendriyabhāvaṃ jaiminirācāryo manyate, kutaḥ? vikalpapāmananāt-vividhaḥ kalpo vikalpaḥ vaivi-dyamityarthaḥ, "sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā bhavati saptadhā" ityādiśruteḥ / ātmana ekasyācchedya-syānekadābhāvāsambhavāt / tridhābhāvādayaḥ śarīranibandhanā ityavagamyate / aśarīratvavacanaṃ tu karmanimi-ttaśarīrabhāvaparaṃ, tadeva hi śarīraṃ priyāpriyahetuḥ // bhagavāṃstu bādarāyaṇaḥ svamatena siddhāntamāha -
4.4.12 dvādaśāhavadubhayavidhaṃ bādarāraṇo'taḥ

p1.12

4.4.12
"saṅkalpādeva"ityetadataśśabdena parāmṛśyate, ata eva saṅkalpāt, ubhayavidhaṃ saśarīramaśarīraṃ ca muktaṃ bhagavā- nbādarāyaṇo manyate / evaṃ cobhayī śrutirupapadyate, dvādaśāhavat-yathā "dvādaśāhamaaddhikāmā upeyuḥ" "dvāda-śāhena prajākāmaṃ yājayet" ityupaitiyajaticodanābhyāṃ saṅkalpabhedena satramahīnañca bhavati

p1.13

4.4.13
yadā śarīrādyupakaraṇavattvam; tadā tāni śarīrādyupakaraṇāni svenaiva sṛṣṭānīti nāsti niyama ityāha -
4.4.13 tanvabhāve sandhyavadupapatteḥ

p1.13

4.4.13
svenaiva sṛṣṭatanuprabhṛtyupakaraṇābhāve paramapuruṣasṛṣṭairupakaraṇairbhogopapatteḥ satyasaṅkalpo'pi svayaṃ na sṛjati / yathā
4.4.13
svapne "atha sthān rathayogān pathaḥ sṛjate" ityārabhya "atha veśantān puṣkariṇyaḥ stravantyaḥ sṛjate sa hi karttā" iti "ya eṣu supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ tadeva śukraṃ tadvrahma tadevāmṛtamucyate tasmi-#m̐llokāḥ śritāssarve tadu nātyeti kaścana" iti ceśvarasṛṣṭaiḥ rathādyupakaraṇairjīvobhuṅkta, tathā mukto'pi lī#ālā-pravṛtteneśvareṇa sṛṣṭaiḥ pitṛlokādibhirlīlārasaṃ bhuṅkte

p1.14

4.4.14 bhāve jāgradvat

p1.14

4.4.14
svasaṅkalpādeva sṛṣṭatanuprabhṛtipitṛlokādyuparaṇabhāve jāgratpuruṣabhogavanmukt#opi līlārasaṃ bhuṅkte; paramapuruṣo- 'pi līlārthaṃ daśarathavasudevādipitṛlokādikamātmanaḥ sṛṣṭvā taimarnuṣyadharmalīlārasaṃ yathā bhuṅkte, tathā mukta-#ānāmapi svalīlāyai pitṛlokādikaṃ svayameva sṛjati kadācit, kadācicca muktāḥ satyasaṅkalpatvāt parama-puruṣalīlāntargatasvapitṛlokādikaṃ svayameva sṛjantīti sarvamupapannam

p1.15

4.4.15
nanvātmā'ṇuparamāṇa ityuktam, kathamanekaśarīreṣvekasyāṇorātmābhimānasambhava ityatrāha -
4.4.15 pradīṣavadāveśastathā hi darśayati

p1.16

4.4.15
yathā pradīṣasyaikasyaikasmindeśe varttamānasya svaprabhayā deśāntarāveśaḥ, tathā''tmano'pyekadeśasthitasyaiva svaprabhārūpeṇa caitanyena sarvaśarīrāveśo nānupapannaḥ / yathā caikasminnapi dehe hṛdayādyekapradeśavirttano'pi caita- nyavyāpratyā sarvasmindehe
ātmābhimānastadvacat / iyānviśeṣaḥ-amuktasya kamarṇā saṅkucitajñānasya dehā-
4.4.15
ntareṣvātmābhimānānuguṇā vyāptirna sambhavati; muktasya tvasaṅkucitajñānasya yathāsaṅkalpamātmābhi-mānānuguṇā vyāptiridamiti grahaṇānuguṇā ca nānupapannā / tathā hi darśayati- "bālagraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca / bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpate" iti / amuktasya karma niyāmakam, mukta- sya tu sveccheti viśeṣa/ /
4.4.16
nanu paraṃ brahma prāptasyāntarabāhyamānaloṣaṃ darśayati śrutiḥ, "prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhmaṃ kiñcana veda nāntaram" iti, tatkathaṃ muktasya sārvamamucyate? tatrottaram-
4.4.16 svāpyayasampattyoranyatarāpekṣamāviṣkṛtaṃ hi

p1.16

4.4.16
nedaṃ vacanaṃ muktaviṣayam, api tu svāpyayasampattyoranyatarāpekṣam / svāpyayaḥ suṣuptiḥ, sampattiśca maraṇaṃ, "vāṅmanasi sampadyate" ityārabhya "tejaḥ parasyāṃ devatāyā"miti vacanāt tayoścāvasthayoḥ prājñaprāptirniḥ-sambodhatvaṃ ca vidyete / atastayoranyatarāpekṣamidaṃ vacanam / suṣuptimaraṇayonir#ḥsambodhatvaṃ muktasya ca sarva-matvamāviṣkṛtaṃ hi śrutyā "nāha khalvayamevaṃ sampratyātmānaṃ jānātyayamaha masmīti no evemāni bhūtāni
4.4.16
vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmi" iti suṣuptibelāyāṃ nissambodhatvamukatvā tasminneva vākye muktamadhikṛtya "sa vā eṣa divyena cakṣuṣā manasaitānkāmān paśyan ramate ya ete brahmaloke" iti sarva-jñatvamucyate / tathā "sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvaprāpnoti sarvaśaḥ" iti ca spaṣyameva sarvajñatvamucyate / tathā maraṇe ca nissambodhatvam, etebhye bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati" ityuktaṃ, vinaśyati na paśyatī- tyarthaḥ / ataḥ "prājñenātmanā" iti vacanaṃ svāpyayasampattyoranyatarāpekṣam

p1.17

// abhāvādhikaraṇaṃ samāptam //
4.4.17 jagadvayāparavarjaṃ prakaraṇādasannihitatvācca

p1.17

4.4.17
kiṃ muktasyaiśvaryyaṃ jagatsṛṣṭayādi paramapuruṣāsādhāraṇaṃ sarveśvaratvamapi? uta tadra- hitaṃ kevalaparamapuruṣānubhavaviṣayam? iti saṃśayaḥ / kiṃ yuktaṃ jagadīśvaratvamapīti / kuḥ? "nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti" iti paramapuruṣeṇa paramasāmyāpattiśruteḥ, satyasaṅkalpatvaśruteśca / na hi paramasāmyasatyasaṅkalpatve sarveśvarāsādhāraṇajaganniyamena vinopapadyete / ataḥ satyasaṅkalpatvaparamasāmyopapattaye samastajaganniyamanarūpa-mapi muktasyaiśvayyarmiti /
4.4.17
evaṃ prāpte pracakṣmahe-jagadvayāpāravarjam-iti / jagadvayāpāraḥ- nikhilacetanasvarūpasthitipravṛttibhedaniya- manam / tadvarjjaṃ nirastanikhilatirodhānasya nirvyājabrahmānubhavarūpaṃ muktasyaiśvaryyam / kutaḥ? prakaraṇāt,
4.4.17
nikhilajaganniyamanaṃ hi paraṃ brahma prakṛtyāmnāyate "yato vā imāni bhūtāni jāyante yena jātāni jīvanti yatprayantyabhisaṃviśanti tadvijijñāsakha tadvrahma" iti / yadyetannikhilajaganniyamanaṃ muktānāmapi sādhāraṇaṃ syāt, tataścedaṃ jagadvaśvaratvarūpaṃ brahmalakṣaṇaṃ na saṅgacchate / asādhāraṇasya hi lakṣaṇatvam / tathā "sadeva somyedamagra asīdekamevādvitīyaṃ tadaikṣata bahusyāṃ prajāyeyeti tattejo'sṛjata" "brahma vā idamekamevāgra asī- ttadekaṃ sannavyabhavat tacchreyorūpamatyasṛjata kṣatraṃ yānyetāni devakṣatrāṇi indro varuṇaḥ somo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśāna iti" "ātmā vā idameva evāgra asīt nānyatkiñcana miṣat sa īkṣata lokānnu sṛjā iti sa imām̐llokānasṛjata" "eko ha vai nārāyaṇa āsīnna brahmā neśāno neme dyāvāpṛthivī na nakṣatrāṇi nāpo nāgnirna somo na sūyryaḥ sa ekākī na rameta tasya dhyānāntasthasyaikā kanyā daśendriyāṇi"
ityādiṣuḥ / yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaraḥ" ityārabhya ātmani tiṣṭhan" ityādiṣu ca nikhilajaganniyamanaṃ paramapuruṣaṃ prakṛtyaiva śrūyate / asannihitatvācca-na caiteṣu nikhilajaganniyamanaprasaṅgeṣu muktasya sannidhānamasti, yena jagadvayāpāra-stasyāpi syāt

p1.18

4.4.18 pratyakṣopadeśānneti cennādhikārikamaṇḍalasthokteḥ

p1.18

4.4.18
"sa svarāḍ bhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati" "sa imāṃllokānkāmānnīkāmarūpyanusañcaran" iti pratyakṣeṇa śrutyā muktasya jagadvayāpāra upadiśyate / ato na jagadvayāpāravajarmiti cet-tanna, ādhikāri-kamaṇḍalasthokteḥ, ādhikārikāḥ-adhikāreṣu niyuktā hiraṇyagarbhādayaḥ maṇḍalāni-teṣāṃ lokāḥ; tatsthāḥ- bhogā muktasyākarmavaśyasya bhavantītyayamartha "tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati" ityādinocyate, aka-marpratihatajñāno mukto vikāralokān brahmavibhūtibhūtānanubhūya yathākāmaṃ tṛṣyatītyarthaḥ / tadevaṃ vikārānta-
4.4.18
rvattina ādhikārikamaṇḍalasthānsarvān bhogān bahmavibhūtibhūtānanubhavatītyanena vākyenocyate; na jagadvayā-pāraḥ

p1.19

4.4.19
yadi saṃsārivanmukto'pi vikārāntarvattino bhogān bhuṅkte; tarhi baddhasyeva muktasyāpi antavadeva bhogya-jātamalpaṃ ca syāttatrāha -
4.4.19 vikārāvartti ca tathā hi sthitimāha

p1.19

4.4.19
vikāre janmādike na varttate iti vikārāvartti, nirdhūtanikhilavikāraṃ nikhilaheyapratyanīkakalyāṇaikatānaṃ niratiśayāndaṃ paraṃ brahma savibhūtikaṃ sakalakalyāṇaguṇamanubhavati muktaḥ / tadvibhūtyantargatatvena vikāravarttināṃ lokānāmapi muktabhogyatvaṃ, tathā hi parasmin brahmaṇi nirvikāre anavadhikātiśayānande muktasyānubhavitṛ- tvena sthitimāha śrutiḥ "yadā hyaiveṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate atha so- 'bhayaṃ gato bhavati" "raso vai saḥ rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā''nandībhavati" ityādikā / tadvibhūtibhūtaṃ jagattatraiva vartate "taÐsmallokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana" iti śruteḥ / ataḥ savibhūtikaṃ brahmānubhavan vikārāntavaÐrtana ādhikārikamaṇḍalasthānapi bhogān bhuṅkte iti "sarveṣu lokeṣu kāmacāraḥ" ityādinocyate; na muktasya jaga-dvayāpāraḥ

p1.20

4.4.20 darśayataścevaṃ pratyakṣānumāne

p1.20

4.4.20
asya pratyagātmano muktasya niyāmyabhūtasya niyantṛbhūtaparamapuruṣāsādhāraṇaṃ jagadvayāpārarūpaṃ nimanaṃ na sambhavatītyuktam / nikhilajaganniyamanarūpo vyāpāraḥ paramapuruṣāsādhāraṇaṃ iti darśayataḥ śrutismṛtī-
4.4.20
bhīṣā'smādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ bhīṣā'smādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ" iti "etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ" ityi#āda / tathā "eṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasambhedāya" iti ca śrutiḥ / smṛtirapi "mayā'dhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram / hetunā'nena kaunteya jagaddhi parivarttate" iti, "viṣṭabhyāhamipaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jaga"diti ca / tathā muktasya satyasaṅkalpatvādipūrvakasyāpyānandasya paramaparuruṣa eva heturiti śrutismṛtī darśayataḥ- "eṣa hyevā-nandayāti" "māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate / sa guṇāntamatītyaitān brahmabhūyāya kalpate / brahma-ṇo'hi prataṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca / śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca" iti / yadyapyapahatapā-ṣmatvādiḥ satyasaṅkalpatvaparyanto guṇagaṇaḥ pratyagātmanaḥ svābhāvika evāvirbhūtaḥ / tathā'pi tasya tathāvi-dhatvameva paramapuruṣāyattaṃ, tasya nityasthitiśca tadāyattā, paramapuruṣasyaitannityatāyā nityeṣṭatvānnityatayā vartata iti na
kaścidvirodhaḥ / evameva paramapuruṣabhogopakaraṇasya līlopakaraṇasya ca nityatayā śāstrāvagatasya paramapuruṣasya nityeṣṭatvādeva tathā'vasthānamastīti śāstrādavagamyate / ato muktasya satyasaṅkalpatvaṃ parama-puruṣāsāmyañca jagadvayāpāravarjjam

p1.21

4.4.21 bhogamātrasāmyaliṅgācca

p1.21

4.4.21
brahmayāthātmyānubhavarūpabhogamātreṇa muktasya brahmasāmyapratipādanācca liṅgāt jagadvayāpāravarjjamityavagamyate "so'śnūte sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścitā" iti / ato muktasya paramapuruṣasāmyaṃ satyasaṅkalpatvaṃ ca para-mapuruṣāsādhāraṇanikhilajaganniyamanaśrutyānuguṇyena varṇanīyamiti jagadvayāpāravarjameva muktaiśvaryam

p1.22

4.4.22
yadi paramapuruṣāyattaṃ muktaiśvaryam, tarhi tasya svatantratvena tatsaṅkalpānmuktasya punarāvṛttisambhavāśaṅketyatrāha -
4.4.22 anāvṛttiśśabdādanāvṛttiśśabdāt

4.4.22
yathā nikhilaheyapratyanīkakalyāṇaikatāno jagajjanmādikāraṇaṃ samastavastuvilakṣaṇaḥ sarvajñaḥ satyasaṅkalpaḥ āśritavātsalyaikajaladhiḥ paramakāruṇiko nirastasamābhyadhikasambhāvanaḥ parabrahmābhidhānaḥ-paramapuruṣo'- stīti śabdādavagamyate, evamaharaharanuṣṭhīyamānavarṇāśramadharmānugṛhītatadupāsanarūpatatsamārādhanapratīḥ upā-sīnānanādikālapravṛttānantadustarakarmasañcayarūpāvidyāṃ vinivartya svayāthātmyānubhavarūpānavadhikātiśayā- nandaṃ prāpayya punarnāvartayatītyapi śabdādevāvagamyate / śabdaśca "sa khalvevaṃ vartayan yāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhi-sampadyate na ca punarāvartate na ca punarāvartate" ityādikaḥ / tathā ca bhagavatā svayamevoktam "māmuṣetya puna- rjanma duḥkhālayamaśāśvatam / nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhi paramāṃ gatāḥ // ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāva-rtino'rjuna / māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate" iti / na cocchinnakarmabandhasyāsaṅkucitajñānasya parabrahmānubhavaikasvabhāvasya tadekapi#rayasyānavadhikātiśayānandaṃ brahmānubhavato'nyāpekṣātadarthārambhādyasambhavāt
4.4.22
punarāvṛttiśaṅkā / na ca paramapuruṣaḥ satyasaṅkalpo'tyarthapriyaṃ jñāninaṃ labdhvā kadācidāvartayiṣyati; ya evamāha - "priyo hi jñānino ityarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ / udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam // āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim / bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate / vāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ" iti / sūtrābhyāsaḥ śāstraparisamāptiṃ dyotayatīti sarvaṃ samañjasam //
// jagadvayāpāravarjādhikaraṇaṃ samāptam //
// iti śrībhagavadrāmānujaviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣye
caturthasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ //

Original text: śrībhāṣyam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc