શ્રીભાષ્યમ્ · અધ્યાય p1

2.1.1
સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન અન્યસ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગાત્

2.1.1
પ્રથમાધ્યાયે પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણગોચરાદચેતનાત્ તત્સંસૃષ્ટાત્તદ્વિયુક્તાચ્ચ ચેતનાત્ અર્થાન્તરભૂતં નિરસ્તનિખિલાવિદ્યાદ્યપુરુષાર્થગન્ધં અનન્તજ્ઞાનાનન્દૈકતાનં અપરિમિતોદારગુણસાગરં નિખિલ-જગદેકકારણં સર્વાન્તરાત્મભૂતં બ્રહ્મ વેદાન્તવેદ્યમિત્યુક્તમ્ ।
અનન્તરમસ્યાર્થસ્ય સમ્ભાવનીયસમસ્તપ્રકારદુર્ધર્ષણત્વપ્રતિપાદનાય દ્વિતીયોઽધ્યાય આરભ્યતે । પ્રથમં
2.1.1
તાવત્ કપિલસ્મૃતિવિરોધાદ્વેદાન્તાનાં અતત્પરત્વમાશઙ્કય તન્નિરાક્રિયતે । કથં સ્મૃતિવિરોધાચ્છøતેરન્યપરત્વમ્ ? ઉક્તં હિ "વિરોધે ત્વનપેક્ષ્યં સ્યાત્" ઇતિ શ્રુતિવિરુદ્ધાયાઃ સ્મૃતેરનાદરણીયત્વમ્ । સત્યમ્, "ઔદુમ્બરીં સ્પૃષ્ટ્વો-દ્ગાયેત્" ઇત્યાદિષુ સ્વત એવાર્થનિશ્ચયસમ્ભવાત્ તદ્વિરુદ્ધા સ્મૃતિરનાદરણીયૈવ; ઇહ તુ વેદાન્તવેદ્યતત્ત્વસ્ય દુરવબો-ધત્વેન પરમર્ષિપ્રણીતસ્મૃતિવિરોધે સતિ અયમર્થ ઇતિ નિશ્ચયાત્ યોગાસ્મૃત્યા શ્રુતેરતત્પરત્વોપપાદનમવિરુદ્ધમ્ ।
2.1.1
એતદુક્તં ભવતિ - પ્રાચીનભાગોદિતનિખિલાભ્યુદયસાધનભૂતાગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસજ્યોતિષ્ટોમાદિકર્માણિ યથાવદ-ભ્યુપગચ્છતા શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ "ઋષિં પ્રસૂતં કપિલમ્" ઇત્યાદિવાક્યૈરાપ્તત્વેન સઙ્કીર્તિતેન પરમર્ષિણા કપિલેન પરમનિઃશ્રેયસતત્સાધનાવબોધિત્વેન ઉપનિબદ્ધસ્મૃત્યુપબૃંહણેન વિના અલ્પશ્રુતૈર્મન્દમતિભિઃ વેદાન્તાર્થ-નિશ્ચયાયોગાત્ યથાશ્રુતાર્થગ્રહણે ચાપ્તપ્રણીતાયાસ્સાઙ્ખયસ્મૃતેઃ સકલાયા એવ અનવકાશપ્રસઙ્ગાચ્ચ સ્મૃતિપ્રસિદ્ધ એવાર્થો વેદાન્તવેદ્ય ઇતિ બલાદભ્યુપગમનીયમિતિ । ન ચ વાચ્યં મન્વાદિસ્મૃતીનાં બ્રહ્મૈકકારણત્વવાદિનીનામેવં-સત્યનવકાશત્વદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ; ધર્મપ્રતિપાદનપરપ્રાચીનભાગોપબૃંહણ એવ સાવકાશત્વાત્ । અસ્યાસ્તુ કૃત્સ્નાયા-સ્તત્ત્વપ્રતિપાદનપરત્વાત્તથાનભ્યુપગમે નિરવકાશત્વમેવ સ્યાત્ । તદિદમાશઙ્કતે - સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેદિતિ ।
તત્રોત્તરમ્-નાન્યસ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગાદિતિ । અન્યા હિ મન્વાદિસ્મૃતયો બ્રહ્મૈકકારણતાં વદન્તિ; યથાહ મનુઃ - "આસીદિદં તમોભૂતમ્" ઇત્યારભ્ય "તતઃ સ્વયમ્ભૂર્ભગવાનવ્યક્તો વ્યઞ્જયન્નિદમ્ । મહાભૂતાદિવૃત્તૌજાઃ ।
2.1.1
"પ્રાદુરાસીત્તમોનુદઃ" "સોઽભિધ્યાય શરીરાત્સ્વાત્ સિસૃક્ષુવિર્વિધાઃ પ્રજાઃ । અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમપા
2.1.1
-સૃજત્"ઇતિ । ભગવદ્ગીતાસુ ચ "અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા" "અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તસ્સર્વં પ્રવર્તતે" ઇતિ ચ । મહાભારતે "કુતઃ સૃષ્ટમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । પ્રલયે ચ કમભ્યેતિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ" ઇતિ પૃષ્ટ આહ "નારાયણો જગન્મૂર્તિરનન્તાત્મા સનાતનઃ" ઇતિ । તથા "તસ્માદવ્યક્તમુત્પન્નં ત્રિગુણં દ્વિજસત્તમ" ઇતિ, "અવ્યક્તં પુરુષે બ્રહ્મન્નિષ્ક્રિયે સમ્પ્રલીયતે" ઇતિ ચ । આહ ચ ભગવાન્પરાશરઃ "વિષ્ણોસ્સકાશાદુદ્ભૂતં જગત્તત્રૈવ ચ સ્થિતમ્, સ્થિતિસંયમકર્તાસૌ જગતોઽસ્ય જગચ્ચ સઃ" ઇતિ । આહ ચાપસ્તમ્બઃ "પૂઃ પ્રાણિનઃ સર્વ એવ
2.1.1
ગુહાશયસ્ય અહન્યમાનસ્ય વિકલ્મષસ્ય" ઇત્યારભ્ય "તસ્માત્કાયાઃ પ્રભવન્તિ સર્વે સ મૂલં શાશ્વતિકસ્સ નિત્યઃ" ઇતિ । યદિ કપિલસ્મૃત્યા વેદાન્તવાક્યાર્થવ્યવસ્થા સ્યાત્, તદૈતાસાં સર્વાસાં સ્મૃતીનામનવકાશત્વરૂપા મહાન્ દોષઃ પ્રસજ્યેત । અયમર્થઃ-યદ્યપિ વેદાન્તવાક્યાનામ્ અતિક્રાન્તપ્રત્યક્ષાદિસકલેતરપ્રમાણસમ્ભાવનાભૂમિ-ભૂતાર્થપ્રતિપાદનપરત્વાત્ તત્તદર્થવૈશદ્યાયાલ્પશ્રુતાનાં તદર્થાનુસારિણીનામાપ્તતમપ્રણીતાનાં બહ્વીનાં સ્મૃતીનાં તદુપબૃંહણાય પ્રવૃત્તાનામનવકાશત્વં મા
પ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ શ્રુતિવિરુદ્ધાર્થા કપિલસ્મૃતિરુપેક્ષણીયા । ઉપબૃંહણં ચ શ્રુતિપ્રતિપન્નાર્થવિશદીકરણમ્; તચ્ચ વિરુદ્ધાર્થયા સ્મૃત્યા ન શક્યતે કર્તુમ્ । ન ચૈતાસાં સ્મૃતીનાં પ્રાચીનભા-ગોદિતધર્માંશવિશદીકરણેન સાવકાશત્વમ્; પરબ્રહ્મભૂતપરમપુરુષારાધનત્વેન ધર્માન્વિદધતીનામેતાસામારાધ્ય ભૂતપરમપુરુષપ્રતિપાદનાભાવે સતિ તદારાધનભૂતધર્મપ્રતિપાદનાસમ્ભવાત્ । તથા હિ પરમપુરુષારાધનરૂપતા સર્વેષાં કર્મણાં સ્મર્યતે "યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતમ્ । સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદિંધ વિન્દતિ માનવઃ" "ધ્યાયેન્નારાયણં દેવં સ્નાનાદિષુ ચ કર્મસુ । બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ ન ચેહાવર્તતે પુનઃ "યૈસ્સ્વકર્મપરૈર્નાથ
2.1.1
નરૈરારાધિતો ભવાન્ । તે તરન્ત્યખિલામેતાં માયામાત્મવિમુક્તયે" ઇતિ । ન ચૈહિકામુષ્મિકસાંસારિકફલસા-ધનકર્મપ્રતિપાદનેનતાસાં સાવકાશત્વમ્; યતસ્તેષામપિ કર્મણાં પરમપુરુષારાધનત્વમેવ સ્વરૂપમ્; યથોક્તં "યેઽપ્યન્યદેવતાભક્તતા યજન્તે શ્રદ્ધયાઽન્વિતાઃ । તેઽપિ મામેવ કૌન્તેય યજન્ત્યવિધિપૂર્વકમ્ । અહં હિ સર્વયજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુરેવ ચ । ન તુ મામભિજાનન્તિ તત્ત્વેનાતશ્ચ્યવન્તિતે" ઇતિ; તથા "યજ્ઞૈસ્ત્વમિજ્યસે નિત્યં સર્વદેવ-મયાચ્યુત । હવ્યકવ્યભુગેકસ્ત્વં પિતૃદેવસ્વ-રૂપધૃક્" ઇતિ । યદુક્તં "ઋષિં પ્રસૂતં કપિલમ્" ઇતિ કપિલસ્યાપ્તતયા સઙ્કીર્તનાત્તત્સ્મૃત્યનુસારેણ વેદાન્તાર્થવ્ય-વસ્તાપનં ન્યાય્યમિતિ; તદસત્, બૃહસ્પતેઃ શ્રુતિસ્મૃતિષુ સર્વેષામતિશ-યિતજ્ઞાનાનાં નિદર્શનત્વેન સઙ્કીર્તનાત્તત્પ્ર-ણીતેન લોકાયતેન શ્રુત્યર્થવ્યવસ્થાપનપ્રસક્તેરિતિ ।
2.1.2
અથ સ્યાત્, કપિલસ્ય સ્વયોગમહિમ્ના વસ્તુયાથાત્મ્યોપલબ્ધેસ્તત્સ્મૃત્યનુસારેણ વેદાન્તાર્થો વ્યવસ્થાપ-યિતવ્ય ઇતિ; અત ઉત્તરં પઠતિ -
2.1.2
ઇતરેષાં ચાનુપલબ્ધેઃ

2.1.2
ચશબ્દસ્તુશબ્દાર્થશ્ચોદિતાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થઃ । ઇતરેષામ્-મન્વાદીનાં બહૂનાં સ્વયોગમહિમસાક્ષાત્કૃત-પરાવરતત્ત્વયાથાત્મ્યાનાં નિખિલજગદ્ભેષજભૂતસ્વવાક્યતયા "યદ્વૈ કિઞ્ચન મનુરવદત્તદ્ભેષજમ્" ઇતિ શ્રુતિપ્રસિ-દ્ધાનાં કપિલદૃષ્ટપ્રકારેણ તત્ત્વાનુપલબ્ધેઃ શ્રુતિવિરુદ્ધાકપિલોપલબ્ધિર્ભ્રાન્તિમૂલેતિ ન તયા યથોક્તા વેદાન્તાર્થ-શ્ચાલયિતું શક્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ ઇતિ સ્મૃત્યધિકરણમ્ ॥
2.1.3
એતેન યોગઃ પ્રત્યુક્તઃ

2.1.3
એતેન કાપિલસ્મૃતિનિરાકરણેન યોગસ્મૃતિરપિ પ્રત્યુક્તા । કા પુનરત્રાધિકાશઙ્કા, યન્નિરાકરણાય ન્યાયાતિદેશઃ, યોગસ્મૃતાવપીશ્વરાભ્યુપગમાન્મોક્ષસાધનતયા વેદાન્તવિહિતયોગસ્ય ચાભિ-ધાનાત્ વક્તુર્હિરણ્યગર્ભસ્ય સર્વવેદાન્તપ્રવર્તનાધિકૃતત્વાચ્ચ તત્સ્મૃત્યા વેદાન્તોપબૃંહણં ન્યાય્યમિતિ ।
પરિહારસ્તુ-અબ્રહ્માત્મકપ્રધાનકારણવાદાન્નિમિત્તકારણમાત્રેશ્વરાભ્યુપગમાત્ ધ્યાનાત્મકસ્ય યોગસ્ય ધ્યેયૈકનિરૂપણીયસ્ય ધ્યેયભૂતયોરાત્મેશ્વરયોર્બ્રહ્માત્મકત્વજગદુપાદાનતાદિસવર્કલ્યાણગુણાત્મકત્વવિરહેણા-વૈદિકત્વાદ્વક્તુર્હિરણ્યગર્ભસ્યાપિ ક્ષેત્રજ્ઞભૂતસ્ય કદાચિદ્રજસ્તમોઽભિભવસમ્ભવાચ્ચ યોગસ્મૃતિરપિ તત્પ્રણીત-રજસ્તમોમૂલપુરાણવદ્ભ્રાન્તિમૂલેતિ ન તયા વેદાન્તોપબૃંહણં ન્યાય્યમિતિ ॥ ઇતિ યોગપ્રત્યુક્તયધિકરણમ્ ॥
2.1.4
ન વિલક્ષણત્વાદસ્ય તથાત્વં ચ શબ્દાત્

2.1.4
પુનરપિ સ્મૃતિવિરોધવાદી તર્કમવલમ્બમાનઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે-યત્સાઙ્ખયસ્મૃતિનિરાકરણેન જગતો બ્રહ્મકાર્યત્વમુક્તમ્,તન્નોપપદ્યતે; અસ્ય પ્રત્યક્ષાદિભિરચેતનત્વેનાશુદ્ધત્વેનાનીશ્વરત્વેન દુઃખાત્મકત્વેન ચોપલભ્યમાનસ્ય ચિદચિદાત્મકસ્ય જગતઃ ભવદભ્યુપેતાત્સર્વજ્ઞાત્સર્વેશ્વરાદ્ધેયપ્રત્યનીકાદાનન્દૈકતાનાદ્બ્રહ્મણો વિલક્ષણત્વાત્ । ન કેવલં પ્રત્યક્ષાદિભિરેવ જગતો વૈલક્ષણ્યમુપલભ્યતે, શબ્દાચ્ચ તથાત્વમ્-વિલક્ષણત્વમ્ ઉપલ-ભ્યતે "વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચ" "એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણે અર્પિતાઃ" સમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નોઽગ્નીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ" "અનીશશ્ચાત્મા બધ્યતે ભોક્તૃભાવાત્" ઇત્યાદિભિઃ । કાર્યસ્ય હિ જગતોઽચેતનત્વદુઃખિત્વાદયો નિર્દ્દિશ્યન્તે । યદ્ધિ યત્કાર્યમ્, તત્તસ્માદવિલક્ષણમ્, યથા મૃત્સુવર્ણાદિકાર્યં ઘટ-રુચકાદિ; અતો બ્રહ્મવિલક્ષણસ્યાસ્ય જગતસ્તત્કાર્યત્વં ન સમ્ભવતીતિ સાઙ્ખયસ્મૃત્યનુરોધેન કાર્યસલક્ષણં પ્રધા-નમેવ કારણં ભવિતુમર્હતિ । અવશ્યં ચ શાસ્ત્રસ્યાનન્યાપેક્ષસ્યાતીન્દ્રિયાર્થગોચરત્વેપિ તર્કોઽનુસરણીયઃ, યતસ્સ-ર્વેષાં પ્રમાણાનાં ક્વચિત્ ક્વચિદ્વિષયે તર્કાનુગૃહીતાનામેવાર્થનિશ્ચયહેતુત્વમ્ । તર્કો હિ નામ અર્થસ્વભાવવિષયેણ
3.અધિકરણમ્
ન તાવત્સર્વધર્મસારૂપ્યમ્, કાર્યકારણભાવાનુપપત્તેઃ । ન હિ મૃત્પિણ્ડકાર્યેષુ ઘટશરાવાદિષુ પિણ્ડત્વાદ્યનુવૃત્તિ-ર્દૃશ્યતે । અથ યેન કેનચિદ્ધર્મેણ સારૂપ્યમ્, તજ્જગદ્બ્રહ્મણોરપિ સત્તાદિલક્ષણં સમ્ભવતિ । તદુચ્યતે; યેન સ્વ-ભાવેન કારણભૂતં વસ્તુ વસ્ત્વન્તરાદ્ય્વાવૃત્તં તસ્ય સ્વભાવસ્ય તત્કાર્યેઽપ્યનુવૃત્તિઃ કાર્યસ્ય કારણસાલક્ષણ્યમ્, યેન હ્યાકારેણ મૃદાદિભ્યો હિરણ્યં વ્યાવર્તતે, તદાકારાનુવૃત્તિસ્તત્કાર્યેષુ કુણ્ડલાદિષુ દૃશ્યતે । બ્રહ્મ ચ હેયપ્રત્યનીક-જ્ઞાનાનન્દૈશ્વર્યસ્વભાવમ્, જગચ્ચ તત્પ્રત્યનીકસ્વભાવમિતિ ન તદુપાદાનમ્ । નનુ ચ વૈલક્ષણ્યેપિ કાર્યકારણભાવો દૃશ્યતે, યથા ચેતનાત્પુરુષાદચેતનાનિ કેશનખદન્તલોમાનિ જાયન્તે, યથા ચાચેતનાદ્ગોમયાચ્ચેતનો વૃશ્ચિકો જાયતે; ચેતનાચ્ચોર્ણનાભેરચેતનસ્તન્તુઃ, નૈતદેવમ્, યતસ્તત્રાપ્યચેતનાંશ એવ કાર્યકારણભાવઃ ।
2.1.5
અથ સ્યાત્- અચેતનત્વેનાભિમતાનામપિ ચૈતન્યયોગઃ શ્રુતિષુ શ્રાવ્યતે "તં પૃથિવ્યબ્રવીત્" "આપો વા અકામયન્ત" "તે હેમે પ્રાણા અહંશ્રેયસે વિવદમાના બ્રહ્માણં જગ્મુઃ" ઇતિ નદીસમુદ્રપર્વતાદીનામપિ ચેતનત્વં પૌરાણિકા આતિષ્ઠન્તે, અતો ન વૈલક્ષણ્યમિતિ । અત ઉત્તરં પઠતિ -
2.1.5
અભિમાનિવ્યપદેશસ્તુ વિશેષાનુગતિભ્યામ્

2.1.5
તુશબ્દશ્ચોદિતાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થઃ, પૃથિવ્યાદ્યભિમાનિન્યો દેવતાઃ "તં પૃથિવ્યબ્રવીત્" ઇત્યાદિષુ પૃથિવ્યા-દિશબ્દૈર્વ્યપદિશ્યન્તે । કુતઃ ? વિશેષાનુગતિભ્યામ્ વિશેષઃ વિશેષણમ્, દેવતાશબ્દેન વિશેષ્ય પૃથિવ્યાદયોઽ-ભિધીયન્તે, "હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતાઃ" ઇતિ તેજોઽબન્નાનિ દેવતાશબ્દેન વિશેષ્યન્તે "સર્વા હ વૈ દેવતા
અહંશ્રેયસે વિવદમાનાઃ" "તે દેવાઃ પ્રાણે નિઃશ્રેયસં વિદિત્વા" ઇતિ ચ; અનુગતિઃ-અનુપ્રવેશઃ । "અગ્નિર્વાગ્ભૂત્વા
2.1.5
મુખં પ્રાવિશત્ આદિત્યશ્ચક્ષુર્ભૂત્વાઽક્ષિણી પ્રાવિશત્ વાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશત્" ઇત્યાદિના વાગાદ્ય-ભિમાનિત્વેનાગ્ન્યાદીનામનુપ્રવેશઃ શ્રૂયતે અતો જગતોઽચેતનત્વેન વિલક્ષણત્વાદ્બ્રહ્મકાર્યત્વાનુપપત્તેસ્તર્કાનુગૃહી-તસ્મૃત્યનુરોધેન જગતઃ પ્રધાનોપાદાનત્વં વેદાન્તૈઃ પ્રતિપાદ્યતે ઇતિ

2.1.6
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે -
2.1.6
દૃશ્યતે તુ

2.1.6
તુશબ્દાત્પક્ષો વિપરિવર્તતે; યદુક્તં જગતો બ્રહ્મવિલક્ષણત્વેન બ્રહ્મોપાદાનત્વં ન સમ્ભવતીતિ । તદયુક્તમ્, વિલક્ષણયોરપિ કાર્યકારણભાવદર્શનાત્ । દૃશ્યતે હિ માક્ષિકાદેર્વિલક્ષણસ્ય ક્રિમ્યાદેસ્તસ્માદુત્પત્તિઃ । નનૂક્ત-મચેતનાંશ એવ કાયર્કારણભાવાત્તત્ર સાલક્ષણ્યમ્ । સત્યમુક્તમ્, ન તાવતા કાયર્કારણયોર્ભવદભિમતસાલક્ષ-ણ્યસિદ્ધિઃ, યથાકથઞ્ચિત્સાલક્ષણ્યે સર્વસ્ય સર્વસાલક્ષણ્યેન સર્વસ્માત્સર્વોત્પત્તિપ્રસઙ્ગભયાદ્વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરા-દ્ય્વાવૃત્તિહેતુભૂતસ્યાકારસ્યાનુવૃત્તિસ્સાલક્ષણ્યં ભવતાઽભ્યુપેતમ્, સ તુ નિયમોમાક્ષિકાદિભ્યઃ ક્રિમ્યાદ્યુત્પત્તૌ ન દૃશ્યત ઇતિ બ્રહ્મવિલક્ષણ્યસ્યાપિ જગતો બ્રહ્મકાર્યત્વં નાનુપપન્નમ્ । ન હિ મૃદ્ધિરણ્યઘટમકુટાદિષ્વિવ વસ્ત્વન્ત-રવ્યાવૃત્તિહેતુભૂત અસાધારણાકારાનુવૃત્તિઃ માક્ષિકગોમયક્રિમિવૃશ્ચિકાદિષુ દૃશ્યતે

2.1.7
અસદિતિ ચેન્ન પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્

2.1.7
યદિ કાર્યભૂતાજ્જગતઃ કારણભૂતં બ્રહ્મ વિલક્ષણમ્ તર્હિ કાયર્કારણયોર્દ્રવ્યાન્તરત્વેન કારણે પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ કાર્યં જગન્ન વિદ્યત ઇત્યસત એવ જગત ઉત્પત્તિઃ પ્રસજ્યત ઇતિ ચેત્,-નૈતદેવમ્; કાર્યકારણયોઃ સાલ-ક્ષણ્યનિયમપ્રતિષેધમાત્રમેવ હિ પૂર્વસૂત્રેઽભિપ્રેતમ્, ન તુ કારણાત્કાર્યસ્ય દ્રવ્યાન્તરત્વમ્, કારણભૂતં બ્રહ્મૈવ સ્વસ્માદ્વિલક્ષણજગદાકારેણ પરિણમત ઇત્યેતત્તુ ન પરિત્યક્તમ્, ક્રિમિમાક્ષિકયોરપિ હિ સતિ ચ વૈલક્ષણ્યે
2.1.8
કુણ્ડલહિરણ્યયોરિવ દ્રવ્યૈક્યમસ્ત્યેવ ॥ અત્ર ચોદયતિ -
2.1.8
અપીતૌ તદ્વત્પ્રસઙ્ગાદસસઞ્જસમ્

2.1.8
અપીતાવિત્યપીતિપૂર્વકસૃષ્ટયાદેઃ પ્રદર્શનાર્થમ્, "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્" ઇત્યાદિષુ અપ્યયાવસ્થોપદેશપૂર્વકત્વદર્શનાત્સૃષ્ટયાદેઃ । યદિ કાર્યકારણયોર્દ્રવ્યૈક્યમભ્યુપેતમ્ તદા કાર્યસ્ય જગતો બ્રહ્મણિ અપ્યયસૃષ્ટયાદિષુ સત્સુ બ્રહ્મણ એવ તત્તદવસ્થાન્વય ઇતિ કાર્યગતાસ્સર્વ એવાપુરુષાર્થા બ્રહ્મણિ પ્રસજ્યેરન્, સુવર્ણ ઇવ કુણ્ડલગતા વિશેષાઃ । તતશ્ચ વેદાન્તવાક્યં સર્વમસમઞ્જસં સ્યાત્, "યસ્સર્વ-જ્ઞસ્સર્વવિત્" "અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુઃ" "ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે" "તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિ અનીશશ્ચાત્મા બધ્યતે ભોક્તૃભાવાત્" "અનીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ" ઇત્યેકસ્મિન્નેવ
વસ્તુન્યેષાં પરસ્પરવિરુદ્ધાનાં પ્રસક્તેઃ । અથોચ્યેત -ચિદચિદ્વસ્તુશરીરકસ્ય પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ કાર્યકારણભાવા-ચ્છરીરભૂતચિદચિદ્વસ્તુગતત્વાચ્ચ દોષાણામ, ન શરીરિણિ બ્રહ્મણિ કાર્યાવસ્થે કારણાવસ્થે ચ પ્રસઙ્ગ ઇતિ । તદયુક્તમ્, જગદ્બ્રહ્મણોઃ શરીરશરીરિભાવસ્યૈવાસમ્ભવાત્; સમ્ભવે ચ બ્રહ્મણિ શરીરસમ્બન્ધનિબન્ધનદોષા-ણામનિવાર્યત્વાત્; ન હિ ચિદચિદ્વસ્તુનોર્બહ્મણઃ શરીરત્વં સમ્ભવતિ, શરીરં હિ નામ કર્મફલરૂપસુખદુઃખ-
2.1.8
ભોગસાધનભૂતેન્દ્રિયાશ્રયઃ પઞ્ચવૃત્તિપ્રાણાધીનધારણઃ પૃથિવ્યાદિભૂતસઙ્ઘાતવિશેષઃ, તથાવિધસ્યૈવ લોકવેદયોઃ શરીરત્વપ્રસિદ્ધેઃ, પરમાત્મનશ્ચ "અપહતપાપ્મા વિજરઃ" "અનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ #ઋણોત્યકર્ણઃ" "અપ્રાણો હ્યમનાઃ" ઇત્યાદિભિઃ કર્મતત્ફલભોગયોરભાવાદિન્દ્રિયાધીન-ભોગત્વાભાવાત્પ્રાણવત્ત્વાભાવાચ્ચ ન તં પ્રતિ ચેતનાચેતનયોશ્શરીરત્વમ્ । ન ચાચેતનવ્યષ્ટિરૂપતૃણકાષ્ઠાદીનાં સમષ્ટિરૂપસ્ય ભૂતસૂક્ષ્મસ્ય ચેન્દ્રિયાશ્રયત્વાદિ સમ્ભવતિ । ભૂતસૂક્ષ્મસ્ય પૃથિવ્યાદિસઙ્ઘાતત્વં ચ ન વિદ્યતે । ચેત-નસ્ય તુ જ્ઞાનૈકાકારસ્ય સર્વમેતન્ન સમ્ભવતીતિ નતરાં શરીરત્વસમ્ભવઃ । ન ચ ભોગાયતનત્વં શરીરત્વમિતિ શરી-રત્વસમ્ભવઃ, ભોગાયતનેષુ વેશ્માદિષુ શરીરત્વાપ્રસિદ્ધેઃ । યત્ર વર્તમાનસ્યૈવ
સુખદુઃખોપભોગઃ, તદેવ ભોગાયત-નમિતિ ચેન્ન; પરકાયપ્રવેશજન્મસુખદુઃખોપભોગાયતનસ્ય પરકાયસ્ય પ્રવિષ્ટશરીરત્વાપ્રસિદ્ધેઃ, ઈશ્વરસ્ય તુ સ્વત-સ્સિદ્ધનિત્યનિરતિશયાનન્દસ્ય ભોગં પ્રતિ ચિદચિતોરાયતનત્વનિયમો ન સમ્ભવતિ; એતેન ભોગસાધનમાત્રસ્ય શરીરત્વં પ્રત્યુક્તમ્ । અથ મતમ્-યદિચ્છાધીનસ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિ યત્ તત્તસ્ય શરીરમિતિ, સર્વસ્યેશ્વરેચ્છાધીન-સ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિત્વેનેશ્વરશરીરત્વં સમ્ભવતીતિ; તદપિ ન સાધીયઃ, શરીરતયા પ્રસિદ્ધેષુ તત્તચ્ચેતનેચ્છાયત્ત-સ્વરૂપત્વાભાવાત્ । રુગ્ણશરીરસ્ય તદિચ્છાધીન પ્રવૃત્તિત્વાભાવાત્ મૃતશરીરસ્ય તદાયત્તસ્થિતિત્વાભાવાચ્ચ, સાલભઞ્જિકાદિષુ ચેતનેચ્છાધીનસ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિષુ તચ્છરીરત્વાપ્રસિદ્ધેશ્ચ, ચેતનસ્ય નિત્યસ્યેશ્વરેચ્છાયત્ત-સ્વરૂપત્વાભાવાચ્ચ ન તચ્છરીરત્વસમ્ભવઃ । ન ચ યદ્યેકનિયામ્યં યદેકધાર્યં યસ્યૈકશેષભૂતમ્, તત્તસ્ય શરીરમિતિ વાચ્યમ્; ક્રિયાદિષુ વ્યભિચારાત્ । "અશરીરં શરીરેષુ" "અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા" ઇત્યાદિભિશ્ચ ઈશ્વરસ્ય
2.1.8
શરીરાભાવઃ પ્રતિપાદ્યતે,અતો જગદ્બ્રહ્મણોઃ શરીરશરીરિભાવસ્યાસમ્ભવાત્તત્સમ્ભવે ચ બ્રહ્મણિ દોષપ્રસઙ્ગાદ્બ્રહ્મકારણવાદે વેદાન્તવાક્યા-નામસામઞ્જસ્યમિતિ ॥
2.1.9
અત્રોત્તરમ્ -
2.1.9
ન તુ દૃષ્ટાન્તભાવાત્

2.1.9
નૈવમસામઞ્જસ્યમ્-એકાસ્યૈવાવસ્થાદ્વયાન્વયેપિ ગુણદોષવ્યવસ્થિતેર્દૃષ્ટાન્તસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ । તુશ-બ્દોઽત્ર હેયસમ્બન્ધગન્ધસ્યાસમ્ભાવનીયતાં દ્યોતયતિ । એતદુક્તં ભવતિ; ચિદચિદ્વસ્તુશરીરતયા તદાત્મભૂતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સઙ્કોચવિકાસાત્મકકાર્યકારણભાવાવસ્થાદ્વયાન્વયેઽપિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ, યતઃ સઙ્કોચવિકાસૌ
પરબ્રહ્મશરીરભૂતચિદચિદ્વસ્તુગતૌ । શરીરગતાસ્તુ દોષાઃ નાત્મનિ પ્રસજ્યન્તે, આત્મગતાશ્ચ ગુણા ન શરીરે; યથા દેવમનુષ્યાદીનાં સશરીરાણાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં શરીરગતા બાલત્વયુવત્વસ્થવિરત્વાદયો નાત્મનિ સમ્બધ્યન્તે; આત્મ-ગતાશ્ચ જ્ઞાનસુખાદયો ન શરીરે । અથ ચ "દેવો જાતો મનુષ્યો જાતઃ" તથા સ એવ બાલો યુવા સ્થવિરશ્ચ" ઇતિ વ્યપદેશશ્ચ મુખ્યઃ, ભૂતસૂક્ષ્મશરીરસ્યૈવ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય દેવમનુષ્યાદિભાવ ઇતિ "તદન્તરપ્રતિપત્તૌ" ઇતિ વક્ષ્યત ઇતિ । યત્પુનરુક્તં-ચિદચિદાત્મકસ્ય જગતઃ સ્થૂલસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય ચ પરમાત્માનં પ્રતિ શરીરભાવો નોપપદ્યત ઇતિ; તત્ અનાકલિતસમ્યઙ્ન્યાયાનુગૃહીતવેદાન્તવાક્યગુણસ્ય સ્વમતિપરિકલ્પિતકુર્તકવિજૃમ્ભિતમ્; સર્વ એવ હિ વેદા-ન્તઃ સ્થૂલસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય ચેતનસ્યાચેતનસ્ય સમસ્તસ્ય ચ પરમાત્માનં પ્રતિ શરીરત્વં શ્રાવયન્તિ; વાજસનેયકે તાવ-ત્કાણ્વશાખાયાં માધ્યન્દિનશાખાયાં ચાન્તર્યામિબ્રાહ્મણે "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્" ઇત્યારભ્ય પૃથિવ્યાદિસમસ્તમચિદ્વસ્તુ "યો વિજ્ઞાનો તિષ્ઠન્...યસ્ય વિજ્ઞાનં શરીરમ્" "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્...યસ્યાત્મા શરીરમ્" ઇતિ ચેતનં ચ પૃથક્પૃથઙ્#ઇનર્દિશ્ય તસ્ય તસ્ય પરમાત્મશરીરત્વમભિધીયતે । સુવાલોપનિષદિ ચ "યઃ પૃથિવીમન્તરે સઞ્ચરન્ યસ્ય પૃથિવી શરીરમ્" ઇત્યારભ્ય તદ્વદેવ ચિદચિતોસ્સર્વાવસ્થયોઃ પરમાત્મશરીરત્વમ-ભિધાય "એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માઽપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇતિ તસ્ય સર્વભૂતાનિ પ્રત્યાત્મત્વમ-
2.1.9
ભિધીયતે । સ્મરન્તિ ચ "જગત્સર્વં શરીરં તે" "યદમ્બુ વૈષ્ણવઃ કાયઃ" "તત્સર્વં વૈ હરેસ્તનુઃ" "તાનિ સર્વાણિ તદ્વપુઃ" "સોઽભિધ્યાય શરીરાત્સ્વાત્" ઇત્યાદિ । ભૂતસૂક્ષ્માત્સ્વાચ્છરીરાદિત્યર્થઃ । લોકે ચ શરીરશબ્દો ઘટાદિ-શબ્દવદેકાકારદ્રવ્યનિયતવૃત્તિભનાસાદિતઃ ક્રિમિકીટપતઙ્ગસર્પનરપશુ પ્રભૃતિષ્વત્યન્તવિલક્ષણાકારેષુ દ્રવ્યેષુ અગૌણઃ પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે । તેન તસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્ત વ્યવસ્થાપનં સર્વપ્રયોગાનુગુણ્યેનૈવ કાર્યમ્ । ત્વદુક્તઞ્ચ "કર્મફલ ભોગહેતુઃ" ઇત્યાદિકં પ્રવૃત્તિનિમિત્ત લક્ષણં ન સર્વપ્રયોગાનુગુણમ્ । યથોક્તેષુ ઈશ્વરશરીરતયા અભિહિ-તેષુ પૃથિવ્યાદિષુ અવ્યાપ્તેઃ । કિઞ્ચ ઈશ્વરસ્ય ઇચ્છાવિગ્રહેષુ મુક્તાનાં ચ "સ એકધા ભવતિ" ઇત્યાદિ વાક્યાવગતેષુ વિગ્રહેષુ તલ્લક્ષણં અવ્યાપ્તમ્ કર્મફલયોગ નિમિત્તત્વાભાવાત્તેષામ્ । પરમપુરુષેચ્છાવિગ્રહાચ્ચ ન પૃથિવ્યાદિ ભૂતસ-ઙ્ઘાત વિશેષાઃ । "ન ભૂતસઙ્ઘસંસ્થાનો દેહોઽસ્ય પરમાત્મનઃ" ઇતિ સ્મૃતેઃ । અતો ભૂતસઙ્ઘાતરૂપત્વં ચ શરીરસ્યા-વ્યાપ્તમ્, પઞ્ચવૃત્તિપ્રાણાધીનધારણત્વં ચ સ્થાવરશરીરેષ્વવ્યાપ્તમ્ । સ્થાવરેષુ હિ પ્રાણસદ્ભાવેઽપિ તસ્ય પઞ્ચધા અવસ્થાય શરીરસ્યધારકત્વેનાવસ્થાનં નાસ્તિ । અહલ્યાદીનાં કર્મનિમિત્તશિલાકાષ્ઠાદિશરીરેષ્વિન્દ્રિયાશ્રયત્વં ચ સુખદુઃખહેતુત્વં ચાવ્યાપ્તમ્; અતો તસ્ય ચેતનસ્ય યદ્દ્રવ્યં સર્વાત્મના સ્વાર્થે નિયન્તું ધારયિતું ચ શક્યં તચ્છેષતૈ-કસ્વરૂપ ચ તત્તસ્ય શરીરમિતિ શરીરલક્ષણમાસ્થેયમ્ । રુગ્ણશરીરાદિષુ નિયમનાદ્યદર્શનં વિદ્યમાનાયા એવ
2.1.9
નિયમનશક્તેઃપ્રતિબન્ધકૃતમ્, અગ્ન્યાદેઃ શક્તિપ્રતિબન્ધાદૌષ્ણ્યાદ્યદર્શનવત્ । મૃતશરીરં ચ ચેતનવિયોગસમય એવ વિશરિતુ-મારબ્ધમ્, ક્ષણાન્તરે ચ વિશીર્યતે । પૂર્વં શરીરતયા પરિક્લૃપ્તસઙ્ઘાતૈકદેશત્વેન ચ તત્ર શરીરત્વવ્યવહારઃ, અતઃ સર્વંપરમપુરુષેણ સર્વાત્મના સ્વાર્થે નિયામ્યં ધાર્ય તચ્છેષતૈકસ્વરૂપમિતિ સર્વં ચેતનાચેતનં તસ્ય શરીરમ્ । "અશરીરં શરીરેષુ" ઇત્યાદિ ચ કર્મનિમિત્તશરીરપ્રતિષેધપરમ્, યથોક્તસર્વશરીરત્વશ્રવણાત્, ઉપરિતનાધિકરણેષુ ચૈતદુપપાદયિષ્યતે । "અપીતૌ તદ્વત્પ્રસઙ્ગાદસમઞ્જસમ્" "ન તુ દૃષ્ટાન્તભાવાત્" ઇતિ સૂત્રદ્વયેન "ઇતરવ્યપદેશાત્" ઇત્યધિકરણસિદ્ધોઽર્થઃ સ્મારિતઃ ॥
2.1.10
સ્વપક્ષદોષાચ્ચ

2.1.10
ન કેવલં બ્રહ્મકારણવાદસ્ય નિર્દોષતયૈતત્સમાશ્રયણમ્; પ્રધાનકારણવાદસ્ય દુષ્ટત્વાચ્ચ તત્પરિત્યજ્યૈ-તદેવ સમાશ્રયણીયમ્ । પ્રધાનકારણવાદે હિ જગત્પ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યતે । તત્ર હિ નિર્વિકારસ્ય ચિન્માત્રૈકરસસ્ય પુરુ-ષસ્ય પ્રકૃતિસન્નિધાનેન પ્રકૃતિધર્માધ્યાસનિબન્ધના જગત્પ્રવૃત્તિઃ । નિર્વિકારસ્ય ચિન્માત્રરૂપસ્ય પ્રકૃતિધર્માધ્-યાસહેતુભૂતં પ્રકૃતિસન્નિધાનં કિંરૂપમિતિ વિવેચનીયમ્ । કિં પ્રકૃતેઃ સદ્ભાવ એવ, ઉત તદ્ગતઃ કશ્ચિદ્વિકારઃ, અથ પુરુષગત એવ કશ્ચિદ્વિકારઃ । ન તાવત્પુરુષગતઃ, અનભ્યુપગમાત્ । નાપિ પ્રકૃતેર્વિકારઃ, તસ્યાધ્યાસકાર્યતયા-ઽભ્યુપેતસ્યાધ્યાસહેતુત્વાસમ્ભવાત્; સદ્ભાવમાત્રસ્ય સન્નિધાનત્વે મુક્તસ્યાપ્યધ્યાસપ્રસઙ્ગ ઇતિ ત્વત્પક્ષે જગ-
2.1.10
ત્પ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યતે । અયમર્થઃ સાઙ્ખયપક્ષપ્રતિક્ષેપસમયે "અભ્યુપગમેઽપ્યર્થાભાવાત્" ઇત્યાદિના પ્રપઞ્ચયિષ્યતે ॥
2.1.11
તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદપિ

2.1.11
તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠિતત્વાદપિ શ્રુતિમૂલો બ્રહ્મકારણવાદ એવ સમાશ્રયણીયઃ, ન પ્રધાનકારણવાદઃ । શાક્યો-લૂક્યાક્ષપાદક્ષપણકપિલપતઞ્જલિતર્કાણામન્યોન્યવ્યાઘાતાત્તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠિતત્વં ગમ્યતે ॥
2.1.12
અન્યથાઽનુમેયમિતિ ચેદેવમપ્યનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ

2.1.12
ઇદાનીં વિદ્યમાનાનાં શાક્યાદીનાં તર્કાનુદ્દૂષ્યાન્યથા પ્રધાનકારણવાદમતિક્રાન્તતદુપદર્શિતદૂષણત્વે-નાનુમાસ્યામહ ઇતિ ચેત્, એવમપિ પુરુષબુદ્ધિમૂલતર્કૈકાવલમ્બનસ્ય તથૈવ દેશાન્તરકાલાન્તરેષુ ત્વદધિકકુત-ર્કકુશલપુરુષોત્પ્રેક્ષિતતર્કદૂષ્યત્વસમ્ભાવનયા તર્કાપ્રતિષ્ઠાનદોષાદનિર્મોક્ષો દુર્વારઃ, અતોઽતીન્દ્રિયેઽર્થે શાસ્ત્રમેવ પ્રમાણમ્, તદુપબૃંહણાયૈવ તર્ક ઉપાદેયઃ, તથા ચાહ "આર્ષં ધર્મોપદેશં ચ વેદશાસ્ત્રાવિરોધિના । યસ્તર્કાણાનુ-સન્ધત્તે સ ધર્મં વેદ નેતરઃ" ઇતિ । વેદાખ્યશાસ્ત્રાવિરોધિનેત્યર્થઃ । અતો વેદવિરોધિત્વેન વેદાર્થવિશદીકરણરૂપ-
2.1.12
વેદોપબૃંહણતર્કોપાદાનાય સાઙ્ખયસ્મૃતિર્નાદરણીયા । ॥ વિલક્ષણત્વાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
2.1.13
એતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃ

2.1.13
શિષ્ટાઃ-પરિશિષ્ટાઃ, ન વિદ્યતે વેદપરિગ્રહો યેષામિત્યપરિગ્રહાઃ; શિષ્ટાશ્ચાપરિગ્રહાશ્ચ શિષ્ટાપરિગ્રહાઃ । એતેન વેદાપરિગૃહીતસાઙ્ખયપક્ષક્ષપણેન પરિશિષ્ટાશ્ચ વેદાપરિગૃહીતાઃ કણભક્ષાક્ષપાદક્ષપણકભિ-ક્ષુપક્ષાઃ ક્ષપિતા વેદિતવ્યાઃ । પરમાણુકારણવાદેઽમીષાં સર્વેષાં સંવાદાત્કારણવસ્તુવિષયસ્ય તર્કસ્યાપ્રતિષ્ઠિતત્વં
2.1.13
ન શક્યતે વક્તુમિત્યધિકાશઙ્કા । તાવન્માત્રસંવાદેઽપિ તર્કમૂલત્વાવિશેષાત્પરમાણુસ્વરૂપેઽપિ શૂન્યાત્મકત્વા-શૂન્યાત્મકત્વ-જ્ઞાનાત્મકત્વાર્થાત્મકત્વ-ક્ષણિકત્વનિત્યત્વૈકાન્તત્વાનેકાન્તત્વ-સત્યાસત્યાત્મકત્વાદિવિસંવા-દદર્શનાચ્ચ અપ્રતિષ્ઠિતત્વમેવેતિ પરિહારઃ ॥
2.1.14
ભોક્ત્રાપત્તેરવિભાગશ્ચેત્ સ્યાલ્લોકવત્

2.1.14
પુનરપિ સાઙ્ખયઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે-યદુક્તં સ્થૂલસૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ કાર્યકારણરૂપત્વાજ્જીવબ્રહ્મણોઃ સ્વભાવવિભાગ ઉપપદ્યત ઇતિ; સ તુ વિભાગો ન સમ્ભવતિ, બ્રહ્મણઃ સશરીરત્વે
2.1.14
તસ્ય ભોક્તૃત્વાપત્તેઃ, સશરીરત્વે જીવસ્યેવેશ્વરસ્યાપિ સશરીરત્વપ્રયુક્તસુખદુઃખયોર્ભોક્તૃત્વસ્યાવર્જનીયત્વાત્ । નનુ ચ "સમ્ભોગપ્રાપ્તિરિતિ ચેન્ન વૈશેષ્યાત્" ઇત્યત્રેશ્વરસ્ય ભોગપ્રસઙ્ગપરિહાર ઉક્તઃ, નૈવમ્, તત્ર હ્યુપાસ્યતયા હૃદયાય-તને સન્નિહિતસ્ય શરીરાન્તર્વર્તિત્વમાત્રેણ ભોગપ્રસઙ્ગો ન વિદ્યત ઇત્યુક્તમ્, ઇહ તુ જીવવદ્બ્રહ્મણોઽપિ સશરીરત્વે તદ્વદેવ સુખદુઃખયોર્ભોક્તૃત્વપ્રસઙ્ગો દુર્વાર ઇત્યુચ્યતે; દૃશ્યતે હિ સશરીરાણાં જીવાનાં શરીરગતબાલત્વસ્થવિરત્વા-દિવિ#આકારાસમ્ભવેઽપિ શરીરધાતુસામ્યવૈષમ્યનિમિત્તસુખદુઃખયોગઃ । શ્રુતિશ્ચ "ન હ વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિ-યયોરપહતિરસ્તિ । અશરીરં વા વ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ" ઇતિ । અતઃ સશરીરબ્રહ્મકારણવાદે જીવેશ્વરસ્વભા-વવિભાગાસમ્ભવાત્ કેવલબ્રહ્મકારણવાદે મૃત્સુવર્ણાદિવજ્જગદ્ગતાપુરુષાર્થાદિસર્વવિશેષાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ પ્રધાન-કારણવાદ એવ જ્યાયાનિતિ ચેત્ -
અત્રોત્તરમ્-સ્યાલ્લોકવદિતિ । સ્યાદેવ વિભાગો જીવેશ્વરસ્વભાવયોઃ, નહિ જીવસ્ય શરીરધાતુસામ્યવૈષ-મ્યનિમિત્તં સુખદુઃખયોર્ભોક્તૃત્વં સશરીરત્વકૃતમ્, અપિ તુ પુણ્યપાપરૂપકર્મકૃતમ્ । "ન હ વૈ સશરીરસ્ય" ઇત્યપિ કર્મારબ્ધદેહવિષયમ્, "સ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિ" "સ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિ" "સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષત્ ક્રીડન્ રમમાણઃ" ઇતિ કર્મબન્ધવિનિર્મુક્તસ્યાવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્ય સશરીરસ્યૈવાપુરુષાર્થગન્ધાભાવાત્ । અપહતપાપ્મ-નસ્તુ પરમાત્મનઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મરૂપકૃત્સ્નજગચ્છરીરત્વેઽપિ કર્મસમ્બન્ધગન્ધો નાસ્તીતિ નતરામપુરુષાર્થગન્ધપ્રસઙ્ગઃ । લોકવત્-યથા લોકે રાજશાસનાનુવર્તિનાં તદતિવર્તિનાં ચ રાજાનુગ્રહનિગ્રહકૃતસુખદુઃખયોગેઽપિ ન શરીરિત્વ-માત્રેણ શાસકે રાજ્ઞ્યપિ શાસનાનુવૃત્ત્યતિવૃત્તિનિમિત્તસુખદુઃખયોર્ભોક્તૃત્વપ્રસઙ્ગઃ । યથાહ દ્રમિડભાષ્યકારઃ "યથા લોકે રાજા પ્રચુરદન્દશૂકે ઘોરેઽનર્થસઙ્કટેઽપિ પ્રદેશે વર્ત્તમાનો વ્યજનાદ્યવધૂતદેહો દોષૈર્ન સ્પૃશ્યતે, અભિપ્રેતાંશ્ચ લોકાન્ પરિપાલતિ ભોગાંશ્ચ ગન્ધાદીનવિશ્વજનોપભોગ્યાન્ ધારયતિ, તથાઽસૌ લોકેશ્વરો ભ્રમત્સ્વસામર્થ્ય-
2.1.14
ચામરો દોષૈર્ન સ્પૃશ્યતે, રક્ષતિ ચ લોકાન્ બ્રહ્મલોકાદીન્ ભોગાંશ્ચાવિશ્વજનોપભોગ્યાન્ ધારયતિ" ઇતિ । મૃત્સુ-વર્ણાદિવદ્બ્રહ્મસ્વરૂપપરિણામસ્તુ નૈવાભ્યુપગમ્યતે, અવિકારત્વનિર્દોષાદિશ્રુતેઃ । યત્તુ પરૈર્બ્રહ્મકારણવાદે ભોક્તૃ-ભોગ્યવિભાગાભાવમાશઙ્કય સમુદ્રફેનતરઙ્ગદૃષ્ટાન્તેન વિભાગપ્રતિપાદનપરં સૂત્રં વ્યાખ્યાતમ્, તદયુક્તમ્; અન્તર્ભા-વિતશક્તયવિદ્યોપાધિકાદ્બ્રહ્મણસ્સૃષ્ટિમભ્યુપગચ્છતામેવમાક્ષેપપરિહારયોરસઙ્ગતત્વાત્ । કારણાન્તર્ગતશક્તયવિ-દ્યોપાધ્યુપહિતસ્ય ભોક્તૃત્વાદુપાધેશ્ચ ભોગ્યત્વાત્ । વિલક્ષણયોસ્તયોઃ પરસ્પરભાવાપત્તિર્હિ ન સમ્ભવતિ, સ્વરૂ-પપરિણામસ્તુ તૈરપિ નાભ્યુપેયતે "ન કર્માવિભાગાદિતિ ચેન્નાનાદિત્વાત્" ઇતિ ક્ષેત્રજ્ઞાનાં તદ્ગતકમર્ણાં ચાનાદિ-ત્વપ્રતિપાદનાત્ । સ્વરૂપપરિણામાભ્યુપગમેઽપિ ભોક્તૃભોગ્યાવિભાગાશઙ્કા કસ્યચિદપિ ન જાયતે મૃત્સુવર્ણાદિ-પરિણામરૂપઘટશરાવકટકમુકુટાદિવિભાગવદ્ભોક્તૃભોગ્યવિભાગોપપત્તેઃ । સ્વરૂપપરિણામે ચ બ્રહ્મણ એવ ભોક્તૃ-ભોગ્યત્વાપત્તિરિતિ પુનરપ્યસામઞ્જસ્યમેવ । ॥ઇતિ ભોક્ત્રાપત્ત્યધિકરણમ્ ॥
2.1.15
તદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ

2.1.15
"અસદિતિ ચેન્ન પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્" ઇત્યાદિષુ કારણભૂતાદ્બ્રહ્મણઃ કાર્યભૂતસ્ય જગતો-ઽનન્યત્વમભ્યુપગમ્ય બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વમુપપાદિતમ્, ઇદાનીં તદેવાનન્યત્વમાક્ષિપ્ય સમાધીયતે । તત્ર
2.1.15
કાણાદાઃ પ્રાહુઃ-ન કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યત્વં સમ્ભવતિ, વિલક્ષણબુદ્ધિબોધ્યત્વાત્, ન ખલુ તન્તુપટમૃત્પિણ્ડ-ઘટાદિષુ કાયર્કારણવિષયા બુદ્ધિરેકરૂપા । શબ્દભેદાચ્ચ, ન હિ તન્તવઃ પટ ઇત્યુચ્યન્તે, પટો વા તન્તવ ઇતિ ।
2.1.15
કાર્યભેદાચ્ચ, ન હિ મૃત્પિણ્ડેનોદકમાહ્રિયતે ઘટેન વા કુડ્યં નિર્મીયતે । કાલભેદાચ્ચ, પૂર્વકાલઞ્ચ કારણમ્, અપર-કાલં ચ કાર્યમ્ । આકારભેદાચ્ચ, પિણ્ડાકારં કારણમ્, કાર્યં ચ પૃથુબુધ્નોદરાકારમ્, તથા સત્યામેવ મૃદિ ઘટો નષ્ટ ઇતિ વ્યવહ્રિયતે । સઙ્ખયાભેદશ્ચ દૃશ્યતે બહવસ્તન્તવઃ એકશ્ચ પટઃ । કારકવ્યાપારવૈયર્થ્યઞ્ચ, કારણમેવ ચેત્કાર્યં કિં કારકવ્યાપારસાધ્યં સ્યાત્ ? સત્યપિ કાર્યે કાર્યોપયોગિતયા કારકવ્યાપારેણ ભવિતવ્યં ચેત્, સર્વદા કારકવ્યાપારેણ નોપરન્તવ્યમ્ । સર્વસ્ય સર્વદા સત્ત્વેન નિત્યાનિત્યવિભાગશ્ચ ન સ્યાત્ । અથ કાર્યં સદેવ પૂર્વ-મનભિવ્યક્તં કારકવ્યાપારેણાભિવ્યજ્યતે, અતઃ કારકવ્યાપારાર્થવત્ત્વં નિત્યાનિત્યવિભાગશ્ચોચ્યતે, તદસત્; અભિવ્યક્તેરભિવ્યક્તયન્તરાપેક્ષત્વેઽનવસ્થાનાત્, અનપેક્ષત્વે કાર્યસ્ય નિત્યોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્, તદુત્પત્ત્યભ્યુપગમે ચાસત્કાર્યવાદપ્રસઙ્ગાત્ । કિઞ્ચ કારકવ્યાપારસ્યાભિવ્યઞ્જકત્વે ઘટાર્થેન કારકવ્યાપારેણ કરકાદેરપ્યભિવ્યક્તિઃ પ્રસજ્યતે, સમ્પ્રતિપન્નાભિવ્યઞ્જકભાવેષુ દીપાદિષ્વભિવ્યઙ્ગયવિશેષનિયમાદર્શનાત્; ન હિ ઘટાર્થમારોપિતઃ પ્રદીપઃ કરકાદીન્નાભિવ્યનક્તિ, અતોઽસતઃ કાર્યસ્યોત્પત્તિહેતુત્વેનૈવ કારકવ્યાપારાર્થવત્ત્વમ્, અતશ્ચ સત્કાર્યવાદા-સિદ્ધિઃ । ન ચ નિયતકારણોપાદાનં સત એવ કાર્યત્વં સાધયતિ, કારણશક્તિનિયમાદેવ તદુપપત્તેઃ । નન્વસત્ કાર્યવાદિનોઽપિ કારકવ્યાપારો નોપપદ્યતે, પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્યાસત્ત્વાત્, કાર્યાદન્યત્ર કારકવ્યાપારેણ ભવિત-વ્યમ્; તત્રાન્યત્વાવિશેષાત્તન્તુગતકારકવ્યાપારેણ ઘટોત્પત્તિરપિ પ્રસજ્યતે, નૈવમ્; યત્કાર્યોત્પાદનશક્તં યત્કાર-ણમ્ તદ્ગતકારકવ્યાપારેણ તત્કાર્યોત્પત્તિસિદ્ધેઃ । અત્રાહુઃ-કારણાદનન્યત્કાર્યમ્, ન હિ પરમાર્થતઃ કારણવ્યતિ-રિક્તં કાર્યં નામ વસ્ત્વસ્તિ; અવિદ્યાનિબન્ધનત્વાત્સકલકાર્યતદ્ય્વવહારયોઃ, અતો યથા કારણભૂતાત્ મૃદ્દ્ર-વ્યાદ્ઘટાદિષુ વિકારેષુપલભ્યમાનાદ્ય્વતિરિક્તં ઘટશરાવાદિકાર્યં વ્યવહારમાત્રાલમ્બનં મિથ્યા, કારણભૂતં મૃદ્દ્રવ્ય-
2.1.15
મેવ સત્યમ્ તથા નિર્વિશેષસન્માત્રાત્ કારણભૂતાદ્બ્રહ્મણોઽન્યોઽહઙ્કારાદિવ્યવહારાલમ્બનઃ કૃત્સ્નઃ પ્રપઞ્ચો મિથ્યા, કારણભૂતં સન્માત્રં બ્રહ્મૈવ સત્યમ્; તસ્માત્કારણવ્યતિરિક્તં કાર્યં નાસ્તીતિ કારણાદનન્યત્કાર્યમ્ । ન ચ વાચ્યં શુક્તિ-કારજતાદીનામિવ ઘટાદિકાર્યાણામસત્યત્વાપ્રસિદ્ધેર્દૃષ્ટાન્તાનુપપત્તિરિતિ; યતસ્તત્રાપિ યુક્તયા મૃદ્દ્રવ્યમા-ત્રમેવ સત્યતયા વ્યવસ્થાપ્યતે, તદતિરિક્તં તુ યુક્તયા બાધ્યતે, કા પુનરત્ર યુક્તિઃ, મૃદ્દ્રવ્યમાત્રસ્યાનુવર્ત્તમાનત્વં તદતિરિક્તસ્ય ચ વ્યાવર્તમાનત્વમ્ । રજ્જુસર્પાદિષુ હ્યનુવર્ત્તમાનસ્યાધિષ્ઠાનભૂતસ્ય રજ્જ્વાદેસ્સત્યતા વ્યાવર્ત્તમાનસ્ય ચ સર્પભૂદલનામ્બુધારાદેરસત્યતા દૃષ્ટા તથાઽનુવર્ત્તમાનમધિષ્ઠાનભૂતં મૃદ્દ્રવ્યમેવ સત્યમ્ વ્યાવર્ત્તમાનાસ્તુ ઘટશરા-વાદયોઽસત્યભૂતાઃ । કિઞ્ચ સત આત્મનો વિનાશાભાવાદસતશ્ચ શશવિષાણાદેરુપલબ્દ્ધયભાવાદુપલબ્ધિવિનાશ-યોગિ કાર્યં સદસદ્ભયેમનિર્વચનીયમિતિ ગમ્યતે । અનિર્વચનીયં ચ શુક્તિકારજતાદિવન્મૃષૈવ । તસ્ય ચાનિર્વ-ચનીયત્વં પ્રતીતિબાધાભ્યાં સિદ્ધમ્ । કિઞ્ચ કાર્યમુત્પાદયન્મૃદાદિકારણદ્રવ્યં કિમવિકૃતમેવ કાર્યમુત્પાદયતિ ? ઉત કિઞ્ચનવિશેષમાપન્નમ્ ? ન તાવદવિકૃતમુત્પાદયતિ સર્વદોત્પાદકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ વિશેષાન્તરમાપન્નમ્, વિશેષાન્તરાપત્તેરપિ વિશેન્તરાપત્તિપૂર્વકત્વેન ભવિતવ્યમ્ તસ્યા અપિ તથેત્યનવસ્થાનાત્ । અવિકૃતમેવ દેશ-
2.1.15
કાલનિમિત્તવિશેષસમ્બન્ધં કાર્યમુત્પાદયતીતિ ચેન્ન; દેશાદિવિશેષસમ્બન્ધોઽપિ હ્યવિકૃતસ્ય વિશેષાન્તરમા-પન્નસ્ય ચ પૂવર્વન્ન સમ્ભવતિ । ન ચ વાચ્યમ્ મૃત્સુવર્ણદુગ્ધાદિભ્યો ઘટરુચકદધ્યાદીનામુત્પત્તિર્દૃશ્યતે; શુક્તિ-કારજતાદિવત્ દેશકાલાદિપ્રતિપન્નોપાધૌ બાધશ્ચ ન દૃશ્યતે, અતઃ પ્રતીતિશરણાનાં કારણાત્કાર્યોત્પત્તિરવ-શ્યાશ્રયણીયેતિ; વિકલ્પાસહત્વાત્-કિં હેમાદિમાત્રમેવ સ્વસ્તિકાદેરારમ્ભકમ્, ઉત રુચકાદિ, અથ રુચકા-દ્યાશ્રયો હેમાદિઃ ? ન તાવદ્ધેમાદિમાત્રમારમ્ભકમ્; હેમવ્યતિરિક્તસ્ય કાર્યસ્યાભાવાત્, સ્વાત્માનં પ્રત્યાત્મન આરમ્ભકત્વાસમ્ભવાચ્ચ । હેમવ્યતિરિક્તં સ્વસ્તિકં દૃશ્યત ઇતિ ચેત્-ન, હેમવ્યતિરિક્તં તત્, હેમપ્રત્યભિજ્ઞાના-ત્તદતિરિક્તવસ્ત્વન્તરાનુપલબ્ધેશ્ચ । બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદિભિર્વસ્ત્વન્તરત્વં સાધિતમિતિ ચેન્ન, અનિરૂપિતવસ્ત્વવ-લમ્બનાનાં બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદીનાં શુક્તિકારજતશબ્દબુદ્ધયાદિવત્ ભ્રાન્તિમૂલત્વેન વસ્ત્વન્તરસદ્ભાવસ્યાસાધક-ત્વાત્ । નાપિ રુચકાદિ સ્વસ્તિકાદેરારમ્ભકમ્, સ્વસ્તિકે હિ રુચકં પટ ઇવ તન્તવો ભવતાપિ નોપલભ્યતે । નાપિ રુચકાશ્રયભૂતં હેમ, રુચકાશ્રયાકારેણ હેમ્નઃ સ્વસ્તિકેઽનુપલબ્ધેઃ, અતો મૃદાદિકારણાતિરિક્તસ્ય કાર્ય-સ્યાસત્યત્વદર્શનાદ્બ્રહ્મવ્યતિરિક્તં કૃત્સ્નં જગત્કાર્યત્વેન મિથ્યાભૂતમ્, તદિદં બ્રહ્મવ્યતિરિક્તમિથ્યાત્વસુખપ્રતિ-પત્તયે કાલ્પનિકમૃદાદિસત્યત્વમાશ્રિત્ય કાર્યસ્યાસત્યત્વં પ્રતિપાદિતમ્ । પરમાર્થતસ્તુ મૃત્સુવર્ણાદિકારણમપિ ઘટરુચકાદિકાર્યવન્મિથ્યાભૂતમ્, બ્રહ્મકાર્યત્વાવિશેષાત્ । "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યમ્" "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન" "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ" "યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતરં ઇતરં પશ્યતિ" "યત્ર ત્વસ્ય સવર્માત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્" "ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે" ઇત્યેવમેવાદિભિઃ શ્રુતિભિશ્ચ બ્રહ્મવ્ય-
2.1.15

તિરિક્તસ્ય મિથ્યાત્વમવગમ્યતે । ન ચાગમાવગતાર્થસ્ય પ્રત્યક્ષવિરોધઃ શઙ્કનીયઃ । યથોક્તપ્રકારેણ કાર્યસ્ય સર્વસ્ય મિથ્યાત્વાવગમાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય સન્માત્રવિષયત્વાચ્ચ, વિરોધે સત્યપ્યસમ્ભાવિતદોષસ્ય ચરમભાવિનઃ સ્વ-રૂપસદ્ભાવાદૌ પ્રત્યક્ષાદ્યપેક્ષત્વેઽપિ પ્રમિતૌ નિરાકાઙ્ક્ષસ્ય નિરવકાશસ્ય શાસ્ત્રસ્ય બલીયસ્ત્વાત્; અતઃ કારણભૂ-તાદ્બ્રહ્મણોઽન્યત્સર્વં મિથ્યા । ન ચ પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વેન જીવમિથ્યાત્વમાશઙ્કનીયમ્, બ્રહ્મણ એવ જીવભાવાત્ । બ્રહ્મૈવ હિ સર્વશરીરેષુ જીવમાવમનુભવતિ, "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય" "એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ" "એકો દેવો બહુધા નિવિષ્ટઃ" "એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોત્મા ન પ્રકાશતે" "નાન્યોઽતોસ્તિં દ્રષ્ટા" ઇત્યેવમાદિભ્યઃ । નન્વેકમેવ બ્રહ્મ સર્વશરીરેષુ જીવભાવમનુભવતીતિ ચેત્ "પાદે મે વેદના શિરસિ મે સુખમ્" ઇતિવત્સર્વશરીરેષુ સુખદુઃખપ્રતિ-સન્ધાનં સ્યાત્, જીવેશ્વરબદ્ધમુક્તશિષ્યાચાર્યજ્ઞત્વાજ્ઞત્વાદિવ્યવસ્થા ચ ન સ્યાત્ । અત્ર કેચિદદ્વિતીયત્વં બ્રહ્મણો-ઽભ્યુપયન્ત એવૈવં સમાદધતે-એકસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ પ્રતિબિમ્બભૂતાનાં જીવાનાં સુખિત્વદુઃખિત્વાદય એકસ્યૈવ મુખસ્ય પ્રતિબિમ્બાનાં મણિકૃપાણદર્પર્ણાદિષૂપલભ્યમાનાનામલ્પત્વમહત્ત્વમલિનત્વવિમલત્વાદિવત્તત્તદુપાધિવશાદ્ય્વવ-સ્થાપ્યન્તે । નનુ "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય" ઇત્યાદિશ્રુતેર્ન જીવા બ્રહ્મણો ભિદ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્ સત્યં પરમા-ર્થતઃ, કાલ્પનિકં તુ ભેદમાશ્રિત્યેયં વ્યવસ્થોચ્યતે । કસ્ય પુનઃ કલ્પના ? ન તાવદ્બ્રહ્મણઃ, તસ્ય પરિશુદ્ધજ્ઞાના- ત્મનઃ કલ્પનાશૂન્યત્વાત્ । નાપિ જીવાનામ્, ઇતરેતરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાત્, કલ્પનાધીનો હિ જીવ ભાવઃ, જીવાશ્રયા ચ કલ્પનેતિ । નૈતદેવમ્, અવિદ્યાજીવભાવયોર્બીજાઙ્કુરન્યાયેનાનાદિત્વાત્ । કિઞ્ચ પ્રાસાદનિગરણાદિવદુપપન્ન-
2.1.15
તૈકવેષાયાં અવસ્તુભૂતાયામવિદ્યાયાં નેતરેતરાશ્રયત્વાદયો વસ્તુદોષા અનવક્લૃપ્તિમાવહન્તિ । વસ્તુતો બ્રહ્માવ્ય-તિરિક્તાનાં જીવાનાં સ્વતો વિશુદ્ધત્વેઽપિ કૃપાણાદિગતમુખપ્રતિબિમ્બશ્યામતાદિવત્ ઔપાધિકાશુદ્ધિસમ્ભવાદ-વિદ્યાશ્રયત્વોપપત્તેઃ કાલ્પનિકત્વોપપત્તિઃ । પ્રતિબિમ્બગતશ્યામતાદિવજ્જીવગતાશુદ્ધિરપિ ભ્રાન્તિરેવ, અન્ય-થાઽનિર્મ્મોક્ષત્વપ્રસઙ્ગાત્ । જીવાનાં ભ્રમસ્ય પ્રવાહાનાદિત્વાન્ન તદ્ધેતુરન્વેષણીય ઇતિ । તદેતદવિદિતાદ્વૈતયા થાત્મ્યાનાં ભેદવાદશ્રદ્ધાલુજનસબહુમાનાવલોકનલિપ્સાવિજૃમ્ભિતમ્ । તથા હિ; જીવસ્યાકલ્પિતસ્વાભાવિક-રૂપેણાવિદ્યાશ્રયત્વે બ્રહ્મણ એવાવિદ્યાશ્રયત્વમુક્તં સ્યાત્ । તદતિરિક્તેન તસ્મિન્ કલ્પિતેનાકારેણાવિદ્યાશ્રયત્વે જડસ્યાવિદ્યાશ્રયત્વમુક્તં સ્યાત્ । ન ખલ્વદ્વૈતવાદિનસ્તદુભયવ્યતિરિક્તમાકારમભ્યુપગચ્છન્તિ । કલ્પિતાકાર-વિશિષ્ટેન સ્વરૂપેણૈવાવિદ્યાશ્રયત્વમિતિ ચેત્, તન્ન । સ્વરૂપસ્ય અખણ્ડૈકરસસ્યાવિદ્યામન્તરેણ વિશિષ્ટરૂપત્વ-સિદ્ધેઃ, અવિદ્યાશ્રયાકાર એવ હિ નિરૂપ્યતે । કિઞ્ચ બન્ધમોક્ષાદિવ્યવસ્થાસિદ્ધયર્થં હિ જીવાજ્ઞાનવાદાશ્રયણમ્,
2.1.15
સા તુ વ્યવસ્થા જીવાજ્ઞાનપક્ષેઽપિ ન સિધ્યતિ । અવિદ્યાવિનાશ એવ હિ મોક્ષઃ, તત્રૈકસ્મિન્ મુક્તે અવિદ્યાવિના-શાદિતરેઽપિ વિમુચ્યેરન્ । અન્યસ્યામુક્તત્વાદવિદ્યા તિષ્ઠતીતિ ચેત્ તર્હ્યેકસ્યાપ્યમુક્તિઃ સ્યાત્, અવિદ્યાયા અવિ-નષ્ટત્વાત્ । પ્રતિજીવમવિદ્યાભેદઃ કલ્પ્યતે, તત્ર યસ્યાવિદ્યા વિનષ્ટા સ મોક્ષ્યતે, યસ્ય ત્વવિનષ્ટા સ વત્સ્યત ઇતિ ચેત્-તન્ન; પ્રતિજીવમિતિ જીવભેદમાશ્રિત્ય બ્રૂષે, સ જીવભેદઃ કિં સ્વાભાવિકઃ ઉતાવિદ્યાકલ્પિતઃ ? ન તાવત્-સ્વાભાવિકઃ, અનભ્યુપગમાત્ ભેદસિદ્ધયર્થસ્ય ચાવિદ્યાકલ્પનસ્ય વ્યર્થત્વાત્ । અથાવિદ્યાકલ્પિતઃ તત્રેયં જીવ-ભેદકલ્પિકાઽવિદ્યા કિં બ્રહ્મણઃ, ઉત જીવાનામ્ ? બ્રહ્મણ ઇતિ ચેત્ આગતોઽસિ મદીયં માર્ગમ્ । અથ જીવાનાં કિમસ્યા જીવભેદક્લૃપ્તિસિદ્ધયર્થતાં વિસ્મરસિ । અથ પ્રતિજીવં બદ્ધમુક્તવ્યવસ્થાસિદ્ધયર્થં યાઃ અવિદ્યાઃ કલ્પ્યન્તે તાભિરેવ જીવભેદોઽપીતિ મનુષે, જીવભેદસિદ્ધૌ તાસ્સિદ્ધયન્તિ તાસુ સિદ્ધાસુ જીવભેદસિદ્ધિરિતીતરેત-રાશ્રયત્વમ્ । ન ચાત્ર બીજાઙ્કુરન્યાયઃ સિદ્ધયતિ, બીજાઙ્કુરેષુ હ્યન્યદન્યદ્બીજમન્યસ્યાન્યસ્યાઙ્કુરસ્યોત્પાદકમ્, ઇહ તુ યાભિરવિદ્યાભિર્યે જીવાઃ કલ્પ્યન્તે તાનેવાશ્રિત્ય તાસાં સિદ્ધિરિત્યશકનીયતા । અથ બીજાઙ્કુરન્યાયેન પૂર્વપૂર્વ-જીવાશ્રયાભિરવિદ્યાભિરુત્તરોત્તરજીવકલ્પનાં મન્યસે, તથા સતિ જીવાનાં ભઙ્ગુરત્વમકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશા-દિપ્રસઙ્ગશ્ચ; અત એવ બ્રહ્મણઃ પૂર્વપૂર્વજીવાશ્રયાભિરવિદ્યાભિરુત્તરોત્તરજીવભાવકલ્પનમિત્યપિ નિરસ્તમ્ । અવિદ્યાપ્રવાહેઽભ્યુપગમ્યમાને તત્તત્કલ્પિતજીવભાવસ્યાપિ તદ્વત્પ્રવાહાનાદિતા સ્યાત્ । ન ધ્રુવરૂપતા, આમો-
2.1.15
ક્ષાચ્ચ જીવસ્ય ધ્રુવત્વમિષ્ટં ન સિદ્ધયેત્ । યચ્ચોક્તં અવિદ્યાયા અવસ્તુરૂપત્વેનાનુપપન્નતૈકવેષાયા નેતરેતરાશ્રય-ત્વાદયો વસ્તુદોષા અનવક્લૃપ્તિમાવહન્તીતિ, તથા સતિ મુક્તાન્ પરં ચ બ્રહ્માશ્રયેદવિદ્યા; શુદ્ધવિદ્યાસ્વરૂપ-ત્વાદશુદ્ધિરૂપા ન તત્ર પ્રસજતીતિ ચેત્ કિમુપપત્ત્યનુવર્ત્તિન્યવિદ્યા ? એવં તર્હ્યુક્તાભિરુપપત્તિભિર્જ્જીવાનપિ નાશ્ર-યેત્ । કિઞ્ચ જીવાશ્રયાયા અવિદ્યાયાસ્તત્ત્વજ્ઞાનોદયાન્નાશે સતિ જીવો નશ્યેદ્વા, ન વા ? યદિ નશ્યેત્સ્વરૂપો-ચ્છિત્તિલક્ષણો મોક્ષઃ સ્યાત્; નો ચેદવિદ્યાનાશેપ્યનિર્મોક્ષઃ, બ્રહ્મસ્વરૂપવ્યતિરિક્તજીવત્વાવસ્થાનાત્ ।
યચ્ચોક્તં મણિકૃપાણદર્પણાદિષૂપલભ્યમાનમુખમલિનત્વવિમલત્વાદિવચ્છુદ્ધયશુદ્ધયાદિવ્યવસ્થોપપત્તિરિતિ । તત્રેદં વિમર્શનીયમ્; અલ્પત્વમલિનત્વાદય ઔપાધિકા દોષાઃ કદા નશ્યેયુરિતિ । કૃપાણાદ્યુપાધ્યપગમ ઇતિ ચેત્ કિં તદાલ્પત્વાદ્યાશ્રયઃ પ્રતિબિમ્બં તિષ્ઠતિ વા, ન વા ? તિષ્ઠતીતિ ચેત્ તત્સ્થાનીયસ્ય જીવસ્યાપિ સ્થિતત્વાદ-નિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ । નશ્યતિ ચેત્ તદ્વદેવ જીવનાશાત્સ્વરૂપોચ્છિત્તિલક્ષણો મોક્ષઃ સ્યાત્ । કિઞ્ચ યસ્ય હ્યપુરુષાર્થ-રૂપદોષપ્રતિભાસઃ તસ્ય તદુચ્છેદઃ પુરુષાર્થઃ । તત્ર કિમૌપાધિકદોષપ્રતિભાસો બિમ્બસ્થાનીયસ્ય બ્રહ્મણઃ,ઉત પ્રતિબિમ્બસ્થાનીયસ્ય જીવસ્ય, ઉતાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ? આદ્યયોઃ કલ્પયોર્દૃષ્ટાન્તોઽયં ન સઙ્ગચ્છતે, મુખસ્ય મુખ-પ્રતિબિમ્બસ્ય ચાલ્પત્વાદિદોષપ્રતિભાસશૂન્યત્વાત્, ન હિ મુખં તત્પ્રતિબિમ્બં વા ચેતયતે, બ્રહ્મણો દોષપ્રતિભાસે બ્રહ્માવિદ્યાપ્રસઙ્ગશ્ચ । તૃતીયોઽપિ કલ્પો ન કલ્પતે જીવબ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય દ્રષ્ટુરભાવાત્ । કિઞ્ચ અવિદ્યાકલ્પ્યસ્ય જીવસ્ય કલ્પકઃ ક ઇતિ નિરૂપણીયમ્ । ન તાવદવિદ્યા, અચેતનત્વાત્ । નાપિ જીવઃ, આત્માશ્રયદોષપ્રસઙ્ગાત્, શુક્તિકારજતાદિવદવિદ્યાકલ્પ્યત્વાચ્ચ જીવભાવસ્ય, બ્રહ્મૈવ કલ્પકમિતિ ચેત્ બ્રહ્માજ્ઞાનમેવાયતમ્ । કિઞ્ચ બ્રહ્માજ્ઞાનાનભ્યુપગમે કિં બ્રહ્મ જીવાન્ પશ્યતિ વા ન વા ? ન પશ્યતિ ચેત્ ઈક્ષાપૂર્વિકા વિચિત્રસૃષ્ટિર્નામરૂપવ્યા-કરણમિત્યાદિ બ્રહ્મણો ન સ્યાત્ । અથ પશ્યતિ, અખણ્ડૈકરસં બ્રહ્મ નાવિદ્યામન્તરેણ જીવાન્ પશ્યતીતિ બ્રહ્માજ્ઞાન-પ્રસઙ્ગઃ, અત એવ માયાઽવિદ્યાવિભાગવાદોપિ નિરસ્તઃ, અજ્ઞાનમન્તરેણ હિ માયિનોઽપિ બ્રહ્મણો
2.1.15

જીવદર્શિત્વં ન સ્યાત્ । ન ચ માયાવી પરાનદૃષ્ટ્વા મોહયિતુમલમ્ । નાપિ માયા માયાવિનો દર્શનસાધનમ્, દૃષ્ટેષુ પરેષુ તન્મોહ-નસાધનમાત્રત્વાત્તસ્યાઃ । અથ બ્રહ્મણો માયા તસ્ય જીવદર્શિત્વં કુર્વતી જીવમોહનસ્ય હેતુરિતિ મન્યસે તર્હિ પરિશુદ્ધસ્યાખણ્ડૈકરસસ્વપ્રકાશસ્ય બ્રહ્મણઃપરદર્શનં કુવર્તી માયા, માયાઽપરપર્યાયા અવિદ્યૈવ સ્યાત્ । અથ મતમ્ વિપરીતદર્શનહેતુરવિદ્યા, માયા તુ મિથ્યાભૂતં બ્રહ્મવ્યતિરિક્તં મિથ્યાત્વેનૈવ દર્શયન્તી ન બ્રહ્મણો વિપ-રીતદર્શનહેતુઃ, અતસ્તસ્યા નાવિદ્યાત્વમિતિ । નૈવમ્, ચન્દ્રૈકત્વે જ્ઞાયમાને દ્વિચન્દ્રદર્શનહેતોરપ્યવિદ્યાત્વાત્ । યદિ ચ બ્રહ્મ મિથ્યાત્વેનૈવ સ્વવ્યતિરિક્તં જાનાતિ, ન તર્હિ તન્મોહયતિ । ન હ્યનુન્મત્તો મિથ્યાત્વેન જ્ઞાતાન્ મોહ-યિતુમીહતે । અથાપુરુર્ષાથાઽપરમાર્થદર્શનહેતુરવિદ્યા, માયા તુ બ્રહ્મણો નાપુરુષાર્થદર્શનહેતુઃ, અતોઽસ્યા નાવિદ્યાત્વામિતિ મતમ્ । તન્ન; દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનસ્ય દુઃખહેતુત્વાભાવેનાપુરુષાર્થત્વાભાવેઽપિ તદ્ધેતુરવિદ્યૈવ, તન્નિરસને ચ પ્રયસ્યન્તિ; યદિ ચ નાપુ-રુષાર્થદર્શનકરીમાયા, તર્હ્યનુચ્છેદ્યતયા નિત્યા બ્રહ્મસ્વરૂપાનુબન્ધિની સ્યાત્ । અસ્તુ કો દોષ ઇતિ ચેત્, દ્વૈતદર્શનમેવ દોષઃ । "યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્" ઇત્યાદ્યદ્વૈતશ્રુતયઃ પ્રકુપ્યેયુઃ । પરમાર્થવિષયા અદ્વૈતશ્રુતયઃ, માયાયાસ્ત્વપરમાર્થત્વાદવિરોધ ઇતિ ચેત્, અપરિચ્છિન્નાનન્દૈકસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણઃ અપરમાર્થભૂતમાયાદર્શનં તદ્વત્તા ચ અવિદ્યામન્તરેણ નોપપદ્યતે । કિઞ્ચ અપરમાર્થભૂતયા નિત્યયા માયયા કિં પ્રયોજનં બ્રહ્મણઃ ? જીવમોહનમિતિ ચેત્; અપુરુષાર્થેન મોહનેન કિં પ્રયોજનમ્ ? ક્રીડેતિ ચેત્, અપરિચ્છિન્નાનન્દસ્ય કિં ક્રીડયા ? પરિપૂર્ણભોગાનામેવ ક્રીડા પુરુષાર્થત્વેન લોકે
2.1.15
દૃષ્ટેતિ ચેત્; નૈવમિહોપપદ્યતે । ન હ્યપરમાર્થભૂતૈઃ ક્રીડોપકરણૈરપરમાર્થતયા પ્રતિભાસમાનૈર્નિષ્પન્નયાઽપરમાર્થ-ભૂતયા ક્રીડયા અપરમાર્થભૂતેન ચ તત્પ્રતિભાસેનાનુન્મત્તાનાં ક્રીડારસો નિષ્પદ્યતે । માયાશ્રયતયાભિમતબ્રહ્મવ્ય-તિરેકેણાવિદ્યાશ્રયસ્ય જીવસ્ય કલ્પનાઽસમ્ભવશ્ચ પૂર્વવદેવ દ્રષ્ટવ્યઃ, અતો બ્રહ્મૈવાનાદ્યવિદ્યાશબલં સ્વગતનાનાત્વં પશ્યતીત્યદ્વિતીયત્વં બ્રહ્મણોઽભ્યુપયદ્ભિરભ્યુપેતવ્યમ્ ।
યત્તુ બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થા નોપપદ્યત ઇતિ, ન તદ્બ્રહ્માજ્ઞાનવાદિનશ્ચોદ્યમ્, એકસ્યૈવ બ્રહ્મણોઽજ્ઞસ્ય સ્વાજ્ઞાનનિ-વૃત્ત્યા મોક્ષ્યમાણત્વાત્ બદ્ધમુક્તાદિવ્યવસ્થાયા એવાભાવાત્ વ્યવહ્રિયમાણાયાશ્ચ બદ્ધમુક્તશિષ્યાચાર્યાદિવ્યવ-સ્થાયાઃ કાલ્પનિકત્વાત્સ્વપ્નદર્શિન ઇવ ચૈકસ્યૈવાવિદ્યયા સર્વકલ્પનોપપત્તેઃ, સ્વપ્નદૃશા હ્યેકેન દૃષ્ટાઃ શિષ્યાચા-ર્યાદયઃ તદવિદ્યાકલ્પિતા એવ; અત એવ બહ્વવિદ્યાકલ્પનમપિ ન યુક્તિમત્ । પારમાર્થિકી બન્ધમોક્ષ વ્યવસ્થા સ્વપરવ્યવસ્થા ચ જીવાજ્ઞાનવાદિનાપિ નાભ્યુપેયતે । અપારમાર્થિકી ત્વેકસ્યૈવાવિદ્યયોપપદ્યતે, પ્રયોગશ્ચબન્ધ-મોક્ષવ્યવસ્થાઃ સ્વપરવ્યવસ્થાશ્ચ સ્વાવિદ્યાકલ્પિતાઃ, અપારમાર્થિકત્વાત્, સ્વપ્નદૃષ્ટવ્યવસ્થાવદિતિ । શરીરાન્ત-રાણ્યપિ મયૈવાત્મવન્તિ, શરીરત્વાત્, એતચ્છરીરવત્ । શરીરાન્તરાણ્યપિ મદવિદ્યાકલ્પિતાનિ શરીરત્વાત્ કાર્ય-ત્વાત્ જડત્વાત્ કલ્પિતત્વાદ્વા, એતચ્છરીરવત્ । વિવાદાધ્યાસિતં ચેતનજાતમહમેવ, ચેતનત્વાત્, યદનહં તદચે-તનં દૃષ્ટમ્, યથા ઘટઃ, અતઃ સ્વપરવિભાગો બદ્ધમુક્તશિષ્યાચાર્યાદિવ્યવસ્થાશ્ચૈકસ્યાવિદ્યાકલ્પિતાઃ । દ્વૈતવા-દિનાપિ બદ્ધમુક્તવ્યવસ્થાદુરુપપાદા; અતીતાનાં કલ્પાનામાનન્ત્યાદેકૈકસ્મિન્ કલ્પે એકૈકમુક્તાવપિ સર્વેષાં મોક્ષસમ્ભવાદમુક્તાનુપપત્તેઃ । અનન્તત્વાદાત્મનામમુક્તાશ્ચ સન્તીતિ ચેત્, કિમિદમનન્તત્વમ્ ? અસઙ્ખયેયત્વ-મિતિ ચેન્ન; ભૂયસ્ત્વાદલ્પજ્ઞૈરસઙ્ખયેયત્વેપીશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય સઙ્ખયેયા એવ । તસ્યાપ્યશક્યત્વે સર્વજ્ઞત્વં ન સ્યાત્;
2.1.15
આત્મના નિસ્સઙ્ખયત્વાદીશ્વરસ્યાવિદ્યમાનસઙ્ખયાવેદનાભાવો નાસાવજ્ર્ઞ્યમાવહતીતિ ચેત્, ભિન્નત્વે સઙ્ખયાવિ-ધુરત્વં નોપપદ્યતે । આત્મનઃ સઙ્ખયાવન્તઃ, ભિન્નત્વાત્; માષસર્ષપઘટપટાદિદિવત્ । ભિન્નત્વે ચાત્માનં ઘટાદિ-વજ્જડત્વમનાત્મત્વં ક્ષયિત્વં ચ પ્રસજ્યતે । બ્રહ્મણશ્ચાનન્તત્વં ન સ્યાત્ । અનન્તત્વં નામ-પરિચ્છેદરહિતત્વમ્ । ભેદવાદે ચ વસ્ત્વન્તરાદ્વિલક્ષણત્વેન બ્રહ્મણો વસ્તુતઃ પરિચ્છેદરહિતત્વં ન શક્યતે વક્તુમ્, વસ્ત્વન્તરભાવ એવ હિ વસ્તુતઃ પરિચ્છેદઃ । વસ્તુતઃ પરિચ્છિન્નસ્ય દેશતઃ કાલતશ્ચાપરિચ્છિન્નત્વં ન યુજ્યતે, વસ્ત્વન્તરાદ્વિલક્ષણત્વેન વસ્તુતઃ પરિચ્છિન્ના એવ ઘટાદયો દેશતઃ કાલતશ્ચ પરિચ્છિન્ના હિ દૃષ્ટાઃ, તથા સર્વે ચેતનાઃ બ્રહ્મ ચ વસ્તુતઃ પરિચ્છિન્નાઃ દેશકાલાભ્યામપિ પરિચ્છિદ્યન્તે । એવઞ્ચ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તમ્" ઇત્યાદિભિસ્સર્વપ્રકારપરિચ્છેદરહિતત્વં વદદ્ભિર્વિરોધઃ । ઉત્પત્તિવિનાશાદયશ્ચ જીવાનાં બ્રહ્મણશ્ચ પ્રસજ્યેરન્, કાલપરિચ્છેદ એવ હ્યુત્પત્તિવિનાશભાગિત્વં, અતઃ એકસ્યૈવાપરિચ્છિન્નસ્ય બ્રહ્મણોઽવિદ્યાવિજૃમ્ભિતં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં કૃત્સ્નં જગત્; સુખદુઃખપ્રતિસન્ધાન-વ્યવસ્થાદયોઽપિ સ્વાપ્નવ્યવસ્થાવદવિદ્યાસ્વાભાવ્યાદુપપદ્યન્તે; તસ્માદેકમેવ નિત્યમુક્તસ્વપ્રકાશસ્વભાવમનાદ્ય-વિદ્યાવશાજ્જગદાકારેણ વિવર્તત ઇતિ પરમાર્થતો બ્રહ્મવ્યતિરિક્તાભાવાત્તદનન્યત્વં જગત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે-નિર્વિશેષસ્વપ્રકાશમાત્રં બ્રહ્માનાદ્યવિદ્યાતિરોહિતસ્વસ્વરૂપં સ્વગતનાનાત્વં પશ્યતીત્યેતત્ પ્રકાશસ્વરૂપસ્ય નિરંશસ્ય પ્રકાશનિવૃત્તિરૂપતિરોધાને સ્વરૂપનાશપ્રસઙ્ગેન તિરોધાનાસમ્ભવાદિભ્યઃ સકલ- પ્રમાણવિરુદ્ધં સ્વવચનવિરુદ્ધં ચેતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ । યત્પુનરુક્તં કારણવ્યતિરિક્તં કાર્યં યુક્તિબાધિતત્વેન શુક્તિ-કારજતાદિવદ્ભ્રમ ઇતિ, તદયુક્તમ્; યુક્તેરભાવાત્ । યત્ત્વનુવર્ત્તમાનસ્ય કારણમાત્રસ્ય સત્યત્વં વ્યાવર્તમાનાનાં
2.1.15
ઘટશરાવાદિકાર્યાણામસત્યત્વમિતિ; તદપ્યન્યત્ર દૃષ્ટસ્યાન્યત્ર વ્યાવર્તમાનતા ન બાધિકેત્યાદિભિઃ પૂર્વમેવ પરિહૃતમ્ । યચ્ચોપલભ્યમાનત્વવિનાશિત્વાભ્યાં સદસદનિર્વચનીયત્વેન કાર્યસ્ય મૃષાત્વમિતિ, તદસત્; ઉપ-લબ્ધિવિનાશયોગો હિ ન મિથ્યાત્વં સાધયતિ, કિન્ત્વનિત્યત્વમ્, યદ્દેશકાલસમ્બન્ધિતયા તદુપલબ્ધં તદ્દેશ-કાલસમ્બન્ધિતયા બાધિતત્વમેવ હિ તસ્ય મિથ્યાત્વે હેતુઃ, દેશાન્તરકાલાન્તરસમ્બન્ધિતયોપલબ્ધસ્યાન્યદેશ-કાલસમ્બન્ધિત્વેન બાધિત્વં દેશાન્તરકાલાન્તરવ્યાપ્તિમાત્રં સાધયતિ; ન તુ મિથ્યાત્વમ્ । પ્રતિયોગશ્ચ ઘટા-દિકાર્યં સત્યમ્, દેશકાલાદિપ્રતિપન્નોપાધાવબાધિતત્વાત્, આત્મવત્ । યચ્ચોક્તં-કારણસ્વરૂપાદવિકૃતાદ્વિ-કૃતાચ્ચ કાર્યોત્પત્તિર્ન સમ્ભવતીતિ, તદસત્; દેશકાલાદિસહકારિસમવહિતાત્કારણાત્કાર્યોત્પત્તિસમ્ભવાત્ । તત્સમવધાનં ચ વિકૃતસ્યાવિકૃતસ્ય ચ ન સમ્ભવતીતિ યદુક્તં, તદયુક્તમ્; પૂર્વમકૃતસ્યૈવ કાલાદિસમવધાન-સમ્ભવાત્ । અવિકૃતત્વાવિશેષાત્પૂર્વમપિ દેશકાલાદિસમવધાનં પ્રસજ્યત ઇતિ ચેન્ન; દેશકાલાદિસમવધાનસ્ય કારણાન્તરાયત્તસ્યૈતદાયત્તત્વાભાવાત્; અતો દેશકાલાદિસમવધાનરૂપવિશેષમાપન્નં કારણં કાર્યમુત્પાદયતીતિ ન કિઞ્ચિદવહીનમ્ । કારણસ્ય ચ કાર્યં પ્રત્યારમ્ભકત્વમબાધિતં દૃશ્યમાનં ન કેનાપિ પ્રકારેણાપહ્નોતું શક્યતે । યત્તુ હેમાદિમાત્રસ્ય રુચકાદિકાર્યસ્યૈતદાશ્રયસ્ય વા હેમાદેરારમ્ભકત્વં ન સમભવતીતિ, તદયુક્તમ્; હેમાદિમાત્ર-
2.1.15
સ્યૈવ યથોક્તપરિકરયુક્તસ્યારમ્ભકત્વસમ્ભવાત્ । ન ચારમ્ભકહેમવ્યતિરિક્તં કાર્યં ન દૃશ્યત ઇતિ વક્તું શક્યમ્,

હેમાતિરિક્તસ્ય સ્વસ્તિકસ્ય દર્શનાત્ બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદિભિર્વસ્ત્વન્તરસ્ય સાધિતત્વાચ્ચ । ન ચાયં શુક્તિકારજતા-દિવદ્ભ્રમઃ, ઉત્પત્તિવિનાશયોરન્તરાલ ઉપલભ્યમાનસ્ય તદ્દેશકાલસમ્બન્ધિતયા બાધાદર્શનાત્ । ન ચાસ્યા ઉપલ-બ્ધેર્બાધિકા કાચિદપિ યુક્તિર્દૃશ્યતે, પ્રાગનુપલબ્ધસ્વસ્તિકોપલબ્ધિવેલાયામપિ હેમપ્રત્યભિજ્ઞા સ્વસ્તિકાશ્રયતયા હેમ્નોઽપ્યનુવૃત્તેરવિરુદ્ધા, શ્રુતિભિસ્તુ પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વસાધનં પૂર્વમેવ નિરસ્તમ્ । યચ્ચાન્યદત્ર પ્રત્યક્ષાવિરોધાદિ પ્રતિવક્તવ્યં તદપિ સર્વં પૂર્વમેવ સૂક્તમ્ । યચ્ચોક્તમ્-એકેનાત્મના સર્વાણિ શરીરાણ્યાત્મવન્તીતિ, તસસત્; એક-સ્યૈવ સર્વશરીરપ્રયુક્તસુખદુઃખપ્રતિસન્ધાનપ્રસઙ્ગાત્ । સૌભરિપ્રભૃતિષુ હ્યાત્મૈકત્વેનાઽનેકશરીરપ્રયુક્તસુખાદિ-પ્રતિસન્ધાનમેકસ્ય દૃશ્યતે । ન ચાહમર્થસ્ય જ્ઞાતૃત્વાત્તદ્ભેદાત્પ્રતિસન્ધાનાભાવો નાત્મભેદાદિતિ વક્તું શક્યમ્;
2.1.15
આત્મા જ્ઞાતૈવ, સ ચાહમર્થ એવ, અન્તઃકરણભૂતસ્ત્વહઙ્કારો જડત્વાત્કરણત્વાચ્ચ શરીરેન્દ્રિયાદિવન્ન જ્ઞાતેત્યુ-
પપાદિતત્વાત્ । યચ્ચ શરીરત્વજડત્વ-કાર્યત્વકલ્પિતત્વૈઃ સર્વશરીરાણામેકસ્ય અવિદ્યાકલ્પિતત્વમુક્તમ્, તદપિ
સર્વશરીરાણામવિદ્યાકલ્પિતત્વસ્યૈવાભાવાદયુક્તમ્ । તદભાવશ્ચાબાધિતસ્ય સત્યતોપપાદનાત્ । યચ્ચ ચેતનાદ-ન્યસ્ય જડત્વદર્શનાત્સર્વચેતનાનામનન્યત્વમુક્તં તદપિ સુખદુઃખવ્યવસ્થયા ભેદોપપાદનાદેવ નિરસ્તમ્ । યત્તુ મયૈવાત્મવન્તિ મદવિદ્યાકલ્પિતાન્યહમેવ સર્વં ચેતનજાતમિત્યહમર્થસ્યૈક્યમુપપાદિતમ્ તદજ્ઞાતસ્વસિદ્ધાન્તસ્ય ભ્રાન્તિજલ્પિતમ્; અહં ત્વમાદ્યથર્વિલક્ષણં ચિન્માત્રં હ્યાત્મા ત્વન્મતે । કિઞ્ચ નિર્વિશેષચિન્માત્રાતિરેકિ સર્વં મિથ્યેતિ વદતો મોક્ષાર્થશ્રવણાદિપ્રયત્નો નિષ્ફલઃ, અવિદ્યાકાર્યત્વાત્; શુક્તિકારાજતાદિષુ રજતાદ્યુપાદાનાદિ-પ્રયત્નવત્ । મોક્ષાર્થપ્રયત્નોઽપિ વ્યર્થઃ, કલ્પિતાચાર્યાયત્તજ્ઞાનકાર્યત્વાત્ શુકપ્રહ્લાદવામદેવાદિપ્રયત્નવત્ । તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યજ્ઞાનં ન બન્ધનિવર્તકમ્, અવિદ્યાકલ્પિતવાક્યજન્યત્વાત્સ્વયમવિદ્યાત્મકત્વાત્, અવિ-દ્યાકલ્પિતજ્ઞાત્રાશ્રયત્વાત્ કલ્પિતાચાર્યાયત્તશ્રવણજન્યત્વાદ્વા, સ્વાપ્નબન્ધનિવત્તર્નવાક્યજન્યજ્ઞાનવત્ । કિઞ્ચ નિર્વિશેષચિન્માત્રં બ્રહ્મ મિથ્યા, અવિદ્યાકાર્યજ્ઞાનગમ્યત્વાત્ અવિદ્યાકલ્પિતજ્ઞાત્રાશ્રયજ્ઞાનગમ્યત્વાત્ અવિદ્યા-ત્મકજ્ઞાનગમ્યત્વાદ્વા, યદેવં તત્તથા, યથા સ્વાપ્નગન્ધર્વનગરાદિઃ । ન ચ નિર્વિશેષચિન્માત્રં બ્રહ્મ સ્વયં પ્રકાશતે, યેન ન પ્રમાણાન્તરમપેક્ષતે । યત્ત્વાત્મસાક્ષિકં સ્વયં પ્રકાશજ્ઞાનં દૃશ્યતે, તત્તુ જ્ઞેયવિશેષસિદ્ધિરૂપં જ્ઞાતૃગતમેવ દૃશ્યત ઇતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ । યાનિ ચ તસ્ય નિવિર્શેષત્વસાધકાનિ યૌક્તિકાનિ જ્ઞાનાન્યુપન્યસ્તાનિ તાનિ ચાન-ન્તરોક્તૈરવિદ્યાકાર્યત્વાદિત્યાદિભિરનુમાનૈર્નિરસ્તાનિ । ન ચ નિર્વિશેષસ્ય ચિન્માત્રસ્યાજ્ઞાનસાક્ષિત્વમહઙ્કારાદિ-
2.1.15
જગદ્ભ્રમશ્ચોપપદ્યતે સાક્ષિત્વભ્રમાદયોઽપિ હિ જ્ઞાતૃવિશેષગતા દૃષ્ટાઃ, ન જ્ઞપ્તિમાત્રગતાઃ, ન ચ તસ્ય પ્રકાશત્વં સ્વાયત્તપ્રકાશતા વા સિધ્યતિ; પ્રકાશો હિ કસ્યચિત્પુરુષસ્ય કઞ્ચનાથર્વિશેષં પ્રતિસિદ્ધિરૂપો દૃશ્યતે, તત એવ હિ તસ્ય સ્વયમ્પ્રકાશતોપપદ્યતે ભવદ્ભિરપિ । ન ચાતાદૃશસ્ય નિર્વિશેષસ્ય પ્રકાશતા સમ્ભવતિ ।
યઃ પુનઃ સ્વગોષ્ઠીષ્વપરમાર્થાદપિ પરમાથર્કાર્યં દૃશ્યત ઇત્યુદ્ઘોષઃ સોઽપિ, તાનિ કાર્યાણિ સર્વાણ્યબાધિતક-લ્પાનિ વ્યાવહારિકસત્યાનિ; વસ્તુતસ્ત્વવિદ્યાત્મકાન્યેવેતિ સ્વાભ્યુપગમાદેવ નિરસ્તઃ । અસ્માભિરપિ સર્વત્રપર-માર્થાદેવ કારણાત્સર્વકાર્યોત્પત્તિમુપપાદયદ્ભિઃ પૂર્વમેવ નિરસ્તઃ । ન ચ ત્વયૈષામનુમાનાનાં શ્રુતિવિરોધો વક્તું શક્યતે, શ્રુતેરપ્યવિદ્યાકાર્યત્વેનાવિદ્યાત્મકત્વેન ચોક્તદૃષ્ટાન્તેભ્યો વિશેષાભાવાત્ । યત્તુ બ્રહ્મણોઽપારમાર્થિકજ્ઞા-નગમ્યત્વેઽપિ પશ્ચાત્તનબાધાદર્શનાદ્બ્રહ્મ સત્યમેવેતિ, તદસત્; દુષ્ટકારણજન્યજ્ઞાનગમ્યત્વે નિશ્ચિતે સતિ પશ્ચાત્તન-બાધાદર્શનસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । યથા શૂન્યમેવ તત્ત્વમિતિ વાક્યજન્યજ્ઞાનસ્ય પશ્ચાત્તનબાધાદર્શનેઽપિ દોષમૂલ-ત્વનિશ્ચયાદેવ તદર્થસ્યાસત્યત્વમ્ । કિઞ્ચ "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન" "વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ" ઇતિ વિજ્ઞાનમાત્રાતિરિ-ક્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વસ્તુજાતસ્ય નિષેધકત્વેન સર્વસ્માત્ પરત્વાત્પશ્ચાત્તનબાધાદર્શનમુચ્યતે, શૂન્યમેવ તત્ત્વમિતિ તસ્યાપ્યભાવં વદતસ્તસ્માત્પરત્વેન પશ્ચાત્તનબાધો દૃશ્યતે । સર્વશૂન્યત્વાતિરેકિનિષેધાસમ્ભવાત્તસ્યૈવ પશ્ચાત્તન-બાધાદર્શનમ્; દોષમૂલત્વં તુ પ્રત્યક્ષાદીનાં વેદાન્તજન્મનઃ સર્વશૂન્યજ્ઞાનસ્યાપ્યવિશિષ્ટમ્;
અતઃ સર્વં વિજ્ઞાનજાતં પારમાર્થિક-જ્ઞાતૃગતમ્; સ્વયં ચ પરમાર્થભૂતમર્થવિશેષસિદ્ધિરૂપમ્; તત્ર કિઞ્ચિત્, જ્ઞાનં દોષમૂલમ્; દોષશ્ચ પરમાર્થઃ, કિઞ્ચિચ્ચ નિર્દોષં પારમાર્થિકસામગ્રીજન્યમિતિ યાવન્નાભ્યુપેયતે, ન તાવત્સ-ત્યમિથ્યાર્થવ્યવસ્થા,લોકવ્યવહારશ્ચ સેત્સ્યતિ। લોકવ્યવહારો હિ પારમાર્થિકો ભ્રાન્તિરૂપશ્ચ પારમાર્થિકજ્ઞાતૃગ-તાર્થવિશેષસિદ્ધિરૂપપ્રકાશપૂર્વકઃ, નિર્વિશેષ-સન્માત્રસ્ય તુ પારમાર્થિકસ્યાઽપારમાથિર્કસ્ય ચ પ્રતિભાસાદેર્હેતુ-ત્વાસમ્ભવાલ્લોકવ્યવહારો ન સમ્ભવતિ ।
2.1.15
યચ્ચ તૈર્નિરધિષ્ઠાનભ્રમાસમ્ભવાત્ સર્વાધ્યાસાધિષ્ઠાનસ્ય સન્માત્રસ્ય પારમાર્થિકત્વમુક્તમ્, તદપિ દોષદોષા-શ્રયત્વજ્ઞાતૃત્વજ્ઞાનાનામપારમાર્થ્યેપિ ભ્રમોપપત્તિવદધિષ્ઠાનાપારમાર્થ્યેપિ ભ્રમોપપત્તેર્નિરસ્તમ્ । અથ અધિષ્ઠાનાપા-રમાર્થ્યે ન ક્વચિદ્ભ્રમો દૃષ્ટ ઇતિ સન્માત્રસ્ય પારમાર્થિકત્વમવશ્યાશ્રયણીયમિતિ મન્યસે હન્ત તર્હિ દોષદોષાશ્રય-ત્વજ્ઞાતૃત્વજ્ઞાનાનામપારમાર્થ્યેઽપિ ન ક્વચિદ્ભ્રમો દૃષ્ટ ઇતિ દર્શનાનુગુણ્યેન તેષામપિ પારમાર્થ્યમવશ્યાશ્રયણીય-મિતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષોઽન્યત્ર તત્સંરમ્ભાત્ । યત્તુ ભેદપક્ષેઽપ્યતીતકલ્પાનામાનન્ત્યાત્સર્વેષામાત્મનાં મુક્તત્વેન બ-દ્ધાસમ્ભવાદ્બદ્ધમુક્તવ્યવસ્થા ન સમ્ભવતીતિ; તદાત્માનન્ત્યેન પરિહૃતમ્ । યત્ત્વાત્મનાં ભિન્નત્વે માષસર્ષપઘટપ-ટાદિવત્સઙ્ખયાવત્ત્વમવર્જ્જનીયમિતિ, તત્ર ઘટાદીનામપ્યનન્તત્વાત્ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલસ્સ્યાત્, દશઘટાઃ સહસ્રં માષા ઇતિ સઙ્ખયાવત્ત્વં દૃશ્યત ઇતિ ચેત્-સત્યમ્ , તત્તુ ન ઘટાદિસ્વરૂપગતમ્, અપિ તુ દેશકાલાદ્યુપાધિમદ્ઘટા-દિગતમ્, તાદૃશં તુ સઙ્ખયાવત્ત્વમાત્મનામભ્યુપગચ્છામઃ । ન ચ તાવતા સર્વમુક્તિપ્રસઙ્ગઃ,આત્મસ્વરૂપાનન્ત્યાત્ ।
2.1.15
યત્તુ આત્મનાં ભિન્નત્વે ઘટાદિવજ્જડત્વાનાત્મત્વક્ષયિત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ, તદયુક્તમ્; એકજાતીયાનાં ભેદસ્ય તજ્જાતી-યાનાં જાત્યન્તરીયત્વાનાપાદકત્વાત્ । ન હિ ઘટાદીનાં ભેદસ્તેષાં પટત્વમાપાદયતિ ।
યત્તુ ભિન્નત્વે વસ્તુતઃ પરિચ્છેદાદ્દેશકાલાભ્યામપિ પરિચ્છેદો બ્રહ્મણઃ પ્રસજ્યત ઇત્યનન્તત્વં બ્રહ્મણો ન સિધ્ય-તીતિ, તદયુક્તમ્; વસ્તુતઃ પરિચ્છિન્નાનામપિ દેશકાલપરિચ્છેદસ્ય ન્યૂનાધિકભાવેનાનિયમદર્શનાત્; દેશકાલસ-મ્બન્ધેયત્તાયાઃ પ્રમાણાન્તરાયત્તનિર્ણયત્વેન બ્રહ્મણઃ સર્વદેશકાલસમ્બન્ધસ્યાપિ પ્રમાણાન્તરાદાપતતો વિરોધાભા-વાત્ । વસ્તુતઃ પરિચ્છેદમાત્રાદપિ સર્વપ્રકારપરિચ્છેદરહિતત્વાભાવાદાનન્ત્યાસિદ્ધિરિતિ ચેત્, તદ્ભવતોઽપ્યવિદ્યા-વિલક્ષણત્વં બ્રહ્મણો અભ્યુપેયતઃ સમાનમ્; અતસ્સતોઽવિદ્યાવિલક્ષણત્વાભ્યુપગમાદ્બ્રહ્મણોઽપિ ભિન્નત્વેન ભેદપ્ર-યુક્તા દોષાસ્સર્વે તવાપિ પ્રસજ્યેરન્ । યદ્યવિદ્યાવિલક્ષણત્વં નાભ્યુપેયતે; તર્હ્યવિદ્યાત્મકત્વમેવ બ્રહ્મ સ્યાત્ ।
2.1.15

"સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇતિ લક્ષણવાક્યમપિ તત એવાપાથર્કં સ્યાત્ । ભેદતત્ત્વાનભ્યુપગમે હિ સ્વપક્ષપરપક્ષસા-ધનદૂષણાદિવિવેકાભાવાત્સર્વમસમઞ્જસં સ્યાત્ । આનન્ત્યપ્રસિદ્ધિશ્ચ દેશકાલપરિચ્છેદરહિતત્વમાત્રેણ; ન વસ્તુ-તોઽપિ પરિચ્છેદરહિતત્વેન, તથાવિધસ્ય શશવિષાણાયમાનસ્યાનુપલબ્ધેઃ । ભેદવાદિનસ્તુ સર્વચિદચિદ્વસ્તુશરીર-ત્વેનબ્રહ્મણસ્સર્વપ્રકારત્વાત્સ્વતઃ પરતોઽપિ પરિચ્છેદો ન વિદ્યતે । તદેવં કારણાદ્ભિન્નસ્ય કાયર્સ્ય સત્યત્વાદ્બ્રહ્મ-કાર્યં કૃત્સ્નં જગદ્બ્રહ્મણોઽન્યદેવ ।
ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે - તદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ । તસ્માત્-પરમકારણાદ્બ્રહ્મણઃ, અનન્યત્વં જગતઃ આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ તદુપપાદયદ્ભયોઽવગમ્યતે । આરમ્ભણશબ્દ આદિર્યેષાં વાક્યાનામ્, તાન્યારમ્ભણશબ્દા-દીનિ "વાચારમ્ભણં વિકારોનામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્" "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયં, તદૈક્ષત
2.1.15
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૂજત" "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય" "સન્મૂલાસ્સોમ્યેમાસ્સર્વાઃ પ્રજાસ્સદા-યતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો" ઇત્યેતાનિ; પ્રકરણાન્તરસ્થા-ન્યપ્યેવઞ્જાતીયકાન્યત્રાભિપ્રેતાનિ । એતાનિ હિ વાક્યાનિ ચિદચિદાત્મકસ્ય જગતઃ પરસ્માદ્બ્રહ્મણોઽનન્યત્વ-મુપપાદયન્તિ । તથા હિ-"સ્તબ્ધોઽસ્યુત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યો યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્" ઇતિ કૃત્સ્નસ્ય જગતો બ્રહ્મૈકકારણત્વમ્, કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યત્વં ચ હૃદિ નિધાય કારણભૂતબ્રહ્મવિજ્ઞાનેન કાર્યભૂ-તસ્ય સર્વસ્ય વિજ્ઞાને પ્રતિજ્ઞાતે સતિ કૃત્સ્નસ્ય બ્રહ્મૈકકારણતામજાનતા શિષ્ટેણ "કથં નુ ભગવઃસ આદેશઃ" ઇત્ય-ન્યજ્ઞાનેનાન્યજ્ઞાતતાઽસમ્ભવં ચોદિતો જગતો બ્રહ્મૈકારણતામુપદેક્ષ્યન્ લૌકિકપ્રતીતિસિદ્ધં કારણાત્કાયર્સ્યાન-ન્યત્વં તાવત્ "યથા સોમ્યેકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃણ્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્" ઇતિ દર્શયતિ । યથૈકમૃત્પિણ્ડારબ્ધાનાં ઘટશરવાદીનાં તસ્માદનતિરિક્તદ્રવ્યતયા તજ્જ્ઞાનેન જ્ઞાતતેત્યર્થઃ । અત્ર કાણાદવાદેન કારણાત્ કાર્યસ્ય દ્રવ્યા-ન્તરત્વમાશઙ્કય લોક-પ્રતીત્યૈવ કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યતામુપપાદયતિ "વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકે-ત્યેવ સત્યમ્" ઇતિ । આરભ્યતે આલભ્યતે સ્પૃશ્યત ઇત્યારમ્ભણમ્; "કૃત્યલ્યુટો બહુલમ્" ઇતિ કર્માણિ લ્યુટ્ । વાચા-વાક્પૂર્વકેણ વ્યવહારેણ હેતુનેત્યર્થઃ । ઘટેનોદકમાહરેત્યાદિ વાક્પૂર્વકો હ્યુદકાહરણાદિવ્યવહારઃ, તસ્ય
2.1.15
વ્યવહારસ્ય સિદ્ધયે તેનૈવ મૃદ્દ્રવ્યેણ પૃથુબુધ્નોદરત્વાદિલક્ષણો વિકારઃ-સંસ્થાનવિશેષઃ તત્પ્રયુક્તં ચ ઘટ ઇત્યાદિ નામધેયમ્, સ્પૃશ્યતે-ઉદ-કાહરણાદિવ્યવહારવિશેષસિદ્ધયર્થં મૃદ્દ્રવ્યમેવ સંસ્થાનાન્તરનામધેયાન્તરભાગ્ભવતિ । અતો ઘટાદ્યપિ મૃત્તિકે-ત્યેવ સત્યમ્, મૃત્તિકાદ્રવ્યમિત્યેવ સત્યમ્, પ્રમાણેનોપલભ્યત ઇત્યર્થઃ, ન તુ દ્રવ્યાન્ત-રત્વેન; અતસ્તસ્યૈવ મૃદ્ધિરણ્યાદેર્દ્રવ્યસ્ય સંસ્થાનાન્તરભાક્તવમાત્રેણ બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદય ઉપપદ્યન્તે, યથેકસ્યૈવ દેવદત્તસ્યાવસ્થાભેદૈઃ "બાલો યુવા સ્થવિરઃ" ઇતિ બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદયઃ કાર્યવિશેષાશ્ચ દૃશ્યન્તે ।
યદુક્તં-સત્યામેવ મૃદિ ઘટો નષ્ટ ઇતિ વ્યવહારાત્કારણાદન્યત્કાયર્મિતિ, તદુત્પત્તિવિનાશાદીનાં કારણભૂત-સ્યૈવ દ્રવ્યસ્યાવસ્થાવિશેષત્વાભ્યુપગમાદેવ પરિહૃતમ્ । તત્તદવસ્થસ્યૈકસ્યૈવ તસ્યૈવ દ્રવ્યસ્ય તે તે શબ્દાસ્તાનિ તાનિ ચ કાર્યાણીતિ યુક્તમ્ । દ્રવ્યસ્ય તત્ત-દવસ્થત્વં કારકવ્યાપારાયત્તમિતિ તસ્યાર્થવત્ત્વમ્ । અભિવ્યક્તયનુ-બન્ધીનિ ચોદ્યાનિ તસ્યા અનભ્યુપગમાદેવ પરિહૃતાનિ । ઉત્પત્ત્યભ્યુપગમેઽપિ સત્કાર્યવાદો ન વિરુધ્યતે; સત એવોત્પત્તેઃ । વિપ્રતિષિદ્ધમિદમભિધીયતે, પૂર્વમેવ સત્, તદુત્પદ્યતે ચેતિ । અજ્ઞાતોત્પત્તિવિનાશયાથાત્મ્યસ્યેદં ચોદ્યમ્; દ્રવ્યસ્યોત્તરોત્તરસંસ્થાનયોગઃ પૂર્વ-પૂર્વસંસ્થાનસંસ્થિતસ્ય વિનાશઃ, સ્વાવસ્થસ્ય તૂત્પત્તિઃ, અતઃ સર્વાવસ્થસ્ય દ્રવ્યસ્ય સત્ત્વાત્ સત્કાર્યવાદો ન વિરુધ્યતે । સંસ્થાનસ્યાસત ઉત્પત્તાવસત્કાર્યવાદપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્
2.1.15
અસત્કાર્યવાદિનોઽપ્યુત્પત્તેરનુતત્તિમત્ત્વે સત્કાર્યવાદપ્રસઙ્ગઃ । ઉત્પત્તિમત્ત્વે ચાનવસ્થા । અસ્માકં ત્વવસ્થાનં પૃથક્પ્રતિપત્તિકાર્યયોગાનર્હત્વાદવસ્થાવત એવોત્પ-ત્ત્યાદિકં સર્વમિતિ નિરવદ્યમ્ । કપાલત્વચૂર્ણત્વપિણ્ડત્વા-વસ્થાપ્રહાણેન ઘટત્વાવસ્થાવદેકત્વાવસ્થાપ્રહાણેન બહુત્વાવસ્થા, તત્પ્રહાણેનૈકત્વાવસ્થા ચેતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ । તથા "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્" ઇતિ, સદેવેદમ્ ઇદાનીં વિભક્તનામરૂપત્વેન નાનારૂપં જગત્ અગ્રે નામરૂપવિભાગાભાવેનૈકમેવાસીત્, સર્વશક્તિત્વેનાધિષ્ઠાત્રન્તરાસહતયા અદ્વિતીયં ચેત્યનન્યત્વમેવોપપા-દિતમ્ । તથા "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇતિ સ્રક્ષ્યમાણતેજઃપ્રભૃતિવિવિધિવિચિત્રસ્થિરત્રસરૂપજગત્ત્વેન આત્મનો બહુભવનં સઙ્કલ્પ્ય જગત્સર્ગાભિધાનાત્ કાર્યભૂતસ્ય જગતઃ પરમકારણાત્પરસ્માદ્બ્રહ્મણોઽનન્યત્વમવ-
ત્તિમત્ત્વ ઇતિ । અસ્માકં ત્વિતિ -અપૃથક્સિદ્ધધર્મતયા પૃથક્ પ્રતિપત્તિકાર્યાનર્હવ્યતિરિક્તાનામ્ ઉત્પત્ત્યાદિકં પૃથગપેક્ષતે, પૃથક્પ્રતિપત્તિકાર્યાનર્હધર્માઃ પૃથગુત્પત્તિનિરપેક્ષાઃ, અત એવ હ્યુત્પત્તેરુત્પત્ત્વાદિનૈરપેક્ષ્યમ્; તસ્માદપૃ-થક્સિદ્ધધર્માસ્તુ સ્વયં ધર્મિણ ઉત્પત્ત્યાદ્યવસ્થાભૂતા ઇત્યર્થઃ । અવસ્થૈવ વસ્તુન ઉત્પત્તિઃ, ન ત્વવસ્થાયા ઉત્પત્તિર્ના-માસ્તીતિ સ્વપક્ષવૈષમ્યદ્યોતનાર્થસ્તુશબ્દઃ । સઙ્ખયાભેદં પરિહરતિ - કપાલત્વેતિ । સદ્વારકત્વાદવિરોધઃ, કાલભેદા-ચ્ચવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
એવં વાચારમ્ભણમિત્યાદિવાક્યસ્યાર્થ ઉક્તઃ । અથ સૂત્રસ્થાદિશબ્દોપાત્તેષુ વાક્યેષુ સદેવેત્યાદિકં દાર્ષ્ટાન્તિકવાક્યં વ્યાચષ્ટે - તથેતિ । તથા અનન્યત્વમેવોપાદિતમિત્યન્વયઃ । સચ્છબ્દઃ પ્રમાણસમ્બન્ધાર્હતાં વદતિ । યદ્વા બ્રહ્મ વદતિ । અન્યતરાર્થત્વે અપ્યનન્યપદાર્થત્વં સિધ્યતિ, સદેવેત્યવધારણેન કદાચિદસત્યત્વં વ્યાવર્તિતમ્ । એકમેવેતિ નામરૂપ-વિભાગાભાવ ઉક્તઃ । અદ્વિતીયપદેનાધિષ્ઠાત્રન્તરનિષેધ ઇત્યર્થઃ । સદેવેત્યાદિવાક્યસ્થમિદંશબ્દં વ્યાચષ્ટે - વિભક્ત-નામરૂપત્વેનેતિ । ઇદં જગત્સદેવ ચેત્ કથં સૃષ્ટયાદ્યુપપત્તિરિત્યત્રાહ- અગ્ર ઇતિ । અદ્વિતીયપદં વ્યાચષ્ટે - સર્વશક્તિ-ત્વેનેતિ । એષાં પદાનામુક્તાર્થપરત્વમેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞોપપાદનાર્થત્વાદેવાવગમ્યતે, ન હિ સજાતીયવિજા-તીયાદિવ્યાવૃત્ત્યા પ્રતિજ્ઞોપપાદનોપયોગઃ । એષાં પદાનામુક્તાર્થૈકપરત્વમુપરિતનવાક્યૈરપ્યુપપાદયતિ -તથા તદૈક્ષતેતિ ।
2.1.15
સીયતે । સચ્છબ્દવાચ્યસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞસ્ય સત્યસઙ્કલ્પસ્ય નિરવદ્યસ્યૈવ સદેવેદમિતિ નિર્દ્દેશાર્હજગ-ત્ત્વમ્, સચ્છબ્દવાચ્યસ્યૈવ જગતો નામરૂપવિભાગાભાવેનૈકત્વમધિષ્ઠાત્રન્તરનિરપેક્ષત્વમ્, પુનરપિ તસ્યૈવ વિચિત્રાસ્થિરત્રસરૂપજગત્ત્વેન બહુભવનસઙ્કલ્પરૂપેક્ષણમ્ યથાસઙ્કલ્પં સર્ગશ્ચ કથમુપપદ્યત ઇત્યાશઙ્કયાહ
2.1.15

"સેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતાઃ અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણીતિ તાસાં ત્રિવૃત્તં ત્રિવૃત્તમ્" ઇત્યાદિ । "તિસ્રો દેવતાઃ" ઇતિ કૃત્સ્નમચિદ્વસ્તુ નિર્દ્દિશ્ય સ્વાત્મકજીવાનુપ્રવેશેનૈતદ્વિચિત્રનામરૂપ-ભાક્કરવાણીત્યુક્તમ્ । અનેન જીવેનાત્મના - મદાત્મકજીવેન આત્મતયા અનુપ્રવિશ્યૈતદ્વિચિત્રનામરૂપભાક્કર-વાણીત્યર્થઃ । સ્વાત્મનો જીવસ્ય ચાત્મતયાઽનુપ્રવેશકૃતં નામરૂપભાક્તવમિત્યુક્તં ભવતિ । "તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુ-પ્રાવિશત્ તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્" ઇતિ શ્રુત્યન્તરેણ સ્પષ્ટમ્, સજીવં જગત્પરેણ બ્રહ્મણા આત્મતયાઽનુપ્ર-વિષ્ટમિતિ; તદેતત્કાર્યાવસ્થસ્ય ચ કારણાવસ્થસ્ય ચ ચિદચિદ્વસ્તુનઃ સકલસ્ય સ્થૂલસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય ચ પરબ્રહ્મ-શરીરત્વમ્, પરસ્ય ચ બ્રહ્મણ આત્મત્વમન્તર્યામિબ્રાહ્મણાદિષુ સિદ્ધં સ્મા-રિતમ્ । અનેન પૂર્વોક્તા શઙ્કા નિરસ્તા । અચિદ્વસ્તુનિ સજીવે બ્રહ્મણ્યાત્મતયાઽવસ્થિતે નામરૂપવ્યાકરણવચ- નાચ્ચિદચિદ્વસ્તુશરીરકં બ્રહ્મૈવ જગચ્છબ્દ-વાચ્યમિતિ "સદેવેદમગ્ર એકમેવાસીત્" ઇત્યાદિ સર્વમુપપન્નતરમ્, શરીર-ભૂતચિદચિદ્વસ્તુગતાઃ સર્વે વિકારાશ્ચા-પુરુષાર્થાશ્ચેતિ બ્રહ્મણો નિરવદ્યત્વં કલ્યાણગુણાકરત્વં ચ સુસ્થિતમ્ । તદેતત્ "અધિકં તુ ભેદનિર્દેશાત્" ઇત્ય-નન્તરમેવ વક્ષ્યતિ । તથા "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્" ઇતિ કૃત્સ્નસ્ય ચેતનાચેતનસ્ય બ્રહ્મતાદાત્મ્યમુપદિશતિ । તદેવ ચ તત્ત્વમસીતિ નિગમયતિ । તથા પ્રકરણાન્તરસ્થેષ્વપિ વાક્યેષુ "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" "આત્મનિ ખલ્વરે દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાત ઇદં સર્વં વિદિતમ્" "ઇદં સર્વં યદયમાત્મા" "બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્" ઇત્યનન્યત્વં પ્રતીયતે, તથાઽન્યત્વં ચ નિષિધ્યતે "સર્વં તં પરાદાદ્યોઽન્યત્રાત્મનઃ સર્વં વેદ" "નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન । મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ" ઇતિ । તથા "યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્" ઇત્યવિદુષો દ્વૈતદર્શનં વિદુષશ્ચાદ્વૈતદર્શનં પ્રતિપાદયદનન્યત્વમેવ તાત્ત્વિકમિતિ પ્રતિપાદયતિ । તદેવમારમ્ભણશ-બ્દાદિભ્યો જગતઃ પરમકારણાત્પરસ્માદ્બ્રહ્મણોઽનન્યત્વમુપપાદ્યતે । અત્રેદં તત્ત્વમ્-ચિદચિદ્વસ્તુશરીરતયા તત્પ્રકારં બ્રહ્મૈવ સર્વદા સર્વશબ્દાભિધેયમ્ । તત્કદાચિત્સ્વસ્માત્ સ્વશરીરતયાપિ પૃથગ્વ્યપદેશાનર્હસૂક્ષ્મદશાપન્નચિદચિદ્વ-
2.1.15
સ્તુશરીરમ્, તત્કારણાવસ્થં બ્રહ્મ । કદાચિચ્ચ વિભક્તનામરૂપવ્યવહારાર્હસ્થૂલદશાપન્નચિદચિદ્વસ્તુશરીરમ્, તચ્ચ કાર્યાવસ્થમિતિ કારણાત્પરસ્માદ્બ્રહ્મણઃ કાર્યરૂપં જગદન્યત્, શરીરભૂતચિદચિદ્વસ્તુનઃ શરીરિણો બ્રહ્મણશ્ચ કારણાવસ્થાયાં કાર્યાવસ્થાયાં ચ શ્રુતિશતસિદ્ધયા સ્વભાવવ્યવસ્થયા ગુણદોષવ્યવસ્થા ચ "ન તુ દૃષ્ટાન્તભાવાત્" ઇત્યત્રોક્તા । યે તુ કાર્યકારણયોરનન્યત્વં કાર્યસ્ય મિથ્યાત્વાશ્રયણેન વર્ણયન્તિ; ન તેષાં કાર્યકારણયોરનન્યત્વં સિધ્યતિ સત્યમિથ્યાર્થયોરૈક્યાનુપપત્તેઃ, તથા સતિ બ્રહ્મણો મિથ્યાત્વં જગતઃ સત્યત્વં વા સ્યાત્ ।
યે ચ કાર્યમપિ પારમાર્થિકમભ્યુપયન્ત એવ જીવબ્રહ્મણોરૌપાધિકમન્યત્વમ્, સ્વાભાવિકં ચાનન્યત્વમ્, અચિદ્બ્રહ્મણોસ્તુ દ્વયમપિ સ્વાભા-વિકમિતિ વદન્તિ; તેષામુપાધિબ્રહ્મવ્યતિરિક્તવસ્ત્વન્તરાભાવાન્નિરવયવસ્યા-ખણ્ડિતસ્ય બ્રહ્મણ એવોપાધિસમ્બન્ધાદ્બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યૈવ હેયાકારપરિણામાચ્છક્તિપરિણામાભ્યુપગમે શક્તિબ્રહ્મ-ણોરનન્યત્વાચ્ચ જીવબ્રહ્મણોઃ કર્મવશ્યત્વાપહતપાપ્મત્વાદિવ્યવસ્થાવાદિન્યોઽચિદ્બ્રહ્મણોશ્ચ પરિણામાપરિણામવા-દિન્યઃ શ્રુતયો વ્યાકુલી ભવેયુઃ વ્યાકુપ્યેયુઃ ।
યે પુનઃ નિરસ્તનિખિલભોક્તૃત્વાદિવિકલ્પવિપ્લવં સર્વશક્તિયુક્તં સન્માત્રદ્રવ્યમેવ કારણં બ્રહ્મ; તચ્ચ પ્રલયવેલાયાં શાન્તા-શેષસુખદુઃખાનુભવવિશેષં સ્વપ્રકાશમપિ સુષુપ્તાત્મવદચિદ્વિલક્ષણમવસ્થિતમ્, સૃષ્ટિવેલાયાં મૃત્તિકાદ્રવ્યમિવ ઘટશરાવાદિરૂપમ્, સમુદ્ર ઇવ ચ ફેનતરઙ્ગબુદ્બુ-દાદિરૂપો ભોક્તૃભોગ્યનિયન્તૃરૂપેણાંશત્રયા-વસ્થમવતિષ્ઠતે; અતો ભોક્તૃભોગ્યનિયન્તૃત્વાનિ તત્પ્રયુ#ઉક્તાશ્ચ ગુણદોષાઃ શરાવત્વઘટત્વમણિકત્વવત્તદ્ગતકાર્ય-ભેદવચ્ચ વ્યવતિષ્ઠન્તે; ભોક્તૃભોગ્યનિયન્તૄણાં સદાત્મનૈકત્વં ચ ઘટશરીવમણિકાદીનાં મૃદાત્મનૈકત્વવદુપપદ્યતે; અતસ્સન્માત્રદ્રવ્યમેવ સર્વાવસ્થાવસ્થિતમિતિ બ્રહ્મણોઽનન્યજ્જગદાતિષ્ઠન્તે; તેષાં સકલશ્રુતિ સ્મૃતીતિહાસપુરાણ-ન્યાયવિરોધઃ સર્વા હિ શ્રુતયઃ સસ્મૃતીતિહાસપુરાણાઃ સર્વેશ્વરેશ્વરં સદૈવ સર્વજ્ઞં સર્વશકિંત સત્યસઙ્કલ્પં નિરવદ્યં દેશ-કાલાનવચ્છિન્નાનવધિકાતિશયાનન્દં પરમકારણં બ્રહ્મ પ્રતિપાદયન્તિ, ન પુનરીશ્વરાદપિ પરમીશ્વરાંશિ સન્માત્રમ્ । તથાહિ "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિ-તીયમ્ તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીદેકમેવ તદેકં સન્ન વ્યભવત્ તચ્છ્રેયોરૂપમત્યસૃજત ક્ષત્રં યાન્યેતાનિ દેવક્ષત્રાણીન્દ્રો વરુણઃ સોમો રુદ્રઃ પર્જ્જન્યો યમો મૃ-ત્યુરીશાનઃ" ઇતિ "આત્મા વા ઇદમેકમેવાગ્ર આસીત્ નાન્યત્કિઞ્ચન મિષત્ સ પેક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ" "એકો હ વૈ નારાયણ આસીન્ન બ્રહ્મા નેશાનો નેમેદ્યાવાપૃથિવી ન નક્ષત્રાણિ નાપો નાગ્નિર્ન સોમો ન સૂર્યઃ સ એકાકી ન રમતે તસ્ય ધ્યાનાન્તસ્થસ્ય" ઇત્યાદિભિઃ પરમકારણં સર્વેશ્વરેશ્વરો નારાયણ એવેત્યવગમ્યતે । સદ્બ્રહ્માત્મશબ્દા હિ તુલ્ય-પ્રકરણસ્થાસ્તત્તુલ્યપ્રકરણસ્થેન નારાયણશબ્દેન વિશેષિતાસ્તમેવાવગભયન્તિ "તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરં તદ્દેવ-તાનાં પરમં ચ દૈવતમ્ । "સ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃ ઇતીશ્વરસ્યૈવ કારણત્વં
2.1.15
શ્રૂયતે । સ્મૃતિરપિ માનવી" "તતઃ સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્" ઇતિ પ્રકૃત્ય "સોઽભિધ્યાય શરીરાત્સ્વાત્સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ।
અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમુપાસૃજત્" ઇતિ । ઇતિહાસપુરાણાન્યપિ પુરુષોત્તમમેવ પરમકારણમભિદધતિ "નારા-યણો જગન્મૂર્તિરનન્તાત્મા સનાતનઃ । સ સિસૃક્ષુઃ સહસ્રાંશાદસૃજત્પુરુષાન્ દ્વિધા" "વિષ્ણોઃ સકાશાદુદ્ભૂતં જગ-ત્તત્રૈવ ચ સ્થિતમ્" ઇત્યાદિષુ । ન ચેશ્વરઃ સન્માત્રમેવેતિ વક્તું શક્યમ્, તસ્ય તદંશત્વાભ્યુપગમાત્સવિશેષત્વાચ્ચ । ન ચ તસ્ય જ્ઞાનાનન્દાદ્યનન્તકલ્યાણગુણયોગઃ કાદાચિત્ક ઇતિ વક્તું શક્યતે, તેષાં સ્વાભાવિકત્વેન સદાત-નત્વાત્, "પરાસ્ય શક્તિવિર્વિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ" "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્" ઇત્યાદિભ્યઃ । જ્ઞાનાનન્દાદિશક્તિયોગ એવાસ્ય સ્વાભાવિક ઇતિ મા વોચઃ, શક્તિઃ સ્વાભાવિકી, જ્ઞાનબલક્રિયા ચ સ્વાભાવિ-કીતિ પૃથઙ્નિર્દેશાલ્લક્ષણાપ્રસઙ્ગાચ્ચ । ન ચ પાચકાદિવત્ "સર્વજ્ઞ" ઇત્યાદિષુ શક્તિમાત્રે કૃત્પ્રત્યય ઇતિ વક્તું શક્યમ્, કૃત્પ્રત્યયમાત્રસ્ય શક્તાવસ્મરણાત્, "શક્તૌ હસ્તિકવાટયોઃ" ઇત્યાદિષુ કેષાઞ્ચિદેવ કૃત્પ્રત્યયાનાં શક્તિવિષયત્વસ્મરણાત્ પાચકાદિષુ ત્વગત્યા લક્ષણા સમાશ્રીયતે ।
કિઞ્ચ-ઈશ્વરસ્ય તદંશવિશેષત્વાત્તસ્ય ચાંશિત્વે તરઙ્ગાત્સમુદ્રસ્યેવાંશાદંશિનોઽધિકત્વાત્ "તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરમ્" "ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે" ઇત્યા- દીનીશ્વરવિષયાણિ પરશ્શતાનિ વચાંસિ બાધ્યેરન્ । કિઞ્ચ સન્માત્રસ્ય સર્વાત્મકત્વેંઽશિત્વે ચેશ્વરસ્ય તદંશવિશે-ષત્વાત્તસ્ય સર્વાત્મકત્વાંશિત્વોપદેશા વ્યાહન્યેરન્ । ન હિ મણિકાત્મકત્વં તદંશત્વં વા ઘટશરાવાદેઃ । સ્વાંશેષુ સર્વેષુ સન્માત્રસ્ય પૂર્ણત્વેનેશ્વરાંશેઽપિ તસ્ય પૂર્ણત્વાત્તદાત્મકાનિ તદંશાશ્ચેતરાણિ વસ્તૂનીતિ ચેન્ન; ઘટેઽપિ સન્માત્રસ્ય પૂર્ણત્વાદીશ્વરસ્યાપિ ઘટાત્મકત્વ -
2.1.15

તદંશત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ સન્માત્રસ્ય ઘટોઽસ્તિ પટોઽસ્તીતિ વસ્તુ-ધર્મતયયાઽવગતસ્ય દ્રવ્યત્વં કારણત્વં વોપપદ્યતે; વ્યવહારયોગ્યતા હિ સત્ત્વમ્; વિરોધિવ્યવહારયોગ્યતા તદ્ય્વવહારયોગ્યસ્યાસત્ત્વમ્ દ્રવ્યમેવ સદિત્યભ્યુપગમે ક્રિયાદીનામસત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ, ક્રિયાદિષુ કાશકુશાવલમ્બને-
નાપિસર્વત્રેકરૂપા સત્તાદુરુપપાદા । સદાત્મના ચ સર્વસ્યાભિન્નત્વે સર્વજ્ઞત્વેન સર્વસ્વભાવપ્રતિસન્ધાનાત્સર્વ-ગુણદોષસઙ્કરપ્રસઙ્ગશ્ચ પૂર્વમેવોક્તઃ, અતો યથોક્તપ્રકારમેવાનન્યત્વમ્ ॥
અથોચ્યેત-એકસ્યૈવાવસ્થાન્તરયોગેઽપિ બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદયો બાલત્વયુવત્વાદિષુ દૃશ્યન્તે; મૃદ્દારુહિર-ણ્યાદિષુ દ્રવ્યાન્તરત્વેઽપિ દૃશ્યન્તે; તત્ર મૃદ્ઘટાદિષુ કાર્યકારણેષુ બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદયોઽવસ્થાનિબન્ધના એવેતિ કુતો નિર્ણીયત ઇતિ ।
2.1.16
તત્રોત્તરમ્ -
2.1.16
ભાવે ચોપલબ્ધે #ઃ

2.1.16
કુણ્ડલાદિકાર્યસદ્ભાવે ચ કારણભૂતહિરણ્યસ્યોપલબ્ધેઃ, "ઇદં કુણ્ડલં હિરણ્યમ્" ઇતિ હિરણ્યત્વેન પ્રત્ય-ભિજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ । ન ચૈવં હિરણ્યાદિષુ દ્રવ્યાન્તરેષુ મૃદાદય ઉપલભ્યન્તે; અતો બાલયુવાદિવત્કારણભૂતમેવ દ્રવ્ય-મવસ્થાન્તરાપન્નં કાર્યમિતિ ગીયતે; દ્રવ્યાન્તરવાદિનાપ્યભ્યુપેતેનાવસ્થાન્તરયોગેન બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદિષૂપપન્નેષ્વ-નુપલબ્ધદ્રવ્યાન્તરકલ્પનાનુપપત્તેશ્ચ । ન ચ જાતિનિબન્ધનેયં પ્રત્યભિજ્ઞા, જાત્યાશ્રયભૂતદ્રવ્યાન્તરાનુપલબ્ધેઃ ।
2.1.16
એકમેવ હેમજાતીયં દ્રવ્યં કાર્યકારણોભયાવસ્થં દૃશ્યતે । ન ચ દ્રવ્યભેદે સમવાયિકારણાનુવૃત્ત્યા કાર્યે પ્રતિસન્ધા-નમિતિ વક્તું શક્યમ્, દ્રવ્યાન્તરત્વે સત્યાશ્રયાનુવૃત્તિમાત્રેણ તદાશ્રિતદ્રવ્યાન્તરે પ્રતિસન્ધાનાનુપપત્તેઃ । ગોમ-યાદિકાર્યે વૃશ્ચિકાદૌ ગોમયાદિપ્રતિસન્ધાનં ન દૃશ્યત ઇતિ ચેન્ન; તત્રાપ્યાદ્યકારણભૂતપૃથિવીદ્રવ્યપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ । અગ્નિકાર્યે ધૂમેઽગ્નિપ્રત્યભિજ્ઞાનં ન દૃશ્યત ઇતિ ચેત્-ભવતુ, ન તત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્; તથાપિ ન દોષઃ, અગ્નેર્નિમિત્ત-કારણમાત્રત્વાત્ । અગ્નિસંયુક્તાર્દ્રેન્ધનાદ્ધિ ધૂમો જાયતે । ગન્ધૈક્યાચ્ચાર્દ્રેન્ધનકાર્યમેવ ધૂમઃ, અતઃ કાર્યભાવે ચ તદેવેદમિત્યુપલબ્ધેર્બુદ્ધિશબ્દાન્તરાદયોઽવસ્થાભેદમાત્રનિબન્ધના ઇત્યવગમ્યતે । તસ્માત્કારણાદનન્યત્કાર્યમ્ ॥
2.1.17
ઇતશ્ચ -
2.1.17
સત્ત્વાચ્ચાપરસ્ય

2.1.17
અપરસ્ય-કાર્યસ્ય કારણે સત્ત્વાચ્ચ કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યત્વમ્ । લોકવેદયોર્હિ કાર્યમેવ કારણતયા વ્યપદિશ્યતે; યથા લોકે "સર્વમિદં ઘટશરાવાદિકં પૂર્વાહ્ણે મૃત્તિકૈવાસીત્" ઇતિ; વેદે ચ "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇતિ ।
2.1.18
અસદ્ય્વપદેશાન્નેતિ ચેન્ન ધર્માન્તરેણ વાક્યશેષાદ્યુક્તેઃ શબ્દાન્તરાચ્ચ

2.1.18
યદુક્તં કારણે કાર્યસ્ય સત્ત્વં લોકવેદાભ્યામવગમ્યત ઇતિ, તદયુક્તમ્; અસદ્ય્વપદેશાત્- "અસદેવેદમગ્ર આસીત્" "અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્" "ઇદં વાગ્રે નૈવ કિઞ્ચનાસીત્" ઇતિ; લોકે ચ "સર્વમિદં ઘટશરાવાદિકં પૂર્વા-હ્ણે નાસીત્" ઇતિ; અતો યથોક્તં નોપપદ્યત ઇતિ ચેત્-તન્ન; ધર્માન્તરેણ તથા વ્યપદેશાત્ । સ ખલ્વસદ્ય્વપદેશસ્ત-સ્યૈવ કાર્યદ્રવ્યસ્ય પૂર્વકાલે ધર્માન્તરેણ-સંસ્થાનાન્તરેણ; ન ભવદભિપ્રેતેન તુચ્છત્વેન । સત્ત્વાસત્ત્વે હિ દ્રવ્યધર્મા-વિત્યુક્તમ્ । તત્ર સત્ત્વધર્માદ્ધર્માન્તરમસત્ત્વમ્ । ઇદંશબ્દનિર્દિષ્ટસ્ય જગતઃ સત્ત્વધર્મો નામરૂપે; અસત્ત્વધર્મસ્તુ તદ્વિરોધિની સૂક્ષ્માવસ્થા; અતો જગતો નામરૂપયુક્તસ્ય તદ્વિરોધિસૂક્ષ્મદશાપત્તિરસત્ત્વમ્ । કથમિદમવગમ્યતે ? વાક્યશેષાદ્યુક્તેઃ શબ્દાન્તરાચ્ચ । વાક્યશેષસ્તાવત્ "ઇદં વા અગ્રે નૈવ કિઞ્ચનાસીત્" ઇત્યત્ર "તદસદેવ સન્મનો-ઽકુરુત સ્યામિતિ" ઇતિ । અનેન વાક્યશેષગતેન મનસ્કારલિઙ્ગેનાસચ્છબ્દાર્થે તુચ્છાતિરિક્તે નિશ્ચિતે તદૈકાર્થ્યાત્ "અસદેવેદમ્" ઇત્યાદિષ્વપ્યસચ્છબ્દસ્યાયમેવાર્થ ઇતિ નિશ્ચીયતે । યુક્તેશ્ચ અસત્ત્વસ્ય ધર્માન્તરત્વમવગમ્યતે; યુક્તિર્હિ સત્ત્વાસત્ત્વે પદાર્થધર્માવવગમયતિ । મૃદ્દ્રવ્યસ્ય પૃથુબુધ્નોદરાકારયોગો ઘટોઽસ્તીતિ વ્યવહારહેતુઃ, તસ્યૈવ તદ્વિરોધ્યવસ્થાન્તરયોગો ઘટો નાસ્તીતિવ્યવહારહેતુઃ, તત્ર કપાલાદ્યવસ્થાયાસ્તદ્વિરોધિત્વેન સૈવ ઘટાવસ્થસ્ય નાસ્તીતિ વ્યવહારહેતુઃ । ન ચ તદ્ય્વતિરિક્તો ઘટાભાવો નામ કશ્ચિદુપલભ્યતે; ન ચ તત્કલ્પ્યતે, તાવતૈવાભાવ-
2.1.18
વ્યવહારોપપત્તેઃ । તથા શબ્દાન્તરાચ્ચ પૂર્વકાલે ધર્માન્તરયોગ એવાવગમ્યતે । શબ્દાન્તરં ચ પૂર્વોદાહૃતં "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇત્યાદિકમ્ । તત્ર હિ "કુતસ્તુ ખલુ સોમ્યેવં સ્યાત્" ઇતિ તુચ્છત્વમાક્ષિપ્ય "સદેવ સો-મ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇતિ સ્થાપિતમ્ । "તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયત" ઇતિ સુસ્પષ્ટમુક્તમ્ ।
2.1.19
ઇદાનીં કાર્યસ્ય કારણાદનન્યત્વે નિદર્શનદ્વયં દ્વાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં દર્શયતિ -
2.1.19
પટવચ્ચ

2.1.19
યથા તન્તવ એવ વ્યતિષઙ્ગવિશેષભાજઃ પટ ઇતિ નામરૂપકાર્યાન્તરાદિકં ભજન્તે; તદ્વદ્બ્રહ્માપિ ॥
2.1.20
યથા ચ પ્રાણાદિઃ

2.1.20
યથા ચ વાયુરેક એવ શરીરે વૃત્તિવિશેષં ભચમાનઃ પ્રાણાપાનાદિનામરૂપકાર્યાન્તરાણિ ભજતે; તદ્વત્ બ્રહ્મૈ-કમેવ વિચિત્રસ્થિરત્રસરૂપં જગદ્ભવતીતિ પરમકારણાત્પરસ્માદ્બ્રહ્મણોઽનન્યત્વં જગતઃ સિદ્ધમ્ ॥
2.1.21
ઇતરવ્યપદેશાદ્ધિતાકરણાદિદોષપ્રસક્તિઃ

2.1.21
જગતો બ્રહ્માનન્યત્વં પ્રતિપાદયદ્ભિઃ "તત્ત્વમદિ" "અયમાત્મા બ્રહ્મ" ઇત્યાદિભિર્જીવ- સ્યાપિ બ્રહ્માનન્યત્વં વ્યપદિશ્યત ઇત્યુક્તમ્; તત્રેદં ચોદ્યતે; યદીતરસ્ય જીવસ્ય બ્રહ્મભાવોઽમીભિર્વાક્યૈર્વ્યપ-દિશ્યતે તદા બ્રહ્મણઃ સાર્વજ્ઞ્યસત્યસઙ્કલ્પત્વાદિયુક્તસ્યાત્મનો હિતરૂપજગદકરણમહિતરૂપજગત્કરણમિ- ત્યાદયો દોષાઃ પ્રસજ્યેરન્ । આધ્યાત્મિકાધિદૈવિકાધિભૌતિકાનન્તદુઃ રવાકરં ચેદં જગત્; ન ચેદૃશે સ્વાનર્થે સ્વાધીનો બુદ્ધિમાન્પ્રવર્તતે । જીવાદ્બ્રહ્મણો ભેદવાદિન્યઃ શ્રુતયો જગદ્બ્રહ્મણોરનન્યત્વં વદતા ત્વયૈવ પરિત્યક્તાઃ, ભેદે સત્યનન્યત્વાસિદ્ધેઃ । ઔપાધિકભેદવિષયા ભેદશ્રુતયઃ સ્વાભાવિકાભેદવિષયાશ્ચાભેદશ્રુતય ઇતિ ચેત્-તત્રેદં વક્તવ્યમ્; સ્વભાવતઃ સ્વસ્માદભિન્નં જીવં કિમનુપહિતં જગત્કારણં બ્રહ્મ જાનાતિ વા, ન વા ? ન જાનાતિ ચેત્સર્વજ્ઞત્વહાનિઃ, જાનાતિ ચેત્-સ્વસ્માદભિન્નસ્ય જીવસ્ય દુઃખં સ્વદુઃખમિતિ જાનતો બ્રહ્મણો હિતાકરણા-હિતકરણાદિદોષપ્રસક્તિરનિવાર્યા । જીવબ્રહ્મણોરજ્ઞાનકૃતોભેદઃ, તદ્વિષયા ભેદશ્રુતિરિતિ ચેત્; તત્રાપિ જીવા-જ્ઞાનપક્ષે પૂર્વોક્તો વિકલ્પસ્તત્ફલં ચ તદવસ્થમ્ । બ્રહ્માજ્ઞાનપક્ષે સ્વપ્રકાશસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણોઽજ્ઞાનસાક્ષિત્વં તત્કૃતજગત્સૃષ્ટિશ્ચ ન સમ્ભવતિ । અજ્ઞાનેન પ્રકાશસ્તિરોહિતશ્ચેત્ તિરોધાનસ્ય પ્રકાશનિવૃત્તિકરત્વેન પ્રકા-શસ્યૈવ સ્વરૂપત્વાત્સ્વરૂપનિવૃત્તિરેવેતિ સ્વરૂપનાશાદિદોષસહસ્રં પ્રાગેવોદીરિતમ્; અત ઇદમસઙ્ગતં બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વમ્ । ઇતિ પ્રાપ્તેઽભિધીયતે -
2.1.22
અધિકં તુ ભેદનિર્દ્દેશાત્

2.1.22
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ; આધ્યાત્મિકાદિદુઃખયોગાર્હાત્પ્રત્યગાત્મનઃ અધિકમ્-અર્થાન્તરભૂતં બ્રહ્મ । કુતઃ? ભેદનિર્દેશાત્-પ્રત્યગાત્મનો હિ ભેદેન નિર્દ્દિશ્યતે પરં બ્રહ્મ "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ સ ત આત્માઽન્તર્યામ્યમૃતઃ" "પૃથગાત્મનાં પ્રેરિતારં ચ મત્વા
2.1.23
અશ્માદિવચ્ચ તદનુપપત્તિઃ

2.1.23
અશ્મકાષ્ઠલોષ્ઠતૃણાદીનામત્યન્તહેયાનાં સતતવિકારાસ્પદાનામચિદ્વિશેષાણાં નિરવદ્યનિર્વિકાર-નિખિલહેયપ્રત્યનીકકલ્યાણૈકતાનસ્વેતરસમસ્તવસ્તુવિલક્ષણાનન્તજ્ઞાનાન્દૈકસ્વરૂપનાનાવિધાનન્તમહા-વિભૂતિબ્રહ્મસ્વરૂપૈક્યં યથા નોપપદ્યતે તથા ચેતનસ્યાપ્યનન્તદુઃખયોગાર્હસ્ય ખદ્યોતકલ્પસ્યાપહતપાપ્મેત્યા-દિવાક્યાવગતસકલહેતયપ્રત્યનીકાનવધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યાણગુણાકરબ્રહ્મભાવાનુપપત્તિઃ । સામાના-ધિકરણ્યનિર્દેશઃ "યસ્યાત્મા શરીરમ્" ઇત્યાદિશ્રુતેર્જીવસ્ય બ્રહ્મશરીરત્વાત્ બ્રહ્મણો જીવશરીરતયા તદાત્મ-ત્વેનાવસ્થિતેર્જીવપ્રકારબ્રહ્મપ્રતિપાદનપરશ્ચૈતદવિરોધી, પ્રત્યુતૈતસ્યાર્થસ્યોપપાદકશ્ચેતિ "અવસ્થિતેરિતિ કાશ-કૃત્સ્નઃ" ઇત્યાદિભિરસકૃદુપપાદિતમ્ । અતસ્સર્વાવસ્થં બ્રહ્મ ચિદચિદ્વસ્તુશરીરમિતિ સૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરં બ્રહ્મ કારણમ્; તદેવ બ્રહ્મ સ્થૂલચિદચિદ્વસ્તુશરીરં જગદાખ્યં કાર્યમિતિ જગદ્બ્રહ્મણોઃ સામાનાધિકરણ્યોપપત્તિઃ જગતો બ્રહ્મકાર્યત્વમ્ બ્રહ્મણોઽનન્યત્વમ્ અચિદ્વસ્તુનો જીવસ્ય ચ બ્રહ્મણશ્ચ પરિણામિત્વદુઃખિત્વકલ્યાણગુણાકરત્વ-
2.1.23
સ્વભાવાસઙ્કરસ્સર્વશ્રુત્યવિરોધશ્ચ ભવતિ । "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવ" ઇત્યવિભાગાવસ્થાયામપ્યવિદ્યુ-ક્તજીવસ્ય બ્રહ્મશરીરતયા સૂક્ષ્મરૂપેણાવસ્થાનમવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યમ્, "વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્;" "ન કર્માવિભાગાદિતિ ચેન્નાનાદિત્વાદુપપદ્યતે ચાપ્યુપલભ્યતે ચ" ઇતિ સૂત્રદ્વયોદિતત્વાત્તદાનીમપિ સૂક્ષ્મરૂપેણા-વસ્તાનસ્ય । અવિભાગસ્તુ નામરૂપવિભાગાભાવાદુપપદ્યતે; અતો બ્રહ્મકારણત્વં સમ્ભવત્યેવ । યે પુનરસ્યૈવ જીવસ્યાવિદ્યાવિયુક્તાવસ્થામભિપ્રેત્યેવં ભેદં વર્ણયન્તિ તેષામિદં સર્વમસઙ્ગતં સ્યાત્; ન હિ તદવસ્થસ્ય સર્વજ્ઞત્વં સર્વેશ્વરત્વં સમસ્તકારણત્વં સર્વાત્મત્વં સર્વનિયન્તૃત્વમિત્યાદીનિ સન્તિ । અનેનૈવ રૂપેણ હ્યાભિઃ શ્રુતિભિઃ પ્રત્યગાત્મનો ભેદઃ પ્રતિપાદ્યતે; તસ્ય સર્વસ્યાવિદ્યાપરિકલ્પિતત્વાત્ । તત્સર્વં હ્યવિદ્યાપરિકલ્પિતં ત્વન્મતે । ન ચાવિદ્યાપરિકલ્પિતસ્યાવિદ્યાવસ્થાયાં શુક્તિકારજતાદિભેદવત્પરસ્પરભેદોઽત્ર સૂત્રકારેણ "અધિકં તુ ભેદનિ-ર્દ્દેશાત્" ઇત્યાદિષુ પ્રતિપાદ્યતે; બ્રહ્મજિજ્ઞાસા કર્ત્તવ્યેતિ જિજ્ઞાસ્યતયા પ્રક્રાન્તસ્ય બ્રહ્મણો જગજ્જન્માદિકારણસ્ય
2.1.23
વેદાન્તવેદ્યત્વમ્ તસ્ય ચ સ્મૃતિન્યાયવિરોધપરિહારશ્ચ ક્રિયતે; "અપીતૌ તદ્વત્પ્રસઙ્ગાદસમઞ્જસમ્" "ન તુ દૃષ્ટા-ન્તભાવાત્" ઇતિ સૂત્રદ્વયમેતદધિકરણસિદ્ધમનુવદતિ; તત્ર હિ વિલક્ષણયોઃ કાર્યકારણભાવસમ્ભવ એવાધિ-કરણાર્થઃ । "અસદિતિ ચેન્ન પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્" ઇતિ ચ પૂર્વાધિકરણસ્થમનુવદતિ ॥
2.1.24
ઉપસંહારદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન ક્ષીરવદ્ધિ

2.1.24
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વજ્ઞસ્ય સત્યસઙ્કલ્પસ્ય સ્થૂલસૂક્ષ્માવસ્થસર્વચેતનાચેતનવસ્તુશરીરતયા
2.1.24
સર્વપ્રકારત્વેન સર્વાત્મત્વં સકલેતરવિલક્ષણત્વં ચાવિરુદ્ધમિતિ સ્થાપિતમ્; ઇદાનીં સત્યસઙ્કલ્પસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સઙ્કલ્પમાત્રેણ વિચિત્રજગત્સૃષ્ટિયોગો ન વિરુદ્ધ ઇતિ સ્થાપ્યતે । નનુ ચ પરમિરશક્તીનાં કારકકલા-પોપસંહારસાપેક્ષત્વદર્શનેન સર્વશક્તેર્બ્રહ્મણઃ કારકકલાપાનુપસંહારેણ જગત્કારણત્વવિરોધઃ કથમાશઙ્કયતે ? ઉચ્યતે; લોકે તત્તત્કાર્યજનનશક્તિયુક્તસ્યાપિ તત્તદુપકરણાપેક્ષિત્વદર્શનાત્સર્વશક્તિયુક્તસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણોઽપિ તત્તદુપકરણવિરહિણઃ સ્રષ્ટૃત્વં નોપપદ્યત ઇતિ કસ્યચિન્મન્દધિયઃ શઙ્કા જાયત ઇતિ સા નિરાક્રિયતે । ઘટપટા-દિકારણભૂતાનાં કુલાલકુવિન્દાદીનાં તજ્જનનસામર્થ્યે સત્યપિ કાનિચિદુપકરણાન્યુપસંહત્યૈવ જનયિતૃત્વં દૃશ્યતે । તજ્જનનાશક્તાઃ કારકકલાપોપસંહારેઽપિ જનયિતું ન શક્નુવન્તિ; શક્તાઃ પુનઃ કારકકલાપોપસંહારે જનયન્તીત્યેતાનેવ વિશેષઃ । બ્રહ્મણોઽપિ સર્વશક્તેઃ સર્વસ્ય જનયિતૃત્વં તદુપકરણાનામનુપસંહારે નોપપદ્યતે, પ્રાક્સૃષ્ટેશ્ચાસહાયત્વં "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" "એકો હ વૈ નારાયણ આસીત્" ઇત્યાદિષુ પતીયતે; અતઃ સ્રષ્ટૃત્વં નોપપદ્યત ઇત્યેવં પ્રાપ્તમ્ । તદિદમાશઙ્કતે-ઉપસંહારદર્શનાન્નેતિ ચેદિતિ ।
પરિહરતિ - ન ક્ષીરવદ્ધીતિ । ન સર્વેષાં કાર્યજનનશક્તાનામુપસંહારસાપેક્ષત્વમસ્તિ; યથા ક્ષીરજલા-દેર્દધિહિમજનનશક્તસ્ય તજ્જનને; એવં બ્રહ્મણોઽપિ સ્વયમેવ સર્વજનનશક્તેઃ સર્વસ્ય જનયિતૃત્વમુપપદ્યતે । હીતિ પ્રસિદ્ધવન્નિર્દ્દેશશ્ચોદ્યસ્ય મન્દતાખ્યાપનાય । ક્ષીરાદિષ્વાતઞ્ચનાદ્યપેક્ષા ન દધ્યાદિભાવાય; અપિ તુ શૈધ્ય્રાર્થં રસવિશેષાર્થં ચ ॥
2.1.25
દેવાદિવદપિ લોકે

2.1.25
યથા દેવાદયઃ સ્વે સ્વે લોકે સઙ્કલ્પમાત્રેણ સ્વાપેક્ષિતાનિ સૃજન્તિ તથાઽસૌ પુરુષોત્તમઃ કૃત્સ્નં જગત્ સઙ્કલ્પમાત્રેણ સૃજતિ । દેવાદીનાં વેદાવગતશક્તીનાં દૃષ્ટાન્તતયોપાદાનમ્, બ્રહ્મણો વેદાવકતશક્તેઃ સુખગ્ર-હણાયેતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ॥
2.1.26
કૃત્સ્નપ્રસક્તિર્નિરવયવત્વશબ્દકોપો વા

2.1.26
"સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" "ઇદં વા અગ્રે નૈવ કિઞ્ચનાસીત્" "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્" ઇત્યાદિષુ કારણાવસ્થાયાં બ્રહ્મૈકમેવ નિરવયવમાસીદિતિ કારણાવસ્થાયાં નિરસ્તચિદ-ચિદ્વિભાગતયા નિરવયવં બ્રહ્મૈવાસીત્દિયુક્તમ્; તદવિભાગમેકં નિરવયવમેવ બ્રહ્મ બહુ સ્યામિતિ સઙ્કલ્પ્ય આકાશવાય્વાદિવિભાગં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં ક્ષેત્રજ્ઞવિભાગં ચાભવદિતિ ચોક્તમ્; એવં સતિ તદેવ પરં બ્રહ્મ કૃત્સ્નં કાર્યત્વેનોપયુક્તમિત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ । અથ ચિદંશઃ ક્ષેત્રજ્ઞવિભાગવિભક્તઃ, અચિદંશશ્ચાકાશાદિવિ-ભાગવિભક્ત ઇત્યુચ્યતે, તદા "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ એકમેવાદ્વિતીયમ્" "બ્રહ્મૈકમેવ આત્મૈક એવ" ઇત્યે-વમાદયઃ કારણભૂતસ્ય બ્રહ્મણો નિરવયવત્વવાદિનઃ શબ્દાઃ કુપ્યેયુઃ-બાધિતા ભવેયુઃ । યદ્યપિ સૂક્ષમચિદચિ-દ્વસ્તુશરીરં બ્રહ્મ કારણમ્, સ્થૂલચિદચિદ્વસ્તુશરીરં બ્રહ્મકાયર્મિત્યભ્યુપગમ્યતે; તથાપિ શરીર્યંશસ્યાપિ કાર્ય-ત્વાભ્યુપગમાદુક્તદોષો દુર્વારઃ, તસ્ય નિરવયવસ્ય બહુભવનં ચ નોપપદ્યતે । કાર્યત્વાનુપયુક્તાંશસ્થિતિશ્ચ નોપ-પદ્યતે । તસ્માદસમઞ્જસમિવાભાતિ । અતો બ્રહ્મકારણત્વં નોપપદ્યતે ॥ ઇત્યાક્ષિપ્તે સમાધત્તે -
2.1.27
શ્રુતેસ્તુ શબ્દમૂલત્વાત્

2.1.27
તુશબ્દ ઉક્તદોષં વ્યાવર્તયતિ । નૈવમસામઞ્જસ્યમ્; કુતઃ ? શ્રુતેઃ-શ્રુતિસ્તાવન્નિરવયવત્વં બ્રહ્મણસ્તતો વિચિત્રસર્ગં ચાહ, શ્રૌતેઽર્થે યથાશ્રુતિ પ્રતિપત્તવ્યમિત્યર્થઃ । નનુ ચ શ્રુતિરપિ અગ્નિના સિઞ્ચેદિતિવત્પરસ્પરા-ન્વયાયોગ્યમર્થં પ્રતિપાદયિતું સમર્થા; અત આહ-શબ્દમૂલત્વાદિતિ । શબ્દૈકપ્રમાણકત્વેન સકલેતરવસ્તુ-વિસજાતીયત્વાદસ્યાર્થસ્ય વિચિત્રશક્તિયોગો ન વિરુધ્યત ઇતિ ન સામાન્યતો દૃષ્ટં સાધનં દૂષણં વા અર્હતિ બ્રહ્મા ।
2.1.28
આત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ચ હિ

2.1.28
કિઞ્ચ, એવમ્-વસ્ત્વન્તરસમ્બન્ધિનો ધર્મસ્ય વસ્ત્વન્તરે ચારોપણે સતિ, અચેતને ઘટાદૌ ધર્માસ્ત-દ્વિસજાતીયે ચેતને નિત્યે આત્મન્યપિ પ્રસજ્યન્તે । તદપ્રસક્તિશ્ચ ભાવસ્વભાવવૈચિત્ર્યાદિત્યાહ-વિચિત્રાશ્ચ હીતિ । યથા અગ્નિજલાદીનામન્યોન્યવિસાતીયાનામોષ્ણ્યાદિશક્તયશ્ચ વિસજાતીયા દૃશ્યન્તે; તદ્વલ્લોકદૃષ્ટવિસજાતીયે પરે બ્રહ્મણિ તત્રતત્રાદૃષ્ટઃ સહસ્રશઃ શક્તયસ્સન્તીતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્ । યથોક્તં ભગવતા પરાશરેણ "નિર્ગુણ-સ્યાપ્રમેયસ્ય શુદ્ધસ્યાપ્યમલાત્મનઃ । કથં સર્ગાદિકર્તૃત્વં બ્રહ્મણોઽભ્યુપગમ્યતે" । ઇતિ સામાન્યદૃષ્ટયા પરિચોદ્ય "શક્તયઃ સર્વભાવાનામચિન્ત્યજ્ઞાનગોચરાઃ । યતોઽતો બ્રહ્મણસ્તાસ્તુ સર્ગાદ્યા ભાવશક્તયઃ । ભવન્તિ તપતાં શ્રેષ્ઠ પાવકસ્ય યથોષ્ણતા" ઇતિ । શ્રુતિશ્ચ "કિં સ્વિદ્વનં ક ઉ સ વૃક્ષ આસીદ્યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ । મનીષિણો મનસા પૃચ્છતેદુતદ્યદધ્યતિષ્ઠદ્ભુવનાનિ ધારયન્ । બ્રહ્મ વનં બ્રહ્મ સ વૃક્ષ આસીદ્યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ । મનીષિણો મનસા વિબ્રવીમિ વો બ્રહ્માધ્યતિષ્ઠદ્ભુવનાનિ ધારયન્" ઇતિ । સામાન્યતો દૃષ્ટં ચોદ્યં સર્વવસ્તુવિલક્ષણે પરે બ્રહ્મણિ નાવતરતીત્યર્થઃ ॥
2.1.29
ઇતશ્ચ -
2.1.29
સ્વપક્ષદોષાચ્ચ

2.1.29
સ્વપક્ષે-પ્રધાનાદિકારણવાદે લૌકિકવસ્તુવિસજાતીયત્વાભાવેન પ્રધાનાદેર્લોકદૃષ્ટા દોષાસ્તત્ર ભવે-
2.1.29
યુરિતિ સકલેતરવિલક્ષણં બ્રહ્મૈવ કારણમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । પ્રધાનં ચ નિરવયવમ્; તસ્ય નિરવયવસ્ય કથ- મિવ મહદાદિવિચિત્રજગદારમ્ભ ઉપપદ્યતે । સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ તસ્યાવયવા વિદ્યન્ત ઇતિ ચેત્ તત્રેદં વિવે-ચનીયમ્ કિં સત્ત્વરજસ્તમસાં સમૂહઃ પ્રધાનમ્; ઉત સત્ત્વરજસ્તમોભિરારબ્ધં પ્રધાનમ્ ? અનન્તરે કલ્પે પ્રધાનં કારણમિતિ સ્વાભ્યુપગમવિરોધઃ, સ્વાભ્યુપેતસઙ્ખયાવિરોધશ્ચ । સમૂહપક્ષે ચ તેષાં નિરવયવત્વેન પ્રદેશભેદ-મનપેક્ષ્ય સંયુજ્યમાનાનાં ન સ્થૂલદ્રવ્યારમ્ભકત્વસિદ્ધિઃ । પરમાણુકારણવાદેઽપિ તથૈવ અણવો હિ નિરંશાઃ નિષ્પ્રદેશાઃ પ્રદેશભેદમનપેક્ષ્ય પરસ્પરં સંયુજ્યમાના અપિ ન સ્થૂલકાર્યારમ્ભાય પ્રભવેયુઃ ।
2.1.30
સર્વોપેતા ચ તદ્દર્શનાત્

2.1.30
સકલેતરવસ્તુવિસતીયા પરા દેવતા સર્વક્તયુપેતા ચ । તથૈવ પરાં દેવતાં દર્શયન્તિ હિ શ્રુતયઃ "પરાઽસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ" તથા "અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકોવિજિ-ઘત્સોઽપિપાસઃ" ઇતિ સકલેતરવિસજાતીયતાં પરસ્યા દેવતાયાઃ પ્રતિપાદ્ય "સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇતિ સર્વશક્તિયોગં પ્રતિપાદયન્તિ । તથા "મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃ સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પ આકાશાત્મા સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યાત્તો અવાક્યનાદરઃ" ઇતિ ચ ।
2.1.31
વિકરણત્વાન્નેતિ ચેત્તદુક્તમ્

2.1.31
યદ્યપ્યેકમેવ બ્રહ્મ સકલેતરવિલક્ષણં સર્વશક્તિ; તથાપિ "ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે" ઇતિ કરણવિ-રહિણસ્તસ્ય ન કાર્યારમ્ભઃ સમ્ભવતીતિ ચેત્; તત્રોત્તરમ્- "શબ્દમૂત્લબાત્" "વિચિત્રાશ્ચ હિ" ઇત્યુક્તમ્ ।
2.1.31
શબ્દૈકપ્રમાણકં સકલેતરવિલક્ષણં તત્તત્કરણવિરહેણાપિ તત્તત્કાર્યસમર્થમિત્યર્થઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ "પશ્યત્ય- ચક્ષુઃ સ #ઋણોત્યકર્ણઃ । અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા" ઇત્યેવમાદ્યા ।
2.1.32
ન પ્રયોજનવત્ત્વાત્

2.1.32
યદ્યપીશ્વરઃ પ્રાક્ સૃષ્ટેરેક એવ સન્ સકલેતરવિલક્ષણત્વેન સર્વાર્થશકિતયુક્તઃ સ્વયમેવ વિચિત્રં જગત્સ્રષ્ટું શક્નોતિ; તથાપીશ્વરકારણત્વં ન સમ્ભવતિ, પ્રયોજનવત્ત્વાદ્વિચિત્રસૃષ્ટેઃ, ઈશ્વરસ્ય ચ પ્ર-યોજનાભાવાત્ । બુદ્ધિપૂર્વકારિણામારમ્ભે દ્વિવિધં હિ પ્રયોજનં-સ્વાર્થઃ પરાર્થો વા । ન હિ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વ-ભાવત એવાવાપ્તસમસ્તકામસ્ય જગત્સર્ગેણ કિઞ્ચન પ્રયોજનમનવાપ્તમવાપ્યતે । નાપિ પરાર્થઃ, અવાપ્તકામસ્ય પરાર્તતા હિ પરાનુગ્રહેણ ભવતિ; ન ચેદૃશગર્ભજન્મજરામરણનરકાદિનાનાવિધાનન્તદુઃખબહુલં જગત્કરુણાવાન્ સૃજતિ, પ્રત્યુત સુખૈકતાનમેવ જનયેજ્જગત્કરુણયા સૃજન્; અતઃ પ્રયોજનતાભાવાદ્બ્રહ્મણઃ કારણત્વં નોપ- પદ્યત ઇતિ ॥
2.1.33
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે -
2.1.33
લોકવત્તુ લીલાકૈવલ્યમ્

2.1.33
અવાપ્તસમસ્તકામસ્ય પરિપૂર્ણસ્ય સ્વસઙ્કલ્પવિકાર્યવિવિધવિચિત્રચિદચિન્મિશ્રજગત્સર્ગે લીલૈવ કેવલં
2.1.33
પ્રયોજનમ્, લોકવત્-યથા લોકે સપ્તદ્વીપા મેવ મેદિનીમધિતિષ્ઠતઃ સમ્પૂર્ણશૌર્યવીર્યપરાક્રમસ્યાપિ મહારાજસ્ય કેવલલીલૈકપ્રયોજનાઃ કન્તુકાદ્યારસ્ભાદૃશ્યન્તે; તથૈવ પરસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ સ્વસઙ્કલ્પમાત્રાવકપ્તજગજ્જન્મસ્થિ-તિધ્વંસાદેર્લીલૈવ પ્રયોજનમિતિ નિરવદ્યમ્ ॥
2.1.34
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્તથા હિ દર્શયતિ

2.1.34
યદ્યપિ પરમપુરુષસ્ય સકલેતરચિદચિદ્વસ્તુવિલક્ષણસ્યાચિન્ત્યશક્તિયોગાત્પ્રાક્સૃષ્ટેરેકસ્ય નિરવયવસ્યાપિ વિચિત્રચિદચિન્મિશ્રજગત્સૃષ્ટિઃ સમ્ભાવ્યેત, તથાપિ દેવતિર્યઙ્મનુષ્યસ્થાવરાત્મનોત્કૃષ્ટમધ્યમાપકૃષ્ટસૃષ્ટયા પક્ષપાતઃ પ્રસૃજ્યેત, અતિઘોરદુઃખયોગકરણાન્નૈર્ઘૃણ્યં ચાવર્જનીયમિતિ । તત્રોત્તરમ્-ન સાપેક્ષત્વાદિતિ । ન પ્રસજ્યેયાતાં વૈષમ્યનર્ઘૃણ્યે, કુતઃ ? સાપેક્ષત્વાત્-સૃજ્યમાનદેવાદિક્ષેત્રજ્ઞકર્મસાપેક્ષત્વાદ્વિષમસૃષ્ટેઃ । દેવાદીનાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં દેવાદિશરીરયોગં તત્તત્કર્મસાપેક્ષં દર્શયન્તિ હિ શ્રુતિસ્મૃતયઃ "સાધુકારી સાધુર્ભવતિ પાપકારી પાપો ભવતિ પુણ્યઃ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેન કર્મણા" તથા ભગવતા પરાશરેણાપિ દેવાદિવૈચિત્ર્યહેતુઃ સૃજ્યમાનાનાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં પ્રાચીનકર્મશક્તિરેવેત્યુક્તં "નિમિત્તમાત્રમેવાસૌ સૃજ્યાનાં સર્ગકર્માણિ । પ્રધાન-કારણીભૂતા યતો વૈ સૃજ્યશક્તયઃ । નિમિત્તમાત્રં મુક્તવૈવ નાન્યત્કિઞ્ચિદપેક્ષતે । નીયતે તપતાં શ્રેષ્ઠ સ્વશક્તયા વસ્તુ વસ્તુતામ્" ઇતિ । સ્વશક્તયા-સ્વકર્મણૈવ દેવાદિવસ્તુતાપ્રષ્તિરિતિ ।
2.1.35
ન કર્માવિભાગાદિતિ ચેન્નાનાદિત્વાદુપપદ્યતે ચાપ્યુપલભ્યતે ચ

2.1.35
પ્રાક્સૃષ્ટેઃ ક્ષેત્રજ્ઞા નામ ન સન્તિ કુતઃ ? અવિભાગશ્રવણાત્, "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્" ઇતિ; અતઃ તદાનીં તદભાવાત્તત્કર્મ ન વિદ્યતે, કથં તદપેક્ષં સૃષ્ટિવેષમ્યમિત્યુચ્યત ઇતિ ચેન્ન અનાદિત્વાત્ ક્ષેત્રજ્ઞાનાં
2.1.35
તત્કર્મપ્રવાહાણાં ચ । તદનાદિત્વેઽપ્યવિભાગ ઉપપદ્યતે ચ; યતસ્તત્ ક્ષેત્રજ્ઞવસ્તુપરિત્યક્તનામરૂપં બ્રહ્મશરીર-ત્તયાપિ પૃથગ્વ્યપદેશાનર્હમતિસૂક્ષ્મમ્ । તથા અનભ્યુપગમે અકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશપ્રસઙ્ગશ્ચ । ઉપલભ્યતે ચ તેષામનાદિત્વં "ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્" ઇતિ । સૃષ્ટિપ્રવાહાનાદિત્વં ચ "સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથા-પૂર્વમકલ્પયત્" ઇત્યાદૌ । "તદ્ધેદં તાર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયત" ઇતિ નામરૂપવ્યાકરણમા-ત્રશ્રવણાત્ ક્ષેત્રજ્ઞાનં સ્વરૂપાનાદિત્વં સિદ્ધમ્ । સ્મૃતાવપિ "પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધયનાદી ઉભાવપિ" ઇતિ । અતસ્સર્વવિલક્ષણત્વાત્સર્વશક્તિત્વાલ્લીલૈકપ્રયોજનત્વાત્ ક્ષેત્રજ્ઞકર્માનુગુણ્યેન વિચિત્રસૃષ્ટિયાગાદ્બ્રહ્મૈવ જગ-ત્કારણમ્ ।
2.1.36
સર્વધર્મોપપત્તેશ્ચ

2.1.36
પ્રધાનપરમાણ્વાદીનાં કારણત્વે યદ્ધર્મવૈકલ્યમુક્તં વક્ષ્યમાણં ચ, તસ્ય સર્વસ્ય ધર્મજાતસ્ય કારણત્વો-પપાદિનો બ્રહ્મણ્યમુપપત્તેશ્ચ બ્રહ્મૈવ જગત્કારણમિતિ સ્થિતમ્ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્ભગવદ્રામાનુજવિરચિતે શારીરક-મીમાંસાભાષ્યે દ્વિતીયસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ

રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનં પ્રવૃત્તેશ્ચ ॥
2.2.1
ઉક્તં જગજ્જન્માદિકારણં પરં બ્રહ્મેતિ; તત્ર પરૈરુદ્ભાવિતાશ્ચ દોષાઃ પરિહૃતાઃ, ઇદાનીં સ્વપક્ષરક્ષણાય પરપક્ષાઃ પ્રતિક્ષિપ્યન્તે । ઇતરથા કસ્યચિન્મન્દધિયઃ તેષાં પક્ષાણાં યુત્તયાભાસમૂલતામજાનતઃ પ્રામાણિકત્વશઙ્કયા વૈદિકપક્ષે કિંચિછદ્ધાવૈકલ્યં જાયેતાપિ । અતઃ પરપક્ષપ્રતિક્ષેપાય અનન્તરઃ પાદઃ પ્રવતર્તે ।તત્ર પ્રથમં તાવત્ કાપિલમતં નિરસ્યતે, વૈદિકાનુમતસત્કાર્યવાદાદ્યર્થસંગ્રહેણ એતસ્ય સત્પક્ષનિક્ષેપ-સમ્ભાવનાભ્રમહેતુત્વાતિરેકાત્ । "ઇક્ષતેર્નાશબ્દમ્" ઇત્યાદિભિઃ વૈદિકવાક્યાનાં અતત્પરત્વમાત્રમુક્તમ્; અત્રૈવ તત્પક્ષસ્વરૂપપ્રતિક્ષેપઃ ક્રિયત ઇતિ ન પૌનરુક્તયાશઙ્કા । એષા હિ સાંખ્યાનાં દર્શનસ્થિતિઃ "મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિઃ મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત । ષોડશકશ્ચ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ" ઇતિ તત્ત્વસંગ્રહઃ । મૂલપ્રકૃતિર્નામ સુખદુઃખમાહાત્મકાનિ લાઘવપ્ર્રકાશચલનોપષ્ટમ્ભનગૌરવાવરણ કાર્યાણ્યત્યન્તાતીન્દ્રિયાણિ કાર્ય્યૈ-
2.2.1
કનિરૂપણવિવેકાન્યન્યૂનાતિરેકાણિ સમતામુપતાનિ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ દ્રવ્યાણિ; સા ચ સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યરૂપા પ્રકૃતિએકા સ્વયમચેતાઽનેકચેતનભોગાપવર્ગાર્થા નિત્યા સર્વગતા સતતવિક્રિયા ન કસ્યચિદ્વિકૃતિઃ, અપિ તુ પરમકારણમેવ । મહદાદ્યાસ્તદ્વિકૃતયોઃ, અન્યેષાં ચ પ્રકૃતયઃ સપ્ત; મહાનહઙ્કારઃ શબ્દતનમાત્રં સ્પશત-ન્માત્રં રૂપતન્માત્રં રસતન્માત્રં ગન્ધતન્માત્રમિતિ । તત્ર અહઙ્કારસ્ત્રિધા - વૈકાતિકસ્તૈજસો ભૂ#આદિશ્ચ, ક્રમાત્સા-ત્ત્વિકો રાજસસ્તામસશ્ચ; તત્ર વૈકારિકઃ સાત્ત્વિક ઇન્દ્રિવાદિઃ, ભૂતાદિસ્તામસો મહાભતહેતુભૂતતન્માત્રહેતુઃ, તૈજસો રાજસસ્તૂભયોરનુગ્રાહકઃ । આકાશાદીનિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ । શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ, વાગાદીનિ પઞ્ચ કમ્ર્મેન્દ્રિયાણિ, મન ઇતિ કેવલવિકાણાઃ ષોડશ; પુરુષસ્તુ નિષ્પરિણામત્વેન ન કસ્યચિત્પ્રકૃતિઃ, ન કસ્ય-ચિદ્વિકૃતિ; । તત એવ નિર્ધર્મ્મકશ્ચૈતન્યમાત્રવપુર્નિત્યો નિષ્ક્રિયઃ સર્વગતઃ પ્રતિશરીરં ભિન્નશ્ચ; નિર્વિકારત્વાન્નિ-ષ્ક્રિયત્વાચ્ચ તસ્ય કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં ચ ન સમ્ભવતિ । એવમ્ભૂતેઽપિ તત્ત્વે મૂઢાઃ પ્રકૃતિપુરુષસન્નિધિમાત્રેણ પુરુષસ્ય ચૈતન્યં પ્રકૃતાવધ્યસ્ય પ્રકૃતેશ્ચ કર્તૃત્વં સ્પટિકમણાવિવ જપાકુસુમસ્યારુણિમાનં પુરુષઽધ્યસ્ય અહં કર્તાભોક્તેતિ#એ મન્યન્તે । એવમજ્ઞાનાદ્ભોગઃ તત્ત્વજ્ઞાનાચ્ચાપવર્ગઃ । તદેતત્પ્રત્વક્ષાનુમાનાગમૈઃ સાધયન્તિ, તત્ર પ્રત્યક્ષસિદ્ધેષુ પદાર્થેષુ નાતીવ વિવાદપદમસ્તિ । આગમોઽપિ કપિલાદિસર્વજ્ઞજ્ઞાનમૂલ ઇતિ, સોઽપિ પ્રથમે કાણ્ડે પ્રમાણ
2.2.1
લક્ષણે નિરસ્યપ્રયઃ । યદિદં પ્રધાનમેવ જગત્કારણમિત્યનુમાનમ્, તન્નિરસનેન તન્મતં સર્વં નિરસ્તં ભવતીતિ તદેવ નિરસ્યતે । તે ચૈવં વર્ણયન્તિ - કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ એકમૂલત્વમવશ્યાભ્યુપગમનીયમ્; અનેકેભ્યઃ કાર્ય્યેત્પત્ત્ય-ભ્યુપગમે કારણાનવસ્થાનાત્ । તન્તુપ્રભૃતયો હ્યવયવાઃ સ્વાંશભૂતઢઃ ષડ્ભિઃ પાર્શ્ચૈઃ પરસ્પરં સ્યુજ્યમાનાં અવયવિનમુત્પાદયન્તિ; તે ચ તન્ત્વાદયઃ સ્વાવયવૈસ્તથાભૂતૈરુત્પાદ્યન્તે; તે ચ તથાભૂતૈઃ સ્વાવયવૈરિતિ પરમા-ણુભિરપિ સ્વકીયૈઃ ષહ્ભિઃ પાર્શ્ચૈઃ સ્યુજ્યમાનૈરેવ સ્વકાર્ય્યેત્પાદનમભ્યુપેતવ્યમ્, અન્યથા પ્રથિમાનુપપત્તેઃ । પરમાણવોઽપ્યંશિત્વેન સ્વાંશૈસ્તથતતૈવોત્પાદ્યન્તે, તે ચ સ્વાંશૈરિતિ ન ક્કચિત્કારણવ્યવસ્થિતિઃ, અતઃ કારણ વ્યવસ્થાસિદ્ધયર્થમેકં દ્રવ્યં વિવિધવિચિત્રપરિણામશક્તિયુક્તમ્ સ્વયમપ્રચ્યુતસ્વરૂપમેવ મહદાદ્યનન્તાવસ્થાશ્રયઃ કારણમાશ્રયણીયમ્ । તચ્ચૈકં કારણં ગુણત્રયસામ્યરૂપં પ્રધાનમિતિ તત્કલ્પને હેતુનુપન્યસ્યન્તિ "ભેદાનાં પરિમાણાતસમન્વયાચ્છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ । કારણકાર્યવિભાગાત્ અવિભાગાદ્વૈશ્ચરૂપ્યસ્ય ॥ કારણમસ્ત્યવ્યક્તમ્"
2.2.1
ઇતિ । અયમર્થઃ - વિશ્વરૂપ્યમેવ વૈશ્વરૂપ્યમ્; વિચિત્રસન્નિવેશં તનુભુવનાદિકૃત્સ્નં જગત્; તચ્ચ જગદ્વિચિત્રસન્નિવે-શત્વેન કાર્ય્યભૂતં તત્સરૂપાવ્યક્તકારણકમ્ કુતઃ? કાર્ય્યત્વાત્; કાર્ય્યસ્ય હિ સર્વસ્ય તત્સરૂપાત્કારણવિશેષા-દ્વિભાગસ્તસ્તિન્નેવાવિભાગશ્ચ દૃશ્યતે; યથા ઘટમુકુટાદેઃ કાર્ય્યસ્ય તત્સરૂપાન્મૃત્સુવણદિઃ કારણાદ્વિભાગસ્ત-સ્મિન્નેવ ચાવિભાગઃ, અતો વિશ્વરૂપસ્ય જગતસ્ત્સરૂપાત્પ્રધાનાદુત્પત્તિઃ તસ્મિન્નેવ લયશ્ચેતિ
પ્રધાનકારણકમેવ જગત્ । ગુણત્રયસામ્યરૂપં પ્રધાનમેવ જગત્સરૂપકારણમ્; સત્ત્વરજસ્તમોમયસુખદુઃખમોહાત્મકત્વાજગતઃ । યથા મૃદાત્મનો ઘટસ્ય મૃદ્દ્રવ્યમેવ કારણમ્, તદેવ હિ તદુત્પત્ત્યાખ્યપ્રવૃત્તિશક્તિમત, તથા દર્શનાત્ । અવ્યક્તસ્ય ગુણસામ્યરૂપસ્ય દેશતઃ કાલતશ્ચાપતિમિતસ્યૈવ કારણત્વમ્ ભેદાનામ્ મહદહઙ્કારતન્માત્રાતીનાં પરિમિતત્વાદવ-ગમ્યતે । મહનાદીનિ ચ ઘટાદિવત્પરિમિતાનિ કૃત્સ્નજગદુત્પત્તૌ ન પ્રભવન્તિ, અતસ્ત્રિગુણં જગદ્ગુણત્રયસામ્યરૂપ- પ્રધાનૈકકારણમિતિ નિશ્ચીયતે ॥ અત્રોચ્યતે - રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનં પ્રવૃત્તેશ્ચ - અનુમી#એયત ઇત્યનુમાનમ્,
2.2.1
ન ભવદુક્તં પ્રધાનં વિચિત્રજગદ્રચનેસમર્થમ્, અચેતનત્વે સતિ તત્સ્વભાવાભિજ્ઞાનધિષ્ઠિતત્વાત્; પદેવં તત્તથા, યથા રથપ્રાસાદાદિનિર્માણે કેવલદાર્વાદિકમ્ । દાર્વાદેરચેતનસ્ય તજ્જ્ઞાનધિષ્ઠિતસ્ય કાર્ય્યારમ્ભાનુપપત્તેદર્શનાત, તજ્જ્ઞાનધિષ્ઠિતસ્ય કાર્ય્યારમ્ભપ્રવૃત્તેર્દર્શનાચ્ચ ન પ્રાજ્ઞાનધિષ્ઠિતં પ્રધાનં કારણમિત્યુક્તં ભવતિ । ચકારાદનવય-સ્યાનૈકાન્ત્યં સમુચ્ચિનોતિ; ન હ્યન્વિતં શૌક્લયગોત્વાદિ કારણત્વવ્યાપ્તમ્, ન ચ વાચ્યં માભૃદન્વિતાનામપિ શૌક્લયાદિધર્માણાં કારણત્વમ્, દ્રવ્યસ્ય તુ હેમાદેઃ કાર્ય્યેઽન્વિતસ્ય કારણત્વવ્યાપ્તિરસ્ત્યેવ; સત્ત્વાદીન્યપિ દ્રવ્યાણિ કાર્ય્યેઽન્વિતાનિ કારણત્વવ્યાપ્તાનિ - ઇતિ । યતઃ સત્ત્વાદયો દ્રવ્યધર્મ્માઃ, ન તુ દ્રવ્યસ્વરૂપમ્, સત્ત્વા-દયો હિ પૃથિવ્યાદિદ્રવ્યગતલઘુત્વપ્રકાશાદિ#એહેતુભૂતાઃ તત્સ્વભાવવિશેષા એવ ન તુ મૃદ્ધિરણ્યાદિવદ્ દ્રવ્યતયા
2.2.1
કાર્ય્યાન્વિતા ઉપલભ્યન્ત; ગુણા ઇત્યેવ ચ સત્ત્વાદીનાં પ્રસિદ્ધિઃ । યચ્ચ કારણવ્યવથાસિદ્ધયે જગત એકમૂલ-ત્વમુક્તં તદપિ સત્વાદીનામનેકત્વાન્નોપપદ્યતે । અત એવ કારણવ્યવસ્થા ચ ન સિદ્ધયતિ । સાભ્યાવસ્થાઃ સત્વાદય એવ હિ પ્રધાનમિતિ ત્વન્મતમ્ । અતઃ કારણબહુત્વાદનવસ્થા તદવસ્થૈવ । ન ચ તેષામપરિમિતત્વેન વ્યવસ્થાસિદ્ધિઃ । અપરિમિતત્વે હિ ત્રયાણામપિ સર્વગતત્વેન ન્યૂનાધિકભાવાભાવદ્વૈપમયાસિદ્ધેઃ કાર્ય્યારમ્ભા-સમ્ભવાત્ । કાર્ય્યારમ્ભાયૈવ પરિમિતત્વમવશ્યાશ્રયણીયમ્ ॥
2.2.2
યત્ર રથાદિષુ સ્પષ્ટં ચેતનાધિષ્ઠિતત્વં દૃષ્ટં તદ્વયતિરિક્તં સર્વં પક્ષીકૃતમિત્યાહ -
2.2.2 પયોઽમ્બુવચ્ચેત્તત્રાપિ ।
2.2.2
યદુક્તં પ્રધાનસ્ય પ્રાજ્ઞાનધિષ્ઠિતસ્ય વિચિત્રજગદ્રચનાનુપપત્તિરિતિ, તન્ન; યતઃ પયોઽમ્બુવત્પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે । પયસસ્તાવદ્દધિભાવેન પરિણમમાનસ્યાનન્યાપેક્ષસ્યાદ્યપરિસ્પન્દનપ્રભૃતિપરિણામપરમ્પરા સ્વત એવોપપદ્યતે; યથા ચ વારિદસવમુક્તસ્યામ્બુન એકરસસ્ય નાલિકેલતાલચૂતકપિત્થનિમ્બતિન્તિ#ઋણ્યાદિવિચિત્રરસરૂપેણ પરિણામ-

પ્રવૃત્તિઃ સ્વત એવ દૃશ્યતે; તથા પ્રધાનસ્યાપિ પરિણામસ્વભાવસ્યાઽન્યાનધિષ્ઠિતસ્યૈવ પ્રતિસર્ગાવસ્થાયાં સદૃશ-પરિણામેનાવસ્થિતસ્ય સર્ગાવસ્થાયાં ગુણવવૈષમ્યનિમિત્તવિચિત્રપરિણામ ઉપપદ્યતે । યથોક્તં "પરિણામતઃ" સલિલવત્ પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષા"દિતિ । તદેવમવ્યક્તમનન્યાપેક્ષં પ્રવર્તત ઇતિ ચેત્ અત ઉત્તરં - તત્રાપીતિ; યત્ ક્ષીરજલાદિદૃષ્ટાન્તતયા નિદર્શિમ્, તત્રાપિ પ્રાજ્ઞાનધિષ્ઠાને પ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યતે । તદપિ પૂર્વમેવ પક્ષીકૃતમિત્ય-ભિપ્રાયઃ । "ઉપસંહારદશર્નાન્નેતિ ચેન્ન ક્ષીરવદ્ધિ" ઇત્યત્ર દૃષ્ટપરિકરાન્તરતહિતસ્યાપિ સ્વાસાધારણપરિણામ ઉપપદ્યત ઇત્યેતાવદુક્તમ્, ન પ્રાજ્ઞાધિષ્ઠિતત્વં નરાકૃતમ્, "યોઽપ્સુ તિષ્ઠન્" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ

2.2.3 2.2.3
2.2.3
ઇતશ્ચ - સત્યસંકલ્યેશ્વરાધિષ્ઠાનાપેક્ષપરિણામિત્વે સર્ગવ્યતિરેકેણ પ્રતિસર્ગાવસ્થયાઽનવસ્થિતપ્રસંગાચ્ચ ન પ્રાજ્ઞા-નધિષ્ઠિતં
પ્રધાનં કારણમ્; પ્રાજ્ઞાધિષ્ઠિતત્વે તસ્ય સત્યસંકલ્પત્વેન સર્ગપ્રતિસર્ગવિચિત્રસૃષ્ટિવ્યવસ્થાસિદ્ધિઃ । ન ચ વાચ્યં પ્રાજ્ઞાધિષ્ઠિતત્વેઽપિ તસ્યાવાપ્તસમસ્તકામસ્ય પરિપૂર્ણસ્યાનવધિકાતિશયાનન્દસ્ય નિરવદ્યસ્ય નિરઞ્જનસ્ય પ્સર્ગપ્રતિસગર્વ્યવસ્તાહેત્વ ભાવાદ્વિષમસૃષ્ટૌ નિર્દયત્વપ્રસંગાચ્ચ સમાનાઽયં દોષ ઇતિ; પરિપૂર્ણસ્યાપિ લીલાર્થપ્રવૃ-ત્તસમ્ભવાત્, સર્વજ્ઞસ્ય તસ્ય પરિણામવિશેષાપન્નપ્રકૃતિદર્શનરૂપસર્ગપ્રતિસર્ગવિશેષહેતોસ્મમ્ભવાત્, ક્ષાત્રજ્ઞકર્મ્મ-
2.2.3
ણામેવ વિષમસૃષ્ટેવ્યવસ્થાપકત્વાચ્ચ । નન્વેવં ક્ષેત્રજ્ઞપુણ્યાપુણ્યરૂપકર્મ્મભિરેવ સર્વાઃ વ્યવસ્થાઃ સિદ્ધયન્તીતિ કૃતમીશ્વરેણાધિષ્ઠાત્રા; પુણ્યાપુણ્યરૂપાનુષ્ઠિતકર્મ્મસંસ્કૃતા પ્રકૃતિરેવ પુરુષાર્થાનુરૂપં તથા તથા વ્યવસ્થયા પરિણંસ્યતેઃ યથા વિપાદિદ્વષિતાનામન્નપાનાદીનામૌષધિવિશેષાપ્યાયિતાનાં ચ સુખદુઃખહેતુભૂતઃ પરિણામવિશેષો દેશકાલવ્યવસ્થયા દૃશ્યતે; અતસ્સર્ગપ્રતિસર્ગવ્યવસ્થા દેવાદિવિષમસૃષ્ટિઃ કૈવલ્યવ્યવસ્થા ચ સર્વપ્રકારપરિણાગ-શક્તિયુક્તસ્ય પ્રધાનસ્યૈવોપપદ્યતે ઇતિ । અનભિજ્ઞે; ભવાન્પુણ્યાપુણ્યકર્મ્મસ્વરૂપયોઃ, પુણ્યાપુણ્યસ્વરૂપે હિ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યે; શાસ્ત્રં ચાનાદિનિધનાવિચ્છિન્નપાઠસમ્પ્રદાયાનાઘ્રાતપ્રમાદાદિદોષગન્ધવેદાખ્યાક્ષરરાશિઃ, તચ્ચ પરમપુપારાધનતદ્વિપર્ય્યયરૂપે કર્મ્મણી પુણ્યાપુણ્યે, તદનુગ્રહનિગ્રહાયત્તે ચ તત્ફલે સુખદુઃખે ઇતિ વદતિ । તથાહ દ્રમિડાચાર્ય્યઃ "ફલસંવિભત્સયા હિ કર્મભિરાત્માનં પિપ્રીપન્તિ સ પ્રીતોઽલં ફલાયે"તિ શાસ્ત્રમર્થ્યાદા ઇતિ । તથા ચ શ્રુતિઃ "ઇષ્ટાપૂતં બહુધા જાતં વિશ્વં વિભર્તિ ભુવનસ્ય નાભિઃ" ઇતિ । તથા ચ ભગવતા સ્વયમેવોક્તમ્ "યત પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતં સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદિંધ વિન્દતિ માનવઃ" ઇતિ "તાનહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્-સંસારેષુ નરાધમાન્ । ક્ષિપામ્યજસ્ત્રમશુભાનાસુરીષ્વેવ યોનિષુ" ઇતિ ચ સ ભગવાન્પુરુષોત્તમોઽવાપ્તસમસ્તકામઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરઃ સત્યસંકલ્પઃ સ્વમાહાત્મ્યાનુગુણલીલાપ્રવૃત્તઃ એતાનિ કર્માણિ સમીચીનાન્યેતાન્યસમીચીનાનીતિ કર્મ્મદ્વૈવિધ્યં સંવિધાય તદુપાદાનોચિતદેહેન્દ્રિયાદિકં તન્નિયમનશકિંત ચ સર્વેષાં ક્ષેત્રજ્ઞાનાં સામાન્યેન પ્રદિશ્ય
2.2.3
સ્વશાસનાવબોધિશાસ્ત્રં ચ પ્રદર્શ્ય તદુપસંહારાર્થં ચાન્તરાત્મતયાઽનુપ્રવિશ્ય અનુમન્તૃતયા ચ નિયચ્છઁસ્તિષ્ઠતિ । ક્ષેત્રજ્ઞાસાતુ તદાહિતશક્તયસ્તત્પ્રદિષ્ટકરણકલેવરાદિકાસ્તદાધારાશ્ચ સ્વયમેવ સ્વેચ્છાનુગુણ્યેન પુણ્યાપુણ્ય-રૂપેકર્મ્કણી ઉપાદદતે; તતશ્ચ પુણ્યરૂપકર્મ્મકારિણં સ્વશાસનાનુવર્તિનં જ્ઞાત્વા ધર્માર્થકામમૌક્ષૈર્વર્ધયતે; શાસનાતિવર્તનં ચ તદ્વિપર્યયૈર્યોજયતિ, અતઃ સ્વાતન્ત્ર્#આદિવૈકલ્યચોદ્યાનિ નાવકાશં લભન્તે । દયા હિ નામ
2.2.3
સ્વાર્થનિરપેક્ષા પરદુઃખાસહિષ્ણુતા, સા ચ સ્વશાસનાતિવૃત્તિવ્યવસાયિન્યપિ વર્તમાના ન ગુણાયાવકલ્પતે; પ્રત્યુતાપુંસ્ત્વમેવાવહતિ; તન્નિગ્રહ એવ તત્ર ગુણઃ, અન્યથા શત્રુનિગ્રહાદીનામગુણત્વપ્રસંગાત્ । સ્વશાસનાતિ-વૃત્તિવ્યવસાયનિવૃત્તિમાત્રેણાઽનાદ્યનન્તકલ્પોપચિતદુર્વિષહાનન્તાપરાધાનઙ્ગીકારેણ નિરતિશયસુખસમવૃદ્ધયે સ્વયમેવ પ્રયતતે । યથોક્તં "તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ । દદામિ બુદ્ધિયોગં તં યેન મામુપયાન્તિ તે ॥ તેષામેવાનુકમ્પાર્થમહમજ્ઞાનજં તમઃ । નાશયામ્યાત્મભાવસ્થો જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા"ઇતિ । અતઃ પ્રાજ્ઞાન-ધિષ્ઠિતં પ્રધાનન્ન કારણમ્

2.2.4
અથ સ્યાત્ - યદ્યપિ પ્રાજ્ઞાનધિષ્ઠિતાયાઃ પ્રકૃતેઃ પરિસ્પન્દપ્રવૃત્તિરપિ ન સમ્ભવતીત્યુક્તમ્, તથાઽપ્યનપેક્ષાયા એવ પરિણામપ્રવૃત્તિઃ સમ્ભવતિ, તથા દર્શાનાત્; ધેન્વાદિનોપયુક્તં હિ તૃણોદકાદિ સ્વયમેવ ક્ષીરાદ્યાકારેણ પરિણમ-માનં દૃશ્યતે । અતઃ પ્રકૃતિરપિ સ્વમેવ જગદાકારેણ પરિણંસ્યતે - ઇતિ । તત્રાહ -
2.2.4 2.2.4
2.2.4
નૈતદુપપદ્યતે, તૃણાદેઃ પ્રાજ્ઞાનધિષ્ઠિતસ્ય પરિણામાભાવાદ્દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ, કથમસિદ્ધિઃ ? અન્યત્રાભાવાત્ । યદિ હિ તૃણોદકાદિકમનુડુહાદ્યુપયુક્તં પ્રહીણં વા ક્ષીરાકારેણ પર્યણંસ્યત; તતઃ પ્રાજ્ઞાનધિષ્ઠિતમેવ પરિણમત ઇતિ વક્તુ-
2.2.4
મશક્ષ્યત; ન ચૈતદસ્તિ; અતો ધેન્વાદ્યુપયુક્તં પ્રાજ્ઞ એવ ક્ષીરીકરોતિ "પયોઽમ્બુવચ્ચેત્તત્રાપી"ત્યુક્તમેવાત્ર પ્રપઞ્ચિતં તત્રૈવ વ્યભિચારપ્રદર્શનાય

2.2.5 2.2.5
2.2.5
અથોચ્યેત - યદ્યપિ, ચૈતન્યમાત્રવષુઃ પુરુષો નિષિતક્રયઃ, પ્રધાનમપિ દૃક્છક્તિવિકલમ્; તથાપિપુરુષસન્નિધા-નાદચેતનંપ્રધાનં પ્રવર્તતે, તથા દર્શનાત્; ગભનશક્તિવિકલદૃક્છક્તિયુક્તપઙ્ગુસન્નિધાનાત્તચ્ચૈતન્યોપકૃતો દૃક્છ-ક્તિવિકલઃ પ્રવૃત્તિશક્તોઽન્ધઃ પ્રવર્તતે; અયસ્કાન્તાશ્મસન્નિધાનાચ્ચાયઃ પ્રવર્તતે । એવં પ્રકૃતિ-પુરુષસંયોગકૃતો જગત્સર્ગઃ પ્રવર્તતે । યયોક્તં "પુરુષસ્ય દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રથાનસ્ય । ષડ્ગ્વન્ધવદુભયોરપિ સંયોરપિ સંયોગસ્તત્કૃતઃ સર્ગઃ"ઇતિ । પુરુષસ્ય પ્રધાનાપભોગાર્થં કૈવલ્યાર્થં ચ પુરુષસન્નિધાનાત્પ્રધાનં સર્ગાદૌ પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ । અત્રોત્તરં - તથાપીતિ । એવમપિ પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્ત્યસમ્ભવસ્તદવસ્થ એવ, પઙ્ગોર્ગમનશક્તિવિકલસ્યાપિ માર્ગદર્શનતદુપદેશાદયઃ કાદાચિત્કા વિશેષાઃ સહસ્રશઃ સન્તિ; અન્ધોઽપિ ચેતનઃ સંસ્તદુપદેશાદ્યવગમેન પ્રવર્તતે; તથાઽયસ્કાન્તમણેરપ્યયઃસમીપાગમનાદયસ્સન્તિ, પુરુષસ્ય તુ નિષ્ક્રિયસ્ય ન તાદૃશવિકારાઃ સમ્ભવન્તિ । સન્નિધાનમાત્રસ્ય નિત્યત્વેન નિત્યસર્ગપ્રસંગો નિત્યમુક્તત્વેન બન્ધાભાવોઽપવર્ગાભાવશ્ચ

2.2.6 2.2.6
2.2.6
ગુણાનામુત્કર્ષનિકર્ષનિબન્ધનાઙ્ગાઙ્ગિભાવાદ્ધિ જગત્પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિપ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાદિતિ વતદ્ભિર્ભવા-દ્ભિરભ્યુપગમ્યતે । પ્રતિસર્ગાવસ્થાયાન્તુ સામ્યાવસ્થાનાં સત્ત્વરજસ્તમસામન્યોન્યાધિક્યન્યૂનત્વાભાવા-દઙ્ગાઙ્ગિભાવાનુપપત્તેર્ન જગત્સગર્ ઉપપદ્યતે; તદાઽપિ વૈષમ્યાભયુપગમે નિત્યસર્ગપ્રસંગઃ । અતશ્ચ ન પ્રાજ્ઞાન- ધિષ્ઠિતં પ્રધાનં કારણમ્

2.2.7 2.2.7
2.2.7
દૂષિતપ્રકારાતિરિક્તપ્રકારાન્તરેણ પ્રધાનાનુમિતૌ ચ પ્રધાનસ્ય જ્ઞાતૃત્વશક્તિવિયોગાત્ ત એવ દોષાઃ પ્રાદુઃષ્યુઃ । અતો ન કથઞ્ચિદપ્યનુમાનેન પ્રધાનસિદ્ધિઃ

2.2.8 2.2.8
2.2.8
અનુમાનેન પ્રધાનસિદ્ધયભ્યુપગમેઽ#ઈપ પ્રધાનેન પ્રયોજનાભાવાન્નતદનુમાતવ્યમ્ "પુરુષસ્ય દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રધાનસ્યે"તિ પ્રધાનસ્ય પ્રયોજનં પુરુષભોગાપવર્ગાવભિમતૌ, તૌ ચ ન સમ્ભવતઃ; પુરુષસ્ય ચૈતન્યમાત્રવપુષો નિષ્ક્રિયસ્ય નિર્વિકારસ્ય નિર્મલસ્ય તત એવ નિત્યમુક્તસ્વરૂસ્ય પ્રકૃતિદર્શનરૂપો ભોગસ્તદ્વિયોગરૂપોઽપવર્ગશ્ચ ન સમ્ભવતિ । એવંરૂપસ્યૈવ પ્રકૃતિસન્નિધાનાત્તત્પરિણામવિશેષસુખદુઃખદર્શનરૂપભોગસમ્ભાવનાયાં પ્રકૃતિસન્નિ-ધાનસ્ય નિત્યત્વેન કદાચિદપ્યપવર્ગો ન સેત્સ્યતિ

2.2.9 2.2.9
2.2.9
વિપ્રતિષિદ્ધં ચેદં સાંખ્યાનાં દર્શનમ્ । તથાહિ - પ્રકૃતેઃ પરાર્થત્વેન દૃશ્યત્વેન ભોગ્યત્વેન ચ પ્રકૃતેર્ભોક્તારમ-ધિષ્ઠાતારં દ્રષ્ટારં સાક્ષિણં ચ પુરુષમભ્યુપગમ્ય પ્રકૃત્યૈવ સાધનભૃત્યા તસ્ય કૈવલ્યમપિ પ્રાપ્યં વદન્ત એવ તસ્ય નિત્યનિર્વિકાર ચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપતયા અકર્તૃત્વં કૈવલ્યં ચ સ્વરૂપમેવાહુઃ; એવમ્ભૂતનિર્વિકારોદાસીનપુરુ-ષસન્નિધાનાત્પ્રકૃતેરિતરાધ્યાસેન સર્ગાદિપ્રવૃતિં પુરુષભોગાપવર્ગાર્થત્વં ચાહુઃ "સંઘાતપરાર્થત્વાત્ ત્રિગુણાદિ-વિષર્ય્યયાદધિષ્ઠાનાત્ । પુરુષોઽસ્તિ ભોક્તૃભાવાત્કૈવલ્યાર્થપ્રવૃત્તેશ્ચ । તસ્માચ્ચ વિપર્ય્યાસાત્સિદ્ધં સાક્ષિત્વમસ્ય
2.2.9
પરુષસ્ય । કૈવલ્યં માધ્યસ્થ્યં દ્રવ્ટૃત્વં કર્ત્તૃભાવશ્ચ" ઇતિ । "પુરુષવિમોક્ષનિમિત્તં તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય"ઇત્યુત્ત-વૈવમાહુઃ "તસ્માન્ન વધ્વતે નાપિ મુચ્યતે નાપિ સંસરતિ કશ્ચિત્ । સંસરતિ બધ્યતે મુચ્યતે ચ નાનાશ્રયા પ્રકૃતિઃ" ઇતિ । તથા "તસ્માત્તત્સંયોગાદચેતનં ચેતનાવદિવ લિઙ્ગમ્ । ગુણકર્તૃત્વે ચ તથા કર્ત્તેવ ભવત્યુદાસીનઃ । પુરુષસ્ય દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રધાનસ્ય । પઙ્ગ્વન્ધવદુભયોરપિ સંયોગસ્તત્કૃતઃ સર્ગઃ" ઇતિ । સાક્ષિત્વદ્રષ્ટૃત્વભોક્તૃ-ત્વાદયો નિત્યનિર્વિકારસ્યાકર્તુરુદાસીનકૈવલ્યૈકસ્વરૂપસ્ય ન સમ્ભવન્તિ । એવંરૂપસ્ય તસ્યાધ્યાસમૂલો ભ્રમોઽપિ ન સમ્ભવતિ, અધ્યાસભ્રમયોરપિ વિકારત્વાત્, પ્રકૃતેશ્ચ તૌ ન સમ્ભવતઃ, તયોશ્ચેતનધર્મ્મત્વાત ।
2.2.9
અધ્યાસો હિ નામ ચેતનસ્યાન્યાસ્મિન્નન્યધર્માનુસન્ધાનં, સ ચ ચેતનધર્મ્મો વિકારશ્ચ । ન ચ પુરુષસ્ય પ્રકૃતિ-સન્નિધિમાત્રેણાધ્યાસાદયઃ સમ્ભવન્તિ, નિર્વિકારત્વાદેવ સમ્ભવન્તિ ચેત્ નિત્યં પ્રસજ્યેરન્; સન્નિધેરકિઞ્ચિ-ત્કરત્વં ચ, ન વિલક્ષણત્વાદિત્યત્ર પ્રદિપાદિતં, પ્રકૃતિરેવ સંસરતિ વધ્યતે મુચ્યતે ચેત્ કથં નિત્યમુક્તસ્ય પુરુષસ્યોપકારિણી સેત્યચ્યતે? વદન્તિ હિ "નાનાવિધૈરુપાયૈરૂપકારિણ્યનુપકારિણઃ પુંસઃ । ગુણવત્યગુણસ્ય સતસ્તસ્યાર્થમપાર્થકં ચરતિ" ઇતિ । યથા પ્રકૃતિર્યેન પરુષેણ યથાસ્વભાવા દૃષ્ટા તસ્માત્પુરુષાત્તદાનીમેવ નિવર્તત ઇતિ ચાહુઃ । "રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા નિવતર્તે નર્તકી યથા નૃત્તાત્ । પુરુષસ્ય યથાઽઽત્માનં પ્રકાશ્ય વિનિવર્તતે પ્રકૃતિઃ ॥ પ્રકૃતેઃ સુકુમારતરં ન કિઞ્ચિદસ્તીતિ મે મતિર્ભવતિ । યા દૃષ્ટાસ્મીઽતિ પુનર્ન દર્શનમુપૈતિ પુરુષસ્યે"તિ તદપ્યસંગતમ્, પુરુષો હિ નિત્યમુક્તત્વાન્નિવિર્કારત્વાન્ન તાં કદાચિદપિ પશ્યતિ, નાધ્યસ્યતિ ચ, સ્વયં ચ સ્વાત્માનં ન પશ્યતિ, અચેતનત્વાત્ । પુરુષસ્ય સ્વાત્મદર્શનં સ્વદર્શનમિતિ નાધ્યસ્યતિ ચ, સ્વયમચેનત્વાત્પુ-રુષસ્ય ચ દર્શનરૂપવિકારાસમ્ભવાત્ । અથ સન્નિધિમાત્રમેવ દર્શનમિત્યુચ્તે સન્નિધેર્નિત્યત્વેન નિત્યદર્શનપ્રસંગ ઇત્યુક્તમ્, સ્વરૂપાતિરિક્તકાદાચિત્કસન્નિધિરપિ નિત્યનિર્વિકારસ્ય નોપપદ્યતે । કિઞ્ચ મોક્ષહેતુસ્તુ સ્વસન્નિ-ધાનરૂપમેવ દર્શનં ચેદ્વન્ધહેતુરપિ તદેવેતિ નિત્યવદ્વન્ધો મોક્ષન્ચ સ્યાતામ્, અયથાદર્શનં બન્ધહેતુઃ, યથાવત્સ્વ-રૂપદર્શનં માક્ષહેતુરિતિ ચેત્ ઉભયવિધસ્યાપિ દર્શનસ્ય સન્નિધાવરૂપતાનતિરેકાત્ સદોભયપ્રસંગ એવ । સન્નિધેરનિત્યત્વે તસ્ય હેતુરન્વેષણીયઃ, તસ્યાપીત્યનવસ્થા । અથૈતદ્દોષપરિજિહીર્ષયા સ્વરૂપસદ્ભાવ એવ સન્નિધિરિતિ, તથા સ્વરૂપસ્ય નિત્યત્વેન નિત્યવદ્વન્ધમોક્ષૌ । અત એવમાદેર્વિપ્રતિષેધાત્ સાંખ્યાનાં દર્શનમસમઞ્જસમ્ । યેઽપિ
2.2.9
કૂટસ્થનિત્યનિર્વિશેષસ્વપ્રકાશચિન્માત્રં બ્રહ્માવિદ્યાસાક્ષિત્વેનાપારમાર્ધિકવન્ધમોક્ષભાગિતિ વદન્તિ, તેષા-મપ્યુક્તર્નાત્યાઽવિદ્યાસાક્ષિત્વાધ્યાસાદ્યસમ્ભવાદસામઞ્જસ્યમેવ; ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ, સાંખ્યાઃ જનનમરણપ્રતિ-નિયમાદિવ્યવસ્થાસિદ્ધયર્થં પપુરુષબહુત્વમિચ્છન્તિ । તે તુ તદપિ નેચ્છન્તીતિ સુતરામસામઞ્જસ્યમ્ । યત્તુ પ્રકૃતેઃ પારમાર્થિકત્વેઽપ્યપારમાર્થિકત્વેઽપિ નિત્યનિર્વિકારસ્વપ્રકાશૈકરસચિન્માત્રસ્ય સ્વવ્યતિરિક્તસાક્ષિત્વાદ્ય-નુપપત્તેઃ । અપારમાર્થિકત્વે તુ તસ્ય દૃશ્યત્વવાધ્યત્વાભ્યુપગમાત્સુતરામસંગતમ્ । ઔપાધિકભેદવાદેઽપિ ઉપાધિ-સમ્બન્ધિનો બ્રહ્મણોઽયમેવ સ્વભાવ ઇત્યુપાધિસમ્બન્ધાદ્યનુપપત્તેરસામઞ્જસ્યં પૂર્વમેવોક્તમ્ ॥
॥ રચનાનુપપત્ત્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
2.2.10 મહદ્દીર્ઘવદ્વા હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્

2.2.10
પ્રધાનકારણવાદસ્ય યુક્તયાભાસમૂલતયા વિપ્રતિષિદ્ધત્વાચ્ચાસામઞ્જસ્યમુક્તમ્, સમ્પ્રતિ પરમાણુકારણવાદસ્યાપ્યસામઞ્જસ્યં પ્રતિપાદ્યતે - મહદ્દીર્ઘવદ્વા હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામિતિ, અસમઞ્જ-સમિતિ વર્તતે, વા શબ્દશ્ચાર્થે । હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યાં દ્વયણુકપરમાણુભ્યાં, મહદ્દીર્ઘવત્, ત્ર્યણુકોત્પત્તિવાદવત્, અન્યચ્ચ તદભ્યુપગતંસર્વમસમઞ્જસમ્; પરમાણુભ્યો દ્વયણુકાદિકમેણ જગદુત્પત્તિવાદવદન્યદપ્યસમઞ્જસમિત્યર્થઃ । તથાહિ - તન્તુપ્રભૃતયો હ્યવયવાઃ સ્વાંશૈઃ ષડ્ભિઃ પાર્શ્વૈઃ સંયુજ્યમાનાઃ અવયવિનમુક્પાદયન્તિ, પરમાણવોઽપિ
2.2.10
સ્વકીયૈઃ ષડ્ભિઃ પાશ્વૈઃ સંયુજ્યમાના એવ દ્વયણુકાદીનામુત્પાદકા ભવેયુઃ, અન્યથા પરમાણૂનાં પ્રદેશભેદાભાવે સતિ સહસ્રપરમાણુસંયોગેઽપ્યેકસ્માત્પરમાણોરનતિરિક્તપરિમાણતયા અણુતિવહ્રસ્વત્વમહત્ત્વદીર્ઘત્વાદ્યસિદ્ધિઃ સ્યાત્, પ્રદેશભેદાભ્યુપગમે પરમાણવોઽપિ સાંશાઃ સ્વકીયૈરંશૈઃ । તેચ સ્વકીયૈરંશૈરિત્યનવવસ્થા । ન ચ વાચ્ય-મવયવાલ્પત્વમહત્ત્વાભ્યાં હિ સર્ષપમહીધરયોવૈષમ્યમ્ પરમાણોરપ્યનન્તાવયવત્વે અવયવાનન્ત્યસામ્યાત્સષર્-પમહીધરયોર્વૈષમ્યાસિદ્ધેરવયવાપકષર્કાષ્ઠાઽવશ્યાભ્યુપગમનીયેતિ પરમાણૂનાં પ્રદેશભેદાભાવે સત્યેકપરમાણુપરિ-માણાતિરેકી પ્રથિમા ન જાયેતેતિ સર્પપમહીધરયોરેવાસિદ્ધેઃ । કિં કુર્મ્મ ઇતિ ચદ્ - વૈદિકઃ પક્ષઃ પરિગૃહ્યતામ્ । યત્તુ પરૈર્બ્રહ્મકારણવાદદૂષણપરિહારપરમિદં સૂત્રં વ્યાખ્યાતમ્; તદસંગતં, પુનરુક્તં ચ, બ્રહ્મકારણવાદે પરોક્તા-ન્દોષાન્ પૂર્વસ્મિન્ પાદે પરિહૃત્ય પરપક્ષપ્રતિક્ષેપો હ્યસ્મિન્ પાદે ક્રિયતે । ચેતનાદ્વ્રહ્મણો જગદુત્પત્તિસમ્ભવશ્ચ "ન વિલક્ષણત્વા"દિત્યત્રૈવ પ્રપઞ્ચિતઃ । અતો હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યાં મહદ્દીર્ઘાણુહ્રસ્વોત્પત્તિવદન્યચ્ચ તદભ્યુપગતં સર્વમસમઞ્જસમિત્યેવ સૂત્રાર્થઃ

2.2.11
કિમત્રાન્યદસમઞ્જસમિત્યત્રાહ -
2.2.11 ઉભયથાઽપિ ન કર્મ અતસ્તદભાવઃ

2.2.11
પરમાણુકારણવાદે હિ પરમાણુગતકર્મજનિત તત્સંયોગપૂવર્કદ્વયણુકાદિક્રમેણ જગદુતપત્તિરિષ્યતે; તત્ર નિખિલજગદુત્પત્તિકારણભૂતપરમાણુગતમાદ્યં કર્માદૃષ્ટકારિતમિત્યભ્યુપમ્યતે । અગ્નેરૂર્ધ્વજ્વલનં વાયો-સ્તિર્ય્યગ્ગમનમણુમનસોશ્ચાદ્યં કર્મેત્યદૃષ્ટકારિતાનિ" ઇતિ, તદિદં પરમાણુગતં કર્મ સ્વગતાદૃષ્ટકારિ-તમાત્મગતાદૃષ્ટકારિતં વા ? ઉભયથાઽપિ ન સમ્ભવતિ, ક્ષેત્રજ્ઞપુણ્યપાપાનુષ્ઠાનજનિતસ્યાદૃષ્ટસ્ય પરમાણુ-ગતત્વાસમ્ભવાત્, સમ્ભવે ચ સદોત્પાદકત્વપ્રસંગઃ । આત્મગતસ્ય ચાદૃષ્ટસ્ય પરમાણુગતકર્મોત્પત્તિહેતુત્વં ન સમ્ભવતિ । અથાદૃષ્ટવદાત્મસંયોગાદણુષુ કર્મોત્પત્તિસ્તદા તસ્યાદૃષ્ટપ્રવાહસ્ય નિત્યત્વેન નિત્યસર્ગપ્રસંગઃ । નન્વદૃષ્ટં વિપાકાપેક્ષં ફલાયાલમ્ । કાનિચિદદૃષ્ટાનિ તદાનીમેવ વિપચ્યન્તે કાનિચિજ્જન્માન્તરે કાનિચિત્-કલ્પાન્તરે । અતો વિપાકાપેક્ષત્વાનાન સવર્દોત્પાદકત્વપ્રસંક ઇતિ । નૈતત્, અનન્તૈરાત્મભિસ્સંકેતપૂર્વક-મયુગપદનુષ્ઠિતાનેકવિવિધકર્મજનિતાનામદૃષ્ટાનામેકસ્મિન્ કાલે એકરૂપવિપાકસ્યાપ્રામાણિકત્વાત્ । અત એવ યુગપસિર્વસંહારો દ્વિપરાર્દ્ધકાલમવિપાકેનાવસ્થાનં ચ ન સંગચ્છતે । ન ચેશ્વરેચ્છાહિતવિશેષાદૃષ્ટસંયોગાદણુષુ કમર્, આનુમાનિકેશ્વરાસિદ્ધેઃ "શાસ્ત્રયોનિત્વા"દિત્યત્રોપપાદિતત્વાત્, અતો જગદુત્પત્તેરણુગતકર્મપૂવ્રકત્વા-ભાવઃ

2.2.12 સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ સામ્યાદનવસ્થિતેઃ

2.2.12
સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચાસમઞ્જસમ્, કુતઃ સામ્યાદનવસ્થિતેઃ । સમવાયસ્યાપયવયવિજાતિગુણવદુપપાદકાન્તરાપે-ક્ષાસામ્યાદુપપાદકાન્તરસ્યાપિ તથેત્યનવસ્થિતેરસમઞ્જસમેવ । એતદુક્તં ભવતિ, અયુતસિદ્ધાનામાધારાધેયભૃતા-નામિહ પ્રત્યયહેતુર્યઃ સમ્બન્ધઃ સસમવાય ઇતિ સમવાયોઽભ્યુપગમ્યતે । અપૃથક્સ્થિત્યુપલબ્ધીનાં જાત્યાદીનાં તથાભાવસ્ય નિર્વાહકત્વેન ચેત્સમવાયોઽભ્યુપગમ્યતે, સમવાયસ્યાપિ તત્સામ્યાત્તથાભાવહેતુરન્વેષણીયઃ, તસ્યાપિ તથેત્યનવસ્થિતિઃ ; સમવાયસ્ય તદપૃથક્સિદ્ધત્વં સ્વભાવ ઇતિ પરિકલ્પ્યતે ચેત્, - જાતિગુણાનામે-વૈષસ્યવભાવઃ પરિકલ્પનીયઃ ; ન પુનરદૃષ્ટચરં સમવાયં અભ્યુપગમ્ય તસ્યૈપ સ્વભાવ ઇતિ કલ્પયિતું યુક્તમિતિ

2.2.13
સમવાયસ્ય નિત્યત્વે અનિત્યત્વે ચાયં દોષઃ સમાનઃ, નિત્યત્વે દોષાન્તરં ચાહ -
2.2.13 નિત્યમેવ ચ ભાવાત્

2.2.13
સમવાયસ્ય સમ્બન્ધત્વાત્ સમ્બન્ધસ્ય નિત્યત્વે સમ્બન્ધિનો જગતશ્ચ નિત્યમેવ ભાવાદસમઞ્જસમ્

2.2.14 રૂપાદિમત્ત્વાચ્ચ વિપર્યયો દર્શનાત્

2.2.14
પરમાણૂનાં પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવીયાનાં ચતુર્વિધાનાં રૂપરસગન્ધસ્પર્શવત્ત્વાભ્યુપગમાદભિમત-નિત્યત્વ સૂક્ષ્મત્વ-નિરવયવત્વાદિવિપર્યયેણાનિત્યત્વસ્થૂલત્વસાવયવત્વાદિ પ્રસજ્યતે, રૂપાતદિમતાં ઘટાદીનામનિત્યત્વં તથાવિ-ધકારણાન્તરારબ્ધત્વાદિદર્શનાત્ । ન હિ દર્શનાનુગુણ્યેનાદૃષ્ટાઽર્થઃ કલ્પ્યમાનઃ સ્વાભિમતવિશેષેવ્યવસ્થાપયિતું શક્યઃ, દર્શનાનુગુણ્યેન હિ પરમાણૂનાં રૂપાદિમત્ત્વં ત્વયા કલ્પ્યતે । અતોઽપ્યસમઞ્જસમ્

અથૈતદ્દોષ-પરિજિહીર્ષયા પરમાણૂનાં રૂપાદિમત્ત્વં નાભ્યુપગમ્યતે, તત્રાહ -
2.2.15 ઉભયથા ચ દોષાત્

2.2.15
ન કેવલં પરમાણૂનાં રૂપાદિમત્ત્વાભ્યુપગમ એવ દોષઃ, રૂપાદિવિરહેઽપિ કારણગુણપૂર્વકત્વાત્ કાર્ય્યગુણાનાં
2.2.15
પૃથિવ્યાદયો રૂપાદિશૂન્યાઃ સ્યુઃ । તત્પરિજિહીર્ષયા રૂપાદિમત્ત્વાભ્યુપગમે પૂર્વોક્તદોષ ઇત્યુભયથા ચ દોષાદસમઞ્જસમ્

2.2.16 અપરિગ્રહાચ્ચાત્યન્તમનપેક્ષા

2.2.16
કાપિલપક્ષસ્ય શ્રુતિન્યાયવિરોધપરિત્યક્તસ્યાપિ સત્કાર્ય્યવાદાદિના ક્કચિદંશે વૈદિકૈઃ પરિગ્રહોઽસ્તિ, અસ્ય તુ કાણાદપક્ષસ્ય કેનાપ્યંશેનાપરિગ્રહાદનુપપન્નત્વાચ્ચત્યન્તમનપેક્ષૈવ નિશ્રેયસાથિર્ભિઃ કાર્યા

2.2.17 સમુદાય ઉભયહેતુકેઽપિ તદપ્રાપ્તિઃ

2.2.17
પરમાણુકારણવાદિનો વૈશેષિકા નિરસ્તાઃ; સૌગતાશ્ચ જગતઃ પરમાણુકારણત્વમ-
2.2.17
ભ્યુપગચ્છન્તીત્યનન્તરં તન્મતેઽપિ જગદુત્પત્તિતદ્વયવહારાદિકં નોપપદ્યત ઇત્યુચ્યતે "તે ચતુર્વિધાઃ, કેચિત્પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવીયપરમાણુસઙ્ઘાતરૂપાન્ ભૃતભૌતિકાન્ વાહ્યાંશ્ચિત્તચૈત્તરૂપાશ્ચાભ્યન્તરાનથાન્ પ્રત્યક્ષાનુમાન-સિદ્ધાનભ્યુપયન્તિ । અન્યે તુ - બાહ્યાર્થાન્ સર્વાન્ પૃથિવ્યાદીન્ વિજ્ઞાનાનુમેયાન્ વદન્તિ । અપરે તુ - અર્થશૂન્યં વિજ્ઞાનમેવ પરમાથસત્, બાહ્યાર્થાસ્તુ સ્વાપ્રાર્થકલ્પા ઇત્યાહુઃ । ત્રયોઽપ્યેતે સ્વાભ્યુપગતં વસ્તુ ક્ષણિકમાચક્ષતે, ઉક્રભૂતભૌતિકચિત્તચૈત્તવ્યતિરિક્તમાત્માકાશાદિકં સ્વરૂપેણૈવ નાનુમન્વતે । અન્યે તુ - સર્વશૂન્યત્વમેવ સંગિરન્તે, તત્ર યે બાહ્યાર્થાસ્તિત્વવાદિનસ્તે તાવન્નિરસ્યન્તે, તે ચૈવં મન્યન્તે, રૂપરસસ્પર્શગન્ધસ્વભાવાઃ પાર્થિવાઃ પરમાણવઃ, રૂપરસસ્પર્શસ્વભાવાશ્ચાપ્યાઃ, રૂપરસસ્પર્શસ્વભાવાસ્તૈજસાઃ, સ્પર્શસ્વભાવાશ્ચ વાય-વીયાઃ, પૃથિવ્યપ્તેજાવાયુરૂપેણ સંહન્યન્તે, તેભ્યશ્ચ પૃથિવ્યાદિભ્યઃ શરીરેન્દ્રિયવિષયરૂપસઙ્ઘાતા ભવન્તિ, તત્ર ચ
2.2.17
શરીરાન્તર્વર્તિગ્રાહકાભિમાનારૂઢો વિજ્ઞાનસન્તાન એવાત્મત્વેનાવતિષ્ઠત્તે, તત એવ સર્વો લૌકિકવ્યવહારઃ પ્રવર્તત ઇતિ । તત્રાભિધીયતે સમુદાયે ઉભયહેતુકેપિ તદમાપ્તિઃ યોઽયમગુહેતુકઃ પૃથિવ્યાદિભૂતાત્મકઃ સમુદાયઃ યશ્ચ પૃથિવ્યાદિહેતુકઃ શરીરેન્દ્રિયવિષયરૂપસમુદાયસ્તસ્મિન્નુભયહેતુકેઽપિ સમુદાયે તત્પ્રાપ્તિર્નાપપદ્યતે, જગદાત્મક-સમુદાયોત્પત્તિર્નોપપદ્યત ઇત્યર્થઃ પરમાણૂનાં પૃથિવ્યાદિભૂતાનાં ચ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાત્ ક્ષણધ્વંસિનઃ પરમાણવો ભૂતાનિ ચ કદા સંહતૌ વ્યાપ્રિયન્તે, કદા સંહન્યન્તે, કદા વિજ્ઞાનવિષયભૂતાઃ, કદા ચ હાનોપાદાનાદિવ્યવહા-રાસ્પદતાં ભજન્તે । કો વા વિજ્ઞાનાત્મા, કં ચ વિષયં સ્પૃશતિ, કશ્ચ વિજ્ઞાનાત્મા કમર્થ કદા વેદયતે, કં વા વિદિતમર્થ કશ્ચ કદોપાદત્તે, સપ્રષ્ટા હિ નષ્ટઃ સ્પ્રષ્ટશ્ચ નષ્ટઃ, તથા વેદિતા વિદિતશ્ચ નષ્ટઃ કથં ચાન્યેન સ્પૃષ્ટમન્યો વેદયતે, કથં ચાન્યેન વિદિતમર્થમન્ય ઉપાદત્તે । સન્તાનાનામેકત્વેઽપિ સન્તાનિભ્યસ્તેષાં વસ્તુતો વસ્ત્વન્તરત્વા-નભ્યુપગમાન્ન તન્નિબન્ધનં વ્યવહારાદિકમુપપદ્યતે અહમર્થ એવાત્મા, સ ચ જ્ઞાતૈવેતિ ચાપપાદિતં પુરસ્તાત્

2.2.18 ઇતરેતરપ્રત્યયત્વાદુપપન્નમિતિ ચેન્ન સઙ્ઘાતભાવાનિમિત્તત્વાત્

2.2.18
અયિદ્યાદીનામિતરેતરહેતુત્વેનોપપન્નં સઙ્ઘાતભાવાદિકમિતિ ચેત્, એતદુકં ભવતિ, યદ્યપિ ક્ષણિકાસ્સર્વે ભાવા-
2.2.18
સ્તથાઽપ્યવિદ્યયૈતત્સર્વમુપપદ્યતે । અવિદ્યા હિ નામ વિપરીતબુદ્ધિઃ । ક્ષણિકાદિષુ સ્થિરત્વાદિગોચરા તયા સંસ્કારાખ્યા રાગદ્વેષાદયો જાયન્તે, તતશ્ચિત્તાભિજ્વલનરૂપં વિજ્ઞાનં, તતશ્ચ નામાખ્યાશ્ચિત્તચૈત્તાઃ, પૃથિવ્યાદિકં ચ રૂપિદ્રવ્યમ્ । તતઃ ષડાયતનાખ્યમિન્દ્રિયષટમ્,તતઃ સ્પર્શાખ્યઃ કાયઃ, તતો વેદનાદય તતશ્ચ પુનરપ્યવિદ્યાદયા યથોક્તા ઇત્યનાદિરિયમવિદ્યાદિકાઽન્યોન્યમૂલા ચક્રપરિવૃત્તિઃ । એરચ્ચ સર્વં પ્રથિવ્યાદિભૂતભૌતિકસઙ્ઘાતમન્તરેણ નોપપદ્યતે, અતઃ સઙ્ઘાતભાવાદિકમુપપન્નમિતિ । તત્રોત્તરં - ન સઙ્ઘાતભાવાનિમિત્તત્વાદિતિ । નૈતદુપપદ્યતે, એષામાવિદ્યદીનાં પૃથિવ્યાદિભૂતભૌતિકસંઘાતભાવં પ્રત્યનિમિત્તત્વાત્ । ન ખલુ અસ્થિરાદિષુ સ્થિરત્વાદિબુદ્ધયા-
2.2.18
ત્મિકાઽવિદ્યા તન્નિમિત્તા રાગદ્વેષાદયો વાઽર્થાન્તરસ્ય ક્ષણિકસ્ય સંહતિહેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તે । શુક્તિકારજતાદિ-બુદ્ધિર્હિ ન શુક્તયાદ્યર્થસંહતિહેતુર્ભવતિ । કિઞ્ચ યસ્ય ક્ષણિકે સ્થિરત્વબુદ્ધિઃ સ તદૈવ નષ્ટ ઇતિ કસ્ય રાગાદય ઉત્પદ્યન્તે, સંસ્કારાશ્રયં સ્થિરમેકદ્રવ્યમનભ્યુપગચ્છતાં સંસ્કારાનુવૃત્તિરપિ ન શકેં કપયિતુમ્

2.2.19 ઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્

2.2.19
ઇતશ્ચ ક્ષણિકત્વપક્ષે જગદુત્પત્તિર્નોપપદ્યતે; ઉત્તરક્ષણોત્પત્તિવેલાયાં પૂર્વક્ષણસ્ય વિનષ્ટત્વાત્ તસ્યોત્તરક્ષણં પ્રતિ હેતુત્વાનુપપત્તેઃ, અભાવસ્ય હેતુત્વે સર્વં સર્વત્ર સર્વદોત્પદ્યત । અથ પૂવક્ષણવર્તિત્વમેવ હેતુત્વમિત્યુચ્યતે, એવં તર્હિ કશ્ચિદેવ ઘટક્ષણસ્તદુત્તરકાલભાવિનાં સર્વેપામેવ ગોમહિપાશ્વકુડ્ય પાપાણાદીનાં ત્રૈલોક્યવર્તિનાં હેતુઃ સ્યાત્ । અથૈકજાતીયસ્યૈવ પૂર્વક્ષણવર્ત્તિનો હેતુત્વમિષ્યતે, તથાઽપિ સર્વદેશવર્ત્તિનામુત્તરક્ષણભાવિનાં ઘટાનામેક એવ પૂર્વક્ષણવર્તી ઘટો હેતુઃ સ્યાત્ । અથૈકસ્યૈવ હેતુરેક ઇતિ મનુષે, તથાઽપિ કસ્યૈકસ્ય કો હેતુરિતિ ન જ્ઞાયતે । અથ યસ્મિન્દેશે યો ઘટક્ષણઃ સ્થિતસ્તદ્દેશસમ્બન્ધિન એવોત્તરઘટક્ષણસ્ય સ હેતુરિતિ, કિં દેશસ્ય સ્થિરત્વં મનુષે; કિઞ્ચ ચક્ષુરાદિ સંપ્રયુક્તસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાનોત્પત્તિ કાલે અનવસ્થિતત્વાત્ ન કસ્યાચિદર્થસ્ય જ્ઞાનવિષયત્વં સમ્ભ-વતિ

2.2.20 અસતિ પ્રતિજ્ઞોપરોધો યૌગપદ્યમન્યથા

2.2.20
અસત્યપિ હેતૌ કાર્ય્યમુત્પદ્યતે ચેત્ - સર્વં સર્વદાત્પદ્યેતેત્યુક્તમ્ । ન કેવલમુત્પત્તિવિરોધ એવ, પ્રતિજ્ઞા ચ
2.2.20
ભવતામપરુધ્યેત । અધિપતિસહકાર્યાલમ્બનસમનન્તરપ્રત્યયાશચત્વારો વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ હેતવઃ ઇતિ વઃ પ્રતિજ્ઞા અધિપતિરિન્દ્રિયમ્ । અથ પ્રતિજ્ઞાનુપરોધાય ઘટક્ષણેસ્થિત એવ ઘટક્ષણાન્તરોત્પત્તિરિષ્યતે તથા ચ સતિ દ્વયોઃ કાર્યકારણયોર્ઘટક્ષણયોર્યૌગપદ્યેનાપલબ્ધિઃ પ્રસજ્યેત । ન ચ તથોપલભ્યતે, ક્ષણિકત્વપ્રતિજ્ઞા ચૈવં હીયેત । ક્ષણિકત્વં સ્થિતમેવેતિ ચેત્ - ઇન્દ્ર્રયસમ્બન્ધજ્ઞાનયોર્યૌગપદ્યં પ્રસજ્યેત

2.2.21 પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધાપ્રાપ્તિરવિચ્છેદાત્

2.2.21
એવં તાવદસત ઉત્પત્તિર્નિરસ્તા; સતો નિરન્વયવિનાશોઽપિ નાપપદ્યત ઇત્યુચ્યતે; ક્ષણિકત્વવાદિભિર્મુદ્ગરાભિધા-તાદ્યન્નતરભાવિતયોપલબ્ધિયોગ્યઃ સદૃશસન્તાનાવસાનરૂપઃ સ્થૂલો યઃ, સદૃશસન્તાને પ્રતિક્ષણભાવી ચોપલબ્ધ્ય-નર્હઃ સૂક્ષ્મશ્ચ યા #એનિરન્વયો વિનાશઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધાપ્રતિસંખ્યનિરોધશબ્દાભ્યામભિધીયેતે, તો ન સમ્ભવત ઇત્યર્થ #ઃ । કુતઃ? અવિચ્છેદાત્ સતો નિરન્વયવિચ્છેદાસમ્ભવાત્ । અસમ્ભવશ્ચ સત ઉત્પત્તિવિનાશૌ નામાવસ્થા-ન્તરાપત્તિરેવ; અવસ્થાયોગિ તુ દ્રવ્યમેકમેવ સ્થિરમિતિ કારણાદનન્યત્વં કાર્યસ્યોપપાદયદ્ભિરસ્માભિઃ "તદનન્ય-ત્વમ્" ઇત્યત્ર પ્રતિપાદિતઃ । નિર્વાણસ્ય દીપસ્ય નિરન્વયવિનાશદર્શનાદન્યત્રાપિ વિનાશો નિરન્વયોઽનુમીયત ઇતિ ચેન્ન, ઘટશરાવાદૌ મૃદાદિદ્રવ્યાનુવૃત્ત્યુપલબ્ધ્યા સતો દ્રવ્યસ્યાવસ્થાન્તરાપત્તિરેવ વિનાશ ઇતિ નિશ્ચિતે સતિ પ્રદીપાદૌ સૂક્ષ્મદશાપત્ત્યાઽપ્યનુપલમ્ભોપપત્તેઃ,તત્રાપ્યવસ્થાન્તરાપાત્તકલ્પનસ્યૈવ યુક્તત્વાત્

2.2.22 ઉભયથા ચ દોષાત્

2.2.22
ક્ષણિકત્વવાદિભિરભ્યુપેતાત્તુચ્છાદુત્પત્તિરુત્પન્નસ્ય તુચ્છતાપત્તિશ્ચ ન સમ્ભવતીત્યુક્તમ્; તદુભયપ્રકારાભ્યુપગતો દોષશ્ચ ભવતિ । તુચ્છાદુત્પત્તૌ તુચ્છાત્મકમેવ કાર્ય્યં સ્યાત્, યદ્ધિ યસ્માદુત્પદ્યતે, તત્તદાતત્મકં દૃષ્ટં, યથા ભૃત્સુવર્ણાદેરુત્પન્નં મણિકમુકુટાદિ ભૃત્સુવર્ણાદ્યાત્મકં દૃષ્ટમ્, ન ચ જગત્તુચ્છાત્મકં ભવદ્ભિરભ્યુપગમ્યતે; ન ચ પ્રતીયતે । સતો નિરન્વયવિનાશે સત્યેકક્ષણાદૂર્ધ્વં કૃત્સ્નસ્ય જગતસ્તુચ્છતાપત્તિરેવ સ્યાત્, પશ્ચાત્ તુચ્છાજ્જ-ગદુત્પત્તાવનન્તરોક્તં તુચ્છાત્મકત્વમેવ સ્યાત્, અત ઉભયથાપિ દોષાન્ન ભવદુક્તપ્રકારાવુત્પત્તિનિરોધૌ

2.2.23 આકાશે ચાવિશેષાત્

2.2.23
બાહ્યાભ્યન્તરવસ્તુનઃ સ્થિરત્વપ્રતિપાદનાય પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યોનિરોધયોસ્તુચ્છરૂપતા નિરાકૃતા; તત્પ્રસંગેન તાભ્યાં સહ તુચ્છત્વેન સૌગતૈઃ પરિગણિતસ્યાકાશસ્યાપિ તુચ્છતા પ્રતિક્ષિષ્યતે। આકાશે ચ નિરુપાખ્યતા ન યુક્તા, ભાવરૂપત્વેનાભ્યુપગતપૃથિવ્યાદિવદાકાશસ્યાપિ અબાધિતપ્રતીતિસિદ્ધત્વાવિશેષાત્ । પ્રતીયતે હ્યાકાશે "અત્ર શ્યેનઃ પતતિ, અત્ર ગૃધ્રઃ" ઇતિ શ્યેનાદિપતનદેશત્વેન, ન ચ પૃથિવ્યાદ્યભાવમાત્રમાકાશ ઇતિ વક્તું શક્યં, વિકલ્પાસહત્વાત્; પૃથિવ્યાદેઃ પ્રાગભાવઃ, પ્રધ્વંસાભાવઃ, ઇતરેતરાભાવઃ,અત્યન્તાભાવો વા આકાશઃ; સર્વથા-ઽપ્યાકાશપ્રતીત્યનુપપત્તિ । સ્યાત્ । પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાભાવયોરાકાશત્વે પૃથિવ્યાદિષુ વર્તમાનેષુ આકાશપ્રતીત્ય-યોગાત્ નિરાકાશં જગત્સ્યાત્ । ઇતરેતરાભાવસ્યાકાશત્વેઽપીતરેતરાભાવસ્ય તત્તદ્વસ્તુગતત્વેન તેષામન્તરાલે આકાશપ્રતીતિર્ન સ્યાત્ । અત્યન્તાભાવસ્તુ પૃથિવ્યાદીનાં ન સમ્ભવતિ । અભાવસ્ય વિદ્યમાનપદાર્થાવસ્થાવિશે-ષત્વોપપાદનાચ્ચાકાશસ્ય અભાવરૂપત્વેઽપિ ન નિરુપાખ્યત્વમ્ । અણ્ડાન્તર્વર્તિનશ્ચાકાશાસ્ય ત્રિવૃત્કરણોપદેશ-પ્રદર્શિતપઞ્ચીકરણેન રૂપવત્ત્વાચ્ચાક્ષુપત્વેઽપ્યવિરોધઃ

2.2.24 અનુસ્ભૃતેશ્ચ

2.2.24
પૂર્વપ્રસ્તુતં વસ્તુનઃ સ્થિરત્વમેવોપપાદ્યતે, અનુસ્મરણં પૂર્વાનુભૃતવસ્તુવિષયં જ્ઞાનં પ્રત્યભિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ, તદેવેત-મિતિ સર્વં વસ્તુજાતમતીતકાલાનુભૃતં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે; ન ચ ભાર્વાદ્ભર્જ્વાલાદિષ્વિવ સાદૃશ્યનિબન્ધનોઽયમે-કત્વવ્યામોહ ઇતિ વક્તું શક્યમ્ વ્યામુહ્યતો જ્ઞાતુરેકસ્યાનભ્યુપગમાત્, ન હ્યન્યાનુભૂતેનૈકત્વં સાદૃશ્યં વા સ્વાનુ-ભૂતસ્યાન્યોઽનુસન્ધત્તે, અતો ભિન્નકાલાવસ્ત્વાશ્રયસાદૃશ્યાનુભવનિબન્ધનમેકત્વવ્યામોહં વદદ્ભિર્જ્ઞાતુરેકત્વ-મવશ્યાશ્રયણીયમ્; ન #ઉ જ્ઞેયેષ્વપિ ઘટાદિષુ જ્વાલાદિષ્વિવ ભેદસાધનપ્રમાણમુપલ ભામહે, યેન સાદૃશ્યનિબન્ધનાં પ્રત્યભિજ્ઞાં કલ્પયેમ, યદપિ ચેદમુચ્યતે પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં ઘટાદેઃ ક્ષણિકત્વં સિદ્ધયતિ । પ્રત્યક્ષં તાવદ્વર્તામાના-ર્થવિષયમવર્તમાનાદ્વસ્તુનો વ્યાવૃત્તં ત્વવિષયમવગમયતિ નીલમિવ ર્પાતાત્, એવં ચ ભૂતભવિષ્યભ્દ્યાં વર્તમાનસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વમવગતં ભવતિ, અનુમાનમપિ અર્થક્રિયોકારિત્વાત્સત્ત્વાચ્ચ ઘટાદિઃ ક્ષણિકઃ, યદક્ષણિકં શશવિષા-ણાદિ તદનર્થક્રિયાકારી અસચ્ચ, તથા અન્યત્યઘટક્ષણસત્ત્વાત્પૂર્વઘટક્ષણસત્ત્વાનિ વિનાશીનિ ઘટક્ષણસત્ત્વાત્ અન્ત્યઘટક્ષણસત્ત્વવાદિતિ ॥ તચ્ચ કાર્યકારણભાવાનુપપત્ત્યાદિભિઃ પૂર્વમેવ નિરસ્તમ્ । કિઞ્ચ પ્રત્યક્ષગમ્યા વર્ત-માનસ્યાવર્તમાનાદ્વયાવૃત્તિર્ન વર્ત્તમાનસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વમવગમયતિ, અપિ તુ વર્તમાનકાલયોગિતામાત્રમ્, ન ચ તાવતાવસ્ત્વન્તરત્વં સિધ્યતિ, તસ્યૈવ કાલાન્તરયોગસમ્ભવાત્ । યત્તુ સત્ત્વાદર્થાક્રિયાકારિત્યાચ્ચેતિ ક્ષણિકત્વે
2.2.24
હેતુદ્વયમુક્તમ્, તદભિમતવિપરીતસાધનત્વાદ્વિરુદ્ધમ્, સત્ત્વાદથર્ક્રિયાકારિત્વાદ્વા ઘટાદિ સ્થાસ્નુ યદસ્થાસ્નુ તદસદનર્થક્રિયાકારિ ચ યથા શશવિષાણમિત્યપિ હિ વક્તું શક્યમ્ । કિઞ્ચ અર્થક્રિરાકારિત્વમક્ષણિકત્વમેવ સાધયેત્; ક્ષણધ્વંસિનો હિ વ્યાપારાસમ્ભવાદર્થક્રિયાકારિત્વં ન સમ્ભવતીત્યુક્તમ્, તથાઽન્ત્યઘટક્ષણસ્ય હેતુતો નાશદર્શનાદિતરેઽપિ ઘટક્ષણા હેત્વપેક્ષવિનાશાઃ સ્યુરિતિ આમુદ્ગરાદિહેતૂપનિપાતાત્સ્થાસ્નુત્વમેવ । ન ચ વાચ્યં, ન મુદ્ગરાદયો વિનાશહેતવઃ, અપિ તુ કપાલાદિવિસદૃશસન્તાનોત્પત્તિહેતવ ઇતિ કપાલત્વાવસ્થાપત્તિરેવ ઘટાદીનાં વિનાશ ઇત્યુપપાદિતત્વાત્કપાલોત્પત્તિવ્યતિરિક્તત્વાભ્યુપગમેપિ વિનાશસ્ય વિનાશહેતુત્વમેવ મુદ્ગરાદેરાનન્તર્યા-દ્યુક્તમ્, અતઃ પ્રત્યભિજ્ઞયા સ્થિરત્વમવગમ્યમાનં ન કેનાપિ પ્રકારેણાપહ્નોતું શક્યમ્ । પૂર્વાપરકાલસમ્બન્ધ્યર્થૈક્યવિષયાયાઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયા અન્યવિષયત્વં બ્રુવન્નીલાદિ જ્ઞાનાનામપિ નીલાદેરર્થાન્તરવિષયત્વં બ્રૂયાત્ । કિઞ્ચ પ્રમાતૃપ્રમેયયોઃ ક્ષણિકત્વં વદદ્ભિર્વ્યાપ્ત્યવધારણ તત્સ્મરણપૂર્વકરનુમરનરભ્યુપગમોઽપિ દુઃશકઃ । તથેદં ક્ષણિક-
2.2.24
મિત્યાદિપ્રતિજ્ઞાપૂર્વકહેતુપન્યાસાદિકમપિ નોપપદ્યતે ભવતામ્ । પ્રતિજ્ઞોપક્રમક્ષણ એવ વક્તુર્વિનષ્ટત્વાત્, ન હ્યન્યેનોપક્રાન્તમ્ અજાનદ્ભિરન્યૈઃ સમાપયિતું શક્યમ્

2.2.25 નાસતો દૃષ્ટત્વાત્

2.2.25
એવં તાવદ્વૈભાષિકસૌત્રાન્તિકયોર્વાહ્યાર્થાસ્તિત્વવાદિનોઃ સાધારણાનિ દૂષણાન્યુક્તાનિ । તત્ર યદુક્તં સંપ્રયુક્તસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાનોત્પત્તિકાલે અનવસ્થિત્વાન્ન કસ્યચિદર્થસ્ય જ્ઞાનવિષયત્વં સમ્ભવતીતિ, તત્ર સૌત્રાન્તિકઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે - ન જ્ઞાનકાલેઽવસ્સ્થાનમર્થસ્ય જ્ઞાનાવિષયત્વહેતુઃ, જ્ઞાનોત્પત્તિહેતુત્વમેવ હિ જ્ઞાનવિષયત્વમ્, ન ચૈતાવતા ચક્ષુરાદેર્જ્ઞાનવિષયત્વપ્રસંગઃ, સ્વાકારસમર્પણેન જ્ઞાનહેતોરેવ જ્ઞાનવિષયત્વાભ્યુપગમાત્ જ્ઞાનેસ્વાકારં સમર્પ્ય વિનષ્ટોઽપ્યર્થો જ્ઞાનગતેન નીલાદ્યાકારેણાનુમીયતે ન ચ પૂર્વપૂર્વજ્ઞાનેનોત્તરોત્તરજ્ઞાનાકારસિદ્ધિઃ, નીલજ્ઞાનસન્તતૌ પીતજ્ઞાનાનુત્પત્તિપ્રસંગાતતોઽર્થકૃતમેવ જ્ઞાનવૈચત્ર્યમિતિ । અત્રોચ્યતે - "નાસતો દૃષ્ટત્વાત્" ઇતિ । યોઽયં જ્ઞાને નીલાદિરાકાર ઉપલભ્યતે સ વિનષ્ટસ્યાસતોઽર્થસ્યાકારો ભવિતું નાર્હતિ । કુતઃ ? અદૃષ્ટત્વાત્ । ન ખલુ ધર્મિણિ વિનષ્ટે તદ્ધર્મસ્યાર્થાન્તરે સંક્રમણં દૃષ્ટમ્ । પ્રતિવિમ્વાદિકમપિ સ્થિરસ્યૈવ ભવતિ । તત્રાપિ ન ધર્મમાત્રસ્ય ।
2.2.25
અતોઽર્થવૈચિત્ર્યકૃતં જ્ઞાનવૈચિત્ર્યમર્થસ્ય જ્ઞાનકાલે અવસ્થાનાદેવ ભવતિ

પુનરપિ સાધારણં દૂષણમાહ -
2.2.26 ઉદાસીનાનામપિ ચૈવં સિદ્ધિઃ

2.2.26
એવં ક્ષણિકત્વાસદુત્પત્ત્યહેતુકવિનાશાદ્યભ્યુપગમે ઉદાસીનાનામનુદ્યુઞ્જાનાનામપિ સર્વાર્થસિદ્ધિસ્સ્યાત્ । ઇષ્ટપ્રા-પ્તિરનિષ્ટનિવૃત્તિર્વા પ્રયન્તાદિભિસ્સાધ્યતે; ક્ષણધ્વંસે હિ સર્વેષાં ભાવાનાં પૂર્વપૂર્વ વસ્તુ તદ્ગતો વા વિશેષઃ સંસ્કા-રાદિકોઽવિદ્યાદિર્વા ઉત્તરત્ર ન કશ્ચિદનુવર્તત ઇતિ પ્રયન્તાદિભિઃ સાધ્યં ન કિઞ્ચિદસ્તિ, એવં સત્યહેતુસાધ્યત્વાત્સ-ર્વસિદ્ધીનામુદાસીનાનામપ્યૈહિકામુષ્મિકફલં મોક્ષશ્ચ સિદ્ધયેત્

2.2.27 નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ

2.2.27
વિજ્ઞાનમાત્રાસ્તિત્વવાદિનો યોગાચારાઃ પ્રત્યવતિષ્ઠન્તે । યદુક્તમર્થવૈચિત્ર્યકૃતં જ્ઞાનવૈચિત્ર્યમિતિ તન્નોપપદ્યતે । અર્થવત્ જ્ઞાનાનામેવ સાકારાણાં સ્વયમેવ વિચિત્રત્વાત્ । તચ્ચ સ્વરૂપવૈચિત્ર્યં વાસનાવશાદેવ ઉપપદ્યતે । વાસના ચ વિલક્ષણપ્રત્યયપ્રવાહ એવ । યદ્ઘટાકારં જ્ઞાનં કપાલાકારજ્ઞાનસ્યોત્પાદકં, તસ્ય તથાવિધસ્યોત્પાદકં તત્પૂર્વઘટજ્ઞાનમ્ । તસ્ય ચ તથાવિધસ્યોત્પાદકં તતઃ પૂર્વઘટજ્ઞાનં ઇત્યેવં રૂપઃ પ્રવાહ એવ વાસને-
2.2.27
ત્યુચ્યતે । કથં વહિષ્ઠસર્પપમહીધરાદેરાકાર આન્તરસ્ય જ્ઞાનસ્યૈવેત્યુચ્યતે ? ઇત્યમર્થસ્યાપિ વ્યવહારયોગ્યત્વં જ્ઞાનપ્રકાશાયત્તમ્, અન્યથા સ્વપરવેદ્યયોરનતિશયપ્રસંગાત્ । પ્રકાશમાનસ્ય ચ જ્ઞાનસ્ય સાકારત્વમવશ્યાશ્રય-ણીયમ્, નિરાકારસ્ય પ્રકાશાયોગાત્ । એકશ્ચાયમાકાર ઉપલભ્યમાનો જ્ઞાનસ્યૈવ । તસ્ય ચ વહિર્વદવભાપ્તોઽપિ ભ્રમકૃતઃ, જ્ઞાનાર્થયોઃ સહોપલમ્ભનિયમાચ્ચ જ્ઞાનાદવ્યતિરિક્તોઽર્થઃ । કિઞ્ચ વાહ્યમર્થમભ્યુપદ્ભિરપિ ઘટપટશદિ-વિજ્ઞાનેષુ જ્ઞાનસ્ય તત્તદર્થાસાધારણ્યં તત્તદર્થસારૂપ્યમન્તરેણ નોપપદ્યત ઇત્યવશ્યં જ્ઞાનેઽર્થસરૂપં રૂપમાસ્થેયમ્ । તાવતૈવ સર્વવ્યવહારોપપત્તેઃ, તદ્વયતિરિક્તાથર્કલ્પના નિષ્પ્રામાણિકા । અતોવિજ્ઞાનમાત્રમેવ તત્ત્વં ન વાહ્યા-ર્થોઽસ્તીત્યેવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે - નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ - ઇતિ, જ્ઞાનાતિરિક્તસ્યાર્થસ્યાભાવો વક્તું ન શક્યતે; કુતઃ ? ઉપલબ્ધેઃ - જ્ઞાતુરાત્મનોઽર્થવિશેષવ્યવહારયોગ્યતાપાદનરૂપેણ જ્ઞાનસ્યોપલબ્ધેઃ । એવમેવ હિ સર્વે લૌકિકાઃ પ્રતિયન્તિ "ઘટમહં જાનામિ" ઇતિ । એવંરૂપેણ સકર્મકેણ સકર્તૃકેન જ્ઞાધાત્વર્થેન સર્વલોકસાક્ષિકમપરો ક્ષમવ-ભાસમાનેનૈવ જ્ઞાનમાત્રમેવ પરમાર્થ ઇતિ સાધયન્તઃ સર્વલોકેપહાસોપકરણં ભવન્તીતિ વેદ્ગવાદચ્છહ્મપ્રચ્છન્ન-વૌદ્ધનિરાકરણે નિપુણતરં પ્રપઞ્ચિતમ્ । યત્તુ "સહોપલમ્ભનિયમાદભેદો નીલતદ્ધિયોઃ" ઇતિ તત્સ્વવચનવિરુદ્ધં સાહિત્યસ્યાર્થભેદહેતુકત્વાત્ । તદથર્વ્યવહારયોગ્યતૈકસ્વરૂપસ્ય જ્ઞાનસ્ય તેન સહોપલમ્ભનિયમઃ તસ્માદવૈ-
2.2.27
લક્ષણ્યસાધનમિતિ ચ હાસ્યમ્, નિરન્વયવિનાશિનાં જ્ઞાનાનામનુવર્ત્તમાનસ્થિરાકારવિરહાદ્વાસના ચ દુરુપપાદા । વિનષ્ટેનપૂર્વજ્ઞાનેનાનુત્પન્નમુત્તરજ્ઞાનં કથં વાસ્યતે । અતો જ્ઞાનવૈચિત્ર્યમપ્યર્થવૈચિત્ર્યકૃતમેવ । તત્તદર્થવ્યવહાર-યોગ્યતાપાદનરૂપતયા સાક્ષાત્પ્રતીયમાનસ્ય જ્ઞાનસ્ય તત્તદર્થસમ્બન્ધાયત્તં તત્તદસાધારણ્યમ્ । સમ્બન્ધશ્ચ સંયોગ-લક્ષણઃ । જ્ઞાનમપિ હિ દ્રવ્યમેવ । પ્રભાદ્રવ્યસ્ય પ્રદીપગુણભૂતસ્યેવ જ્ઞાનસ્યાપ્યાત્મગુણભૂતસ્ય દ્રવ્યત્વમવિરુદ્ધ-મિત્યુક્તમ્ । અતો ન વાહ્યાથર્તાભાવઃ

2.2.28
યત્પરૈઃ સ્વપ્રજ્ઞાનદૃષ્ટાન્તેન જાગરિતજ્ઞાનાનામપિ નિરાલમ્બનત્વ-મુક્તમ્; તત્રાહ -
2.2.28 વૈધર્મ્યાચ્ચ ન સ્વપ્નાદિવત્

2.2.28
સ્વપ્રજ્ઞાનવૈધર્મ્યાજ્જાગરિતજ્ઞાનાનામર્થશૂન્યત્વં ન યુજ્યતે વક્તુમ્, સ્વપ્રજ્ઞાનાનિ હિ નિદ્રાદિદોષદુષ્ટકરણજન્યાનિ વાધિતાનિ ચ, જાગરિતજ્ઞાનાનિ તૂ તદ્વિપરિતાનીતિ તેષાં ન તત્સામ્યમ્, સર્વેષાં ચ જ્ઞાનાનામર્થશૂન્યત્વે ભવદ્ભિઃ સાધ્યોઽપ્યર્થો ન સિદ્ધયતિ, નિરાલમ્બનાનુમાનસ્યાપ્યર્થશૂન્યત્વાત્, તસ્યાર્થવત્ત્વેજ્ઞાનત્વસ્યાનૈકાન્ત્યાત્સુતરા-મર્થશૂન્યત્વાસિદ્ધિઃ

2.2.29 ન ભાવોઽનુપલબ્ધેઃ

2.2.29
ન કેવલસ્યાર્થશૂન્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય ભાવઃ સમ્ભવતિ, કુતઃ ? ક્કચિદપ્યનુપલબ્ધેઃ । ન હ્યકર્તૃકસ્યાકર્મકસ્ય વા જ્ઞાનસ્ય ક્કચિદુપલબ્ધિઃ "સ્વપ્રજ્ઞાનાદિષ્વપિ નાર્થશૂન્યત્વમિતિ ખ્યાતિનિરૂપણે પ્રતિપાદિતમ્

॥ ઇતિ ઉપલબ્ધ્યધિકરણમ્ ॥
2.2.30 સર્વથાઽનુપપત્તેશ્ચ

2.2.30
અત્ર સર્વશૂન્યવાદી માધ્યમિકઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે - શૂન્યવાદે એવ હિ સુગતમતકાષ્ઠા । શિષ્યબુદ્ધિ-યોગ્યતાનુગુણ્યેનાર્થાભ્યુપગમાદિના ક્ષણિકત્વાદય ઉક્તાઃ વિજ્ઞાનં બાહ્યાર્થાશ્ચ સર્વે ન સન્તિ, શૂન્યમેવ તત્ત્વમ્ । અભાવાપત્તિરેવ ચ મોક્ષ ઇત્યેવ બુદ્ધસ્યાભિપ્રાયઃ । તદેવ હિ યુક્તમ્, શૂન્યસ્યાહેતુસાધ્યતયા સ્વતઃ સિદ્ધેઃ । સત એવ હિ હેતુરન્વેષણીયઃ, તચ્ચ સત્ ભાવાદભાવાચ્ચ નોત્પદ્યતે; ભાવાત્તાવન્ન કસ્યચિદુત્પત્તિર્દૃષ્ટા, ન હિ ઘટાદિરનુપમૃદિતે પિણ્ડાદિકે જાયતે । નાપ્યભાવાદુત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ, નષ્ટે પિણ્ડાદિકે હ્યભાવાદુત્પદ્યમાનં ઘટાદિકમભાવાત્મકમેવ સ્યાત્ । તથા સ્વતઃ પરતશ્ચોત્પત્તિર્ન સમ્ભવતિ । સ્વતસ્સ્વોત્પત્તાવાત્માશ્રયદોષપ્રસંગાત્ પ્રયોજનાભાવાચ્ચ । પરતઃ પરોત્પત્તૌ પરત્વાવિશેષાત્ સર્વેષાં સર્વેભ્ય ઉત્પત્તિપ્રસંગઃ । જન્માભાવાદેવ વિનાશસ્યાપ્ય ભાવઃ, અતઃ શૂન્યમેવ તત્ત્વમ્ । અતો જન્મવિનાશસદસદાદયો ભ્રાન્તિમાત્રમ્ । ન ચ નિરધિષ્ઠાનભ્રમાસમ્ભવા-દ્ભમાધિષ્ઠાનં કિઞ્ચિત્પારમાથિર્કં તત્ત્વમાશ્રયિતવ્યમ્ । દોષદોષાશ્રયત્વજ્ઞાતૃત્વાદ્યપારમાથ્ર્થેઽપિ ભ્રમોપપત્તિવ-દાધિષ્ઠાનાપારમાર્થ્યેઽપિ ભ્રમોપપત્તેઃ । અતઃ શૂન્યમેવ તત્ત્વમિતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે - સર્વથાનુપપત્તેશ્ચ ઇતિ । સર્વથાઽનુપપત્તેઃ સર્વશૂન્યત્વં ચ ભવદભિપ્રેતં ન સમ્ભવતિ । કિં ભવાન્સર્વં સદિતિ વા પ્રતિજાનીતે ? । અસદિતિ વા ? । અન્યથા વા ? । સર્વથા તવાભિપ્રેતં તુચ્છત્વં ન સમ્ભવતિ, લોકે ભાવાભાવશબ્દયોસ્તત્પ્રતીત્યોશ્ચ વિદ્ય-
2.2.30
માનસ્યૈવ વસ્તુતોઽવસ્થાવિશેષગોચરત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્ । અતસ્સર્વં શૂન્યમિતિ પ્રતિજાનતા સર્વં સદિતિ પ્રતિજાનતેવ સર્વસ્ય વિદ્યમાનસ્યાવસ્થાવિશેષયોગ્યતૈવ પ્રતિજ્ઞાતા ભવતીતિ ભવદભિમતા તુચ્છતા ન કુતશ્ચિદપિ સિદ્ધયતિ ।કિઞ્ચ કુતશ્ચિત્પ્રમાણાચ્છૂત્યત્વમુપત્વભ્ય શૂન્યત્વં સિષાધયિષતા તસ્ય પ્રમાણસ્ય સત્યત્વમભ્યુપેત્યમ્,
2.2.30
તસ્યાસત્યત્વે સર્વં સત્યં સ્યાદિતિ સર્વથા સર્વશૂન્યત્વં ચાનુપપન્નમ્

॥ ઇતિ સર્વથાનુપપત્ત્યધિકરણમ્ ॥
2.2.31
નૈકસ્મિન્નસમ્ભવાત્

2.2.31
નિરસ્તાસ્સૌગતાઃ । જૈના અપિ પરમાણુકારણત્વાદિકં જગતો વદન્તીત્યનન્તરં જૈનપક્ષઃ પ્રતિક્ષિષ્યતે । તે કિલ મન્યન્તે - જીવાનીવાત્મકં જગદેતન્નિરીશ્વરમ્; તચ્ચ ષડ્દ્રવ્યાત્મકમ્ । તાનિ
2.2.31
ચ દ્રવ્યાણિ જીવધર્માધર્મપુદ્ગલકાલાકાશાખ્યાનિ । તત્ર જીવા - વયાઃ, યોગસિદ્ધાઃ, કુક્તાશ્ચેતિ ત્રિવિધાઃ । ધર્મો નામ ગતિમતાં ગતિહેતુભૂતો દ્રવ્યવિશેષો જગદ્વયાપી । અધર્મશ્ચ સ્થિતિહેતુભૂતોવ્યાપિ । પુદ્ગલો નામ - વર્ણગન્ધરસસ્પર્શવસ્દ્રવ્યમ્; તચ્ચ દ્વિવિધમ્ - પરમાણુરૂપમ્, તત્સંઘાતરૂપં ચ । પવનજ્વલનસલિલ-ધરણીતનુભુવનાદિકમ્ । કાલસ્ત્વમૂદસ્તિ ભુવષ્યનીતિ વ્યવહારહેતુરણુરૂપો દ્રવ્યવિશેષઃ । આકાશોઽપ્યેકો ઽનન્તપ્રદેશશ્ચ, તેષુ ચાણુવ્યતિરિક્તાનિ દ્રવ્યાણિ પઞ્ચાસ્તિકાયા ઇતિ ચ સંગ્રહ્યન્તે । જીવાસ્તિકાયો ધર્માસ્તિકાયો-ઽધર્માસ્તિકાયઃ પુદ્ગલાસ્તિકાય આકાશાસ્તિકાય ઇતિ । અનેકદેશવર્તિનિ દ્રવ્યેઽસ્તિકાયશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે; જીવાનાં મોક્ષોપયોગિનમપરમપિ સંગ્રહં કુર્વન્તિ - "જીવાજીવાસ્ત્રવવન્ધ-નિર્જરસમ્વરમોક્ષા" ઇતિ મોક્ષસંગ્રહેણ મોક્ષોપાયશ્ચ ગૃહીતઃ, સ ચ સમ્યગ્જ્ઞાનદર્શનચારિત્રરૂપઃ । તત્ર જીવસ્તુ જ્ઞાનદર્શનસુખવીર્યગુણઃ । અજીવશ્ચ જીવભોગ્યવસ્તુજાતમ્; આસ્ત્રવઃ તદુપભોગોપકરણ-ગૂતમિન્દ્રિયાદિકમ્ । બન્ધશ્ચાષ્ટવિધઃ - ઘાતિકર્મચતુષ્ટયમ-ઘાતિકર્મચતુષ્ટયં ચેતિ । તત્રાદ્યમ્ - જીવગુણાનાં સ્વાભાવિકાનાં જ્ઞાનદર્શનવીર્થ્યસુખાનાં પ્રતિઘાતકરમ્; અપરં શરીરસંસ્થાનતદભિમાનતત્સ્થિતિ-તત્પ્રયુક્તસુખદુઃખોપેક્ષાહેતુભૂતમ્ । નિર્જરં મોક્ષસાધનમર્હદુપદેશાવગતં તપઃ ।
2.2.31
સમ્વરો નામેન્દ્રિયનિરોધિસ્સમાધિરૂપઃ । મોક્ષસ્તુ નિવૃત્તરાગાદિક્તેશસ્ય સ્વાભાવિકાત્મસ્વરૂપાવિર્ભાવઃ । પૃથિવ્યાદિહેતુભૂતાશ્ચાણવો વૈશેષિકાદીનામિવ ન ચતુર્વિધાઃ । અપિત્વેકસ્વભાવાઃ । પૃથિવ્યાદિભેદસ્તુ પરિણામકૃતઃ ।સર્વં ચ વસ્તુજાતં સત્ત્વાસત્ત્વનિત્યત્વાનિત્યત્વભિન્નત્વાભિન્નત્વાદિભિરનૈકાન્તિકમિચ્છન્તિ સ્યાદસ્તિ, સ્યાન્નાસ્તિ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ, સ્યાદવક્તવ્યમ્, સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યં ચ, સ્યાન્નાસ્તિ ચાવક્તવ્યં ચ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચાવક્તવ્યં ચ, ઇતિ સર્વત્ર સપ્તભઙ્ગીનયાવતારાત્ । સર્વં વસ્તુજાતં દ્રવ્યપર્યાયાત્મકમિતિ દ્રવ્યાત્મના સત્ત્વૈકત્વનિત્યત્વાદ્યુપપાદયન્તિ; પર્યાયાત્મના ચ તદ્વિપરીતમ્ । પર્યાયાશ્ચ દ્રવ્યસ્યાવસ્થાવિશેષાઃ । તેષાં ચ ભાવાભાવરૂપત્વાત્ સત્ત્વાસત્ત્વાદિકં સર્વમુપપન્નમિતિ ॥ અત્રાભિધીયતે - નૈકસ્મિન્નસમ્ભવાદિતિ । નૈતપુપપદ્યતે, કુતઃ? એકસ્મિન્નસમ્ભવાત્ - એકસ્મિન્વસ્તુનિ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વાદે -ર્વિરુદ્ધસ્ય છાયાતપવદ્યુગપદસમ્ભવાત્ । એતદુક્તં ભવતિ, દ્રવ્યસ્ય તત્તદ્વિશેષણભૂતપર્યાયશબ્દાભિધેયાવસ્થા -વિશેષસ્ય ચ પૃથક્પદાર્થત્વાન્નૈકસ્મિન્ વિરુદ્ધધર્મસમાવેશઃ સમ્ભવતીતિ । તથા હ્યેકેનાસ્તિત્વાદિના ઽવસ્થા-
2.2.31
વિશેષણ વિશિષ્ટસ્ય તદાનીમેવ ન તદ્વિપરીતનાસ્તિત્વાદિવિશિષ્ટત્વં સમ્ભવતિ । ઉત્પતિવિનાશાખ્ય-પરિણામવિશેષાસ્પદત્વં ચ દ્રવ્યસ્યાનિત્યત્વમ્, તદ્વિપરીતં ચ નિત્યત્વં તસ્મિન્કથં સમવૈતિ; વિરોધિધર્મા- શ્રયત્વં ચ ભિન્નત્વં, તદ્વિપરીતં ચાભિન્નત્વં કથં વા તસ્મિન્સમવૈતિ? યથાઽશ્વત્વમહિષત્વયોર્યુગપદેકસ્મિન્ન-સમ્ભવઃ । અયમર્થઃ પૂર્વમેવ ભેદાભેદવાદિનિરસનસમયે "તત્તુ સમન્વયાત્" ઇત્યત્ર પ્રપઞ્ચિતઃ । કાલસ્ય પદાર્થ-વિશેષણતયૈવ પ્રતીતેઃ તસ્ય પૃથગસ્તિત્વનાસ્તિત્વાદયો ન વક્તવ્યાઃ, ન ચ પરિહર્ત્તવ્યાઃ । કાલોઽસ્તિ નાસ્તીતિ વ્યવહારો વ્યહર્તૃણાં જાત્યાદ્યસ્તિત્વનાસ્તિત્વવ્યપહારતુલ્યઃ, જાત્યાદયો હિ દ્રવ્યવિશેષણતયૈવ પ્રતીયન્ત ઇતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ । કથં પુનરેકમેવ બ્રહ્મ સર્વત્મકમિતિ શ્રોત્રિયૈરુચ્યતે?; સર્વચેતનાચેતનશરીરત્વાત્સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેઃ સત્યસઙ્કલ્પસ્ય પુરુષોત્તમસ્યેત્યુક્તમ્ । શરીરશરીરિણોસ્તદ્ધર્માણાં ચાત્યન્તવૈલક્ષણ્યમપ્યુક્તમ્,
2.2.31
કિઞ્ચ નીવાદીનાં ષણ્ણાં દ્રવ્યાણામેકદ્રવ્યાણામેકદ્રવ્યપર્યાયત્વાભાવાત્તેષુ દ્રવ્યૈકત્વેન પર્યાયાત્મના ચૈકત્વા-નેકત્વાદયો દુરુપપાદાઃ । અથોચ્યેતષડેતાનિ દ્રવ્યાણિ સ્વકીયૈઃ પર્યાયૈઃસ્વેન સ્વેન ચાત્મના તથા ભવન્તીતિ । એવમપિ સવર્મનૈકાન્તિકમિત્યભ્યુપગમવિરોથઃ, અન્યોન્યતાદત્મયાભાવાત્ । અતો ન યુક્તમિદં જૈનમતમ્ । ઈશ્વરાનધિષ્ઠિતપરમાણુકારણવાદે પૂર્વોક્તદોષાસ્તથૈવાવતિષ્ઠન્તે

2.2.32
એવં ચાત્માકાર્ત્સ્ન્યમ્

2.2.32
એવં ભવદભ્યુપગમે સત્યાત્મનશ્ચાકાર્ત્સ્ન્યમ્ પ્રસજ્યતે । જીવોઽસઙ્ખયાતપ્રદેશો દેહપતિમાણ ઇતિ હિ ભવતાં સ્થિતિઃ । તત્ર હસ્ત્યાદિશરીરેઽવસ્થિતસ્યાત્મનસ્તતો ન્યૂનપરિમાણે પિપીલિકાશરીરે પ્રવિશતોઽલ્પદેશબ્યા-પિત્વેનાકાર્ત્સ્ન્યં પ્રસજ્યતે - અપરિપૂર્ણતા પ્રસજ્યત ઇત્યર્થઃ

2.2.33
અથ સઙ્કોતવિકાસધર્મતયાઽઽત્મનઃ પર્યાયશબ્દાભિધેયાવસ્થાન્તરાપત્ત્યા વિરોધઃ પરિહ્રિયત ઇત્યુચ્યતે; તત્રાહ-
2.2.33
ન ચ પર્ય્યાયાદપ્યવિરોધો વિકારદિભ્યઃ

2.2.33
ન ચ સઙ્કોચવિકાસરૂપાવસ્થાન્તરાપત્ત્યાઽપિ વિરોધઃ પરિહર્તું શક્યતે વિકારતત્પ્રયુક્તાનિત્યત્વાદિદોષ-પ્રસક્તે-
2.2.33
ર્ઘટાદિતુલ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્

2.2.34
અન્ત્યાવસ્થિતેશ્ચોભયનિત્યત્વાદવિશેષઃ

2.2.34
જીવસ્ય યદન્ત્યં પરિમાણં મોક્ષાવસ્થાગતં તસ્ય પશ્ચાદ્દેહાન્તરપરિગ્રહાભાવાદવસ્થિતત્વાભાવાદાત્મનશ્ચ મોક્ષા-
2.2.34
વસ્થસ્ય તત્પરિમાણસ્ય ચોભયોર્નિત્યત્વાત્તદેવાત્મનઃ સ્વાભાવિકં પરિમાણમિતિ પૂર્વમપિ તસ્માદવિશેષઃ સ્યાત્, અતો દેહપરિમાણત્વમાત્મનો ન સ્યાદિત્યસઙ્ગતમેવેદમાર્હતમતમ્

2.2.35
પત્યુરસામઞ્જસ્યાત્

2.2.35
કપિલકણાદસુગતાર્હતમતાનામસામઞ્જસ્યાદ્વેદવાહ્યત્વાચ્ચ નિઃશ્રેયસાર્થિભિરના-દરણીયત્વમુક્તમ્, ઇદાનીં પશુપતિમતસ્ય વેદવિરોધાદસામઞ્જસ્યાચ્ચાનાદરણીયતોચ્યતે । તન્મતાનુસારિણશ્ચ-
2.2.35
તુર્વિધાઃ । કાપાલાઃ, કાલામુખાઃ, પાશુપતાઃ, શૈવાશ્ચેતિ સર્વે ચૈતે વેદવિરુદ્ધાં તત્ત્વપ્રક્રિયામૈહિકામુષ્મિકનિ-શ્રેયસસાધનકલ્પનાશ્ચ કલ્પયન્તિ । નિર્મિત્તોપાદાનયોર્ભેદમ્, નિમિત્તકારણં ચ પશુપતિમાચક્ષતે । તથા નિઃશ્રે-યસસાધનમપિ મુદ્રિકાષટ્કધારણાદિકમ્, યથાઽઽહુઃ કાપાલાઃ - "મુદ્રિકાષટ્કતત્ત્વજ્ઞઃ પરમુદ્રાવિશારધઃ । ભગાસનસ્થમાત્માનં ધ્યાત્વા નિર્વાણમૃચ્છતિ । કણ્ઠિકા રુચકં ચૈવ કુણ્ડલં ચ શિસ્વામણિઃ । ભસ્મયજ્ઞો- પવીતં ચ મુદ્રાષટકં પ્રચત્તતે ॥ આભિર્મુદ્રિતદેહસ્તુ ન ભૂય ઇહ જાયત" ઇત્યાદિકમ્ । તથા કાલામુખા અપિ કપાલપાત્રભોજનશવભસ્મસ્નાનતત્પ્રાશનલગુડધારણસુરાકુમ્ભસ્થાપન-તદાધારદેવપૂજાદિકમૈહિકામુષ્મિકસક-લફલસાધનમભિદધતિ । "રુદ્રાક્ષકઙ્કણં હસ્તે જટા ચૈકા ચ મસ્તકે । કપાલં ભસ્મના સ્નાન"મિત્યાદિ ચ પ્રસિદ્ધં શૈવાગમેષુ । તથા કેનચિત્ક્રિયાવિશેષેણ વિજાતીયાનામપિ બ્રાહ્મણ્યપ્રાપ્તિમુત્તમાશ્રમપ્રાપ્તિં ચાહુઃ "દીક્ષાપ્રવેશમાત્રેણ બ્રાહ્મણો ભવતિ ક્ષણાત્ । કપાલં બ્રતમાસ્થાય યતિર્ભવતિ માનવઃ"ઇતિ । તત્રેદમુચ્યતે પત્યુરસામઞ્જસ્યાદિતિ । નૈકસ્મિન્નસમ્ભવાદિત્યતો નેત્યનુવર્તતે । પત્યુઃ પશુપતેર્મતં નાદરણીયમ્, કુતઃ - અસામઞ્જસ્યાત્; #રસામઞ્જસ્યં ચાન્યોન્યવ્યાઘાતાદ્વેદવિરોધાચ્ચ । મુદ્રિકાષટકધારણભગાસનસ્થાત્મધ્યાનસુરાકુમ્ભસ્થાપનતત્સ્થદેવતાર્ચનગૂઢાચારશ્મશાનભસ્મસ્નાનપ્રણવપૂર્વાભિધ્યાનાન્યન્યોન્યવિરુદ્ધાનિ । વેદવિરુદ્ધં ચેદં તત્ત્વપરિકલ્પનમુપાસનમાચારશ્ચ । વેદાઃ ખલુ પરં બ્રહ્મ નારાયણમેવ જગન્નિમિત્તમુપાદાનં ચ વદન્તિ - "નારા-યણઃ પરં બ્રહ્મ તત્ત્વં નારાયણઃ પરઃ નારાયણપરો જ્યોતિરાત્મા નારાયણઃ પરઃ, "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજા-યેયેતિ, સોઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયે"તિ, "તદાત્માનં સ્વયમકુરુત"ઇત્યાદયઃ પરબ્રહ્મભૂતપરમપુરુષવેદન મેવ ચ મોક્ષસાધનમુપાસનં વદન્તિ - "વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવણં તમસ્તુ પારે । તમેતં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યત" ઇત્યાદિનૈકતાં ગતાઃ સર્વે વેદાન્તા। તદિતિકર્ત્તવ્યતાભૂતં કર્મ ચ વેદવિહિતવ-ર્ણાશ્રમસમ્બતન્ધ-યજ્ઞાદિકમેવ વદન્તિ - "તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાઽના-
2.2.35
શકેન, એતમેવ લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રાજિનઃ પ્રવ્રજન્તિ" ઇત્યાદયઃ । કેવલપરતત્ત્વપ્રતિપાદનપરનારાયણાનુવા-કસિદ્ધતત્ત્વપરાઃ કેષુચિદુપાસનાદિવિધિપરેષુ વાક્યેષુ શ્રુતાઃ પ્રજાપતિશિવેન્દ્રાકાશપ્રાણાદિશબ્દા ઇતિ "શાસ્ત્ર-દૃષ્ટયા તૂપદેશો વામદેવવ"દિત્યત્ર પ્રતિપાદિતમ્ । તથા "એકો હ વૈ નારાયણ આસીન્ન બ્રહ્મા નેશાન" ઇત્યારભ્ય "સ એકાકી ન રમેતે"તિ સૃષ્ટિવાક્યોદિતં સ્ત્રાષ્ટારં નારાયણમેવ સમાનપ્રકરણસ્થાઃ સદેવ સોભ્યેદમગ્ર આસીત્"ઇત્યાદિષુ સાધારણાઃ સદ્વ્રહ્માદિશમ્દા। પ્રતિપાદયન્તીતિ "જન્માદ્યસ્ય યત" ઇત્યત્ર પ્રતિપાદિતમ્ । અતો વેદવિ-રુદ્ધતત્ત્વોપાસનાનુષ્ઠાનાભિધાનાત્પશુ#આપતિમતમનાદરણીયમેવ

2.2.36
અધિષ્ઠાનાનુપપત્તેશ્ચ

2.2.36
વેદવાહ્યાનામનુમાનાદ્ધિ કેવલનિમિત્તેશ્વરકલ્પના, તથા સતિ દૃષ્ટાનુસારેણ કુલાલાદિવદધિષ્ઠાનં કર્ત્તવ્યમ્ । ન ચ કુલાલાદેર્મૃદાદ્યધિષ્ઠાનવત્પશુપતેર્નિમિક્ષભૂતસ્ય પ્રધાનાધિષ્ઠાનમુપપદ્યતે અશષીરત્વાત્; સશરીરાણામેવ હિ કુલાલાદીનામધિષ્ઠાનશક્તિર્દૃષ્ટા । ન ચેશ્વરસ્ય સશરીરત્વમભ્યુપગન્તવ્યમ્, તચ્છરીરસ્ય સાવયવસ્ય નિત્યત્વે
2.2.36
અનિત્યત્વે ચ "શાસ્ત્રયોનિત્વા"દિત્યત્ર દોષસ્યોક્તત્વાત્

2.2.37
કરણવચ્ચેન્ન ભોગાદિભ્યઃ

2.2.37
યથા ભોક્તુર્જીવસ્ય કરણકલેવરાદ્યધિષ્ઠાનમશરીરસ્યૈવ દૃશ્યતે તદ્વન્મહેશ્વરસ્યાપ્યશરીરસ્ય ચ પ્રધાનાધિષ્ઠા-નમુપપદ્યત ઇતિ ચેન્ન, ભોગાદિભ્યઃ । પુણ્યપાપરૂપકર્મફલભોગાર્થઠ પુણ્યપાપરૂપાદૃષ્ટકારિતં હિ તદધિષ્ઠાનં તદ્વત્ પશુપતેરપિ પુણ્યપાપરૂપાદૃષ્ટવત્તયા તત્ફલભોગાદિ સર્વં પ્રસજ્યેત, અતો નાધિષ્ઠાનસમ્ભવઃ

2.2.38
અન્તવત્ત્વમસર્વજ્ઞતા વા

2.2.38
વા શબ્દશ્ચાર્થે । પશુપતેઃ પુણ્યપાપરૂપાદૃષ્ટવત્ત્વે જીવવદન્તવત્ત્વં સૃષ્ઠિસંહારાદ્યાસ્પદત્વમસર્વજ્ઞતા ચ સ્યાદિત્યના-દરણીયત્વે સિદ્ધેઽપિ પશુપતિમતસ્ય વેદવિરુદ્દતાખ્યાપનાર્તં પત્યુરસામઞ્જસ્યાદિતિ પુનરારમ્ભઃ યદ્યપિ પાશુપતશૈવ-
2.2.38
યોર્વેદાવિરોધિન ઇવ કેચન ધર્માઃ પ્રતિયન્તે, તથાઽપિ વેદવિરુદ્ધનિમિત્તોપાદાનભેદકલ્પનાપરાવરતત્વવ્યત્ય-યકલ્પનામૂલત્વાત્સર્વમસમઞ્જસમેવેતિ "અસામઞ્જસ્યાત્ "ઇત્યુક્તમ્

2.2.39
ઉત્પત્ત્યસમ્ભવાત્

2.2.39
કપિલાદિતન્ત્રસામાન્યાદ્ભગવદભિહિતપરમનિઃશ્રેયસસાધનાવવોધિનિ પઞ્ચરાત્રતન્ત્રે-ઽપ્યપ્રામાણ્યમાશઙ્કય નિરાક્રિયતે; તત્રૈવમાશઙ્કતે "પરમકારણાત્પરબ્રહ્મભૂતાદ્વાસુદેવાત્સઙ્કર્ષણો નામ જીવો
2.2.39
જાયતે સઙ્કર્ષણાત્પ્રદ્યુમ્નસંજ્ઞં મનો જાયતે તસ્માદનિરુદ્ધસંજ્ઞોઽહઙ્કારો જાયતે" ઇતિ હિ ભાગવતપ્રક્રિયા । અત્ર જીવસ્યોત્પત્તિઃ શ્રુતિવિરુદ્ધા પ્રતીયતે; શ્રુતયો હિ જીવસ્યાઽનાદિત્વં વદન્તિ । "ન જાયતે ભ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્" ઇત્યાદ્યાઃ

2.2.40
ન ચ કર્ત્તુઃ કરણમ્

2.2.40
સઙ્કર્ષણાત્પ્રદ્યુમ્રસંજ્ઞં મનો જાયત ઇતિ કર્ત્તુર્જીવાત્કરણસ્ય મનસ ઉત્પત્તિર્ન સમ્ભવતિ, "એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનસ્સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ" ઇતિ પરસ્માદેવ બ્રહ્મણો મનસોઽપ્યુત્પત્તિશ્રુતેઃ, અતઃ શ્રુતિવિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદનાદસ્યાપિ તન્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રતિષિધ્યત ઇતિ

એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે -
2.2.41
વિજ્ઞાનાદિભાવે વા તદપ્રતિષેધઃ

2.2.41
વાશબ્દાત્પક્ષો વિપરિવર્તતે, વિજ્ઞાનં ચાદિ ચેતિ, પરબ્રહ્મવિજ્ઞાનાદિ સઙ્કર્ષણપ્રદ્યુમાનિરુદ્ધાનામપિ પરબ્રહ્મભાવે સતિ તત્પ્રતિપાદનપરસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યં ન પ્રતિષિધ્યતે । એતદુક્તં ભવતિ - ભાગવતપ્રક્રિયામજાનતામિદં ચોદ્યં યજ્જીવોત્પત્તિવિરુદ્ધાઽભિહિતેતિ । વાસુદેવાખ્યં પરં બ્રહ્મૈવાશ્રિતવત્સલં સ્વાશ્રિતસમાશ્રયણીયત્વાય સ્વેચ્છયા ચતુર્ધાઽવતિષ્ઠત ઇતિ હિ તત્પ્રક્રિયા, યથા પૌષ્કરસંહિતાયાં " કર્ત્તવ્યત્વેન વૈ યત્ર ચાતુરાત્મ્યમુપા- સ્યતે । ક્રમાગૌઃ સ્વસંજ્ઞાભિર્બ્રાહ્મણૈરાગમં તુ તત્" ઇત્યાદિ । તુચ્ચ ચાતુરાત્મ્યોપાસનં વાસુદેવાખ્યપરબ્રહ્મોપા-
2.2.41
સનમિતિ સાત્વતસંહિતાયામુક્તમ્ "બ્રાહ્મણાનાં હિ દ્વ્ર્રહ્મ વાસુદેવાખ્યયાજિનામ્ । વિવેકદં પરં શાસ્ત્રં બ્રહ્મોપનિ-ષદં મહત્" ઇતિ । તદ્ધિ વાસુદેવાખ્યં પરં બ્રહ્મ સમ્પૂર્ણષાડ્ગુણ્યવપુઃ સૂક્ષ્મવ્યૂહવિભવભેદભિન્નં યથાધિકારં ભક્તૈ-ર્જ્ઞાનપૂર્વેણ કર્મણાઽભ્યર્ચિતં સમ્યક્ પ્રાપ્યતે । વિભાવાર્ચનાદ્વ્યૂહં પાપ્ય વ્યૂહાર્ચનાત્પરં બ્રહ્મ વાસુદેવાખ્યં સૂક્ષ્મં પ્રાપ્યતે - ઇતિ વદન્તિ । વિભવો હિ નામ રામકૃષ્ણાદિપ્રાદુર્ભાવગણઃ । વ્યૂહો વાસુદેવસઙ્કર્ષણપ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધરૂ-પશ્ચતુર્વ્યૂહઃ । સૂક્ષ્મં તુ કેવલપાડ્ગુણ્યવિગ્રહં વાસુદેવાખ્યં પરં બ્રહ્મ । યથા પૌષ્કરે "યસ્માત્સમ્યક્ પરં બ્રહ્મ વાસુ-દેવાખ્યમવ્યયમ્ । અસ્માદવાપ્યતે શાસ્ત્રાત્ જ્ઞાનપૂર્વેણ કર્મણા" ઇત્યાદિ । અતઃ સઙ્કર્ષણાદીનામપિ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સ્વેચ્છાવિગ્રહરૂપત્વાત્ "અજાયમાનો બહુધા વિજાયત" ઇતિ શ્રુતિસિદ્ધસ્યૈવાશ્રિતવાત્સલ્યનિમિ-ત્તસ્વેચ્છાવિગ્રહસઙ્ગ્રહરૂપજન્મનોઽભિધાનાત્ તદભિધાયિશાસ્ત્ર-પ્રામાણ્યસ્યાપ્રતિષેધઃ - ઇતિ । તત્ર જીયમનો-ઽહઙ્કારતત્ત્વાનામધિષ્ઠાતારઃ સઙ્કર્ષણપ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધા ઇતિ તેષામેવ જીવાદિશબ્દૈરુભધાનમવિરુદ્ધમ્; યથા-ઽઽકાશપ્રાણાદિશબ્દૈબર્રહ્મણોઽભિધાનમ્

2.2.42
વિપ્રતિષેધાચ્ચ

2.2.42
વિપ્રતિષિદ્ધા હિ જીવોત્પત્તિસ્તસ્મિન્નપિ તન્ત્રે; યથોક્તં પરમસંહિતાયામ્ । "અચેતના પરાર્થા ચ નિત્યા સતત-
2.2.42
વિક્રિયા #ઃ ત્રિગુણા કર્મિણાં ક્ષેત્રં પ્રકૃતેરૂપમુચ્યતે ॥ વ્યાપ્તિરૂપેણ સમ્બન્ધસ્યસ્યાશ્ચ પુરુષસ્ય ચ । સહ્યનાદિર-નન્તશ્ચ પરમાર્થેન નિશ્ચિતઃ" ઇતિ । એવં સર્વાસ્વપિ સંહિતાસુ જીવસ્ય નિત્યત્વવચનાજ્જીવસ્વરૂપોત્પત્તિઃ પઞ્ચ-રાત્રતન્ત્રે પ્રતિષિદ્ધૈવ । જન્મમરણાદિવ્યવહારસ્તુ લોકવેદયોર્જીવસ્ય યથોપપદ્યતે, તથા "નાત્માશ્રુતે"રિત્યત્ર વક્ષ્યતે । અતો નીવસ્યોત્પત્તિસ્તત્રાપિ પ્રતિષિદ્ધૈવેતિ જીવોત્પત્તિવાદનિમિત્તાપ્રામાણ્યશઙ્કા દૂરોત્સારિતા । યશ્ચૈષ કેષાં ચિદુદ્ધોષઃ "સાઙ્ગેષુ વેદેષુ નિષ્ઠામલભમાનઃ શાણ્ડિલ્યઃ પઞ્ચરાત્રશાસ્ત્રમધીતવાન્" ઇતિ સાઙ્ગેષુ વેદેષુ પુરુષાર્થનિષ્ઠા ન લબ્ધેતિ વચનાત્ વેદવિરુદ્ધં તન્ત્રમિતિ, સોઽપ્યનાઘ્રાતવેદવચસામનાકલિતતદુપબૃંહણન્યા-યકલાપાનાં શ્રદ્ધામાત્રવિજૃમ્ભિતઃ; યથા "પ્રાતઃ પ્રાતરનૃતં તે વદન્તિ પુરે દયાજ્જુહ્વતિ યેઽગ્રિહોત્રમ્" ઇતિ અનુદિતહોમનિન્દોદિતહોમપ્રશંસાર્થેત્યુક્તમ્; યથા ચ ભૂમવિદ્યાપ્રકમે નારદેન " ઋગ્વેદં ભગવોઽધ્યેમિ યજુર્વેદં સામવેદમાથર્વણં ચતુર્થમિતિહાસપુરાણં પઞ્ચમમ્" ઇત્યારભ્ય સર્વં વિદ્યાસ્થાનમભિધાય "સોઽહંભગવો મન્ત્રવિ-દેવાસ્મિન્નેત્મવિત્" ઇતિ ભૂમયિદ્યાવ્યતિરિક્તાસ #ઉ સર્વાસુ વિદ્યાસ્વાત્મવેદનાલાભવચનં વક્ષ્યમાણભૂમવિદ્યા-પ્રશંસાર્થં કૃતમ્; અથવા અસ્ય નારદસ્ય સાઙ્ગેષુ વેદેષુ#એ યત્પરતત્ત્વં પ્રતિપાદ્યતે, તદલાભનિમિત્તશેઽયં વાદઃ, એવ-મેવ શાણ્ડિલ્યસ્યેતિ । પશ્ચાદ્વેદાન્તવેદ્યવાસુદેવાખ્યપરબ્રહ્મતત્ત્વાભિધાનાદવગમ્યતે, તથા વેદાર્થસ્ય દુર્જ્ઞા-
2.2.42
નતયા સુખાવવોધાર્થઃ શાસ્ત્રારમ્ભઃ પરમસંહિતાયામુચ્યતે "અધીતા ભગવન્વેદાઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગાઃ સવિસ્તરાઃ । શ્રુ-તાનિ ચ મયાઽઙ્ગાનિ વાકોવાક્યયુતાનિ ચ ॥ ન ચૈતેષુ સમસ્તેષુ સંશયેન વિના ક્કચિત્ । શ્રેયોમાર્ગં પ્રપશ્યામિ યેન સિદ્ધિભર્વિષ્યતિ" ઇતિ । "વેદાન્તેષુ યથાસારં સઙ્ગૃહ્ય ભગવાન્ હરિઃ । ભક્તાનુકમ્પયા વિદ્વાન્ । સઞ્ચિક્ષેપ યથાસુખમ્" ઇતિ ચ । અતઃ સ ભગવાન્વેદૈકવેદ્યઃ પરબ્રહ્માભિધાનો વાસુદેવો નિખિલહેયપ્રત્યનીકકલ્યાણૈક-તાનાનન્તજ્ઞાનાનન્દાદ્યપરિમિતોદારગુણસાગરઃ સત્યસઙ્કલ્પશ્ચાતુર્વણ્ય-ચાતુરાશ્રમ્યવ્યવસ્થયાઽવસ્થિતાન્ધર્માર્થકામમોક્ષાખ્યપુરુષાર્થાભિમુખાન્ ભક્તાનવલોક્યાપારકારુણ્ય-સૌશીલ્યવાત્સલ્યૌદાર્યમહોદધિઃ સ્વસ્વરૂપ-સ્વવિભૂતિસ્વારાધનતત્ફલયાથાત્મ્યાવવોધિનો વેદાન્ ઋગ્યજુઃ - સામાથર્વભેદભિન્નાનપરિમિતશાખાન્ વિધ્ય-
2.2.42
ર્થવાદમન્ત્રરૂપાન્ સ્વેતરસકલસુરનરદુરવગાહાઁશ્ચાવધાર્ય તદર્થયાથાત્મ્યાવવોધિપઞ્ચરાત્રં શાસ્ત્રં સ્વયમેવ નિરમિમીતેતિ નિરવદ્યમ્ । યત્તુ પરૈઃ સૂત્રચતુષ્ટયં કસ્યચિદ્વિરુદ્ધાંશસ્ય પ્રામાણ્યનિપેધપરં વ્યાખ્યાતં તત્સૂત્રાક્ષ-રાનનુગુણં સૂત્રકારાભિપ્રાયવિરુદ્ધં ચ । તથા હિ સૂત્રકારેણ વેદાન્તન્યાયાભિધાંયીનિ સૂત્રાણ્યભિધાય, વેદોપ-વૃંહણાય ચ ભારતસંહિતાં શતસાહસ્ત્રિકાં કુર્વતા મોક્ષધર્મે જ્ઞાનકાણ્ડેઽભિહિતં "ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્ર-સ્થોઽથ ભિક્ષુકઃ । ય ઇચ્છેત્સિદ્ધિમાસ્થાતું દેવતાં કાં યજેત સઃ" ઇત્યારભ્ય મહતા પ્રબન્ધેન પઞ્ચોત્રશાસ્ત્રપ્રક્રિયાં પ્રતિપાદ્ય "ઇદં શતસહસ્રાદ્ધિ ભારતાખ્યાનવિસ્તરાત્ । આવિધ્ય મતિમન્થાનં દધ્નો ઘૃતમિવોદ્ધૃતમ્ ॥ નવનીતો યથા દધનો દ્વિપદાં બ્રાહ્મણો યથા । આરણ્યકં ચ વેદેભ્ય ઓપધીભ્યો યથાઽમૃતમ્ ॥ ઇદં મહોપનિપદં ચતુર્વેદસ-મન્વિતમ્ । સાઙ્ખયયોગકૃતાન્તેન પઞ્ચરાત્રાનુ#આબ્દિતમ્ ॥ ઇદં શ્રેય ઇદં બ્રહ્મ ઇદં હિતમનુત્તમમ્ । ઋગ્યજુઃસામભિ-ર્જુષ્ટમથર્વાઙ્ગિરસસ્તથા ॥ ભવિષ્યતિ પ્રમાણં વા એતદેવાનુશાસનમ્" ઇતિ સાઙ્ખયયોગશબ્દાભાયાં જ્ઞાનયોગકર્મ-યોગાવભિહિતૌ; યથોક્તં "જ્ઞાનયોગેન સાઙ્ખ્યાનાં કર્મયોગેન યોભિનામ્" ઇતિ; ભીષ્મપર્વણ્યપિ "બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈશ્ચ કૃતલક્ષણૈઃ । અર્ચનીયશ્ચ સેવ્યશ્ચ પૂજનીયશ્ચ માધવઃ ॥ સાત્વતં વિધિમાસ્થાય ગીતઃ સઙ્ગ-ર્ષણેન યઃ" ઇતિ । કથમેવં બ્રુવાણો વાદરાયણો વેદવિદગ્રેસરો વેદાન્તવેદ્યપરબ્રહ્મભૂરવાસુદેવોપાસનાર્ચનાદિ-પ્રતિપાદનપરસ્ય સાત્વતશાસ્ત્રસ્યાપ્રામાણ્યં બ્રૂયાત્ । નનુ ચ "સાઙ્ખ્યં યોગઃ પઞ્ચરાત્રં વેદાઃ પાશુપતં તથા । કિમે-તાન્યેકનિષ્ઠાનિ વા મુને" ઇત્યાદિના સાઙ્ખ્યાદીનામપ્યાદરણીયતોચ્યતે, શારીરકેઽપિ સાઙ્ખયાદીનિ પ્રતિ-
2.2.42
ષિધ્યન્તે; #ઐઅત ઇદમપિ તન્ત્રં તત્તુલ્યમ્; નેત્યુચ્યતે, યતસ્તત્રાપીમમેવ શારીરકોક્તન્યાયમવતારયતિ "કિમેતા-ન્યેકનિષ્ઠાનિ પૃથઙ્નિષ્ઠાનિ વા" ઇતિ પ્રશ્રસ્યાયમર્થઃ કિં સાઙ્ખ્યયોગપાશુપતવેદપઞ્ચરાત્રાણિ એકતત્ત્વપ્રતિપા-દનપરાણિ, પૃથક્તત્વપ્રતિપાદનપરાણિ વા, યદૈકત્ત્વપ્રતિપાદનપરાણિ, કિં તદેકં તત્ત્વમ્? । યદા પૃથક્તત્ત્વ-પ્રતિપાદનપરાણિ તદૈષાં પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદનપરત્વાદ્વસ્તુનિ વિકલ્પાસમ્ભવાચ્છૈકમેવ પ્રમાણમઙ્ગીકર-ણીયમ્, કિં તદેકમિત્યસ્યોત્તરં બ્રુવન્ "જ્ઞાનાન્યેતાનિ રાજર્ષે વિદ્ધિ નાનામતાનિ વૈ । સાઙ્ખ્યસ્ય વક્તા કપિલ" ઇત્યારભ્ય સાઙ્ખયયોગપાશુપતાનાં કપિલહિરણ્યગર્ભપશુપતિકૃતત્વેન પૌરુષેયત્વં પ્રતિપાદ્ય "અવાન્તરતષા નામ વેદાચાર્ય્યઃ સ ઉચ્યતે" ઇતિ વેદાનામપૌરુષેયત્વમભિધાય"પઞ્ચરાત્રસ્ય વક્તા નારાયણઃ સ્વયમ્" ઇતિ પઞ્ચરાત્રતન્ત્રસ્ય વક્ત નારાયથઃ સ્વયમેવેત્યુક્તવાન્ । એવં વદતશ્ચાયમાશયઃ - પૌરુષેયાણાં તન્ત્રાણાં પરસ્પર-વિરુદ્ધવસ્તુવા#ઇ#આદતયા અપૌરુષેયત્વેન નિરસ્ત પ્રમાદાદિનિખિલદોષગન્ધવેદવેદ્યવસ્તુવિરુદ્ધાભિધાયિત્વચ્ચ યથાવસ્થિતવસ્તુનિ પ્રામાણ્યં દુર્લ્લભમ્; વેદવેદ્યશ્ચ પરબ્રહ્મભૂતોનારાયણઃ; અતસ્તત્તન્ત્રાભિહિતપ્રધાનપુરુષ-પશુપતિપ્રભૃતિતત્ત્વસ્ય વેદાન્તવેદેયપરબ્રહ્મભૂતનારાયણાત્મકતયૈવ વસ્તુ ત્વમભ્યુપગમનીયમિતિ । તદિદમાહ ચ "સર્વેષુ ચ નૃપશ્રેષ્ઠ ! જ્ઞાનેષ્વેતેષુ દૃશ્યતે । યથાગમં યથાન્યાયં નિષ્ઠાનારાયણઃ પ્રભુઃ" ઇતિ । "યતાગમં યથા-ન્યાય"મિતિ ન્યાયાનુગૃહીતતત્તદાગમોક્તં વસ્તુ પરામૃશતો નારાયણ એવ સર્વસ્ય વસ્તુનો નિષ્ઠેતિ દૃશ્યતે ।
2.2.42

અબ્રહ્માત્મકતયા તત્તત્તન્ત્રાભિહિનાનાં તત્ત્વાનાં "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" "વિશ્વં નારાયથ" ઇત્યાદિના સર્વસ્ય બ્રહ્મા-ત્મકતામનુસન્દધાનસ્ય ચ નારાયણ એવ નિષ્ઠેતિ પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ । અતો વેદાન્તવેદ્યઃ પરબ્રહ્મભૂતો નારાયણઃ સ્વયમેવ પઞ્ચરાત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વક્તેતિ, તત્સ્વરૂપતદુપાસનાભિધાયિ તત્તન્ત્રમિતિ ચ તસ્મિન્નિતરતન્ત્રસામાન્યં ન કેનચિદુદ્ભાવયિતું શક્યમ્ । અતસ્તત્રૈવેદમુચ્યતે "એવમેકં સાઙ્ખયયોગં વેદારણ્યકમમેવ ચ । પરસ્પરાઙ્ગાન્યે-તાનિ - પઞ્ચરાત્રં તુ કથ્યતે" ઇતિ; સાઙ્ખ્યઞ્ચ યોગશ્ચ સાઙ્ખ્યયોગમ્, વેદાશ્ચારણ્યકાનિ ચ વેદારણ્યકમ્, પરસ્પરાઙ્ઘાન્યેતાન્યેકતત્વપ્રતિપાદનપરતયૈકીભૂતાનિ - એકં પઞ્ચતાત્રમિતિ કથ્યતે । એતદુક્તં ભવતિ સાઙ્ખ્યોક્તાનિ પઞ્ચર્વિશતિતત્ત્વાનિ, યોગોક્તં ચ યમનિયમાદ્યત્મકં યોગમ્, વેદોદિતકર્મસ્વરૂપાણ્યઙ્ગીકૃત્ય તત્ત્વાનાં બ્રહ્માત્મકત્વમ્, યોગસ્ય ચ બ્રહ્મોપાસનપ્રકારત્વં કર્મણાં ચ તદારાધનરૂપતામભિદધતિ બ્રહ્મસ્વરૂપં પ્રતિપાદ-યન્ત્યારણ્યકાનિ । એતદેવ પરેણ બ્રહ્મણા નારાયણેન સ્વયમેવ પઞ્ચરાત્રતન્ત્રે વિશદીકૃતમિતિ । શારીરકે ચ સાઙ્ખ્યોક્તતત્ત્વાનામબ્રહ્માત્મકતામાત્રં નિરાકૃતમ્; ન સ્વરૂપમ્ । યોગપાશુપતયોશ્ચેશ્વરસ્ય કેવલનિમિત્તકા-રણતા પરાવરતત્ત્વવિપરીતકલ્પના, વેનવહિષ્કૃતાચારો નિરાકૃતઃ ન યોગસ્વરૂપમ્, પશુપતિસ્વરૂપં ચ । અતઃ સાઙ્ખ્યં યોગઃ પઞ્ચરાત્રં વેદાઃ પાશુપતં તથા આત્મપ્રમાણાન્યેતાનિ ન હન્તવ્યાનિ હેતુભિઃ" ઇતિ તત્તદભિહિત-તત્તત્સ્વરૂપમાત્રમઙ્ગીકાર્ય્યમ્; જિનસુગતાભિહિતતત્ત્વવત્સર્વં ન બહિષ્કાર્ય્યમિત્યુચ્યતે । યથાઽઽગમં "યથાન્યાયં નિષ્ઠા નારાયણઃ પ્રભુ"રિત્યનેનૈકાર્ય્યાત્

2.3.1
ન વિયદશ્રુતેઃ

2.3.1
સાંખ્યાદિવેદબાહ્યતન્ત્રાણાં ન્યાયાભાસમૂલતયા વિપ્રતિષેધાચ્ચાસામઞ્જસ્યમુક્તમ્, ઇદાનીં સ્વપક્ષસ્ય વિપ્રતિષેધાદિદોષાભાવખ્યાપનાય બ્રહ્મકાર્ય્યતયાઽભિમતચિદાત્મકપ્રપઞ્ચસ્ય કાયર્તાપ્રકારો વિશોધ્યતે । તત્ર વિયદુત્પદ્યતે ન વેતિ સંશય્યતે । કિં યુક્તં ન વિયદુત્પદ્યત ઇતિ, કુતઃ? અશ્રુતેઃ; સમ્ભાવિતસ્ય હિ શ્રવણસમ્ભવઃ, અસમ્ભાવિતસ્ય તુ ગગનકુસુમવિયદુત્પત્ત્યાદેઃ શબ્દાભિધેયત્વં ન સમ્ભવતિ । ન ખલુ નિરવયવસ્ય સર્વગતસ્યાકાશસ્યાત્મન ઇવ ઉતપત્તિર્નિરૂપયિતું શક્યતે; અત એવ ચોત્પત્ત્યસમ્ભવાત્ છાન્દોગ્યે
2.3.1
સૃષ્ટિપ્રકરણે તેજઃપ્રભૃતીનામેવોત્પત્તિરામ્નાયતે - "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિતત્તેજોઽસૃજત" ઇતિ । તૈત્તિરી-યકાથર્વણાદિષુ "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ" "એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દિઽયાણિ ચ ખં વાયુર્જ્યોતિરાપ" ઇત્યાદિષુ શ્રૂયમાણા વિયદુત્પત્તિરર્થવિરોધાદ્વાધ્યત ઇતિ

એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-
2.3.2
અસ્તિ તુ

2.3.2
અસ્તિ ત્વાકાશસ્યોત્પત્તિઃ । અતીન્દ્રિયાર્થવિષયા હિ શ્રુતિઃ પ્રમાણાન્તરાતીતામપિ વિયદુત્પતિંત પ્રતિપાદયિતું સમર્થૈવ । ન ચ શ્રુતિપ્રતિપન્નેઽર્થે તદ્વિરોધિનિરવયવત્વાદિહેતુકમનુત્પત્ત્યનુમાનમુદેતુમલમ્; આત્મનોઽનુત્પત્તિર્ન
2.3.2
નિરવયવત્વપ્રયુક્તેતિ વક્ષ્યતે

2.3.3
પુનશ્ચોદયતિ -
2.3.3
ગૌણ્યસમ્ભવાચ્છબ્દાચ્ચ

2.3.3
"તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂત" ઇત્યાદિ વિયદુત્પત્તિશ્રુતિર્ગૌણીતિ કલ્પયિતું યુક્તમ્, "તત્તેજોઽ-સૃજત" ઇતિ સિસૃક્ષોર્બ્રહ્મણઃ પ્રથમં તેજ ઉત્પદ્યત ઇતિ તેજૌત્પત્તિપ્રાથમ્યેન વિયદુત્પત્તિપ્રતિપાદનાસમ્ભવાત્ "વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચૈતદભૃત"મિતિ વિયતોઽભૃતત્વશબ્દાચ્ચ

2.3.4
કથમેકસ્ય સમ્ભૂતશબ્દસ્યાકાશાપેક્ષયા ગૌણત્વમ્, અગ્ન્યાદ્યપેક્ષયા મુખ્યત્વમિતિ ચેત્તત્રાહ -
2.3.4
સ્યાચ્ચૈકસ્ય બ્રહ્મશબ્દવત્

2.3.4
એમસ્યૈવ "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂત"ઇત્યાકાશે મુખ્યાત્વાસમ્ભવાત્, ગૌણતયા પ્રયુકસ્ય સમ્ભૃતશબ્દસ્ય વાયોરગ્વિરિત્યાદિષ્વનુક્તસ્ય મુખ્યત્વં સ્યાદેવ - બ્રહ્મશબ્દવત્; યથાબ્રહ્મશબ્દઃ "તસ્માદેતદ્વ્રહ્મ નામરૂપમન્નં ચ જાયતે" ઇત્યત્ર
પ્રધાને ગૌણતયા પ્રયુક્તસ્તસ્મિન્નં ચ જાયતે" ઇત્યત્ર પ્રધાને ગૌણતયા પ્રયુક્ત -સ્તસ્મિન્નેવ પ્રકરણે "તપસા ચીયતે બ્રહ્મ તતોઽન્નમભિજાયત"ઇતિ બ્રહ્મણિ મુખ્યતયા પ્રયુજ્યતે; તદ્વત્ । અનુપઙ્ગે
2.3.4
ચ શ્રવણાવૃત્તાવિવાભિધાનાવૃત્તિર્વિદ્યત એવેત્યર્થઃ

2.3.5
પરિહરતિ
2.3.5
પ્રતિજ્ઞાહાનિરવ્યતિરેકાત્

2.3.5
છાન્દોગ્યશ્રુત્યનુસારેણાન્યાસાં વિયદુત્પત્તિવાદિનીનાં શ્રુતીનાં ગૌણત્વં કલ્પયિતું ન યુજ્યતે; યતઃ છાન્દોગ્ય -શ્રુત્યૈવ વિયદુત્પત્તિરઙ્ગીકૃતા । "યેનાશ્રુતં શ્રુત"મિત્યાદિના બ્રહ્મજ્ઞાનેન સર્વજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનાત્, તસ્યા હિ પ્રતિજ્ઞાયા અહાનિરાકાશસ્યાપિ બ્રહ્મકાર્ય્યત્વેન તદવ્યતિરેકાદેવ ભવતિ ॥
2.3.6
શબ્દેમ્યઃ

2.3.6
ઇતશ્ચ વિયદુતપત્તિશ્છાન્દોપ્યે પ્રતીયતે "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીય"મિતિ પ્રાક્ સૃષ્ટેરેકત્વાવધારણ-શબ્દાત્ "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં"મિત્યેવામાદિશબ્દેભ્યશ્ચ કાર્ય્યત્વેન બ્રહ્મણોઽવ્યતિરેકપ્રતીતેઃ, ન ચ "તત્તેજોઽસૃ-
2.3.6
જત" ઇતિ તેજસ ઉત્પત્તિશ્રુતિર્વિયદુત્પતિંત વારયતિ, વિયદુત્પત્ત્યવચનમાત્રેણ તેજસઃ પ્રતીયમાનં પ્રાથમ્યં શ્રુત્ય-ન્તપ્રતિપન્નાં વિયદુત્પતિંત ન નિવારયિતુમલમ્

2.3.7
યાવદ્વિકારં તુ વિભાગો લોકવત્

2.3.7
તુશબ્દશ્ચાર્થે, "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વ"મિત્યાદિભિરાકાશસ્ય વિકારત્વવચનેન તસ્યાકાશસ્ય બ્રહ્મણોઽપિ વિભા-ગઃ - ઉત્પત્તિરપ્યુક્તૈવ । લોકવત્, - યથા લોક એતે સર્વે દેવદત્તપુત્રા" ઇત્યભિધાય તેષુ કેપાઞ્ચિત્ તત ઉત્પત્તિ વચનેન સર્વેષામુત્પત્તિરુક્તા સ્યાત્ તદ્વત્, એવં ચ સતિ "વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચૈતદમૃત"મિતિ સુરાણામિવ ચિરકા-લસ્થાયિત્વાભિપ્રાયમ્

2.3.8
એતેન માતરિશ્વા વ્યાખ્યાતઃ

2.3.8
અનેનૈવ હેતુના માતવિશ્વનો વાયોરપ્યુત્પત્તિર્વ્યાખ્યાતા, વિયન્માતરિશ્વનોઃ પૃથગ્યોગકરણં "તેજોઽતસ્તથા હ્યાહ" ઇતિ માતરિશ્વનઃ પરામર્શાર્થમ્

2.3.9
અસમ્ભવસ્તુ સતોઽનુપપત્તેઃ

2.3.9
તુશબ્દોઽવધારણાર્થઃ, અસમ્ભવઃ - અનુત્પત્તિઃ । સતઃ બ્રહ્મણ એવ તદ્વયતિરિક્તસ્ય કસ્યચિદનુત્પત્તિર્ન સમ્ભ-
2.3.9
વતિ - અનુપપત્તેઃ; એતદુક્તં ભવતિ - વિયન્માતરિશ્વતોરુત્પત્તિપ્રતિપાદનમુદાહરણાર્યમ્, ઉત્પત્ત્યસમ્ભવસ્તુ સતઃ પરમકારસ્ય પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ તદ્વયતિરિક્તસ્ય કૃત્સ્નસ્યાવ્યક્તમહદહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયવિયત્પવનાદિકસ્ય પ્રપ-ઞ્ચસ્યૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાદિભિરવગતકાર્ય્યભાવસ્યાનુત્પત્તિર્નોપપદ્યત ઇતિ

॥ વિયદધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
2.3.10
તેજોઽતસ્તથા હ્યાહ

2.3.10
બ્રહ્મબ્યતિરિક્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય બ્રહ્મકાર્ય્યત્વમુક્તમ્; ઇદાનીં વ્યવહિતકાર્ય્યાણાં કિં કેવલાત્તત્તદનન્તરકારણભૂતાદ્વસ્તુન ઉત્પત્તિઃ; અહોસ્વિત્ તત્તદ્રૂપાદ્વ્રહ્મણ? ઇતિ ચિન્ત્યતે । કિં યુક્તમ્? કેવલા-
2.3.10
ત્તત્તદ્વસ્તુન ઇતિ કુતઃ? તેજસ્તાવત્ અતઃ - માતરિશ્વન એવોત્પદ્યે "વાયોરગ્નિઃ" ઇતિ હ્યાહ

2.3.11
આપઃ

2.3.11
આપોઽપિ અતઃ - તેજસ એવોત્પદ્યન્તે "અગ્નેરાપઃ" "તદપોઽસૃજત" ઇત્યાહ

2.3.12
પૃથિવી

2.3.12
પૃથિવી અદ્ભય ઉત્પદ્યતે - "અદ્ભયઃ પૃથિવી" "તા અન્નમસૃજન્તે" ઇત્યાહ

નન્વન્નશબ્દેન કથં પૃથિવ્યભિધીયતે? અત આહ -
2.3.13
અધિકારરૂપશબ્દાન્તરેભ્યઃ

2.3.13
મહાભૂતસૃષ્ટયધિકારાત્પૃથિવ્યેવાન્નશબ્દેનોક્તેતિ પ્રતીયતે । અદનીયસ્ય સર્વસ્ય પૃથિવીવિકારત્વાત્કારણે કાર્ય્યશબ્દઃ । તથા વાક્યશેષે ભૂતાનાં રૂપસંશબ્દને "યદગ્નેરોહિતં રૂપં તેજસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્લં તદપાં યત્ કૃષ્ણં તદન્નસ્ય" ઇત્યપ્તેજસોઃ સજાતીયમેવાન્નશબ્દવાચ્યં પ્રતીયતે । શબ્દાન્તરં ચ સમાનપ્રકરણે "અગ્નેરાપઃ અભ્દ્યઃ પૃથિવી" ઇતિ શ્રૂયતે । અતઃ પૃથિવ્યેવાન્નશબ્દેનાચ્યત ઇત્યભ્દ્ય એવ પૃથિવી જાયતે । ઉદાહૃતાઃ તેજઃપ્રભૃતયઃ પ્રદર્શનાર્થાઃ । મહદાદયોઽપિ સ્વાનન્તરવસ્તુન એવોત્પદ્યન્તે; યથાશ્રુત્યભ્યુપગમાવિરોધાત્, "એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ । ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી" તસ્માદેતદ્વ્રહ્મ નામરૂપપન્નં ચ
2.3.13
જાયતે" "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મનઃ આકાશઃ સંભૂતઃ" "તત્તેજાઽસૃજત" ઇત્યાદયો બ્રહ્મણઃ પરમ્પરયા કાર-ણત્વેપ્યુપપદ્યન્ત ઇતિ । 13 ॥
2.3.14
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે -
2.3.14
તદભિધ્યાનાદેવ તુ તલ્લિઙ્ગાત્સઃ

2.3.14
તુશબ્દાત્ પક્ષો વ્યાવૃત્તઃ, મહદાદિકાર્યાણામપિ તત્તદનન્તરવસ્તુશરીરકઃ સ એવ પુ#ઉરુષોત્તમઃ કારણમ્, કુતઃ? તદભિધ્યાનરૂપાત્તલ્લિઙ્ગાત્; અભિધ્યાનમ્ - બહુ સ્યામિતિ સઙ્કલ્પઃ "તત્તેજ ઐક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ, તા આપ એક્ષન્ત વહ્વયઃ સ્યામ પ્રજાયેમિહ" ઇત્યાત્મનો બહુભવનસઙ્કલ્પરૂપેક્ષણશ્રવણાન્મહદહઙ્કારા-કાશાદીનામપિ કારણાનાં તથાવિધેક્ષાપૂર્વિકૈવ સ્વકાય્યર્સૃષ્ટિરિતિ ગમ્યતે, તથાવિધં ચેક્ષણં તત્તચ્છરીરકસ્ય પરસ્યૈવ બ્રહ્મણ ઉપપદ્યતે । શ્રૂયતે ચ સર્વશરીરકત્વેન સર્વાત્મકત્વં પરસ્ય બ્રહ્મણોઽન્તર્યાભિબ્રાહ્મણે "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્, યોઽપ્સુ તિષ્ઠન્, યસ્તેજસિ તિષ્ઠન્ યો વાયૌ તિષ્ઠન્, ય આકાશે તિષ્ઠન્" ઇત્યાદિ । સુવાલોપનિપદિ ચ "યસ્ય પૃથિવી શરીર" મિત્યારભ્ય "યસ્યાહઙ્કારઃ, શરીરં યસ્ય બુદ્ધિઃ શરીરં, યસ્યાવ્યક્તં શરીર" મિત્યાદિ

2.3.15
"એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃસર્વેન્દ્રિયાણિ ચ" ઇત્યાદિષુ । યચ્ચોક્તમ્ - શ્રૂયમાણા બ્રહ્મણઃ પ્રાણાદિસૃષ્ટિઃ પરમ્પરયાઽપ્યુપપદ્યત ઇતિ; અત્રોચ્યતે -
2.3.15
વિપર્યયેણ તુ ક્રમોઽત ઉપપદ્યતે ચ

2.3.15
તુશબ્દોઽવધારણાર્થઃ । અવ્યક્તમહદહઙ્કારાકાશાદિક્રમાદ્વિપર્યયેણ યઃ સર્વેષાં કાર્ય્યાણાં બ્રહ્માનન્તર્યરૂપઃ ક્રમઃ "એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃ" ઇત્યાદિષુ પ્રતીયતે, સ ચ ક્રમસ્તત્તદ્રૂપાદ્વ્રહ્મણસ્તત્તત્કાર્ય્યોત્પત્તેરેવોપપદ્યતે । પરમ્પરયા
2.3.15
કારણત્વે હ્યાનન્નતર્યશ્રવણમુપરુધ્યેત । અતઃ "એતસ્માજ્જાયતે" ઇત્યાદિકમપિ સર્વસ્ય બ્રહ્મણઃ સાક્ષાત્સમ્ભ-વોત્તમ્ભનમ્

2.3.16
અન્તરા વિજ્ઞાનમનસી ક્રમેણ તલ્લિઙ્ગાદિતિ ચેન્નાવિશેષાત્

2.3.16
વિજ્ઞાનસાધનત્વાદિન્દ્રિયાણિ વિજ્ઞાનમિત્યુચ્યન્તે; યદુક્તમ્ "એતસ્માજ્જાયતે" ઇત્યાદિના સર્વસ્ય બ્રહ્મણોઽ-નન્તરકાર્ય્યત્વં શ્રાવ્યતે; અતશ્ચાનેન વાક્યેન સર્વસ્ય સાક્ષાદ્વ્રહ્મણ ઉત્પત્તિરભિધ્યાનલિઙ્ગાવગતોત્તભ્યત ઇતિ; તન્નોપપદ્યતે - ક્રમવિશેષપરત્વાદસ્ય વાક્યસ્ય; અત્રાપિ સર્વેષાં ક્રમપ્રતીતેઃ । સ્વાદિષુ તાવત્ શ્રુત્યન્તરસિદ્ધઃ ક્રમોઽત્રાપિ પ્રતીયતે - તૈઃ સહ પાઠલિઙ્ગાદ્ભૂતપ્રાણયોરન્તરાલે વિજ્ઞાનમનસી અપિ ક્રમેણોત્પદ્યત ઇતિ પ્રતી- યતે । અતઃ સર્વસ્ય સાક્ષાદ્વ્રહ્મણ એવ સમ્ભવસ્યોત્તમ્ભકમિદાં વાક્યં ન ભવતિ ઇતિ ચેત્ તન્ન, અવિશેષાત્ "એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃ" ઇત્યનેનાવિશેષાત્ । વિજ્ઞાનમનસોઃ સ્વાદીનાં ચ "એતસ્માજ્જાયતે" ઇત્યનેન સાક્ષાત્સમ્ભવરૂપસમ્બનધસ્યાભિધેયસ્ય સર્વેષાં પ્રાણાદિપૃથિવ્યન્તાનામવિશિષ્ટત્વાત્સ એવ વિધેયઃ ન ક્રમઃ । શ્રુત્યન્તરસિદ્ધક્રમવિરોધાચ્ચ નેદં ક્રમપરમ્, "પૃથિવ્યપ્સુ પ્રલીયતે"
ઇત્યારભ્ય "તમઃ એકીભવતિ" ઇત્યન્તેન ક્રમાન્તરપ્રતીતેઃ, અતોઽવ્યક્તાદિશરીરકાત્ પરસ્માદ્વ્રહ્મણ એવ સર્વકાર્યાણામુત્પત્તિઃ । તેજઃપ્રભૃતયશ્ચ શબ્દા-સ્તદાત્મભૂતં બ્રહ્મૈવાભિદધતિ

2.3.17
નન્વેવં સર્વશબ્દાનાં બ્રહ્મવાચિત્વે સતિ તૈસ્તૈશ્શબ્દૈસ્તત્તદ્વસ્તુવ્યપદેશો વ્યુત્પત્તિસિદ્ધ ઉપરુધ્યેત; તત્રાહ-
2.3.17
ચરાચરવ્યપાશ્રયસ્તુ સ્યાત્તદ્વયપદેશો ભાક્તસ્તદ્ભાવભાવિત્વાત્

2.3.17
તુશબ્દશ્ચોદિતશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થઃ; નિખિલજઙ્ગમસ્થાવરવ્યપાશ્રયસ્તત્તચ્છવ્દવ્યપદેશો ભાક્તઃ - વાચ્યૈકદેશે ભજ્યત ઇત્યર્થઃ । સમસ્તવસ્તુપ્રકારિણો બ્રહ્મણઃ પ્રકારભૂતવસ્તુગ્રાહિપ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાવિષયત્વાદ્વેદાન્ત-શ્રવણાત્પ્રાક્ પ્રકાર્ય્યપ્રતીતેઃ, પ્રકારિપ્રતીતિભાવભાવિત્વાચ્ચ તત્પર્ય્યવસાનસ્ય, લોકે તત્તદ્વસ્તુમાત્રે વાચ્યૈકદેશે તે તે શબ્દા ખખભઙ્કત્વા ભઙ્કત્વાવ્યપદિશ્યન્તે । અથવા તેજઃપ્રભૃતિભિઃ શબ્દૈસ્તત્તદ્વસ્તુમાત્ર-વાચિતયા વ્યુત્પન્નૈર્બ્રહ્મણો વ્યપદેશો ભાક્તઃ સ્યાત્ - અમુખ્યઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કયચરાચરવ્યપાશ્રયસ્તુ - ઇત્યચ્યતે । ચરાચરવ્યપાશ્રયઃ તદ્વયપદેશઃ - તદ્વાચિશબ્દઃ, ચરાચરવાચિશબ્દો બ્રહ્મણ્યભાક્તો મુખ્ય એવ, કુતઃ બ્રહ્મભાવભાવિત્વાત્ સર્વશબ્દાનાં વાચકભાવસ્ય, નામરૂપવ્યાકરણશ્રુત્યા હિ તથાઽવગતમ્

॥ તેજોધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
2.3.18
નાત્મા શ્રુતેર્નિત્યત્વાચ્ચ તાભ્યઃ

2.3.18
વિયદાદેઃ કૃત્સ્નસ્ય પરસ્માદ્વ્રહ્મણ ઉત્પત્તિરુક્તા, ઇદાનીં જીવસ્યાપ્યુપત્તિરસ્તિ નેતિ સંશય્યતે; કિં યુક્તમસ્તતિ#ઇ, કુતઃ, એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞોપપત્તેઃ, પ્રાક્સષ્ટેરેકત્વાવધારણાચ્ચ । વિય-દાદેરિવ જીવસ્યાપ્યુત્પત્તિવાદિન્યઃ શ્રુતયશ્ચ સન્તિ-"યતઃ પ્રસૂતા જગતઃ પ્રસૂ#ઊતી તોયેન જીવાન્ વ્યસસર્જ ભૂમ્યામ્" "પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત" "સન્મૂલાઃ સોભ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા સદાયતના સત્પ્રતિષ્ઠા" "યતો વા ઇમાનિ ભૃતાનિ જાયન્ત" ઇતિ । એવં સચેતનસ્ય જગત ઉત્પત્તિવચનાજ્જીવસ્યાપ્યુત્પત્તિઃ પ્રતીયતે-ન ચ વાચ્યં બ્રહ્મણો નિત્યત્વાત્તત્ત્વમસ્યાદિભિશ્ચ જીવસ્ય બ્રહ્મત્વાવગમાત્ જીવસ્ય નિત્યત્વમિતિ "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં" "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" ઇત્યેવગાદિભિર્વિયદાદેરનિ બ્રહ્મત્વાવગમાત્તસ્યાપિ નિત્યત્વપ્રસક્તેઃ । અતો જીવોઽપિ વિયદાદિવદુત્પદ્યત ઇત્યેવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-નાત્મા શ્રુતેરિતિ । નાત્મોત્પદ્યતે; કુતઃ? શ્રુતેઃ, "ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્, જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વાવજા"વિત્યાદિભિર્જીવસ્યોત્પત્તિપ્રતિષેધો હિ શ્રુયતે । આત્મનો નિત્યત્વં ચ તાભ્યઃ શ્રુતિભ્ય એવાવગમ્યતે "નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામેકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્" "અજો નિત્યઃ શાશ્વતોઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે" ઇત્યાદિભ્યઃ । અતશ્ચ નાત્મોત્પદ્યતે, કથં તર્હિ એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞોપપદ્યતે; ઇત્થમુપપદ્યતે- જીવસ્યાપિ કાર્ય્યત્વાત્કાર્ય્યકારણયોરનન્યત્વાચ્ચ । એવં તર્હિ વિયદાદિવદુત્પત્તિમત્ત્વમઙ્ગીકૃતં સ્યાત્; નેત્યુચ્યતે-કાર્ય્યત્વં હિ નામૈકસ્ય દ્રવ્યસ્યાવસ્થાન્તરાપત્તિઃ, તજ્જીવસ્યાપ્યસ્ત્યેવ । ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ- વિયદાદેરચેતનસ્ય યાદૃશોઽન્યથાભાવો ન તાદૃશો જીવસ્ય, જ્ઞાનસઙ્કોચવિકાસલક્ષણો જીવસ્યાન્યથાભાવઃ, વિયદાદેસ્તુ સ્વરૂપાન્યથાભાવલક્ષણઃ । સેયં સ્વરૂપાન્યથાભાવલક્ષણોત્પત્તિર્જીવે પ્રતિષિધ્યતે ।
2.3.18
એતદુક્તં ભવતિ-ભોગ્યભોક્તૃનિયન્તૃન્ વિવિક્તસ્વભાવાન્ પ્રતિપાદ્ય ભોગ્યગતમુત્પત્ત્યાદિકં ભોક્તરિપ્રતિષિધ્ય તસ્ય નિત્યતાં ચ પ્રતિપાદ્ય ભોગ્યગતમુત્પત્ત્યાદિકં ભોક્તૃગતં ચાપુરુષાર્થાશ્રયત્વં નિયન્તરિપ્રતિષિધ્ય તસ્ય નિત્ય-ત્વં, નિરવદ્યત્વં, સર્વદા સર્વજ્ઞત્વં, સત્યસઙ્કલ્પત્વં,કરણાધિપાધિપત્વં, વિશ્વસ્યપતિત્વં, ચ પ્રતિપાદ્ય સર્વાવ-સ્થયોશ્ચિદચિતોસ્તં પ્રતિશરીરત્વં તસ્ય ચાત્મત્વં પ્રતિપાદિતમ્, અતસ્સર્વદાચિદચિદ્વસ્તુશરીરતયા તત્પ્રકારં બ્રહ્મ; કદાચિત્સ્વસ્માદ્વિભક્તવ્યપદેશાનર્હતિસૂક્ષ્મદશાપન્નચિદચિદ્વસ્તુશરીરં તિષ્ઠતિ, તત્કારણાવસ્થં બ્રહ્મ; કદાચિચ્ચ વિભક્તનામરૂપસ્થૂલચિદદ્વિસ્તુ શરીરં, તચ્ચ કાર્ય્યાવસ્થં, તત્ર કારણાવસ્થસ્ય કાર્યાવસ્થાપત્તાવચિદંશસ્ય કારણાવસ્થાયાં શબ્દાદિવિહીનસ્ય ભોગ્યત્વાય શબ્દાદિમત્તયાં સ્વરૂપાન્યથાભાવરૂપવિકારો ભવતિ, ચિદંશસ્ય ચ કર્મફલવિશેષભોકતૃત્વાય તદનુરૂપજ્ઞાનવિકાસરૂપ-વિકારો ભવતિ, ઉભયપ્રકારવિશિષ્ટે નિયન્ત્રંશે તદવસ્થતદુભયવિશિષ્ટતારૂપવિકારો ભવતિ; કારણાવસ્થાયા અવસ્થાન્તરાપત્તિરૂપો વિકારઃ પ્રકા-રદ્વયે પ્રકારિણિ ચ સમાનઃ । અત એવૈકસ્યાવસ્થાન્તરાપત્તિરૂપ-વિકારાપેક્ષયા "યેનાશ્રુતં શ્રુત"મિત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાય મૃદાદિદૃષ્ટાન્તઃ "યથા સોમ્યૈકેન" ઇત્યાદિના નિદર્શિતઃ । ઈદૃશજ્ઞાનસઙ્કોચવિકાસકરતત્તદ્દેહસમ્બન્ધવિયોગાભિપ્રાયાઃ જીવસ્યોત્પત્તિમરણ-વાદિન્યઃ "પ્રજાપત્તિઃ પ્રજા અસૃજત" ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ અચિદંશવત્સ્વરૂપાન્યથાત્વાભાવાભિપ્રાયા ઉત્પત્તિપ્રતિષેધવાદિન્યો નિત્યત્વવાદિન્યશ્ચ "ન જાયતે મ્રિયતે" ઇત્યાદ્યાઃ, "નિત્યો નિત્યાના"મિત્યાદ્યાશ્ચ શ્રુતયઃ । સ્વરૂપાન્યથાત્વજ્ઞાનસઙ્કોચવિકાસરૂપોભયવિધાનિષ્ટવિકારાભાવા-ભિપ્રાયઃ, "સ વા એવ મહાનજ આત્માઽજરોઽમરોઽમૃતો બ્રહ્મ" "નિત્યો નિત્યાના"મિત્યાદ્યાઃ પરવિષયાઃ શ્રુતયઃ । એવં સર્વદા ચિદચિદ્વસ્તુ-વિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રાક્સૃષ્ટેરેકત્વાવધારણં ચ નામરૂપવિભાગાભાવાદુપ-
2.3.18
પદ્યતે । "તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્તન્નામરૂપાભ્યાં નાનાત્વૈકત્વે વદતિ-ઇતિ । યે ત્વવિદ્યોપાધિકં જીવત્વં વદ-ન્તિ, યે ચ પારમાર્થિકોપાધિકૃતમ્, યે ચ સન્માત્ર સ્વરૂપં બ્રહ્મ સ્વયમેવ ભોક્તૃભોગ્યનિયન્તૃરૂપેણ ત્રિધાઽવ-સ્થિતં વદન્તિ, સર્વેઽપ્યેતે અવિદ્યાશક્તેરુપાધિશક્તેર્ભોક્તૃભોગ્યનિયન્તૃશક્તીનાં ચ પ્રલયકાલેઽવસ્થાનેઽપિ તદાનીમેકત્વાવધારણં નામ રૂપવિભાગાભાવાદેવોપાદયન્તિ । "વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ કર્માવિભાગાદિતિ ચેન્નાનાદિત્વાદુપપદ્યતે ચાપ્યુપલભ્યતે ચ" ઇતિ સૂત્રાભ્યાં જીવભેદસ્ય તત્કર્મપ્રવાહસ્ય ચાનાદિત્વાભ્યુપગમાચ્ચ । ઇયાન્ વિશેષઃ- એકસ્યાનાદ્યવિદ્યા બ્રહ્મ સ્વયમેવ મુહ્યતિ, અન્યસ્ય પારમાર્થિકાનાદ્યુપાધિના બ્રહ્મ સ્વયમેવ બધ્યતે, ઉપાદિબ્રહ્મવ્યતિરિક્તવસ્ત્વન્તરાભાવાત્ । અપરસ્ય બ્રહ્મૈવ વિચિત્રાકારેણ પરિણમતે, કર્મ-ફલાનિ ચાનિષ્ટાનિ ભુઙ્ક્તે; નિયન્ત્રશસ્ય ભોક્તૃત્વાભાવેઽપિ સર્વજ્ઞત્વાત્સ્વસ્માદભિન્નં ભોક્તારમનુસન્દધા- તીતિ સ્વયમેવ ભુઙ્ક્તે; અસ્માકં તુ સ્થૂલસૂક્ષ્માવસ્થચિદચિદ્વસ્તુશરીરં બ્રહ્મ કાર્યકારણોમયાવસ્થાવસ્થિત- મપિ સર્વદા નિરસ્તનિરિખલદોષગન્ધં સત્યસઙ્કલ્પત્વાદ્યપરિમિતોદારગુણસાગરમવતિષ્ઠતે । પ્રકારભૂતચિદ-
2.3.19
જ્ઞોઽત એવ

2.3.19
વિયદાદિવજ્જીવો નોત્પદ્યત ઇત્યુક્તમ્, તત્પ્રસઙ્ગેન જીસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે । કિં સુગત-કપિલાભિમતચિન્માત્ર-મેવાત્મનઃ સ્વરૂપમ્? ઉત કણભુગભિમતપાષાણકલ્પસ્વરૂપમચિત્સ્વરૂપમેવાગન્તુક-
2.3.19
ચૈતન્યગુણકમ્? । અત જ્ઞાતૃત્વમેવાસ્ય સ્વરૂપમ્? ઇતિ, કિં યુક્તં ચિન્માત્રમિતિ । કુતઃ, તથા શ્રુતેઃ । અન્ત-ર્યામિબ્રાહ્મણે હિ "ય આત્મનિ તિષ્ઠ"ન્નિતિ માધ્યન્દિનીયપર્યાયસ્ય સ્થાને "યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠ"ન્નિતિ કાણ્વા અધીયતે તથા- "વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે કર્માણિ તનુતેઽપિ ચ" ઇતિ કર્તુરાત્મનો વિજ્ઞાનમેવ સ્વરૂપં શ્રૂયતે । સ્મૃતિષુ ચ જ્ઞાનસ્વરૂપમત્યન્તનિર્મલં પરમાર્થતઃ" ઇત્યાદિષ્વાત્મનો જ્ઞાનસ્વરૂપત્વં પ્રતીયતે । અપરસ્તુ-જીવાત્મનો જ્ઞાનત્વે જ્ઞાતૃત્વે ચ સ્વાભાવિકેઽભ્યુપગમ્યમાને તસ્ય સર્વગતસ્ય સર્વદા સર્વત્રોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્, કરણાનાં ચ વૈયર્થ્યાત્, સુષુપ્તિમૂર્ચ્છાદિષુ સતોઽપ્યાત્મનશ્ચૈતન્યાનુપલબ્ધેર્જાગ્રતસ્સામગ્રયાં સત્યાં જ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાદસ્ય ન જ્ઞાનસ્વરૂપમ્; નાપિ જ્ઞાતૃત્વમ્, આગન્તુકમેવ ચૈતન્યં, સર્વગતત્વં ચાત્મનોઽવશ્યાભ્યુપેત્યમ્, સવર્ત્ર કાર્ય્યો-પલબ્ધેઃ સર્વત્રાત્મનઃ સન્નિધાનાભ્યુપગમાચ્છરીરગમનેનૈવ કાર્ય્યસમ્ભવે સતિ ગતિકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાચ્ચ । શ્રુતિરપિ સુષુપ્તિવેલાયાં જ્ઞાનાભાવં દર્શયતિ "નાહં ખલ્વયમેવં સમ્પ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહમસ્મીતિ નો એવ
2.3.19
ઇમાનિ ભૂતાનિ" ઇતિ । તથા મોક્ષદશાયાં જ્ઞાનાભાવં દર્શયતિ "ન પ્રેત્ય સઞ્જ્ઞાસ્તિ" ઇતિ; જ્ઞાનસ્વરૂપમિત્યા-દિપ્રયોગસ્તુ જ્ઞાનસ્ય તદસાધારણગુણત્વેન લાક્ષણિક ઇતિ- એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે- જ્ઞોઽત એવ । જ્ઞ એવ- અયમાત્માજ્ઞાતૃત્વસ્વરૂપ એવ, ન જ્ઞાનમાત્રમ્, નાપિ જડસ્વરૂપઃ, કુતઃ? અત એવ નુતેરેવેત્યર્થઃ । નાત્મા શ્રુતે"રિતિ પ્રકૃતા શ્રુતિઃ- અતશ્શબ્દેન પરામૃશ્યતે । તથા છાન્દોગ્યે પ્રજાપતિવાક્યે મુક્તામુક્તાત્મસ્વરૂપકથને "અથ યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્મા" "મનસૈવૈતાન્કામાન્પશ્યન્ રમતે ય એતે બ્રહ્મલોકે" "સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ" "નોપજનં સ્મરન્નિદં શરીરમ્" અન્યત્રાપિ "ન પશ્યો મૃત્યું પશ્યતિ" તથા વાજસનેયકે "કતમ આત્મા" ઇતિ પૃષ્ટવા "યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ" ઇતિ; "તથા વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્" "જાનાત્યેવાયં પુરુષઃ" તથા "એષ હિ દ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મન્તા બોદ્ધા કર્ત્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ" "એવમેવાસ્ય પરિદ્રષ્ટુરિમાઃ ષોડશકલા" ઇતિ

2.3.20
યત્તૂક્તં જ્ઞાતૃત્વે સ્વાભાવિકે સતિ સર્વગતસ્ય તસ્ય સર્વદા સર્વત્રોપલબ્ધિઃ પ્રસજ્યેત ઇતિ; તત્રોચ્યતે-
2.3.20
ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનામ્

2.3.20
નાયં સર્વગતઃ, અપિ ત્વણુરેવાયમાત્મા; કુતઃ? ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતિ#ઈનાં શ્રુતેઃ । ઉત્ક્રાન્તિસ્તાવચ્છüયતે "તેન
2.3.20
પ્રદ્યોતેનૈષ આત્માનિષ્ક્રામતિ ચક્ષુષો વા મૂર્ધ્નો વા અન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યઃ" ઇતિ । ગતિરપિ "યે વૈ કેચાસ્મા-લ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તિ" ઇતિ । આગતિરપિ "તસ્માલ્લોકાત્પુનરેત્યસ્મૈ લોકાય કર્મણે" ઇતિ । વિભુત્વે હ્યેતા ઉત્ક્રાન્ત્યાદયો નોપપદ્યેરન્

2.3.21
સ્વાત્મના ચોત્તરયોઃ

2.3.21
ચ શબ્દોઽવધારણે । યદ્યપિ શરીરવિયોગરૂપત્વેન ઉત્ક્રાન્તિઃ સ્થિરસ્યાત્મનઃ કથઞ્ચિદુપપદ્યતે; ગત્યાગતી તુ ન કથઞ્ચિદુપપદ્યેતે । અતસ્તે સ્વાત્મનૈવ સમ્પાદ્યે

2.3.22
નાણુરતચ્છøતેરિતિ ચેન્નેતરાધિકારાત્

2.3.22
"યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ" ઇતિ જીવં પ્રસ્તુત્ય "સ વા એવ મહાનજ આત્મા" ઇતિ મહત્વશ્રુતેર્નાણુર્જીવ ઇતિ ચેન્નેતરાધિકારાજ્જીવાદિતરસ્ય પ્રાજ્ઞસ્ય તત્રાધિકારાત્, યદ્યપ્યુપક્રમે જીવઃ પ્રસ્તુતઃ તથાઽપિ યસ્યાનુવિત્તઃ પ્રતિબુદ્ધ આત્મેતિ મધ્યે પરઃ પ્રતિપાદ્યતે ઇતિ તત્સમ્બન્ધીદં મહત્ત્વમ્, ન જીવસ્ય

2.3.23
સ્વશબ્દોન્માનાભ્યાં ચ

2.3.23
સાક્ષાદણુશબ્દ એવ શ્રૂયતે "એષોઽણુરાત્મા ચેતસા વેદિવ્તયો યસ્મિન્પ્રાણઃ પઞ્ચધા સંવિવેશ" ઇતિ । ઉદ્ધૃત્ય માનમ્-ઉન્માનમ્, અણુસદૃશં વસ્તૂદ્ધૃત્ય તન્માનત્વં જીવસ્ય શ્રુયતે "બાલાગ્રશતભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃ" ઇતિ । "આરાગ્રમાત્રો હ્યવરોઽપિ દૃષ્ટ" ઇતિ ચ, અતોઽણુરેવાયમાત્મા

2.3.24
અથ સ્યાદાત્મનોઽણુત્વે સકલશરીરવ્યાપિની વેદના નોપપદ્યત ઇતિ, તત્ર મતાન્તરેણ પરિહારમાહ -
2.3.24
અવિરોધશ્ચન્દનવત્

2.3.24
યથા હરિચન્દનવિન્દુર્દેહૈકદેશવર્ત્યપિ સકલદેહવ્યાપિનમાહ્લાદં જનયતિ, તદ્વદાત્માઽપિ દેહૈકદેશવર્ત્તીસકલ-દેશવર્તિર્ની વેદનામનુભવતિ

2.3.25
અવસ્થિતિવૈશેષ્યાદિતિ ચેન્નાઽભ્યુપગમાદ્ધૃદિ હિ

2.3.25
હરિચન્દનવિન્દ્વાદેર્દ્દેહદેશવિશેષાવસ્થિતિવિશેષાત્ તથા ભાવઃ, આત્મનસ્તુ તન્ન વિદ્યત ઇતિ ચેત્-ન, આત્મ-નોઽપિ દેહદેશવિશેષે સ્થિત્યભ્યુપગમાત્ હૃદયદેશ હ્યાત્મનઃ સ્થિતિઃ શ્રૂયતે "હૃદિ હ્યયમાત્મા તત્રૈકશતં નાડી-ના"મિતિ । તથા "કતમ આત્મા" ઇતિ પ્રકૃત્ય "યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તજ્ર્યોતિઃ" ઇતિ, આત્મનો દેશ-વિશેષસ્થિતિખ્યાપનાય ચન્દનદૃષ્ટાન્તઃ પ્રદર્શિતઃ । ન તુ ચન્દનસ્ય દેશવિશેષાપેક્ષા

2.3.26
એકદેશવર્ત્તિનઃ સકલદેહવ્યાપિકાર્ય્યકરત્વપ્રકારં સ્વમતેનાહ -
2.3.26
ગુણાદ્વાઽઽલોકવત્

2.3.26
વાશબ્દો મતાન્તરવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ, આત્મા સ્વગુણેન જ્ઞાનેન સકલદેહં વ્યાપ્યાવસ્થિતઃ, આલોકવત્; યતા મણિ-દ્યુમણિપ્રભૃતીનામેકદેશવર્ત્તિનામાલોકોઽનેકદેશવ્યાપી દૃશ્યતે તદ્વદ્ધૃદયસ્થસ્યાત્મનો જ્ઞાનં સકલદેહં વ્યાપ્ય વર્ત્તતેઃ જ્ઞાતુઃ પ્રભાસ્થાનીયસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્વાશ્રયાદન્યત્ર વૃત્તિર્મણિપ્રભાવદુપપદ્યતે- ઇતિ પ્રથમસૂત્રે સ્થાપિતમ્

2.3.27
નનૂક્તં જ્ઞાનમાત્રમેવાત્મેતિ તત્કથં જ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપવ્યતિરિક્તગુણત્વમુચ્યતે; તત્રાહ -
2.3.27
વ્યતિરેકો ગન્ધવત્તથા ચ દર્શયતિ

2.3.27
યથા પૃથિવ્યા ગન્ધસ્ય ગુણત્વેનોપલભ્યમાનસ્ય તતો વ્યતિરેકઃ, તથા જાનામીતિ જ્ઞાતુર્ગુણત્વેન પ્રતીયમાનસ્ય જ્ઞાનસ્યાત્મનો વ્યતિરેકઃ સિદ્ધઃ; દર્શયતિ ચ નુતિઃ "જાનાત્યેવાયં પુરુષઃ" ઇતિ

2.3.28
પૃથગુપદેશાત્

2.3.28
સ્વશબ્દેનૈવ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાતુઃ પૃથગુપદિશ્યતે "ન હિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે" ઇતિ

2.3.29
યત્તૂક્તં "યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્, વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે, જ્ઞાનસ્વરૂપમત્યન્તનિર્મલમ્" ઇત્યાદિષુ જ્ઞાનમેવાત્મેતિ વ્યપ-દિશ્યત ઇતિ; તત્રાહ-
2.3.29
તદ્ગુણસારત્વાત્તુ તદ્વયપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્

2.3.29
તુ શબ્દશ્ચોદ્યં વ્યાવર્તયતિ । તદ્ગુણસારત્વાત્ વિજ્ઞાનગુણસારત્વાદાત્મનો વિમાનમિતિ વ્યપદેશઃ, વિજ્ઞાનમેવાસ્ય સારભૂતો ગુણઃ, યથા પ્રાજ્ઞસ્યાનન્દઃ સારભૂતોગુણ ઇતિ પ્રાજ્ઞ આનન્દશબ્દેન વ્યપદિશ્યતે "યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્, આનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાના"દિતિ પ્રાજ્ઞસ્ય હ્યાનન્દસ્સારભૂતો ગુણઃ "સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ, આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ન વિભેતિ કુતશ્ચને"તિ, યથા વા "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મે"તિ વિપશ્ચિતઃ પ્રાજ્ઞસ્ય જ્ઞાનશબ્દેન વ્યપ-દેશઃ "સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા, યસ્સર્વજ્ઞ" ઇત્યાદિષુ પ્રાજ્ઞસ્ય જ્ઞાનં સારભૂતો ગુણ ઇતિ વિજ્ઞાયતે

2.3.30
યાવદાત્મભાવિત્વાચ્ચ ન દોષતદ્દર્શનાત્

2.3.30
વિજ્ઞાનસ્ય યાવદાત્મભાવિધર્મત્વાત્ તેન તદ્વયપદેશો ન દોષઃ । તથા ચ ખણ્ડાદયો યાવત્સ્વરૂપભાવિગોત્વા-દિધર્મશબ્દેન ગૌરિતિ વ્યપદિશ્યમાના દૃશ્યન્તે-સ્વરૂપ
નિરૂપણધર્મત્વાદિત્યર્થઃ । ચકારાત્ જ્ઞાનવદાત્મનોઽપિ સ્વપ્રકાશત્વેન વિજ્ઞાનમિતિ વ્યપદેશે ન દોષ ઇતિ સમુચ્ચિનોતિ ॥
2.3.31
યચ્ચોક્તં સુષુપ્ત્યાદિષુ જ્ઞાનાભાવાત્ જ્ઞાનસ્ય ન સ્વરૂપાનુબન્ધિધર્મત્વમિતિ, તત્રાહ -
2.3.31 પુંસ્ત્વાદિવત્ત્વસ્ય સતોઽભિવ્યક્તિયોગાત્ । 31।
2.3.31
તુશબ્દશ્ચોદિતાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થઃ । અસ્ય જ્ઞાનસ્ય સુષુપ્ત્યાદિષ્વપિ વિદ્યમાનસ્ય જાગર્યાદિષ્વભિવ્યક્તેસ્સમ્ભવાત્, સ્વરૂપાનુબન્ધિધર્મત્વોપપત્તિઃ (પુંસ્ત્વાદિવત્) । યથા પુંસ્ત્વાદ્યસાધારણસ્ય ધાતોર્બાલ્યાવસ્થાયાં સતોઽપ્યનભિવ્યક્તસ્ય યુવત્વેઽભિવ્યક્તૌ પુંસસ્તદ્વત્તા ન કાદાચિત્કી ભવતિ । સપ્તધાતુમયત્વં હિ શરીરસ્ય સ્વરૂપાનુબન્ધિ । । તત્સપ્તધાતુ ત્રિમલં દ્વિયોનિ ચતુર્વિધાહારમયં શરીરમ્ ઇતિ શરીરસ્વરૂપવ્યપદેશાત્ । સુષુપ્ત્યાદિષ્વપ્યહમર્થઃ પ્રકાશત ઇતિ પ્રાગેવોક્તમ્ । તસ્ય વિદ્યમાનસ્ય જ્ઞાનસ્ય વિષયગોચરત્વં જાગર્યાદાવુપલભ્યતે । એતે ચાત્મનો જ્ઞાતૃત્વાદયો ધર્માઃ પ્રાગેવોપપાદિતાઃ । અતો જ્ઞાતૃત્વમેવ જીવાત્મનઃ સ્વરૂપમ્ । સ ચાયમાત્માઽણુપરિમાણઃ । । ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્યપિ ન મુક્તસ્ય જ્ઞાનાભાવ ઉચ્યતે, અપિ તુ । એતેભ્યો ભૂતેભ્યસ્સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતીતિ સંસારદશાયાં યદ્ભૂતાનુવિધાયિપ્રયુક્તં જન્મનાશાદિદર્શનં તન્મુક્તસ્ય ન વિદ્યતે, । ન પશ્યો મૃત્યું પશ્યતિ ન રોગં નોત દુઃખતામ્ । સર્વં હ પશ્યઃ પશ્યતિ સર્વમાપ્નોતિ સર્વશઃ ।, । નોપજનં સ્મરન્નિદં શરીરમ્, । મનસૈતાન્ કામાન્ પશ્યન્રમતે ઇત્યાદિશ્રુત્યૈકાર્થ્યાત્ ।
2.3.32
સંપ્રતિ જ્ઞાનાત્મવાદે તસ્ય સર્વગતત્વે દૂષણમાહ -
2.3.32 નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગોઽન્યતરનિયમો વાઽન્યથા ।32।
2.3.32
અન્યથા સર્વગતત્વપક્ષે તસ્ય જ્ઞાનમાત્રત્વપક્ષે ચ નિત્યમુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી સહૈવ પ્રસજ્યેયાતામ્; અન્યતરનિ-
2.3.32
યમો વા-ઉપલબ્ધિરેવ વા નિત્યં સ્યાત્, અદનુપલબ્ધિરેવ વા; એતદુક્તં ભવતિ-લોકે તાવદ્વર્તમાનયોરાત્મોપ-લબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યોરયં જ્ઞાનાત્મા સર્વગતો હેતુઃ સ્યાત્; ઉપલબ્ધેરેવ વા- અનુપલબ્ધેરેવ વા; ઉભયહેતુત્વે સર્વદા-સર્વત્રોભયં પ્રસજ્યેત યદ્યુપલબ્ધેરેવ, સર્વસ્ય સર્વદા સર્વત્રાનુપલભ્ભો ન સ્યાત્, અથાનુપલબ્ધેરેવ સર્વદા સર્વ-ત્રોપલબ્ધિર્ન સ્યાત્- ઇતિ । અસ્માકં શરીરસ્યાન્તરેવાવસ્થિતત્વાદાત્મનસ્તત્રૈવોપલબ્ધિર્નાન્યત્રેતિ વ્યવસ્થા- સિદ્ધિઃ । કરણાયત્તોપલબ્ધેરપિ સર્વેષામાત્મનાં સર્વગતત્વેન સર્વૈઃ કરણૈ સર્વદા સંયુક્તત્વાદદૃષ્ટાદેરપ્યનિયમા-દુક્તદોષઃ સમાનઃ

॥ જ્ઞાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
2.3.33
કર્ત્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્

2.3.33
અયમાત્મા જ્ઞાતા સ ચાણુપરિમાણ ઇત્યુક્તમ્, ઇદાનીં કિં સ એવ કર્ત્તાઃ ઉત સ્વય-મકર્તૈવ સન્નચેતનાનાં ગુણાનાં કર્તૃત્વમાત્મન્યધ્યસ્યતીતિ ચિન્ત્યતે । કિમત્ર યુક્તમ્ અકર્તૈવાત્મેતિ, કુતઃ? આત્મનો હ્યકર્તૃત્વં ગુણાનામેવ ચ કર્તૃત્વમધ્યાત્મશાસ્ત્રેષુ શ્રૂયતે । તથા હિ કઠવલ્લીષુ જીવસ્ય "ન જા- યતે મ્રિયતે" ઇત્યાદિના જન્મજરામરણાદિકં સર્વં પ્રકૃતિધર્મં પ્રતિષિધ્ય હનનાદિષુ ક્રિયાસુ કર્તૃત્વમપિ પ્રતિષિ-ધ્યતે "હન્તા ચેન્મન્યતે હન્તું હતશ્ચેન્મન્યતે હતમ્ । ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે" ઇતિ । હન્તા-રમાત્માનં જાનન્ન જાનાત્યાત્માનમિત્યર્થઃ । તથા ચ ભગવતા સ્વયમેવ જીવસ્યાકર્તૃત્વં સ્વરૂપં; કર્તૃત્વાભિ-
2.3.33
માનસ્તુરવ્યામાહ ઇત્યુચ્યતે- "પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ । અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા કર્ત્તાઽહમિતિ મન્યતે ॥ નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્ત્તારં યદા દ્રષ્ટાઽનુપશ્યતિ । કાર્ય્યકારણકર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે ॥ પુરુષઃ સુખ-દુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુરુચ્યતે" ઇતિ ચ । અતઃપુરુષસ્ય ભોક્તૃત્વમેવ પ્રકૃતેરેવ તુ કર્તૃત્વમ્-ઇતિ ॥ એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-કત્ર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્વાત્-ઇતિ । આત્મૈવ કર્ત્તા । ન ગુણાઃ, કસ્માત્? શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્; શાસ્ત્રાણિ હિ "યજેત સ્વર્ગકામ" મુમુક્ષુબર્રહ્મોપાસીત" ઇત્યેવમાદીનિ સ્વર્ગમોક્ષાદિફલસ્ય ભોક્તારમેવ કર્તૃત્વે નિયુઞ્જતે, ન હ્યચેતનસ્ય કર્તૃત્વેઽન્યો નિયુજ્યતે । શાસનાચ્ચ શાસ્ત્રમ્, શાસનં ચ પ્રવર્તનં; શાસ્ત્રસ્ય ચ પ્રવર્તકત્વં બોધ-જનનદ્વારેણ, અચેતનં ચ પ્રધાનં ન બોધયિતું શક્યમ્ । અતઃ શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ" સતિ । યદુક્તં "હન્તા ચેન્મન્યતે" ઇત્યાદિના હનનક્રિયાયામકર્તૃત્વમાત્મનઃ શ્રૂયત ઇતિ; તદાત્મનો નિત્યત્વેન હન્તવ્યત્વા ભાવાદુચ્યતે યચ્ચ "પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણા"નીત્યાદિના ગુણાનામેવ કર્તૃત્વં સ્મથ્યત ઇતિ; તત્સાસારિકપ્રવૃત્તિષ્વસ્યં કર્તૃતા સત્ત્વરજસ્તમોગુણસંસર્ગકૃતા; ન સ્વરૂપપ્રયુક્તેતિ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિવેકેન ગુણાનામેવ કર્તૃત્વમિત્યુચ્યતે । તથા ચ તત્રૈવોચ્યતે "કારણં ગુણસઙ્ગોઽસ્ય સદસદ્યોનિજન્મસુ" સતિ । તથા તત્રૈવાત્મનશ્ચ કર્તૃત્વમભ્યુપેત્યોચ્યતે "તત્રૈવં સતિ કર્ત્તારમાત્માનં કેવલં તુ યઃ । પશ્યત્યકૃતબુદ્ધિત્વાન્ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ" ઇતિ । "અધિષ્ઠાનં તથા કર્ત્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્ । વિવિધાચ પૃથક્ ચેષ્ટા દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્" ઇત્યધિષ્ઠાનાદિદૈવપર્ય્યન્તસાપેક્ષે સત્યા-ત્મનઃ કર્તૃત્વે ય આત્માનમેવ કેવલઙ્કર્ત્તારં મન્યતે, ન સ પશ્યતીત્યર્થઃ

2.3.34
ઉપાદાનાદ્વિહારોપદેશાચ્ચ

2.3.34
"સ યથા મહારાજ" ઇતિ પ્રકૃત્ય "એવમેવૈષ એતાન્પ્રાણાન્ ગૃહીત્વા સ્વે શરીરે યથાકામં પરિવર્તતે" ઇતિ પ્રાણા-નામુપાદાને વિહારે ચ કર્તૃત્વમુપદિશ્યતે

2.3.35
વ્યપદેશાચ્ચ ક્રિયાયાં ન ચેન્નિર્દેશવિપર્યયઃ

2.3.35
"વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે કર્માણિ તનુતેઽપિ ચ" ઇતિ લૌકિકવૈદિકક્રિયાસુ કર્તૃત્વવ્યપદેશાચ્ચ કર્ત્તા । વિજ્ઞાનશબ્દેન નાત્મનો વ્યપદેશઃ, અપિ ત્વન્તઃકરણસ્ય બુદ્ધેરિતિ ચેત્,- એવં સતિ નિર્દેશવિપર્યયઃ સ્યાત્-બુદ્ધેઃ કરણત્વાદ્વિજ્ઞાનેનેતિ કરણવિભક્તિનિર્દેશઃ સ્યાત્

2.3.36
ઉપલબ્ધિવદનિયમઃ

2.3.36
આત્મનોઽકર્તૃત્વે દોષ ઉચ્યતે । યથાઽઽત્મનો વિભુત્વે નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાદિનોપલબ્ધેરનિયમ ઉક્તઃ; તદ્વદાત્મનોઽકર્તૃત્વં પ્રકૃતેશ્ચ કર્તૃત્વે તસ્યાઃ સર્વપુરુષસાધારણત્વાત્સર્વાણિ કર્માણિ સવોષાં ભોગાય સ્યુઃ, નૈવ વા કસ્યચિત્ । આત્મનાં વિભુત્વાભ્યુપગમાત્સન્નિધાનમપિ સર્વોષામવિશિષ્ટમ્,અત એવ ચાન્તઃ-કરણાદીનામપિ નિયમો નોપપદ્યતે; યદાયત્તા વ્યવસ્થા સ્યાત્

2.3.37
શક્તિવિપર્યયાત્

2.3.37
બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વે કર્ત્તુરન્યસ્ય ભોક્તૃત્વાનુપપત્તેર્ભોક્તૃત્વશક્તિરપિ તસ્ય એવ સ્યાદિત્યાત્મનો ભોક્તૃત્વશક્તિર્હીયેત । ભોક્તૃત્વં ચ બુદ્ધેરેવ સમ્પદ્યત ઇત્યાત્મસદ્ભાવે પ્રમાણાભાવશ્ચ સ્યાત્ । "પુરુષોઽસ્તિ ભોક્તૃભાવાત્" ઇતિ હિ તેષા- મભ્યુપગમઃ

2.3.38
સમાધ્યભાવાચ્ચ

2.3.38
બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વે મોક્ષસાધનભૂતસમાધાવપિ સૈવ કર્ત્રી સ્યાત્ । સ ચ સમાધિઃ પ્રકૃતેરન્યોઽસ્મીત્યેવંરૂપઃ, ન ચ પ્રકૃતેરન્યોઽસ્મીતિ પ્રકૃતિઃ સમાધાતુમલમ્ ॥ અતોઽપ્યાત્મૈવ કર્ત્તા

નન્વાત્મનઃ કર્તૃત્વેઽભ્યુગમ્યમાને સર્વદા કર્તૃત્વં નોપરમેતેત્યત્રાહ -
2.3.39
યથા ચ તક્ષોભયથા

2.3.39
વાગાદિકરણસમ્પન્નોઽપ્યાત્મા યદેચ્છતિ, તદા કરોતિ, યદા તુ નેચ્છતિ, તદા ન કરોતિ; યથા તક્ષા વાસ્યાદકરણમાત્રધાનેઽપીચ્છાનુગુણ્યેન કરોતિ, ન કરોતિ ચ । બુદ્ધિ#એમ્ત્વચેતનાયાઃ કર્તૃત્વે તસ્યાઃ ભોગવાઞ્છાદિનિયમકારણાભાવાત્ સર્વદા કર્તૃત્વમેવ સ્યાત્

॥ કત્ર્ત્રધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
2.3.40
પરાત્તુ તચ્છøતેઃ

2.3.40
ઇદં જીવસ્ય કર્તૃત્વં કિં સ્વાતન્ત્ર્#એણ? ઉત પરમાત્માયત્તમ્? ઇતિ । કિં પ્રાપ્તં? સ્વાતન્ત્ર્#એણેતિ । પરમાત્માયત્તત્વે હિ વિધિનિષેધશાસ્ત્રાનર્થક્યં પ્રસજ્યેત । યો હિ સ્વબુદ્ધયા પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યારમ્ભશક્તઃ; સ એવ નિયોજ્યો ભવતિ । અતઃ સ્વાતન્ત્ર્#એણાસ્ય કર્તૃત્વમ્-ઇતિ પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-પરાત્તુ તચ્છüતેઃ-ઇતિ । તુ શબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ; તત્-કર્તૃત્વમ્ અસ્ય જીવસ્ય પરાત્- પરમાત્મન એવ હેતોર્ભવતિ, કુતઃ શ્રુતેઃ "અન્તઃ-પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા, ય આત્મનિ નિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમયતિ યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ સ ત આત્માઽન્તર્યામ્યમૃત" ઇતિ । સ્મૃતિરપિ "સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સન્નિવિષ્ટો મત્તઃ સ્મૃતિર્જ્ઞાનમપોહનં ચ" "ઈશ્વરસ્સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન! તિષ્ઠતિ । ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા" ઇતિ

2.3.41
નન્વેવં વિધિનિષેધશાસ્ત્રાનર્થક્યં પ્રસજ્યેતેત્યુક્તં, તત્રાહ -
2.3.41
કૃતપ્રયત્નાપેક્ષસ્તુ વિહિતપ્રતિષિદ્ધા વૈયર્થ્યાદિભ્યઃ

2.3.41
સર્વાસુ ક્રિયાસુ પુરુષેણ કૃતં પ્રયત્નમુદ્યોગમપેક્ષ્યાન્તર્યામી પરમાત્મા તદનુમતિદાનેન પ્રવર્તયતિ; પરમાત્મા-
2.3.41
નુમતિમન્તરેણાસ્ય પ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યતે-ઇત્યર્થઃ । કુત એતત્? વિહિતપ્રતિષિદ્ધાવૈયર્થ્યાદિભ્યઃ, આદિશબ્દેનાનુ-ગ્રહનિગ્રહાદયો ગૃહ્યન્તે । યથા દ્વયોઃ સાધારણે ધને પરસ્વત્વાપાદનમન્યતરાનુમતિમન્તરેણ નોપપદ્યતે, અથા-ઽપીતરાનુમિતિઃ સ્વેનૈવ કૃતેતિ તત્ફલં તસ્યૈવ ભવતિ; પાપકર્મ્મસુ નિવર્તનશક્તસ્યાપ્યનુમન્તૃત્વં ન નિર્દયત્વ-માવહતીતિ સાઙ્ખયસમવનિરૂપણે પ્રતિપાદિતમ્ । નન્વેવમ્ "એષ હ્યેવ સાધુ કમ્મર્ કારયતિ તં યમેભ્યા લોકેભ્ય ઉન્નિનીષતિ એષ એવાસાધુ કમર્ કારયતિ તં યમધો નિનીષતિ" ઇત્યુન્નિનીષયાઽધોનિનીષયા ચ સ્વયમેવ સાધ્વસાધુની કર્મણી કારયત્યેતન્નોપપદ્યતે । ઉચ્યતે-એતન્ન સર્વસાધારણં, યસ્ત્વતિમાત્રપરમ-પુરુષાનુકૂલ્યે વ્યવસ્થિતઃ પ્રવર્ત્તતે, તમનુગૃહ્ણન્ ભગવાન્સ્વયમેવ સ્વપ્રાપ્ત્યુપાયેષ્વતિકલ્યાણેષુ કર્મસ્વેવ રુચિં જનયતિ, યશ્ચાતિમાત્રપ્રાતિકૂલ્યે વ્યવસ્થિતઃ પ્રવર્ત્તતે; તં નિગૃહ્ણન્સ્વપ્રાપ્તિવિરોધિષ્વધોગતિસાધનેષુ કર્મસુ રુચિં જનયતિ । યથોક્તં ભગવતા સ્વયમેવ "અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે । ઇતિ મત્વા ભજન્તે માં બુધા ભાવસમન્વિતાઃ" ઇત્યારભ્ય "તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રતીતિપૂર્વકમ્ । દદામિ બુદ્ધિયોગન્તં યેન મામુપયાન્તિ તે ॥
2.3.41
તેષામેવાનુકમ્પાર્થમહમજ્ઞાનજં તમઃ । નાશયામ્યાત્મ ભાવસ્થો જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા" ઇતિ; તથા "અસત્યમપ્ર-તિષ્ઠં તે જગદારહુનીશ્વરમ્" ઇત્યાદિ, "મામાત્મપરદેહેષુ પ્રદ્વિષન્તોઽભ્યસૂયકાઃ" ઇત્યન્તમુકત્વા "તાનહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્સંસારેષુ નરાધમાન્ । ક્ષિપામ્યજસ્ત્રમશુભાનાસુરીષ્વેવ યોનિષુ" ઇત્યુક્તમ્

। ઇતિ પરાયત્તાધિકરણમ્ ।
2.3.42
અશો નાનાવ્યપદેશાદન્યથા ચાપિ દાશકિતવાદિત્વમધીયત એકે

2.3.42
જીવસ્ય કર્તૃત્વં પરમપુરુષાયત્તમિત્યુક્તમ્; ઇદાનીં કિમયં જીવઃ પરસ્માદત્યન્તભિન્નઃ? ઉત પરમેવ બ્રહ્મ ભ્રાન્તમ્? ઉત બ્રહ્મૈવોપાધ્યવચ્છિન્નમ? અથ બ્રહ્માંશ? ઇતિ સંશય્યતે । શ્રુતિવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ । નનુ "તદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ" "અધિકં તુ ભેદનિર્દ્દેશા"દિત્યત્રૈવાયમર્થો નિર્ણીતઃ । સત્યમ્, સ એવ નાનાત્વૈકત્વશ્રુતિવિપ્રતિપત્ત્યાઽઽક્ષિપ્ય જીવસ્ય બ્રહ્માંશત્વોપપાદનેન વિશેષતા નિર્ણીયતે । યાવદ્ધિ જીવસ્ય બ્રહ્માંશત્વં ન નિર્ણીતં, તાવજ્જીવસ્ય બ્રહ્મણોઽનન્યત્વં બ્રહ્મણસ્તસ્માદધિકત્વં ચ ન પ્રતિતિષ્ઠતિ । કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્? અત્યન્તભિન્ન ઇતિ; કુતઃ, "જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વાવજાવીશનીશા"વિત્યાદિના ભેદનિર્દ્દેશાત્ । જ્ઞાજ્ઞયોરભેદ શ્રુતયસ્તુ "અગ્નિના સિઞ્ચે"દિતિવદ્વિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદનાદૌપચારિક્યઃ । બ્રહ્મર્ણોઽશો જીવસ્ય બ્રહ્મૈકદેશત્વે તદ્ગતા દોષા બ્રહ્મણિ ભવેયુઃ । ન ચ બ્રહ્મખણ્ડો જીવ ઇત્યશત્વોપપત્તિઃ, ખણ્ડનાનર્હત્વદ્વ્રહ્મણ।, પ્રાગુક્તદોષપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તસ્માદત્યન્તભિન્નસ્ય ચ તદંશત્વં દુરુપપાદમ્, યદ્વા ભ્રાન્તં બ્રહ્મૈવ જીવઃ, કુતઃ "તત્ત્વમસિ, અયમાત્મા બ્રહ્મ"-
2.3.42
ઇત્યાદિબ્રહ્માત્મભાવોપદેશાત્ । નાનાત્વવાદિન્યસ્તુ પ્રત્યક્ષાદિસિદ્દાર્થાનુવાદિત્વાદનન્યથાસિદ્ધાદ્વૈતોપદેશપ- રાભિઃ શ્રુતિભિઃ પ્રત્યક્ષાદય ઇવાવિદ્યાન્તર્ગતાઃ ખ્યાષ્યન્તે । અથવા બ્રહ્મૈવાનાદ્યુપાધ્યવચ્છિન્નં જીવઃ । કુતઃ, તત એવ બ્રહ્માત્મ ભાવોપદેશાત્ । ન ચાયમુપાધિર્ભ્રાન્તિપરિકલ્પિત ઇતિ વક્તું શક્યમ્, બન્ધમોક્ષાદિવ્યવસ્થા
નુપપત્તેરિતિ । એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે બ્રહ્માંશ ઇતિ કુતઃ? નાનાવ્યપદેશાત્, અન્યથા ચ-એકત્વેન વ્યપદેશાત્ । ઉભયથા હિ વ્યપદેશો દૃશ્યતે । નાનાત્વવ્યપદેશસ્તાવત્સ્ત્રષ્ટ્ટત્વસૃજ્યત્વનિયન્તૃત્વનિયામ્યત્વસર્વજ્ઞત્વાજ્ઞત્વ-સ્વાધીનત્વપરાધીનત્વશુદ્ધત્વાશુદ્ધત્વકલ્યાણગુણાકરત્વતદ્વિપરીતત્વપતિત્વશેષત્વાદિભિર્દૃશ્યતે । અન્યથા ચાભેદેન વ્યપદેશોઽપિ "તત્ત્વમસિ, અયમાત્મા બ્રહ્મ"ઇત્યાદિભિર્દૃશ્યતે । અપિ દાશકિતવાદિત્વમધીયત એકે "બ્રહ્મદાશાબ્રહ્મદાસા બ્રહ્મેમે કિતવાઃ" ઇત્યાથવર્ણિકા બ્રહ્મણો દાશકિતવાદિત્વમપ્યધીયતે । તતશ્ચ સર્વજી-વવ્યાપિત્વેનાભેદો વ્યપદિશ્યત ઇત્યર્થઃ । એવમુભયવ્યપદેશમુખ્યત્વસિદ્ધયે જીવોઽયં બ્રર્હ્મેઽશ ઇત્યભ્યુપગન્ત- વ્યઃ । ન ચ ભેદવ્યપદેશાનાં પ્રત્યક્ષાદિપ્રસિદ્ધાર્થત્વેનાન્યથાસિદ્ધત્વં, બ્રહ્મસૃજ્યત્વતન્નિયામ્યત્વતચ્છરીરત્વ-તચ્છેપત્વતદાધારત્વતત્પાલ્યત્વતત્સંહાર્ય્યત્વતદુપાસકત્વતત્પ્રસાદલભ્યધર્માર્થકામમોક્ષરૂપપુરુષાર્થભાકત્વાદયઃ તત્કૃતશ્ચ જીવબ્રહ્મબણોર્ભેદઃ પ્રત્યક્ષાદ્યગોચરત્વોનાન્યથાસિદ્ધઃ, અતો ન જગત્સૃષ્ટયાદિવાદિનીનાં પ્રમા-ણાન્તરસિદ્ધભેદાનુવાદેન મિથ્યાર્થોપદેશપરત્વમ્ । ન ચાખણ્ડૈકરસચિન્માત્રસ્વરૂપેણ બ્રહ્મણાઽઽત્મનોઽત-દ્ભાવાનુન્ધાનં, બહુભવનસઙ્કલ્પપૂર્વકવિયદાદિસૃષ્ટિં, જીવભાવેન તત્પ્રવેશં, વિચિત્રનામરૂપવ્યાકરણં, તત્કૃ-તાનન્તવિષયાનુભવનિમિત્તસુખદુઃખભાગિત્વં, ભોક્તૃત્વેન તત્ર સ્થિત્વા તન્નિયમનેનાન્તર્યામિત્વં, જીવભૂત- સ્ય સ્વસ્ય કારણબ્રહ્માત્મ ભાવાનુસન્ધાનં, સંસારમોક્ષં, તદુપદેશશાસ્ત્રં ચ કુર્વાણેન ભ્રમિતવ્યમિત્યુપદિશ્યતે, તથા સતિ ઉન્મત્તપ્રલપિતત્વાપાતાત્ ॥ ઉપાધ્યવચ્છિન્નં બ્રહ્મ જીવ ઇત્યપિ ન સાધીયઃ, પૂર્વનિર્દિષ્ટનિયામ્ય-
2.3.42
ત્વાદિવ્યપદેશવાધાદેવ । ન હિ દેવદત્તાદેરેકસ્યૈવ ગૃહાદ્યુપાધિભેદાન્નિયન્તૃનિયામ્યભાવાદિસિદ્ધિઃ । અત ઉભ-યવ્યપદેશોપપત્તયે જીવોઽયં બ્રહ્મર્ણોઽશ ઇત્યુભ્યુપેત્યમ્

2.3.43
મન્ત્રવર્ણાત્

2.3.43
"પાદોઽસ્ય વિશ્વાભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ" ઇતિ મન્ત્રવર્ણાચ્ચ બ્રહ્માંશો જીવઃ । અંશવાચી હિ પાદશબ્દઃ । "વિશ્વાભૂતાનિ" ઇતિ જીવાનાં બહુત્વાદ્વહુવચનં મન્ત્રે, સૂત્રેઽપ્યંશ ઇત્યેકવચનં જાત્યભિપ્રાયમ્ । "નાત્મા શ્રુતે"-રિત્યત્રાપ્યેકવચનં જાત્યભિપ્રાયમ્ "નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામેકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્" ઇત્યાદિશ્રુતિ- ભ્ય ઈશ્વરાદ્ભેદસ્યાત્મનાં બહુત્વનિત્યત્વયોશ્ચાભિધીયમાનત્વાત્ । એવં નિત્યાનામાત્મનાં બહુત્વે પ્રામાણિકે સતિ જ્ઞાનસ્વરૂપત્વેન સર્વેષાભેકરૂપત્વેઽપિ ભેદકાકાર આત્મયાથાત્મ્યવેદનક્ષમૈરવગમ્યેત । "અસન્તતેશ્ચાવ્યતિકર" ઇત્યનન્તરમેવ ચ આત્મબહુત્વં વક્ષ્યતિ

2.3.44
અપિ સ્મર્યતે

2.3.44
મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતન" ઇતિ જીવસ્ય પુરુષોત્તમાઠાત્વં સ્મર્થ્યતે, અતશ્ચાયમંશઃ

2.3.45
અંશત્વેઽપિ જીવસ્ય બ્રહ્મૈકદેશત્વેન જીવગતા દોષા બ્રહ્મણ એવેત્યાશઙ્કયાહ -
2.3.45
પ્રકાશાદિવત્તુ નૈવં પરઃ

2.3.45
તુ શબ્દશ્ચોદ્યં વ્યાવર્તયતિ; પ્રકાશાદિવજ્જીવઃ પરમાત્મર્નોઽશઃ, યથાઽગ્ન્યાદિત્યાદેર્ભાસ્વતો ભોરૂપઃ પ્રકાર્શો- ઽશો ભવતિ, યતા ગવાશ્વશુક્લકૃષ્ણાદીનાં ગોત્વાદિવિશિષ્ટનાં વસ્તૂનાં ગોત્વાદીનિ વિશેષણાન્યંશાઃ, યથા વા દેહિનો દેવમનુષ્યાદેર્દેર્હોઽશઃ, તદ્વત્ । એકવસ્ત્વેકદેશત્વં હ્યંશત્વમ્, વિશિષ્ટસ્યૈકસ્ય વસ્તુનો વિશેષણમંશ એવ । તથા ચ વિવેચકાઃ વિશિષ્ટે વસ્તુનિ વિશેષણાંશોઽયં વિશેષ્યાંશોઽયમિતિ વ્યપદિશન્તિ । વિશેષણવિશેષ્યયોરંશાંશિત્વેઽપિ સ્વભાવવૈલક્ષણ્યં દૃશ્યતે । એવં જીવપરયોર્વિશેષણવિશેષ્યયોરંશાશિત્વં સ્વભાવભેદશ્ચોપપદ્યતે । તદિદમુચ્યતે-નૈવં પર ઇતિ, યથાભૂતો જીવઃ, તથા ભૂતો ન પરઃ । યથૈવ હિ પ્રભાયાઃ પ્રભાવાનન્યથાભૂતઃ, તથા પ્રભાસ્થાનીયાત્ સ્વાંશાજ્જીવાદંશી પરોઽપ્યર્થાન્તરભૂત ઇત્યર્થઃ । એવં જીવપરયો-ર્વિશેષણવિશેષ્યત્વકૃતં સ્વભાવવૈલક્ષણ્યામાશ્રિત્ય ભેદનિર્દ્દેશાઃ પ્રવર્તન્તે । અભેદનિર્દ્દેશાસ્તુ પૃથક્સિદ્ધયનર્હ-વિશેષણાનાં વિશે-
2.3.45
ષ્યપર્યન્તત્વમાશ્રિત્ય મુખ્યત્વે નોપપદ્યન્તે । "તત્ત્વમસિ, અયમાત્મા બ્રહ્મ" ઇત્યાદિષુ, તચ્છબ્દબ્રહ્મશબ્દવત્ ત્વમયમાત્મેતિ શબ્દા અપિ-જીવશરીકબ્રહ્મવાચકત્વેનૈકાર્થાભિધાયિત્વાત્-ઇત્યયમર્થઃ પ્રાગેવ પ્રપઞ્ચિતઃ

2.3.46
સ્મરન્તિ ચ

2.3.46
એવં પ્રભાપ્રભાવદ્રૂપેણ શક્તિશક્તિમદ્રૂપેણ શરીરાત્મભાવેન ચાંશાંશિભાવં જગદ્વ્રહ્મણોઃ પરાશરાદયઃ સ્મરન્તિ-"એકદેશસ્થિતસ્યાગ્નેજ્યોત્સ્ના વિસ્તારિણી યથા । પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શક્તિસ્તથેદમખિલં જગત્ ॥ યત્કિઞ્ચિત્સૃ-જ્યતે યેન સત્ત્વજાતેન વૈ દ્વિજ! । તસ્ય સૃજ્યસ્ય સમ્ભૂતૌ તત્સર્વં વૈ હરેસ્તનુઃ" ઇત્યાદિના । ચકારાચ્છુ તયો- ઽપિ-"યસ્યાત્મા શરીરમ્" ઇત્યાદિન્રાઽઽત્મશરીરભાવેનાંશાંશિત્વં વદન્તીત્યુચ્યતે

2.3.47
એવં બ્રહ્મણોંઽશત્વે બ્રહ્મપ્રવત્ર્ત્યત્વે જ્ઞત્વે ચ સર્વેષાં સમાને કેષાઞ્ચિદ્વેદાધ્યયનતદર્થાનુષ્ઠાનાદ્યનુજ્ઞા, કેષાઞ્ચિ-ત્તત્પરિહારઃ, કેષાઞ્ચિદ્દર્શનસ્પર્શનાદ્યનુજ્ઞા, કેષાઞ્ચિત્તત્પરિહારશ્ચ, શાસ્ત્રેષુ કથમુપપદ્યત ઇત્યાશઙ્કયાહ -
2.3.47
અનુજ્ઞાપરિહારૌ દેહાસમ્બન્ધાજ્જ્યોતિરાદિવત્

2.3.47
સર્વેષાં બ્રહ્માંશત્વજ્ઞત્વાદિનૈકરૂપત્વે સત્યપિ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાદિરૂપશુચ્યુશુચિદેહસમ્બન્ધ-નિબન્ધનાવનુજ્ઞાપરિહારાવુપપદ્યતે; જ્યોતિરાદિવત્-યથાઽગ્નેગ્નિત્ત્વેનૈકરૂપત્વેઽપિ શ્રોત્રિયાગારાદગ્નિ-રાહ્રયતે, શ્મશાનાદેસ્તુ પરિહ્રિયતે, યથા ચાન્નાદિ શ્રોત્રિયાદેરનુજ્ઞાયતે; અભિશસ્તાદેસ્તુ પરિહ્રિયતે

2.3.48
અસન્તતેશ્ચાવ્યતિકરઃ

2.3.48
બ્રહ્માંશત્વાદિનૈકરૂત્વે સત્યપિ જીવાનામન્યોન્યભેદાદણુત્વેન પ્રતિશરીરં ભિન્નત્વાચ્ચ ભોગવ્યતિકરોઽપિ ન સમ્ભવતિ । ભ્રાન્તબ્રહ્મજીવવાદે ચોપહિતબ્રહ્મજીવવાદે ચ જીવપરયોર્જીવાનાં ચ ભોગવ્યતિકરાદયઃ સર્વે દોષા-સ્સન્તીત્યભિપ્રાયેણ સ્વપક્ષે ભોગવ્યતિકરાભાવ ઉક્તઃ

2.3.49
નનુ ભ્રાન્તજીવવાદેઽપ્યવિદ્યાકૃતોપાધિભેદાદ્ભોગવ્યવસ્થાદય ઉપપદ્યન્તે; અત આહ -
2.3.49
અભાસ એવ ચ

2.3.49
અખણ્ડૈકરસપ્રકાશમાત્રસ્વરૂપસ્ય સ્વરૂપતિરોધાનપૂર્વકોપાધિભેદોપપાદનહેતુરાભાસઃ એવ, પ્રકાશૈકસ્વ-રૂપસ્ય પ્રકશતિરોધાનં પ્રકાશનાશ એવેતિ પ્રાગેવેપપાદિતમ્ । આભાસા એવેતિ વા પાઠઃ તથા સતિ હેતવ આભા- સાઃ, ચકારાત્ "પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા, જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વૌ તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિ" ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધશ્ચ । અવિદ્યાપરિકલ્પિતોપાધિભેદે હિ સર્વોપાધિરુપહિતસ્વરૂપસ્યૈકત્વાભ્યુપગમાદ્ભોગ-વ્યતિકરસ્તદવસ્થ એવ

2.3.50
પારમાર્થિકોપાધ્યુપહિતબ્રહ્મજીવવાદે ઉપાધિભેદહેતુભૃતાનાદ્યદૃષ્ટવશાદ્વયવસ્થા ભવિષ્યતીત્યાશઙ્કયાહ -
2.3.50
અદૃષ્ટાનિયમાત્

2.3.50
ઉપાધિપરમ્પરાહેતુભૂતસ્યાદૃષ્ટસ્યાપિ બ્રહ્મસ્વરૂપાશ્રયત્વેન નિયમહેત્વભાવાદવ્યવસ્થૈવ, ઉપાધિભિરદૃષ્ટૈશ્ચ સ્વ-સમ્બન્ધેન બ્રહ્મસ્વરૂપચ્છેદાસમ્ભવાત્

2.3.51
અભિસન્ધ્યાદિષ્વપિ ચૈવમ્

2.3.51
અદૃષ્ટહેતુભૂતાભિસન્ધ્યાદિષ્વપિ ઉક્તાદેવ હેતોરનિયમ એવ

2.3.52
અનન્તરસૂત્રશઙ્કામાહ - પારમાર્થિકેતિ । ઇદમપ્યાશઙ્કયાહેત્યપિ શબ્દાર્થઃ- અદૃષ્ટા-
2.3.52
પ્રદેશભેદાદિતિ ચેન્નાન્તર્ભાવાત્

2.3.52
યદ્યપ્યેકમેવ બ્રહ્મસ્વરૂપમ્, તચ્છેદાનર્હં નાનાવિધોપાધિભિઃ સમ્બધ્યતે; તથાઽપ્યુપાધિસમ્બન્ધિબ્રહ્મપ્રદેશ-ભેદાદુપપદ્યત એવ ભોગવ્યવસ્થેતિ ચેત્-તન્ન, ઉપાધીનાં તત્ર તત્ર ગમનાત્સર્વપ્રદેશાનાં સર્વોપાધ્યન્તર્ભાવા-દ્વયતિક।રસ્તદવસ્થ એવ । પ્રદેશભેદેન સમ્બન્ધેઽપિ સર્વસ્ય બ્રહ્મપ્રદેશત્વાત્તત્તત્પ્રદેશસમ્બન્ધિ દુઃખં બ્રહ્મણ એવ સ્યાત્ । પૂર્વત્ર "નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગોઽન્યતરનિયમો વાઽન્યથા" "ઉપલબ્ધિવદનિયમ" ઇત્યાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં વેદાબાહ્યાનાં સર્વગતજીવવાદિનાં દોષ ઉક્તઃ; અત્ર તુ "આભાસ એવ ચ" ઇત્યાદિભિઃ સૂત્રૈર્વેદાવલમ્બિનામાત્મૈકત્વવાદિનાં દોષ ઉચ્યતે

॥ ઇત્યંશાધિકરણમ્

ઇતિ શ્રીભગવદ્રામાનુજવિરચિતે શારીરકમીમાંસાભાષ્યે
પ્રથમસ્યાધ્યસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥॥
2.4.1
તથા પ્રાણાઃ

2.4.1
બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય વિયદાદેઃ કૃત્સ્નસ્ય કાર્ય્યત્વેનોત્પત્તાવુક્તાયાં જીવસ્ય કાર્ય્યત્વેઽપિ સ્વરૂપાન્યથાભાવ-લક્ષણોત્પત્તિરપોદિતા, તત્પ્રસઙ્કેન જીસ્વરૂપં વિશોદિતમ્; સમ્પ્રતિ જીવોપકરણાનામિન્દ્રિયાણાં પ્રાણસ્ય ચોત્પત્ત્યાદિપ્રકારો વિશોધ્યતે । તત્ર કિમિદ્રિયાણાં કાર્ય્યત્વં જીવવત્? ઉત વિયદાદિવદિતિ ચિન્ત્યતે । કિં યુક્તં? જીવવદેવેત્યાહ પૂર્વપક્ષી-તથા પ્રાણાઃ- ઇતિ । પ્રાણાઃ- ઇન્દ્રિયાણિ । યથા જીવો નોત્પદ્યતે, તથેન્દ્રિયા-ણ્યપિ નોત્પદ્યન્તે । કુતઃ? શ્રુતેઃ । યથા જીવસ્યાનુત્પત્તિઃ શ્રુતેરવમ્યતે, તથા પ્રાણાનામપ્યનુપત્તિઃ શ્રુતેરેવાવગમ્યતે । તથા પ્રાણા ઇતિ પ્રમાણમપ્યતિદિશ્યતે ॥ કા પુનરત્ર શ્રુતિઃ " અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ તદાહુઃ કિં તદાસીદિતિ ઋષયો વાવતે અગ્રે સદાસીત્ તદાહુઃ કે તે ઋષય ઇતિ પ્રાણા વાવ ઋષયઃ" ઇતિ જગદુત્પત્તેઃ પ્રાગિન્દ્રિયાણાં સદ્ભાવઃ શ્રૂયતે । પ્રાણશબ્દે બહુવચનાદિન્દ્રિયાણ્યેવેતિ નિશ્ચીયતે । ન ચેયં શ્રુતિઃ "વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચૈતદમૃતમ્" "સૈષાઽનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુ" ઇતિવચ્ચિરકાલાવસ્થાયિત્વેન પરિણેતું શક્યા, "અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્" ઇતિ કૃત્સ્રનપ્રપઞ્ચપ્રલયવેલાયામપ્યવસ્તિત્વશ્રવણાત્ । ઉત્પત્તિવાદિન્યસ્તુ જીવોત્પત્તિવાદિન્ય ઇવ નેતવ્યા ઇતિ ॥ એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-વિયદાદિવદેવ પ્રાણાશ્ચોત્પદ્યન્તે; કુતઃ? "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર
2.4.1
આસીત્" "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્" ઇત્યાદિષુ પ્રાક્સૃષ્ટેરેકત્વાવધારણાત્ "એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ" ઇતિ ઇન્દ્રિયાણામુત્પત્તિશ્રવણાચ્ચ, પ્રાગવસ્તાનાસમ્ભવાત્ । ન ચાત્મોત્પત્તિવાદવદિ-ન્દ્રિયોત્પત્તિવાદાઃ પરિણેતું શક્યાઃ, આત્મવદુત્પત્તિપ્રતિષેધનુતીનાં નિત્યત્વશ્રુતીનાં ચાઽદર્શનાત્, "અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્" ઇત્યાદિવાક્યેઽપિ પ્રાણશબ્દેન પરમાત્પૈવ નિર્દ્દિશ્યતે "સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમે-વાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે" ઇતિ પ્રાણશબ્દસ્ય પરમાત્મન્યપિ પ્રસિદ્ધેઃ । "પ્રાણા વાવ ઋષયઃ" ઇતિ ઋષિ-શબ્દશ્ચ સર્વજ્ઞે તસ્મિન્નેવ યુજ્યતે, ન ત્વચેતનેષ્વિન્દ્રિયેષુ

2.4.2
ઋષયઃ પ્રાણા ઇતિ ચ બહુવચનશ્રુતિઃ કથમુપપદ્યત ઇતિ ચેત્તત્રાહ -
2.4.2
ગૌણ્યસમ્ભવાત્તત્પ્રાક્ શ્રુતેશ્ચ

2.4.2
બહુવચનશ્રુતિર્ગૌણી, બહ્વર્થાસમ્ભવાત્; તસ્યૈવ પરમાત્મનઃ સૃષ્ટેઃ પ્રાગવસ્થાનશ્રુતેરેવ

2.4.3
તત્પૂર્વકત્વદ્વાચઃ

2.4.3
ઇતશ્ચ પ્રાણશબ્દઃ પરમાત્મવચનઃ; વાચઃ- પરમાત્મવ્યતિરિક્તવિષયસ્ય નામધેયસ્ય વાગ્વિષયસૂતવિયદાદિ-સૃષ્ટિપૂર્વકત્વાત્ । "તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્તન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયત" ઇતિ નામરૂપભાજામભાવાત્ તદાનીં વાગાદીન્દ્રિયકાર્ય્યાભાવાચ્ચ તાનિ ન સન્તીત્યર્થઃ

॥ ઇતિ પ્રાણોત્પત્ત્યધિકરણમ્ ॥
2.4.4
સપ્તગતોર્વિશેષિતત્વાચ્ચ

2.4.4
તાનીદ્રિયાણિ કિં સપ્તૈવ સ્યુઃ, અથવૈકાદશેતિ ચિન્ત્યતે । શ્રુતિવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ । કિં પ્રાપ્તમ્, સપ્તેતિ । કુતઃ?
ગતેર્વિશેષિતત્વાચ્ચ । ગતિસ્તાવજ્જાયમાનેન ભ્રિયમાણેન ચ જીવેન સહ લોકેષુ સઞ્ચરણરૂપા સપ્તાનામેવ શ્રૂયતે "સપ્ત ઇમે લાકા યેષુ ચરન્તિ પ્રાણા ગુહાશયા નિહિતા સપ્ત સપ્ત" ઇતિ । વીષ્સા પુરુષભેદાભિપ્રાયા । વિશેષિતાશ્ચ તે ગતિમન્તઃ પ્રાણાઃ સ્વરૂપતઃ "યદા પઞ્ચાવતિષ્ઠન્તે જ્ઞાનાનિ મનસા સહ । બુદ્ધિશ્ચ ન વિચેષ્ટેત તામાહુઃ પરમાં ગતિમ્" ઇતિ । શરીરાન્તસ્સઞ્ચરણં વિહાય મોક્ષાર્થગમનં પરમા ગતિઃ । એવં જીવેન સહ જન્મમરણયોઃ સપ્તાનામેવ ગતિશ્રવણાત્, યોગદશાયાં જ્ઞાનાનીતિ વિશેષિતત્વાચ્ચ જીવસ્ય કર- ણાનિ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણબુદ્ધિમનાંસિ સપ્તૈવેતિ ગમ્યતે । યાનિ ત્વિતરાણિ વિષયાણાં ગ્રાહકત્વેન "અષ્ટૌ ગ્રહાઃ" "સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણા દ્વાવવાઞ્ચૌ" ઇત્યાદિષુ ચતુદર્શપર્ય્યન્તાનિ પ્રાણપ્રતિપાદકવાક્યેષુ વાક્-ષાણિપાદપાયૂપસ્થાહઙ્કારચિત્તાખ્યાનીન્દ્રિયાણિ પ્રતીયન્તે, તેષાં જીવેન સહ ગતિશ્રવણાભાવા-જ્જીવસ્યાલ્પા-
2.4.4
લ્પોપકારકત્વમાત્રેણૌપચારિકઃ પ્રાણવ્યપદેશઃ

2.4.5
ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે -
2.4.5
તહસ્તાદયસ્તુ સ્થિતેઽતો નૈવમ્

2.4.5
ન સપ્તૈવેન્દ્રિયાણિ, અપિ ત્વેકાદશ, હસ્તાદીનામપિ શરીરે સ્થિતે જીવે તસ્ય ભાગોપકરણત્વાત્કાર્ય્યભેવદાચ્ચ । દૃશ્યતે હિ શ્રોત્રાદીનામિવ હસ્તાદીનામપિ કાર્ય્યભેદ આદાનાદિઃ; અતસ્ત્રેપિ સન્ત્યેવ । અતો નૈવમ્-અતો હસ્તાદયો ન સન્તીત્યેવં ન મન્તવ્યમિત્યર્થઃ । અધ્યવસાયાભિમાનચિન્તાવૃત્તિભેદાન્મન એવ બુદ્ધયહઙ્કારચિત્ત-શબ્દૈર્વ્યપદિશ્યત ઇત્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ । અતઃ "દશેમે પુરુષે પ્રાણા આત્મૈકાદશ" ઇત્યાત્મશબ્દેન મનોઽભિધીયતે । "ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ પઞ્ચ ચેન્દ્રિયગોચરાઃ" "તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્યાહુર્દેવા વૈકારિકા દશ । એકાદશં મનશ્ચાત્ર"-ત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધેન્દ્રિયસઙ્ખ્યા સ્થિતા । અધિકસઙ્ખયાવાદા મનોવૃત્તિભેદાભિ-પ્રાયાઃ; ન્યૂનવ્યપદેશાસ્તુ તત્ર તત્ર વિવક્ષિતગમનાદિકાયર્વિશેષપ્રયુક્તાઃ

॥ સપ્તગત્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
2.4.6
અણવશ્ચ

2.4.6
"" ત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વેઽનન્તાઃ" ઇત્યાનન્ત્યશ્રવણાદ્વિભુત્વં પ્રાણાનામ્-ઇતિ પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-પ્રાણમ-નૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિ" ઇત્યુતક્રાન્ત્યાદ્#ઇશ્રવણાત્પરિમિતત્વે સિદ્દે સત્યુત્ક્રાન્ત્યાદિષુ પાર્શ્વસ્થૈરનુપલભ્યમાનત્વાદણવશ્ચ પ્રાણાઃ । આનન્ત્યશ્રુતિસ્તુ "અથ યો હૈતાનનન્તાનુપાસ્તે" ઇત્યુપાસન-શ્રવણાદ્ ઉદાસ્યપ્રાણવિશેષણ ભૂતકાર્ય્યબાહુલ્યાભિપ્રાયા

2.4.7
શ્રેષ્ઠશ્ચ

2.4.7
પ્રાણસમ્વાદે શરીરસ્થિતિહેતુત્વેન શ્રેષ્ઠતયા નિર્ણીતો મુખ્યપ્રાણઃ "આનીદવાતં સ્વધયા તદેક" મિતિ મહાપ્ર-લયસમયે સ્વકાર્ય્ય ભૂતપ્રાણનસદ્ભાવનવણાત્ "એતસ્માજ્જાયત" ઇતિ જન્મશ્રવણસ્ય જીવજન્મનવણવદુપ-પત્તેર્નોત્પદ્યતે ઇત્યાશઙ્કય પ્રાક્સૃષ્ટેરેકત્વાવધારણાદિવિરોધાત્ "એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃ" ઇતિ પૃથિવ્યાદિતુલ્યો-ત્પત્તિશ્રવણાદુત્પત્તિનિષેધાભાવાચ્ચ, જાયતા એવ શ્રેષ્ઠશ્ચ પ્રાણ ઇત્યુચ્યતે । "આનીદાવાત"મિતિ તુ ન જૈવંશ્રેષ્ઠં પ્રાણમ-
2.4.7
ભિપ્રેત્યોચ્યતે, અપિ તુ પરસ્ય બ્રહ્મણ એકસ્યૈવ વિદ્યમાનત્વમુચ્યતે "અવાત"મિતિ તત્રૈવ શ્રવાણાત્ । પૂર્વણૈવ તુલ્યન્યાયત્વેઽપિ પૃથગ્યોગકરણમુત્તરચિન્તાર્થમ્

પ્રાણાણુત્વાધિકરણં સમાપ્તમ્

2.4.8
ન વાયુક્રિયે પૃથગુપદેશાત્

2.4.8
સોઽયં શ્રેષ્ઠઃ પ્રાણઃ કિં મહાભૂતદ્વિતીયવાયુમાત્રં તસ્ય વા સ્પન્દરૂપા ક્રિયા, અથવા વાયુરેવ કઞ્ચન વિશેષમાપન્નઃ- ઇતિ વિશયે વાયુરેવેતિ પ્રાપ્તં "યઃ પ્રાણઃ સ વાયુ"રિતિ વ્યપદેશાત્ । યદ્વા વાયુમાત્રે પ્રાણત્વપ્રસિદ્ધયભાવાદુછ્વાસનિશ્શ્વાસાદિવાયુક્રિયાયાં પ્રાણશબ્દપ્રસિદ્ધેશ્વ તત્ક્રિયૈવ-ઇતિ પ્રાપ્તે વાયુમા-ત્રમ્, ન ચ તત્ક્રિયા ઇત્યુચ્યતે; કુતઃ પૃથગુપદેશાત્ "એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ । સ્વં વાયુ"-રિતિ તત એવ પૃથગુપદેશાદ્વાયુક્રિયાઽપિ ન ભવતિ પ્રાણઃ, ન હિ તેજઃપ્રભૃતીનાં ક્રિયા તૈઃ સહ પૃથગ્દ્રવ્યતયો-પદિશ્યતે "યઃ પ્રાણસ્ય વાયુ"રિતિ તુ વાયુરેવાવસ્થાન્તરમાપન્નઃ પ્રાણઃ; ન તેજઃપ્રભૃતિવત્તત્ત્વાન્તરમિતિ જ્ઞાપના-ર્થમ્ । ઉછ્વાસનિશ્શ્વાસાદાવપિ પ્રાણઃ સ્પન્દત ઇતિ ક્રિયાવતિત દ્રવ્ય એવ પ્રાણશબ્દપ્રસિદ્ધિઃ; ન ક્રિયામાત્રે

2.4.9
કિમયં પ્રાણો વાયોર્વિકારઃસન્નગ્નિવદ્ભૂતાન્તરમ્? નેત્યાહ -
2.4.9
ચક્ષુરાદિવત્તુ તત્સહશિષ્ટયાદિભ્યઃ

2.4.9
નાયં ભૂતવિશેષઃ અપિ તુ ચક્ષુરાદિવજ્જીવોપકરણવિશેષઃ । તચ્ચોપકરણત્વમુપકરણવિશેષભૂતૈન્દ્રિયૈઃ સહ શિષ્ટ-#યાદિભ્યાઽવગમ્યતે । ચક્ષુરાદિભિસ્સહાયં પ્રાણઃ શિષ્યતે પ્રાણસમ્વાદાદિષુ । તત્સંજાતીયત્વે હિ તૈસ્સહ શાસનં યુજ્યતે । પ્રાણશબ્દપરિગૃહીતેષુ કરણેષ્વસ્ય વિશિષ્યાભિદાનમાદિશબ્દેન ગૃહ્યતે, "અથ હ વા ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણઃ" "યોઽયં મધ્યમઃ પ્રાણઃ" ઇત્યાદિષુ વિશિષ્યાભિધાનાત્

2.4.10
ચક્ષુરાદિવદસ્યાપિ કરણત્વે તદ્વદસ્યાપિ જીવં પ્રત્યુપકારવિશેષરૂપક્રિયયા ભવિતવ્યમ્, સં તુ ન દૃશ્યતે, અતો નાયં ચક્ષુરાદિવદ્ભવિતુમર્હતીતિ ચેત્, તત્રાહ-
2.4.10
અકરણત્વાચ્ચ ન દોષસ્તથા હિ દર્શયતિ

2.4.10
અકરણત્વાત્-કરણં ક્રિયા, અક્રિયત્વાત્ અસ્ય પ્રાણસ્ય જીવં પ્રત્યુપકારવિશેષરૂપક્રિયારહિતત્વાચ્ચ યો દોષ ઉદ્ભાવ્યતે, સ નાસ્તિ; યત ઉપકારવિશેષરૂપાં શરીરેન્દ્ર્રયધારણાદિરૂપં ક્રિયાં દર્શયતિ શ્રુતિઃ "યસ્મિન્નુત્ક્રા- ન્તે ઇદં શરીરં પાપિષ્ઠતરમિવ દૃશ્યતે સ એવ શ્રેષ્ઠઃ" ઇત્યુક્ત્વા વાગાદ્યુત્ક્રમણેઽપિ શીરસ્યેન્દ્રિયાણાં ચ સ્થિતિં દર્શયિત્વા પ્રાણોત્ક્રમણે શરીરેન્દ્રિયશૈથિલ્યાભિધાનાત્ । અતઃ પ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાનાકારેણ પઞ્ચધા-ઽવસ્થિતોઽયં પ્રાણઃ શરીરેન્દિયધારણાદિના જીવસ્યોપકરોતીતિ ચક્ષુરાદિવત્કરણત્વમ્

2.4.11
નન્વેવં નામભેદાત્ કાર્ય્યભેદાચ્ચ પ્રાણાપાનાદયઃ તત્ત્વાન્તરાણિ સ્યુસ્તત્રાહ -
2.4.11
પઞ્ચવૃત્તિર્મનોવદ્ વ્યપદિશ્યતે

2.4.11
યથા કામાદિવૃત્તિભેદે તત્કાર્ય્યભેદેઽપિ ન કામાદિકં મનસસ્તત્ત્વાન્તરં "કામસ્સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સંશ્રદ્ધાઽશ્રદ્ધા-ધૃતિરધૃતિહ્રર્વર્ભીરિત્યેતત્સર્વં મન એવ" ઇતિ વચનાત્ । એવં પ્રાણોઽપાનો વ્યાન ઉદાનસ્સમાન ઇત્યેતત્સર્વં પ્રાણ એવ" ઇતિ વચનાદપાનાદયોઽપિ પ્રાણસ્યૈવ વૃત્તિવિશેષાઃ, ન તત્ત્વાન્તરમિત્યવગમ્યતે

॥ વાયુક્રિયાધિકરણં સમાપ્તમ્

2.4.12
અણુશ્ચ

2.4.12
અણુશ્ચાયં પૂર્વવદુત્ક્રાન્ત્યાદિશ્રવણાત્ "તમુત્ક્રામન્તં પ્રાણોઽનૂત્ક્રામતિ" ઇત્યાદિષુ । અધિકાશઙ્કા તુ "સમ એભિસ્ત્રિભિર્લોકૈઃ સમોઽનેન સર્વેણ" "પ્રાણે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં" "સર્વં હીદં પ્રાણેનાવૃતમ્"
2.4.12
અણુશ્ચ કિમંહ પાણઃ સર્વગતઃ? ઊતાણુઃ?, કિં "સમ એભિર્લોકૈ" રિત્યાનન્ત્યવ્યપદેશો વિભુત્વં ગયમતિ, નેતિ ઉત્ક્રા-ન્તિશ્રવણમાનન્ત્યસ્ય ગૌણતામવગમયતિ નેતિ યદા નાવગમયતિ-તદાનન્ત્યવ્યપદેશસ્ય વિભુત્વગમકત્વાત્સર્વગતઃ, યદા ગૌણત્વં ગમયતિ-તદાઽ#રનન્ત્યોક્તેર્ગૌણત્વાદણુરિતિ, "સમ એભિન્ત્રિભિ"રિત્યાદિવાક્યાનિ નૈકત્ર ક્રમપઠિતાનિ "શ્રેષ્ઠશ્ચે"તિ સૂત્રે શ્રુત્યા પૂર્વપક્ષોત્યાનેઽપિ પરિહારઃ પૂર્વાધિકરણેન તુલ્યઃ, એકત્વાવદારણાદિભિરુત્પવિમત્તત્વે સિદ્ધે
2.4.12
ઇત્યાદિશ્રવણાત્ મહાપરિમાણ ઇતિ ॥ પરિહારસ્તુ-ઉત્ક્રાનત્યાદિશ્રવણાતાપરિચ્છિન્નત્વે નિશ્ચિતે સર્વસ્ય પ્રાણિજાતસ્ય પ્રાણાયત્તસ્થિતિત્વેન વૈભવવાદોપપત્તિઃ- ઇતિ

॥ શ્રેષ્ઠાણુત્વાધિકરણં સમાપ્તમ્

2.4.13
જ્યોતિરાદ્યધિષ્ઠાનં તુ તદામનનાત્પ્રાણવતા શબ્દાત્

2.4.13
સશ્રેષ્ઠાનાં પ્રાણાનાં બ્રહ્મણાનાં બ્રહ્મણ ઉત્પત્તિરિયત્તા પરિમાણં ચોક્તમ્, તેષાં પ્રાણા નામગ્ન્યાદિદેવતા-ધિષ્ઠિતત્વં ચ પૂર્વમેવ "અભિમાનિવ્યપદેશસ્તુ વિશેષાનુગતિભ્યા"મિત્યનેન સૂત્રેણ પ્રસઙ્ગાદુપપાદિતમ્ જીવસ્ય ચ સ્વભોગસાધનાનામેષામધિષ્ઠાતૃત્વં લોકસિદ્ધમ્, "એવમેવૈષ એતાન્ પ્રાણાન્ ગૃહીત્વા સ્વેશરીરે યથા કામં પરિવર્ત્તતે" ઇત્યાદિનુતિસિદ્ધં ચ । તદિદં જીવસ્યાગ્ન્યાદિદેવતાનાં ચ પ્રાણવિષયમધિષ્ઠાનં કિં સ્વાયત્તમ્? ઉત પરમાત્માયત્તમિતિ વિશયે નૈરપેક્ષ્યાત્સ્વાયત્તમ્ ॥ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-જ્યોતિરાદ્યધિષ્ઠાનમિતિ । પ્રાણવતા જીવેન સહ જ્યોતિરાદીનામગ્ન્યાદિદેવતાનાં પ્રાણવિષયમધિષ્ઠાનમ્, તદામનનાત્-તસ્ય પરાત્મન આમનનાદ્ભવતિ । આમનનમ્-આભિમુખ્યેન મનનમ્, પરમાત્મનઃ સઙ્કલ્પાદેવ ભવતીત્યર્થઃ । કુત એતત્? શબ્દા-ત્-ઇન્દ્રિયાણાં સાભિમાનિદેવતાનાં જીવાત્મનશ્ચ સ્વકાય્ર્યેષુ પરમપુરુષમનનાયત્તત્વશાસ્ત્રાત્ । યથાઽન્તર્ય્યામિ-બ્રાહ્મણાદિષુ "યોઽગ્નૌ તિષ્ઠન્નગ્નેન્તરો યમગ્નિર્ન વેદ યસ્યાગ્નિઃ શરીરં યોઽગ્નિમન્તરો યમયતિ સ ત આત્મા-ન્તયોમ્યમૃતઃ" "યો વાયૌ તિષ્ઠન્" "ય આદિત્યે તિષ્ઠન્" "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્" "યશ્ચક્ષુષિ તિષ્ઠન્" ઇત્યાદિ । યથા ચ "ભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્ય્યઃ । ભીષાઽસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ" ઇતિ । તથા "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાગિર્ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ" ઇત્યાદિ

2.4.14
તસ્ય ચ નિત્યત્વાત્

2.4.14
સર્વેષાં પરમાત્માધિષ્ઠિતત્વસ્ય નિત્યત્વાત્, સ્વરૂપાનુબન્ધિત્વેન નિયતત્વાચ્ચ તત્સઙ્કલ્પાદેવૈષામધિષ્ઠાતૃત્વ-મવર્જનીયમ્ । "તત્સૃષ્ટવા તદેવાનુપ્રાવિશત્ તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્" ઇત્યાદિનાપરમપુરુષસ્ય નિયન્તૃત્વેન સર્વચિદચિદ્વસ્ત્વનુપ્રવેશઃ સ્વરૂપાનુબન્ધી શ્રૂયતે; સ્મર્યતે ચ "વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્" ઇતિ

॥ જ્યોતિરાદ્યધિષાંનાધિકરણં સમાપ્તમ્

2.4.15
ત ઇન્દ્રિયાણિ તદ્વયપદાશાદન્યત્ર શ્રેષ્ઠાત્

2.4.15
કિં સર્વે પ્રાણશબ્દનિર્દિષ્ટા ઇન્દ્રિયાણિ, ઉત શ્રેષ્ઠપ્રાણવ્યતિરિક્તા એવેતિ વિશેયે પ્રાણ-
2.4.15
શબ્દવાચ્યત્વાત્કરણત્વાચ્ચ સર્વ એવેન્દ્રિયાણિ ॥ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- શ્રેષ્ઠવ્યતિરિક્તા એવ પ્રાણા ઇદ્રિયાણિ, કુતઃ
શ્રેષ્ઠાદન્યેષ્વેવ પ્રાણેષુ તદ્વ્યપદેશાત્ । "ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ પઞ્ચ ચેન્દ્રિયગોચરાઃ" ઇત્યાદિભિશ્ચક્ષુરાદિષુ#એ સમનેસ્કેષ્વેવેન્દ્રિયશબ્દો વ્યપદિશ્યતે

2.4.16
ભેદશ્રુ#એતેર્વૈલક્ષણ્યાચ્ચ

2.4.16
"એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનસ્સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ" ઇત્યાદિષ્વિન્દ્રિયેભ્યઃ પ્રાણસ્ય પૃથક્ શ્રવણાત્ પ્રાણવ્યતિ-રિક્તાનામેવેન્દ્રિયત્વમવગમ્યતે । મનસઃ પૃથક્શ્રવણેઽપિ તસ્યાન્યત્રેન્દ્રિયાન્તર્ભાવ ઉક્તઃ "મનઃષષ્ઠાનીન્દ્રિયા-ણિ" ઇત્યાદૌ । વૈલક્ષણ્યં ચક્ષુરાદિભ્યઃ શ્રેષ્ઠપ્રાણસ્યોપલભ્યતે, સુષુપ્તૌ હિ પ્રાણસ્ય વૃત્તિરુપલભ્યતે, ચક્ષુરાદીનાં તુ વૃત્તિર્નોપલભ્યતે । કાર્ય્યં ચ ચક્ષુર્વાગાદીનાં સમનસ્કાનાં જ્ઞાનકર્મસાધનત્વમ્, પ્રાણસ્ય તુ શરીરેન્દ્રિયધારણમ્, પ્રાણાધી-નધારણત્વાત્ત્વિન્દ્રિયેષુ પ્રાણશબ્દવ્યપદેશઃ, તથા ચ શ્રુતિઃ "ત એતસ્યૈવ સર્વેરૂપમભવન્ તસ્માદેત એતેનાખ્યાય-ન્તે" ઇતિ । રૂપમભવન્ શરીરમભવન્ તદધીનપ્રવૃત્તયોઽભવન્નિત્યર્થઃ

॥ ઇતિ ઇન્દ્રિયાધિકરણમ્ ॥
2.4.17
સંજ્ઞામૂર્તિકલૃપ્તિસ્તુ ત્રિવૃત્કુર્વત ઉપદેશાત્

2.4.17
ભૂતેન્દ્રિયાદીનાં સમષ્ટિસૃષ્ટિઃ, જીવાનાં કર્તૃત્વં ચ પરસ્માદ્વ્રહ્મણ ઇત્યુક્તં પુરસ્તાત્ । જીવાનાં સ્વેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં ચ પરાયત્તમિતિ ચાનન્તરં સ્થિરીકરણાય સ્મારિતમ્ । યા ત્ત્વિયં નામરૂપવ્યા-કરણાત્મિકા પ્રપઞ્ચવ્યષ્ટિસૃષ્ટિઃ, સા કિં સમષ્ટિજીવરૂપસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્યૈવ કર્મ? ઉત તેજઃપ્રભૃતિશરીરકસ્ય પરસ્યાવાદિસૃષ્ટિવદ્ધિરણ્યગર્ભ-શરીરકસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ, ઇતીદાનીં ચિન્ત્યતે । કિં યુક્તં? સમષ્ટિજીવસ્યેતિ, કુતઃ "અનેન જીવેનાત્માનઽનુપવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ જીવકર્તૃકત્વશ્રવણાત્ । ન હિ પરા દેવતા સ્વેન
2.4.17
રૂપેણ નામરૂપે વ્યાકરવાણીત્યૈક્ષત, અપિ તુ સ્વાંશભૂતેન જીવરૂપેણ "અનેન જીવેનાત્મના" ઇતિ વચનાત્ । નન્વેવં ચારેણાનુપ્રવિશ્ય પરબલં સઙ્કલયાદીતિવત્ વ્યાકરવાણીત્યુત્તમપુરુષઃ કર્તૃસ્થક્રિયશ્ચ પ્રવિશતિર્લાક્ષ- ણિકઃ સ્યાત્ । નૈવં, તત્ર રાજચારયોઃ સ્વરૂભેદાલ્લાક્ષણિકત્વમ્ ઇહ તુ જીવસ્યાપિ સ્વાંશત્વેન સ્વરૂપત્વાત્ તેન રૂપેણ પ્રવેશો વ્યાકરણં ચાત્મન એવેતિ ન લાક્ષણિકત્વપ્રસઙ્ગઃ । ન ચ સહયોગલક્ષણેયં તૃતીયા, કારક-વિભક્તૌ સમ્ભવન્ત્યામુપપદવિભક્તેરન્યાય્યત્વાત્ । ન ચ કરણે તૃતીયા બ્રહ્મકર્તૃકયોઃ પ્રવેશવ્યાકરણયોર્જીવ- સ્ય સાધકતમત્વાભાવાત્ । ન ચ જીવસ્ય કર્તૃત્વં પ્રવેશમાત્રં પર્ય્યવસ્યતિ, નામરૂપવ્યાકરણન્તુ બ્રહ્મણ એવેતિ શક્યં વક્તુમ્, કત્ત્વાપ્રત્યયેન સમાનકર્તૃકત્વપ્રતીતેઃ । જીવસ્ય સ્વાંશત્વેન સ્વરૂપત્વેઽપિ પરસ્વરૂપવ્યાવૃ- ત્ત્યર્થઃ અનેન જીવેન" ઇતિ પરાકત્વેન પરામર્શઃ । અતો હિરણ્યગર્ભકર્તૃકેયં નામરૂપવ્યાક્રિયા । અત એવ ચ સ્મૃતિષુ ચતુર્મુખકર્તૃકસૃષ્ટિપ્રકરણે નામરૂપવ્યાકરણં સઙ્કીર્ત્યતે "નામરૂપઞ્ચ ભૂતાનાં કૃત્યાનાં ચ પ્રપઞ્ચનમ્ । વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ દેવાદીનાં ચકાર સઃ" ઇત્યાદિ ॥ એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-સંજ્ઞામૂર્તિક્લૃપ્તિસ્તુ-ઇતિ । તુ શબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ; સંજ્ઞામૂર્તિક્લૃપ્તિઃ- નામરૂપવ્યાકરણમ્, તત્ત્રિવૃત્કુર્વતઃ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ, તસ્યૈવ નામરૂપવ્યાકરણોપદેશાત્ । ત્રિવૃત્કરણં કુર્વત એવ હિ નામરૂપવ્યાકરણમુપદિશ્યતે "સેયં દેવતૈક્ષત હન્તાઽહમિમાસ્તસ્ત્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકાં કરવાણિ" ઇતિ સમાનકર્તૃકત્વપ્રતીતેઃ । ત્રિવૃત્કરણં ચતુર્મુખસ્યાણ્ડાન્તર્વર્તિનો ન સમ્ભવતિ, ત્રિવૃત્કૃતૈસ્તેજોબન્નૈર્હ્યણ્ડ-
2.4.17
મુત્પાદ્યતે, ચતુર્મુખસ્ય ચાણ્ડે સમ્ભવઃ સ્મર્ય્યતે "તસ્મિન્નણ્ડેઽભવદ્વ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ" ઇતિ । અસ્ત્રિ#ઇવૃત્ક-રણં ચ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ, તત્સમાનકર્તૃકં નામરૂપવ્યાકરણઞ્ચ તસ્યૈવેતિ વિજ્ઞાયતે । કથં તર્હ્યનેન જીવેનેતિ સઙ્ગચ્છતે; "આત્મના જીવેન" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યાત્ જીવશરીરં પરં બ્રહ્મૈવ જીશબ્દેનાભિધીયતે, યથા "તત્તેજ ઐક્ષત" "તદપોઽસૃજત" "તા આપ ઐક્ષન્ત" "તા અન્નમસૃજન્ત" ઇતિ તેજઃપ્રભૃતિશરીરકં પરમેવ બ્રહ્માભિધીયતે । અતો જીવસમષ્ટિભૂતહિરણ્યગર્ભશરીરકસ્ય પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ કર્મ નામરૂપવ્યાકરણમ્ । એવં ચ "પ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ પ્રવિશતિરુત્તમપુરુષશ્ચાક્લિષ્ટૌ મુખ્યાર્થાવેવ ભવતઃ । પ્રવેશવ્યાકરણયોઃ સમાનકર્તૃકત્વમપ્યુપપદ્યતે । ચતુર્મુખશરીરકસ્ય પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ કર્મ દેવાદિવિચિત્રસૃષ્ટિરિતિ ચતુર્મુ-ખકર્તૃકસૃષ્ટિપ્રકરણે નામરૂપવ્યાક્રિયોપદેશશ્ચોપપદ્યતે । અતઃ "સેયં દેવતા" ઇત્યાદિવાક્યસ્યાયમર્થઃ- ઇમાસ્તેજોવન્નરૂપાસ્તિસ્ત્રો દેવતાઃ અનેન જીવેન જીસમષ્ટિવિશિષ્ટેનાત્મના ઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ-દેવાદિવિચિત્રસૃષ્ટિતન્નામધેયાનિ ચ કરવાણિ તદર્થમન્યોન્યસંસર્ગમપ્રાપ્તાનામેષાં તેજોવન્નાનાં વિશેષસૃષ્ટય-સમર્થાનાં તત્સામર્થ્યાયૈકૈકાં ત્રિવૃતં કરવાણીતિ, અતઃ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ કર્મેદં નામરૂપવ્યાકરણમ્

અથ સ્યાત્ નામરૂપવ્યાકરણસ્ય ત્રિવૃત્કરણેનૈકકર્તૃકત્વાત્પરમાત્મકર્તૃકત્વમિતિ ન શક્યતે વક્તું, ત્રિવૃ-
2.4.17
ત્કરણસ્યાપિ જીવકર્તૃકત્વસમ્ભવાત્ । અણ્ડસૃષ્ટવૃત્તરકાલં હિ ચતુર્મુખસઅષ્ટજીવેષુ ત્રિવૃત્કરણપ્રકાર ઉપ-દિશ્યતે- "યથા તુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્ત્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે વિજાનીહીતિ" "અન્નમશિતં ત્રેધા વિધીયતે તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ભાગસ્તત્પુરીષં ભવતિ યો મધ્યમસ્તન્માસં યોઽણિષ્ઠસ્તન્મનઃ" ઇત્યાદિના । તથા પૂર્વસ્મિન્નપિ વાક્યે "યદગ્નેરોહિતં રૂપં તેજસસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્લં તદપાં યત્ કૃષ્ણં તદન્નસ્યર" ઇત્યાદિના ચતુર્મુખસૃષ્ટાગ્ન્યાદિત્યચર્ન્દવિદ્યુત્સુ ત્રિવૃત્કરણં શ્રૂયતે "સેયં દેવતેમાસ્તિસ્ત્રો દેવતા અનેન જીવે-નાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરોત્ તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરોત્" ઇતિ ॥
2.4.18
તત્રાહ -
2.4.18
માંસાદિભૌમં યથાશબ્દમિતરયોશ્ચ

2.4.18
યદુક્તમણ્ડસૃષ્ટયુત્તરકાલં ચતુર્મુખસૃષ્ટદેવતાદિવિષયોઽયં "તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરો"દિતિ ત્રિવૃત્ક-રણોપદેશ ઇતિ, તન્નોપપદ્યતે "અન્નમશિતં ત્રેદાવિધીયતે" ઇત્યત્ર માંશમનસોઃ પુરીષાદણુત્વેનાણીયસ્ત્વેન ચ વ્યપદિષ્ટયોઃ કારણાનુવિદાયિત્વેનાઽ#રઽપ્યતૈજસત્વપ્રસઙ્ગાત્, "આપઃ પીતાઃ" ઇત્યત્રાપિ મૂત્રપ્રાણયોઃ સ્થવિષ્ઠા-ણીયસોઃ પાર્થિવત્વતૈજસત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ । ન ચૈવમિષ્યતે; માંસાદેર્હિ ભૌમત્વમિષ્યતે પુરીષવન્માંસમનસી અપિ ભૌમે - પાર્થિવે ઇષ્યેતે "અન્નમશિતં ત્રેધા" ઇતિ પ્રક્રમાત્, યથાશબ્દમિતરયોશ્ચ-ઇતરયોરપિ "આપઃ પીતાસ્તેજો-
2.4.18
અશિત"મિતિ પર્યાયયોર્યથાશબ્દં વિકારા ઇષ્યન્તે । "આપઃ પીતાસ્ત્રેધા વિધીયન્તે" ઇત્યપામેવ ત્રેધા પરિણામઃ શબ્દાત્પ્રતીયતે; તથા "તેજોઽશિતં ત્રેધા વિધીયતે ઇત્યપિક તેજસ એવ ત્રેધા પરિણામઃ શબ્દાત્પ્રતીયતે; અતઃ પુરીષમાંસમનાંસિ પૃથિવીવિકારાઃ, મૂત્રલોહિતપ્રાણાઃ અવ્વિકારાઃ, અસ્થિમજ્જાવાચસ્તેજોવિકારા ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્; "અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ, આપોમયઃ પ્રાણઃ તેજોમયી વાક્" ઇતિ વાક્યશેષાવિરોધાચ્ચ । અતઃ તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરો"દિત્યુક્તસ્ત્રિવૃત્કરણપ્રકારઃ "અન્નમશિત"મિત્યાદિના ન પ્રદર્શ્યતે; તથા સતિ મનઃ- પ્રાણવાચાં ત્રયાણામપ્યણીયસ્ત્વેન તૈજસત્વાત્ " અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ" ઇત્યાદિર્વિરુધ્યતે । પ્રા-ગેવ ત્રિવૃત્કૃતાનાં પૃથિવ્યાદીનાં પુરુષં પ્રાપ્તાનામ્ "અન્નમશિત"મિત્યાદિનૈકૈકસ્ય ત્રેધા પરિણામ્ ઉચ્યતે । અણ્ડસૃષ્ટેઃ પ્રાગેવ ચ તેજોવન્નાનાં ત્રિવૃત્કરણેન ભવિતવ્યમ્, અત્રિવૃત્કૃતાનાં તેષાં કાર્ય્યારમ્ભાસામર્થ્યાત્ । અન્યોન્યસંયુક્તાનામેવ હિ કાર્ય્યારમ્ભસામર્થ્યમ્; તદેવ ચ ત્રિવૃત્કરણમ્ । તથા ચ સ્મર્થ્યતે "નાનાવીર્ય્યાઃ પૃથગ્ભૂતાસ્તતસ્તે સહતિં વિના । નાશકનુવન્પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ ॥ નાશકનુવન્પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટુમ-સમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ ॥ સમેત્યાઽન્યોન્યસંયોગં પરસ્પરસમાશ્રયાઃ । મહદાદ્યા વિશેષાન્તા હ્યણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે" ઇતિ । અત એવચ "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરોત્તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરો"
2.4.18
દિતિ પાઠક્રમોઽર્થક્રમેણ વાધ્યતે । અણ્ડાન્તર્વર્ત્તિષ્વગ્ન્યાદિત્યાદિષુ ત્રિવૃત્કરણપ્રદર્શનં શ્વેતકેતોઃ શુશ્રૂષોર-ણ્ડાન્તર્વર્તિત્વેન; તસ્ય વહિષ્ઠવસ્તુષુ ત્રિવૃત્કરણપ્રદર્શનાયોગાત્ ત્રિવૃત્કૃતાનાં કાર્ય્યેષ્વગ્ન્યાદિત્યાદિષુ ક્રિયતે

2.4.19
સ્યાદેતત્ "અન્નમશિતમ્, આપઃ પીતાઃ, તેજોઽશિત"મિતિ ત્રિવૃત્કૃતાનામન્નાદીનામેકૈકસ્ય તેજોવન્નાત્મકત્વેન ત્રિરૂપસ્ય કથમન્નમાપસ્તેજ ઇત્યેકૈવરૂપેણ વ્યપદેશ ઉપપદ્યતે-ઇતિ; તત્રાહ -
2.4.19
વૈશેષ્યાત્તુ તદ્વાદસ્તદ્વાદઃ

2.4.19
વૈશેષ્યં-વિશેષભાવઃ । ત્રિવૃત્કરણેન ત્રિરૂપેઽપ્યકકસ્મિન્નન્નાદ્યાધિક્યાત્તત્ર તત્રાન્નાદિવાદઃ । દ્વિરુક્તિરધ્યાય-પરિસમાપ્તિં દ્યોતયતિ

સંજ્ઞાભૂર્તિક્લૃપ્ત્યધિકરણમ્

3.1.1 તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સમ્પરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્

3.1.1
અતિક્રાન્તાધ્યાયદ્વયેન નિખિલજગદેકકારણં નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધમપરિમિતો-દારગુણસાગરં સકલેતરવિલક્ષણં પરં બ્રહ્મ મુમુક્ષુભિરુપાસ્યતયા વેદાન્તાઃ પ્રતિપાદયન્તીત્યયમર્થઃ સ્મૃતિન્યાય-વિરોધપરિહારપરપક્ષપ્રતિક્ષેપવેદાન્તવાક્યપરસ્પરવિરોધપરિહારરૂપકાર્ય્યસ્વરૂપસંશોધનૈસ્તદ્દુર્ધર્ષણત્વહેતુભિઃ સહ સ્થાપિતઃ; અતોઽધ્યાયદ્વયેન બ્રહ્મસ્વરૂપં પ્રતિપાદિતમ્ । ઉત્તરેણેદાનીં તત્પ્રાપ્ત્યુપાયૈઃ સહ પ્રાપ્તિપ્રકારશ્ચિ-ન્તયિતુમિષ્યતે । તત્ર તૃતીયાધ્યાયે ઉપાયભૂતોપાસનવિષયા ચિન્તા વર્ત્તતે। ઉપાસનારમ્ભાભ્યર્હિતોપાયશ્ચ પ્રાપ્યવસ્તુવ્યતિરિક્તવૈતૃષ્ણ્યં, પ્રાપ્યતૃષ્ણા ચેતિ; તત્સિદ્ધયર્થં જીવસ્ય લોકાન્તરેષુ સઞ્ચરતો જાગ્રતઃ સ્વપતઃ સુષુપ્તસ્ય મૂર્ચ્છતશ્ચ દોષાઃ, પરસ્ય ચ બ્રહ્મણસ્તદ્રહિતતા, કલ્યાણગુણાકરત્વં ચ પ્રથમદ્વિતીયયોઃ પાદયોઃ
3.1.1
પ્રતિપાદ્યતે । તત્ર દેહાદ્દેહાન્તરઙ્ગચ્છન્નયં જીવો દેહાન્તરારમ્ભહેતુભિર્ભૂતસૂક્ષ્મૈઃ સમ્પરિષ્વક્ત એવ ગચ્છતિ, ઉત નેતિ ચિન્તાયાં-યત્ર યત્ર જીવો યાતિ; તત્ર તત્ર ભૂતસૂક્ષ્માણાં સુલભત્વાદસમ્પ્રરિષ્વક્તો યાતીતિ પ્રાપ્તમ્ । પશ્ચા-દપિ પૂર્વપક્ષવીજાન્યુપન્યસ્ય નિરસિષ્યતિ । તત્ર સિદ્ધાન્તમાહ-તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ- ઇતિ ।
3.1.1
સંજ્ઞામૂર્તિકલૃપ્તિરિતિ મૂર્તિશબ્દેન દેહઃ પ્રસ્તુતઃ સ તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે । તદન્તરપ્રતિપત્તૌ દેહાન્તરગમને ભૂતસૂક્ષ્મૈઃ સંપરિષ્વક્તો જીવો રંહતિ ગચ્છતીત્યર્થઃ । કુતઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યાં, પ્રશ્નપ્રતિવચનાસ્યાં પઞ્ચગ્નિવિદ્યાયામેવં પ્રશ્નપ્રતિવચને આમ્નાયેતે, શ્વેતકેતું કિલારુણેયં પાઞ્ચાલઃ પ્રવાહણઃ કર્મિણાં ગન્તવ્યદેશં, પુનરાવૃત્તિપ્રકારં દેવયા-નપિતૃયાણપથવ્યાવર્ત્તને, અમુષ્યલોકસ્યાપ્રાપ્તારં ચ, વેત્થેતિ પૃષ્ટ્વેદમપિ પપ્રચ્છ "વેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિ" ઇતિ । તત ઇમં પશ્ચિમં પ્રશ્નં પ્રતિબ્રુવંશ્ચ દ્યલોકમગ્નિત્વેન રૂપયિત્વા "તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા સમ્ભવતિ" ઇત્યાદિના દેવાખ્યા જીવસ્ય પ્રાણા અગ્નિત્વેન
3.1.1
રૂપિતે દ્યુલોકે શ્રદ્દાખ્યં વસ્તુ પ્રક્ષિપન્તિ, સા ચ શ્રદ્ધા સોમરાજાખ્યામૃતમયદેહરૂપેણ પરિણમતે; તં ચામૃતમયં દેહં ત એવ પ્રાણાઃ પર્જ્જન્યેઽગ્નિત્વેન રૂપિતે પ્રક્ષિપન્તિ સ; ચ દેહસ્તત્ર પ્રક્ષિપ્તો વર્ષં ભવતિ; તચ્છ વર્ષં ત એવ પ્રાણાઃ પૃથિવ્યામગ્નિત્વરૂપિતાયાં પ્રક્ષિપન્તિ, તચ્ચ તત્ર પ્રક્ષિપ્તમન્નં ભવતિ, તચ્ચાન્નં ત એવ પુરુષેઽગ્નિત્વરૂપિતે પ્રક્ષિપન્તિ । તત્ર તચ્ચ રેતોભવતિ, તચ્ચ ત એવ યોષાયામગ્નિત્વરૂપિતાયાં પ્રક્ષિપન્તિ, તચ્ચ તત્ર પ્રક્ષિપ્તં ગર્ભો ભવતિ ઇત્યુકત્વાહ "ઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિ" ઇત્યેવં પઞ્ચમ્યામાહુતૌ હુતાયામાપઃ પુરુષશબ્દા-
3.1.1
ભિલપ્યા ભવન્તીત્યર્થઃ । એવમુક્તે પૂર્વાસ્વપ્યાહુતિષ્વનુવર્ત્તમાનાનામેવાપાં સૂક્ષ્મરૂપાણામિદાનીં પુરુષાકારત્વં ભવતીત્યુક્તં ભવતિ । અત એવં પ્રશ્નપ્રતિવચનામ્યાં દેહહેતુભૂતૈર્ભૂતસૂક્ષ્મૈઃ સહ તત્ર તત્ર યાતીતિ ગમ્યતે

3.1.2
નન્વાપઃ પુરુષવચસ ઇત્યુક્તેઽપાં પુરુષાકારપરિણામપ્રતીતેર્ગચ્છતા જીવેન તાસામેવ પરિષ્વઙ્ગ પ્રતિયતે અતઃ કથં સર્વેષાં ભૂતસૂક્ષ્માણાં પરિષ્વઙ્ગ ઇતિ ત તત્રાહ-
3.1.2 ત્ર્યાત્મકત્વાત્તુ ભૂયસ્ત્વાત્

3.1.2
તુ શબ્દશ્ચોદ્યં વ્યાવર્ત્તયતિ । દેહારમ્ભિકાણામપાં કેવલાનાં ન દેહારમ્ભસમ્ભવઃ, દેહાદ્યારમ્ભાય હિ તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામિતિ ત્રિવૃત્કરણમ્ । કેવલાનામપાં શ્રવણં તુ તાસાં ભૂયસ્ત્વાત્, દેહે ચ લોહિતાદિભૂય-સ્ત્વેનારમ્ભકેષ્વપાં ભૂયસ્ત્વં ગમ્યતે

3.1.3 પ્રાણગતેશ્ચ

3.1.3
ઇતશ્ચ ભૂતસૂક્ષ્મપરિષવક્તસ્ય ગમનમિતિ ગમ્યતે, ઉત્ક્રામતિ જીવે પ્રાણાનાં તદનુગતિઃ શ્રૂયતે, "તમુત્ક્રામન્તં
3.1.3
પ્રાણોઽનૂત્ક્રામતિ પ્રાણમનૂત્ક્રામન્તં સર્વેપ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિ" ઇતિ, ર્સ્મયતે ચ "મનઃ ષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ પ્રકૃતિ-સ્થાનિ કર્ષતિ । શરીરં યદવાપ્નોતિ યચ્ચાપ્યુત્ક્રામતીશ્વરઃ । ગૃહીત્વૈતાનિ સંયાતિ વાયુર્ગન્ધાનિવાશયાત્" ઇતિ । ન ચ નિરાશ્રયાણાં ગતિરુપપદ્ય ઇતિ તદાશ્રયભૂતાનાં ભૂતસૂક્ષ્માણામપિ ગતિરભ્યુપગન્તવ્યા

3.1.4 અગ્ન્યાદિગતિશ્રુતેરિતિ ચેન્ન ભાક્તત્વાત્

3.1.4
"યત્રાસ્ય પુરુષસ્ય મૃતસ્યાગ્નિં વાગપ્યેતિ, વાતં પ્રાણશ્ચક્ષુરાદિત્યમ્" ઇત્યાદિના પ્રાણાનાં જીવમરણકાલેઽગ્ન્યા-દિષ્વપ્યયશ્રવણાન્ન તેષાં જીવેન સહ ગમન મિતિ ગતિશ્રુતિરન્યથા નેયેતિ ચેન્ન-ભાક્તત્વાત્ અગ્ન્યાદિષ્વપ્ય-યશ્રવણસ્ય । કથં ભાક્તત્વમ્? "ઓષધીર્લોમાનિ વનસ્પતીન્કેશાઃ" ઇત્યનપિયદ્ભિર્લોમાદિભિઃ સહ શ્રવણાત્ । અતશ્ચક્ષુરાદ્યપ્યયશ્રુતિરધિષ્ઠાતૃદેવતાપક્રમણપરા

3.1.5 પ્રથમેઽશ્રવણાદિતિ ચેન્ન તા એવ હ્યુપપત્તેઃ

3.1.5
યદુક્તમદ્ભિસ્સૂક્ષ્માભિર્ભૂતાન્તરસંસૃષ્ટાભિઃ પરિષ્વક્તો જીવો ગચ્છતીતિ પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યામવગમ્યત ઇતિ; તન્નો-પપદ્યતે, દ્યુલોકાગ્નિવિષયે પ્રથમે હોમેઽપાં હોમ્યત્વાશ્રવણાત્ । "તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ" ઇતિ શ્રદ્ધૈવ હોમ્યત્વેન શ્રુતા । શ્રદ્ધા નામ જીવસ્ય મનોવૃત્તિવિશેષત્વેન પ્રસિદ્ધા । અતો નાપસ્તત્ર હોમ્યા ઇતિ ચેત્- ન, યતસ્તાઃ- આપ એવ શ્રદ્ધાશબ્દેન તત્રાભિધીયન્તેઃ કુતઃ? પ્રશ્નપ્રતિવચનોપપત્તેઃ "વેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામાહુતા-વાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિ" ઇતિ પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનોપક્રમે હિ શ્રદ્ધા દ્યુલોકાગ્નૌ હોમ્યત્વેન શ્રુતા; તત્ર યદિ શ્રદ્ધાશબ્દેનાપો નોચ્યેરન્ તતોઽન્યથા પ્રશ્નોઽન્યથા પ્રતિવચનમિત્યસઙ્ગતં સ્યાત્ । "ઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ
3.1.6
કથમપ્ત્વં સૂચયતીત્યત્રાહ - વેત્થેતિ । પ્રશ્નગતપ્રકારસ્ય પ્રતિ-
પુરુષાવચસઃ" ઇતિ પ્રતિવચનનિગમનં ચ શ્રદ્ધાયા અપ્ત્વમેવ સૂચયતિ । "વેત્થ યથા" ઇતિ હિ પ્રશ્નગતઃ પ્રકારઃ "ઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામ્" ઇતીતિશબ્દેન પરિહારે નિગમ્યતે । શ્રદ્ધાસોમરાજવર્ષાન્નરેતોગર્ભરૂપેણાઽપાં પરિણામમુકત્વા હ્યેવમાપઃ પુરુષવચસ ઇતિ નિગમ્યતે । શ્રદ્ધાશબ્દસ્ય ચાપ્સુ વૈદિકપ્રયોગો દૃશ્યતે "અપઃ પ્રણયતિ શ્રદ્ધા વા આપઃ" ઇતિ । શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા સમ્ભવતિ" ઇતિ સોમાકારેણ પરિણામશ્ચાપામેવોપપદ્યતે । અતો ભૂતાન્તરસંસૃષ્ટાભિરદ્ભિઃ સમ્પરિષ્વક્તો જીવો રંહતીત્યુપપન્નમ્

3.1.6 અશ્રુતત્વાદિતિ ચેન્નેષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ

3.1.6
યત્પુનરુક્તમદ્ભિઃ સમ્પરિષ્વક્તો જીવો યાતીત્યયમર્થ એતસ્મ્રાદ્વાક્યાદવગમ્યત ઇતિ; તન્નોપપદ્યતે, અસ્મિન્ વાક્યે જીવસ્યાશ્રવણાત્ । અત્ર હિ શ્રદ્ધાદય એવામ્વ્વવસ્થાવિશેષા હોમ્યત્વેન શ્રુતાઃ, ન તુ જીવસ્તત્પરિષ્વક્ત ઇતિ ચેત્-તન્ન, ઇષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ- અસ્મિન્નેવ વાક્યે હ્યુત્તરત્ર બ્રહ્મજ્ઞાનવિધુરેષ્ટાપૂર્વદત્તકારિણો દ્યુ#ઉલોકં પ્રાપ્ય સોમરાજાનો ભવન્તિ । પુણ્યકર્માવસાને ચ પુનરાગત્ય ગર્ભં પ્રાપ્તુવન્તીત્યુચ્યતે "અથ ય ઇમે ગ્રામે ઇષ્ટા - પૂતેર્ દત્તમિત્યુપાસતે તે ધૂમમભિસમ્ભવન્તિ" ઇત્યારભ્ય "પિતૃલોકાદાકાશમાકાશાચ્ચન્દ્રમસમેષ સોમો રાજા તદ્દેવાનામન્નં તં દેવા ભક્ષયન્તિ" "તસ્મિન્ યાવત્સ્મ્પાતમુષિત્વા અથૈતમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે" "યો યો હ્યન્ન-મત્તિ યોયો રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિ" ઇતિ । અત્રાપિ દ્યુલોકાગ્નૌ "શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા
3.1.6
સમ્ભવતિ" ઇતિ તદેકાર્થત્વાચ્છ્દ્ધાવસ્થદેહવિશિષ્ટઃ સોમરૂપદેહવિશિષ્ટો ભવતીત્યુક્તમિતિ ગમ્યતે । દેહસ્ય જીવવિશેષણત્તૈકસ્વરૂપસ્ય વાચકઃ શબ્દો વિશેષ્યે જીવ એવ પર્યવસ્યતિ, અતઃ સમ્પરિષવક્તો જીવો યાતી-ત્યુપપદ્યતે

3.1.7
નનુ ચ "તં દેવા ભક્ષયન્તિ" ઇતિ દેવૈર્ભક્ષ્યમાણત્વવચનાત્સોમો રાજેતિ ન જીવ ઉચ્યતે, જીવસ્યાનદનીયત્વાત્ તત્રાહ-
3.1.7 ભાક્તં વાઽનાત્મવિત્ત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ

3.1.7
વાશબ્દશ્ચોદ્યં વ્યાવર્ત્તયતિ । ઇષ્ટાદિકારિણોઽનાત્મવિત્ત્વાત્સ દેવાનાં ભોગોપકરણત્વેનેહામુત્ર ચ વર્તતે । ઇહે- ષ્ટાદિના તદારાધનં કુર્વન્નુપકરોતિ, આરાધનપ્રતીતૈર્દેવૈર્દત્તમમું લોકં પ્રાપ્ય તત્ર તત્સમાનભોગસ્તદુપકરણં ભવતિ । "યથાપશુરેવં સ દેવાનામ્" ઇત્યનાત્મવિદો દેવાનામુપકરણત્વં દર્શયતિ શ્રુતિઃ । સ્મૃતિરપ્યાત્મવિદાં બ્રહ્મપ્રાપ્તિમનાત્મવિદાં ચ દેવભોગ્યત્વં દર્શયતિ "દેવાન્ દેવયજો યાન્તિ મદ્ભક્તા યાન્તિ મામપિ" ઇતિ । અતો જીવસ્ય દેવાનાં ભોગોપકરણત્વાભિપ્રાયમન્નત્વેન ભક્ષ્યત્વવચનમ્, અતસ્તદ્ભાક્તમ્, તેન તૃપ્તિરેવ ચ દેવાનાં ભક્ષણમિતિ શ્રૂયતે " ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્ત્યેતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ" ઇતિ । તસ્માદ્ભૂતસૂક્ષ્મૈઃ સમ્પ-રિષ્વક્તો જીવો રંહતીતિ સિદ્ધમ્

॥ ઇતિ તદન્તરપ્રતિપત્ત્યધિકરણમ્

3.1.8 કૃતાત્યયેઽનુશયવાન્ દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યાં યથેતમનેવં ચ

થ
3.1.8
કેવલેષ્ટાપૂર્ત્તદત્તકારિણાં ધૂમાદિનામપિ પિતૃયાણેન પથા ગમનં કર્મફલાવસાને પુનરાવર્ત્તનં ચામ્નાં તમ્ "યાવત્સમ્પાતમુષિત્વાઽથૈતતમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્ત્તન્તે" ઇતિ । તત્ર પ્રત્યવરોહન્ જીવઃ કિમનુશય-
3.1.8
વાન્પ્રત્યવરોહતિ? ઉત ન? ઇતિ સંશય્યતે; કિં યુક્તમ્, કમર્ણઃ કૃત્સ્નસ્યોપભુક્તત્વાન્નાનુશયવાનિતિ પ્રાપ્તમ્ । અનુશયો હ્યુપભુક્તશિષ્ટં કર્મ । તચ્ચ કૃત્સ્નફલભોગે સતિ નાવશિષ્યતે । યાવત્સમ્પાતમુષિત્વેતિ વચનાત્કૃ-ત્સ્નોપભોગશ્ચ જ્ઞાયતે । સમ્પતન્ત્યનેન સ્વર્ગં લોકમિતિ સમ્પાતઃ કર્મોચ્યતે । શ્રુત્યન્તરં ચ "પ્રાપ્યાન્તં કર્મણ- સ્તસ્ય યત્કિઞ્ચેહ કરોત્યયમ્ । તસ્માલ્લોકાત્પુનરેત્યસ્મૈ લોકાયકર્મણે"ઇતિ ॥ એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-અનુશય-વાન્પ્રત્યવરોહતિ-ઇતિ । કુતઃ દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યાં-શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામિત્યર્થઃ । શ્રુતિસ્તાવત્ "તદ્ય ઇહ રમણીયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે રમણીયાં યોનિમાપદ્યેરન્ બ્રાહ્મયોનિં ક્ષત્રિયયોનિં વૈશ્યયોનિં વા અથ ય ઇહ કપૂયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે કપૂયાં યોનિમાપદ્યેરન્ શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા ચણ્ડાલયોનિં વા" ઇતિ પ્રત્યવરૂઢાન્પ્રતિ-શ્રૂયતે । "અમુષ્માલ્લોકાત્પ્રત્યવરૂઢેષુ રમણીયકર્માણો રમણીયાં બ્રાહ્મણાદિયોનિં પ્રતિપદ્યન્તે; કપૂયચરણાઃ- કુત્સિતકર્માણઃ કુત્સિતાં શ્વસૂકરચણ્ડાલાદિયોનિં પતિપદ્યન્ત ઇતિ પ્રત્યવરૂઢાનાં પુણ્યપાપકર્મયોગં દર્શયતિ । સ્મૃતિરપિ "વર્ણા આશ્રમાશ્ચ સ્વકર્મનિષ્ઠાઃ પ્રેત્ય કર્મફલમનુભૂય તતઃ શેષેણ વિશિષ્ટદેશજાતિકુલરૂપાયુઃ શ્રુતવિત્તવૃત્તસુખમેધસો હિ જન્મ પ્રતિપદ્યન્તે વિષ્વઞ્ચો વિપરીતા નશ્યન્તિ" ઇતિ । તથા "તતઃ પરિવૃત્તૌ કર્મફલ-શેષેણ જાતિં રૂપં વર્ણં બલં મેધાં પ્રજ્ઞાં દ્રવ્યાણિ ધર્માનુષ્ઠાનમિતિ પ્રતિપદ્યન્તે તચ્ચક્રવદુભયોર્લોકયોઃ સુખ એવ વર્ત્તતે" ઇતિ । "યાવત્સમ્પાત"મિતિ ફલદાનપ્રવૃત્તકર્મવિશેષવિષયમ્, "યત્કિઞ્ચેહ કરોત્યય"મિતીદમપિ
3.1.9 ચરણાદિતિ ચેન્ન તદુપલક્ષણાર્થેતિ કાર્ષ્ણાજિનિઃ

3.1.9
"રમણીયચરણાઃ" "કપૂયચરણાઃ" ઇતિ ન ચરણશબ્દેન પુણ્યાપાપરૂપં કર્માભિધીયતે, ચરણશબ્દસ્ય લોકવેદ-યોરાચારે પ્રસિદ્ધેઃ, લૌકિકાઃ ખલુ ચરણમાચારઃ શીલં વૃત્તમિતિ પર્યાયાનભિમન્યન્તે, વેદે ચ "યાન્યનવદ્યાનિ કર્માણિ તાનિ સેવિતવ્યાનિ" "યાન્યસ્માકં સુચરિતાનિ નાનિ ત્વયોપાસ્યાનિ" ઇતિ ચરણકર્મણી ભેદેન વ્યપ-દિશ્યેતે; અતશ્ચરણાવ્છીલાદ્ યોનિવિશેષપ્રાપ્તિઃ, નાનુશયાદિતિ ચેત્-તન્ન, ચરણશ્રુતિઃ કર્મોપલક્ષણાર્થેતિ કા-ર્ષ્ણાજિનિરાચાર્યો મન્યતે, કેવલાદાચારાત્સુખદુઃખપ્રાપ્ત્યસમ્ભવાત્ । સુખદુઃખે હિ પુણ્યપાપરૂપકર્મફલે

3.1.10 આનર્થક્યમિતિ ચેન્ન તદપેક્ષત્વાત્

3.1.10
એવં તર્હ્યફલત્વાદાચારસ્ય સ્મૃતિવિહિતસ્યાનર્થક્યમેવ ચેત્-તન્ન, તદપેક્ષત્વાત્ પુણ્યસ્ય કર્મણઃ । આચા- રવત એવ પુણ્યકર્મસ્વધિકારઃ- "સન્ધ્યાહીનોઽશુચિર્નિત્યમનર્હઃ સર્વકમર્સુ" "આચારહીનં ન પુનન્તિ વેદાઃ" ઇત્યાદિવચનેભ્યઃ । અતશ્ચરણશ્રુતિઃ કર્મોપલક્ષણાર્થેતિ કાર્ષ્ણાજિનેરભિપ્રાયઃ

3.1.11 સુકૃતદુષ્કૃતે એવેતિ તુ બાદરિઃ

3.1.11
"પુણ્યં કર્માચરતિ" "પાપં કર્માચરતિ" ઇતિ કર્મણિ ચરતેઃ પ્રયોગાત્પૃથઙ્નિર્દેશસ્ય ચ પ્રત્યક્ષશ્રુતિસિદ્ધાચારા-નુમિતશ્રુતિસિદ્ધવિષયત્વેન ગોવલીવર્દ્દન્યાયેનોપપત્તેઃ। મુખ્યે સમ્ભવતિ ન લક્ષણા ન્યાય્યેતિ સુકૃતદુષ્કૃતે એવ ચરણશબ્દાભિધેયે ઇતિ બાદરિરાચાર્ય્યો મન્યતે । અત્ર વાદરિમતમેવ સ્વમતમ્; આચારાનુમિતશ્રુતિવિહિ-
3.1.11
તસન્ધ્યાવન્દનાદેઃ કર્માન્તરાધિકારસમ્પાદનં ફલમિતિ તુ સ્વીકૃતમ્, અતઃ સાનુશયા એવ પ્રત્યવરોહ- ન્તિ

॥ કૃતાત્યયાધિકરણં સમાપ્તમ્

3.1.12 અનિષ્ટાદિકારિણામપિ ચ શ્રુતમ્

3.1.12
કેવલેષ્ટાપૂર્ત્તદત્તકારિણશ્ચન્દ્રમસં ગત્વા સાનુશયા એવ નિવર્ત્તન્ત ઇત્યુક્તમ્, ઇદાની-મનિષ્ટાદિકારિણોઽપિ ચન્દ્રમસં ગચ્છન્તિ નેતિ ચિન્ત્યતે । યે વિહિતં ન કુર્વન્તિ, યે ચ નિષિદ્ધં કુવðન્ત, તે ઉભયેઽપિ પાપકર્માણોઽનિષ્ટાદિકારિણઃ । કિં યુક્તં? તે અપિ ચન્દ્રમસં ગચ્છન્તીતિ; કુતઃ, તેષામપિ હિ તદ્ગમનં શ્રુતં "યે વૈ કેચાસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તિ" ઇત્યવિશેષેણ સવોષામેવ ગતિ-શ્રવણાત્

3.1.12
એવં તર્હિ સુકૃતદુષ્કૃતકારિણોરુભયોરપ્યવિશિષ્ટૈવ ગતિઃ સ્યાત્, નેત્યાહ -
3.1.13 સંયમને ત્વનુભૂયરેષામારોહાવરોહૌ તદ્ગતિદર્શનાત્

3.1.13
તુશબ્દઃ શઙ્કાં વ્યાવર્ત્તયતિ, ઇતરેષામનિષ્ટાદિકારિણાં ચન્દ્રારોહાવરોહૌ સંયમને-યમશાસને તત્પ્રયુક્તયાતના
3.1.13
અનુભૂયૈવ, નાન્યથા; કુતઃ, તદ્ગતિદર્શનાત્; દૃશ્યતે હિ પાપકર્મણાં યમવશ્યતયા તદ્ગમનમ્ "અયં લોકો નાસ્તિ ન પર ઇતિમાની પુનઃ પુનર્વશમાપદ્યતે મે" "વૈવસ્વતં સઙ્ગમનં જનાનાં યમં રાજાનમ્" ઇત્યાદિષુ

3.1.14 સ્મરન્તિ ચ

3.1.14
સ્મરન્તિ ચ સર્વેષાં યમવશ્યતાં પરાશરાદયઃ "સર્વે ચે#ઐતે વશં યાન્તિ યમસ્ય ભગવન્ કિલ" ઇત્યાદિષુ

3.1.15 અપિ સપ્ત

3.1.15
પાપકર્મણાં ગન્તવ્યત્વેન રૌરવાદીન્ સપ્ત નરકાનપિ સ્મરન્તિ

3.1.16
નનુ સપ્તસુ લોકેષુ ગચ્છતાં કથં યમસદનપ્રાપ્તિઃ, અત આહ -
3.1.16 તત્રાપિ તદ્વયાપારાદવિરોધઃ

3.1.16
તેષ્વપિ સપ્તસુ યમાજ્ઞયૈવ ગમનાદવિરોધઃ । અતોઽનિષ્ટાદિકારિણામપિ યમલોકં પ્રાપ્ય સ્વકર્માનુરૂપં યાતના-શ્ચાનુભૂય પશ્ચાચ્ચન્દ્રારોહાવરોહૌ સ્તઃ

3.1.17
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે -
3.1.17 વિદ્યાકર્મણોરિતિ તુ પ્રકૃતત્વાત્

3.1.17
તુશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ । અનિષ્ટાદિકારિણામપિ ચન્દ્રપ્રાપ્તિરસ્તીત્યેતન્નોપપદ્યતે; કુતઃ? વિદ્યાકર્મણોરિતિ વિદ્યાકર્મણોઃ ફલભોગાર્થત્વાદ્દેવયાનપિતૃયાણયોઃ । એતદુક્તં ભવતિ - અનિષ્ટાદિકારિણાં યથા વિદ્યાવિધુર-
3.1.17
ત્વાદ્દેવયાનેન પથા ગમનં ન સમ્ભવતિ; તદ્વદેવેષ્ટાપૂર્તદત્તવિધુરત્વાત્પિતૃપાણેન ચન્દ્રગમનમપિ ન સમ્ભવતીતિ । દેવયાનપિતૃયાણયોર્વિદ્યાવિષયત્વં પુણ્યકર્મવિષયત્વં ચ કથમવગમ્યત ઇતિ ચેત્-પ્રકૃતત્વાત્તયોઃ । પ્રકૃતા હિ દેવયાને વિદ્યા, પિતૃયાણે ચ કર્મ, "તદ્ય ઇત્થં વિદુર્યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધાં તપ ઇત્યુપાસતે" ઇત્યુકત્વા "તેઽðચ્ચષમભિસમ્ભવન્તિ અર્ચિષોઽહઃ" ઇત્યાદિના દેવયાનવચનાત્, "અથ ય ઇમે ગ્રામે ઇષ્ટાપૂર્ત્તે દત્તમિત્યુપાસતે" ઇત્યુકત્વા "તે ધૂમ-મભિસમ્ભવન્તિ" ઇત્યાદિના પિતૃયાણવચનાચ્ચ । "યે વૈ કે ચાસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્ચ- ન્તિ" ઇત્યેતદપિ વચનં "ય ઇષ્ટાદિકારિણસ્તે સર્વે" ઇતિ પરિણેયમ્

3.1.18
નનુ પાપકર્મણાં ચન્દ્રગમનાભાવે પઞ્ચમાહુત્યસમ્ભવાત્ શરીરારમ્ભ એવ નોપપદ્યતે; "પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુ-ષવચસો ભવન્તિ" ઇતિ હિ શરીરારમ્ભઃ શ્રૂયતે, સ ચાહુતિશ્ચન્દ્રપ્રાપ્તિપૂવિર્કેતિ દર્શિતમ્; અતઃ શરીરારમ્ભાયૈવ તેષામપિ ચન્દ્રારોહાવરોહાવવશ્યાભ્યુપેત્યાવિત્યત આહ -
3.1.18 ન તૃતીયે તથોપલબ્ધેઃ

3.1.18
ન તૃતીયસ્ય સ્થાનસ્ય શરીરારમ્ભાય પઞ્ચમાહુત્યપેક્ષા; કુતઃ? તથોપલબ્ધેઃ- તૃતીયસ્થાનશબ્દેન કેવલપાપ-
3.1.18
કર્માણ ઉચ્યન્તે, તેષાં દેહારમ્ભે પઞ્ચમાહુત્યનપેક્ષત્વમુપલભ્યતે "વેત્થ યથા કેનાસૌ લોકો ન સમ્પૂર્યતે" ઇત્ય- સ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચને "અથૈતયોઃ પથોર્ન કતરેણ ચ તાનીમાનિ ક્ષુદ્રાણ્યસકૃદાવર્ત્તીનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ જાય- સ્ય મ્રિયસ્વેત્યેતત્તૃતીયં સ્થાનં તેનાસૌ લોકો ન સમ્પૂર્યતે" ઇતિ તૃતીયસ્થાનસ્ય દ્યુલોકારોહાવરોહાભાવેન દ્યુલોકાસંપૂર્તિવચનાદસ્ય તૃતીયસ્થાનસ્ય શરીરારમ્ભાય ન પઞ્ચમાહુત્યપેક્ષા । પઞ્ચમ્યામાહુતાવિતિં ચાપાં
3.1.18
પઞ્ચમાગ્નિસમ્બન્ધસ્ય પુરુષવચસ્ત્વહેતુત્વમાત્રં પ્રતિપાદયતિ, નાન્યન્નિવારયતિ, અવધારણાશ્રવણાત્

3.1.19 સ્મર્યતેઽપિ ચ લોકે

3.1.19
પુણ્યકર્મણામપિ કેષાચિત્પઞ્ચમાહુત્યનપેક્ષયા દેહારમ્ભો લોકે સ્મર્યતે દ્રૌપદીધૃષ્ટદ્યુમ્નપ્રભૃતીનામ્

3.1.20 દર્શનાચ્ચ

3.1.20
શ્રુતાવપિ દૃશ્યતે કેષાઞ્ચિત્પઞ્ચમાહુત્યનપેક્ષયા દેહારમ્ભઃ "તેષાં ખલ્વેષાં ભૂતાનાં ત્રીણ્યેવ બીજાનિ ભવન્તિ અણ્ડજં જીવજમુદ્ભિજ્જમ્" ઇતિ એવમુદ્ભિજ્જસ્વેદજયોર્ભૂતયોઃ પઞ્ચમાહુતિમન્તરેણોત્પત્તિર્દ્દશ્યતે

3.1.21
નનુ સ્વેદજાનામત્ર ન સઙ્કીર્ત્તનમસ્તિ "ત્રીણ્યેવ વીજાનિ" ઇતિ વચનાત્; તત્રાહ -
તૃતીયશબ્દાવરોધઃ સંશોકજસ્ય

3.1.21
સંશોકજસ્ય-સ્વેદજસ્યાપિ "અણ્ડજં જીવજમુદ્ભિજ્જમ્" ઇત્યત્ર તૃતીયેનોદ્ભિજ્જશબ્દેનાવરોધઃ સઙ્ગ્રહો વિદ્યતે ઇત્યર્થઃ; અતઃ કેવલપાપકર્મણાં ચન્દ્રપ્રાપ્તિર્ન સમ્ભવતિ

॥ અનિષ્ટાદિકાયર્ધિકરણં સમાપ્તમ્

3.1.22 તત્સ્વાભાવ્યાપત્તિરુપપત્તેઃ

3.1.22
ઇષ્ટાદિકારિણો ભૂતસૂક્ષ્મપરિષ્વક્તાઃ સાનુશયાશ્ચન્દ્રમસોઽવરોહન્તીત્યુક્તમ્, અવરોહપ્રકારશ્ચ 2અથૈતમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્ત્તન્તે યથેતમાકાશમાકાશાદ્વાયું વાયુર્ભૂ#ઊત્વા ધૂમો ભવતિ ધૂમો ભૂત્વાઽભ્રં ભવતિ #રઅભ્રં ભૂત્વા મેધો ભવતિ મેધો ભૂત્વા પ્રવર્ષતિ" ઇતિ વચનાત્ । યથેતમનેવં ચેત્યુક્તમ્, તત્રા-સ્યાકાશાદિપ્રતિપત્તૌ દેવનુષ્યાદિ ભાવવદાકાશાદિ ભાવઃ? ઉત તત્સાદૃશ્યાપત્તિમાત્રમિતિ વિશયે શ્રદ્ધાવ- સ્થસ્ય સોમભાવવદવિશેષાદાકાશાદિભાવઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે તત્સ્વાભાવ્યાપત્તિરેવેત્યુચ્યતે । તત્સ્વાભાવ્યાપત્તિઃ - તત્સાદૃશ્યાપત્તિરિત્યર્થઃ । કુત એતત્? ઉપપત્તેઃ- સોમભાવમનુષ્યભાવાદૌ હિ સુખદુઃખોપભોગાય તદ્ભાવઃ;
3.1.22
અત્ર ત્વાકાશાદૌ સુખદુઃખોપભોગાભાવાત્ તદ્ભાવાનુપપત્તેસ્તદાપત્તિવચનં તત્સંસર્ગકૃતત્સાદૃશ્યાપત્ત્યભિ- પ્રાયઃ

॥ તત્સ્વાભાવ્યાપત્ત્યધિકરણં સમાપ્તમ્

3.1.23 નાતિચિરેણ વિશેષાત્

3.1.23
આકાશપ્રાપ્તિપ્રભૃતિ યાવદ્વ્રીહ્યાદિપ્રાપ્તિ કિં તત્ર તત્ર નાતિચિરં તિષ્ઠતિ, ઉતાઽનિયમઃ? ઇતિ વિશયે નિયમહેત્વાભાવાદનિયરઃ- ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે નાતિચિરેણ-ઇતિ । કુતઃ? વિશે- ષાત્-ઉત્તરત્ર વ્રીહ્યાદિપ્રાપ્તૌ "અતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતર"મિતિ વિશિષ્યકૃચ્છ્નિષ્ક્રમણત્વાભિધાનાત્ પૂર્વત્ર
3.1.23
હ્યાકાશાદિપ્રાપ્તાવચિરં નિષ્ક્રમણં ગમ્યતે, દુર્નિષ્પ્રપતરમિતિ છાન્દસઃ તશબ્દલોપઃ, દુર્નિષ્પ્રપતતરં-દુઃખનિ-ષ્ક્રમણતરમિત્યર્થઃ

॥નાતિચિરાધિકરણં સમાપ્તમ્

3.1.24 અન્યાધિષ્ઠિતે પૂર્વવદભિલાપાત્

3.1.24
અવરોહન્તો જીવાઃ વ્રીહ્યાદિભાવેન જાયન્ત ઇતિ શ્રૂયતે, "મેધો ભૂત્વા પ્રવર્ષતિ ત ઇહ વ્રીહિયવા આષધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા જાયન્તે" સતિ । તે કિમન્યૈ ર્ભોક્તૃભિવ્રીહ્યાદિશરીરૈરધિષ્ઠિતાન્ વ્રીહ્યાદીનાશ્લિષ્યન્તિ? ઉત તે ભોક્તારો વ્રીહ્યાદિશરીરા જાયન્તે? ઇતિ વિશયે "જાયન્તે" ઇતિ વચનાત્ દેવો જાયતે મનુષ્યો જાયત ઇતિવદ્વ્રીહ્યાદિશરીરા એવ્નૈતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-અન્યાધિષ્ઠિતે ઇતિ । જીવાન્તરેણાધિષ્ઠિતે વ્રીહ્યાદિશરીરે તેષાં સંશ્લેષમાત્રમેવ । કુતઃ? પૂર્વવદભિલાપાત્-આકાશાદિમેધપર્યન્તવત્ કેવલતદ્ભાવાભિલા- પાત્ । યત્ર હિ ભોક્તતૃત્વમભિપ્રેતમ્; તત્ર તત્સાધનભૂતં કર્માભિલપ્યતે, રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇતિ । ઇહ ચાકાશાદિવન્નાભિલપ્યતે કર્મ, ફલપ્રદાને પ્રવૃત્તસ્ય સ્વર્ગોપભોગ્યપલસ્યેષ્ટાદેઃ કમર્ણઃ સ્વર્ગોપભોગાદેવ સમાપ્તત્વાત્, અનારબ્ધસ્ય "રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણાઃ" ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્, મધ્યે કર્માન્તરાભાવાચ્ચ । અત આકાશાદિભાવવચનવદ્ વ્રીહ્યાદિભાવેન જન્મવચનમૌપચારિકમ્

3.1.25 અશુદ્ધમિતિ ચેન્ન શબ્દાત્

3.1.25
નૈતદસ્તિ-યદન્યાધિષ્ઠિતે વ્રીહ્યાદિશરીરે સંશ્લેષમાત્રમ્, ભોક્તૃત્વહેત્વંભાવાન્ન વ્રીહ્યાદિ ભાવેન જન્મ-ઇતિ ભોક્તૃત્વહેતુસદ્ભાવાત્ સ્વર્ગોપ ભોગ્યફલમિષ્ટાદિકર્મૈવાશુદ્ધં પાપમિશ્રમ્, અગ્નીષોમીયાદિહિંસાયુક્તત્વાત્ । હિંસા ચ "ન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાની"તિ નિષિદ્ધત્વાત્ પાપમેવ । ન ચાત્ર પદાહવનીયાદિવદુત્સર્ગાપવાદ ભાવઃ સમ્ભવતિ, ભિન્નવિષયત્વાત્ । અગ્નિષોમીયહિંસાવિધિર્હિંસાયાઃ ક્રતૂપકારકત્વં બોધયતિ, "ન હિંસ્યા"દિતિ
3.1.25
દુષ્કૃતસ્તત્રત્વા દેવઃ સવિતા દધાતુ" ઇતિ । ચિકિત્સકં ચ તાદાત્વિકાલ્પદુઃખકારિણમપિ રક્ષકમેવ વદન્તિ, પૂજયન્તિ ચ તજ્જ્ઞાઃ

3.1.26 રેતઃ સિગ્યોગોઽથ

3.1.26
ઇતશ્ચૌપચારિકં વ્રીહ્યાદિજન્મવચનમ્, વ્રીહ્યાદિભાવવચનાન્તરં "યો યો હ્યન્નમત્તિ યો યો રેતઃ #ઇ#ંઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિ" ઇતિ રેતઃ સિગ્ભાવોઽનુશયિનાં શ્રૂયમાણો યથા તદ્યોગમાત્રં પ્રતિપાદયતિ; તદ્વદ્વ્રીહ્યાદિ ભાવો-ઽપીત્યર્થઃ

3.1.27 યોનેશ્શરીરમ્

3.1.27
યોનિપ્રાપ્તેઃ પશ્ચાદેવાનુશયિનાં શરીરપ્રાપ્તિઃ, તત્રૈવ સુખદુઃખોપભોગસદ્ભાવાત્, તતઃ પ્રાગાકાશાદિપ્રાપ્તિપ્રભૃતિ તદ્યોગમાત્રમેવેત્યર્થઃ ॥ અન્યાધિષ્ઠિતાધિકરણં

3.2.1 સન્ધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ

3.2.1
એવં કર્માનુરૂપગમનાગમનજન્માદિયોગેન જાગ્રતો જીવસ્ય દુઃખિત્વં ખ્યાપિતમ્ ઇદાનીમસ્ય સ્વપ્નાવસ્થા પરીક્ષ્યતે, સ્વપ્નમધિકૃત્ય શ્રૂયતે "ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્ત્યથ રથાન્ રથયોગાન્ પથઃ સૃજતે, ન તત્રાનન્દા મુદઃ પ્રમુદો ભવન્ત્યથાનન્દાન્મુદઃ પ્રમુદઃ સૃજતે ન તત્ર વેશાન્તાઃ પુષ્કરિણ્યઃ સ્ત્રવન્ત્યો વેશાન્તાઃ પુષ્કરિણ્યઃ ભવવન્ત્યઃ સૃજતે સ હિ કર્ત્તા" ઇતિ । તત્ર સંશયઃ- કિમિયં રથા-દિસૃષ્ટિર્જીવેનૈવ ક્રિયતે? આહોસ્વિદીશ્વરેણ-ઇતિ । કિં યુક્તમ્, સન્ધ્યે સૃષ્ટિર્જીવેનેતિ । કુતઃ? સન્ધ્યં-સ્વપ્ન-
3.2.1
સ્થાનમુચ્યતે "સન્ધ્યં તૃતીયં સ્વપ્નસ્થાનમ્" ઇતિ વચનાત્ સા તુ જીવેનૈવ ક્રિયતે, સૃજતે સ હિ કર્ત્તા ઇત્યાહ હિ । સ્વપ્નદૃગ્જીવ એવ તત્ર પ્રતીયતે

3.2.2 નિર્મ્માતારં ચૈકે પુત્રાદયશ્ચ

3.2.2
કિઞ્ચ-એનં જીવં સ્વપ્ને કામાનાં નિર્માતારમેકેશાખિનોઽધીયતે, "ય એષુ સુપ્તેષુ જાગર્ત્તિ કામં કામં પુરુષો નિમ્મિર્માણઃ" ઇતિ । પુત્રાદયશ્ચ તત્ર કામ્યમાનતયા કામશબ્દેન નિર્દિશ્યન્તે, નેચ્છામાત્રં, પૂર્વત્ર હિ "સર્વાન્ કામાઞ્ છન્દતઃ પ્રાર્થયસ્વ" "શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્ વૃણીષ્વ" ઇતિ પુત્રાદય એવ કામાઃ પ્રકૃતાઃ, અતો રથાદીન્ જીવઃ સ્વપ્ને સૃજતિ; જીવસ્ય ચ સત્યસઙ્કલ્પત્વં પ્રજાપતિવાક્યે શ્રુતમ્, અત ઉપકરણાદ્યભાવેઽપિ સૃષ્ટિરુપ- પદ્યતે

3.2.3
ઇતિ પ્રાપ્તેઽભિધીયતે -
3.2.3 માયામાત્રન્તુ કાર્ત્સ્ન્#એનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્

3.2.3
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્ત્તયતિ; સ્વપ્ને રથપુષ્કરિણ્યાદ્યર્થજાતં માયામાત્રં પરમપુરુષસૃષ્ટમિત્યર્થઃ । માયાશબ્દો હ્યાશ્ચર્ય-
3.2.3
વાચી "જનકસ્ય કુલે જાતા દેવમાયેવ નિર્મિતા" ઇત્યાદિષુ તથા દર્શનાત્ । અત્રાપિ "ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનઃ"-સકલેતરપુરુષાનુભાવ્યતયા ન ભવન્તીત્યર્થઃ । અથ "રથાન્ રથયોગાન્ પથઃ સૃજતે", સ્વપ્નદૃ-ગનુભાવ્યતયા તત્કાલમાત્રાવસાનાન્ સૃજત ઇત્યાશ્ચર્યરૂપત્વમેવાહ । એવંવિધાશ્ચર્યરૂપા સૃષ્ટિઃ સત્ય સઙ્કલ્પ- સ્ય પરમપુરુષસ્યૈવોપપદ્યતે, ન જીવસ્ય; તસ્ય સત્યસઙ્કલ્પત્વાદિયુક્તસ્યાપિ સંસારદશાયાં કાર્ત્સ્ન્#એનાનભિ-વ્યક્તસ્વરૂપત્વાન્ન જીવસ્ય તથાવિધાશ્ચર્યસૃષ્ટિરુપપદ્યતે । "કામં કામં પુરુષો નિðમ્મમાણઃ" ઇતિ ચ પરમપુરુ-ષમેવ નિર્માતારમાહ" "ય એષુ સુપ્તેષુ જાગતિર્ તદેવ શુક્રં તદ્વ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે । તસ્મિંલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન" ઇત્યુપક્રમોપસંહારયોઃ પરમપુરુષાસાધારણસ્વભાવપ્રતીતેઃ । અથ વેશાન્તાન્ પુષ્કરિણ્યઃ સ્ત્રવ-ન્ત્યઃ સૃજતે સ હિ કર્ત્તા" ઇતિ ચ તયા શ્રુત્યૈકાર્થ્યાત્ પરમપુરુષમેવ કર્ત્તારમાહ

3.2.4
સ્વાભાવિકં ચેજ્જીવસ્યાપહતપાત્મત્વાદિકમ્, કુતસ્તન્નાભિવ્યજ્યત ઇત્યત આહ -
3.2.4 પરાભિધ્યાનાત્તુ તિરોહિતં તતો હ્યસ્ય બન્ધવિપર્ય્યયૌ

3.2.4
તુશબ્દઃ શઙ્કાવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ, પરાભિધ્યાનાત્-પરમપુરુષસઙ્કલ્પાત્, અસ્ય જીવસ્ય સ્વાભાવિકં રુપન્તિરોહિતમ્ અનાદિકર્મપરમ્પરયા કૃતાપરાધસ્ય હ્યસ્ય સ્વાભાવિકં કલ્યાણરૂપં પરમપુરુષસ્તિરોધાપયતિ; તતસ્તત્સઙ્ક-લ્પાદેવ હ્યસ્ય જીવસ્ય બન્ધમોક્ષૌ શ્રુતૌ યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયનેઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે અથ સોઽભયં ગતો ભવતિ યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે અથ તસ્ય ભયં ભવતિ" "એષ હ્યેવા-નન્દયાતિ" "ભીષાઽસ્માદ્વાતઃ પવતે" ઇત્યાદિષુ

3.2.5 દેહયોગાદ્વા સોઽપિ

3.2.5
સોઽપિ તિરોભાવો દેહયોગદ્વારેણ વા ભવતિ સૂક્ષ્માચિચ્છક્તિયોગદ્વારેણ વા; સૃષ્ટિકાલે દેહાવસ્થેનાચિદ્વ-સ્તુના સંયોગાદ્ભવતિ, પ્રલયકાલે નામરૂપવિભાગાનર્હાતિસૂક્ષ્માચિદ્વસ્તુયોગાત્ । અતોઽનભિવ્યક્તસ્વરૂપ-ત્વાત્સ્વપ્ને જીવો ન રથાદીન્ સઙ્કલ્પમાત્રેણ સ્ત્રષ્ટું શકનોતિ "તસ્મિંલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન" ઇતિ સર્વેષુ સુપ્તેષુ જાગરણં સર્વલોકાશ્રયત્વમિત્યાદયો હિ પરમપુરુષસ્યૈવ સમ્ભવન્તિ । અતો જીવાનામ-લ્પાલ્પકર્માનુગુલફલાનુભવાર્થં તાવન્માત્રકાલાવસાનાન્ તદેકાનુભાવ્યાનર્થાનુત્પાદયતિ

3.2.6 સૂચકશ્ચ હિ શ્રુતેરાચક્ષતે ચ તદ્વિદઃ

3.2.6
ઇતશ્ચ સ્વાપ્નાર્થા ન જીવસઙ્કલ્પપૂર્વકાઃ; યતઃ સ્વપ્નોઽભ્યુદયાનભ્યુદયયોઃ સૂચકઃ શ્રુતેરવગમ્યતે "યદા કર્મસુ કામ્યેષુ સ્ત્રિયં સ્વપ્નેષુ પશ્યતિ । સમૃદિંધ તત્ર જાનીયાત્તસ્મિન્સ્વપ્નનિદર્શને" ઇતિ; "અથ સ્વપ્ને પુરુષં કૃષ્ણ- દન્તં પશ્યતિ સ એનં હન્તિ" ઇત્યાદેશ્ચ । સ્વપ્નાધ્યાયવિદશ્ચ સ્વપ્નં શુભાશુભયોઃ સૂચકમાચક્ષતે । સૂચકત્વં
3.2.6
ચ સ્વસઙ્કલ્પાયત્તસ્ય નોપપદ્યતે; તથા ચાશુભસ્યાનિષ્ટત્વાત્ શુભસ્ય સૂચકમેવ સૃષ્ટ્વા પશ્યેત્ । અતઃ સ્વપ્ને સૃષ્ટિરીશ્વરેણૈવ કૃતા

॥ સન્ધ્યાધિકરણં સમાપ્તમ્

3.2.7 તદભાવો નાડીષુ તચ્છø#એતરાત્મનિ ચ

3.2.7
ઇદાનીં સુષુપ્તિસ્થાનં પરીક્ષ્યતે, ઇદામામ્નાયતે "યત્રૈતત્સુપ્તઃ સમસ્તઃ સમ્પ્રસન્નઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાતિ આસુ તદા નાડીષુ સૃપ્તો ભવતિ" ઇતિ; તથા "અથ યદા સુષુપ્તાહ ભવતિ યદા ન કસ્યચન વેદ
3.2.7
હિતા નામ નાડ્યો હિ દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ હૃદયાત્પુરીતતમભિપ્રતિષ્ઠન્તે તાભિઃ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતતિ શેતે" ઇતિ; તથા "યત્રૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ સતા સોમ્ય ! તદા સમ્પન્નો ભવતિ" ઇતિ । એવં નાડ્યઃ પુરીતદ્વ્રહ્મ સુષુપ્તિસ્થાનત્વેન શ્રૂયતે: કિમેષાં વિકલ્પઃ? સમુચ્ચયો વેતિ વિશયે નિરપેક્ષત્વપ્રતીતેર્યુગપદનેકસ્થાનવૃત્ત્યસ-મ્ભવાચ્ચ વિકલ્પઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-તદભાવઃ- ઇતિ । તદભાવઃ- સ્વપ્નાભાવઃ- સુષુપ્તિર્નાડીષુ પુરિતત્યાત્મનિ ચ ભવતિ, એષાં સ્થાનાનાં સમુચ્ચય ઇત્યર્થઃ । કુતઃ? તચ્છøતેઃ- ત્રયાણાં સ્થાનત્વશ્રુતેઃ । ન ચ કાર્યભેદેન સમુચ્ચયે સમ્ભવતિ પાક્ષિકબાધગર્ભવિકલ્પો ન્યાયઃ । સમ્ભવતિ ચ પ્રાસાદખટ્વાપર્યઙ્કવન્નાડ્યાદીનાં કાર્યભેદઃ । તત્ર નાડીપુરીતતૌ પ્રાસાદખટ્વાસ્થાનીયૌ; બ્રહ્મ તુ પર્યઙ્કસ્થાનીયમ્ । અતો બ્રહ્મૈવ સાક્ષાત્સુષુપ્તિસ્થાનમ્

3.2.8 અતઃ પ્રવોધોઽસ્માત્

3.2.8
યતો બ્રહ્મૈવ સાક્ષાત્સુષુપ્તિસ્થાનમ્, અતોઽસ્માદ્વ્રહ્મણઃ એષાં જીવાનાં પ્રવોધઃ શ્રૂયમાણ ઉપપદ્યતે,-"સત આગમ્ય ન વિદુઃ સત આગચ્છામહે" ઇત્યાદિષુ

। તદભાવાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.2.9 સ એવ તુ કર્મ્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધિભ્યઃ

3.2.9
કિં સુષુપ્ત એવ પ્રબોધસમયે ઉત્તિષ્ઠતિ? ઉતાન્ય? ઇતિ સંશયે અસ્ય સકલોપાધિ-વિનિર્મુક્તસ્ય બ્રહ્મણિ સમ્પન્નસ્ય મુક્તાદવિલક્ષણત્વેન પ્રાચીનશરીરેન્દ્રિયાદિસમ્બન્ધાભાવાદન્યઃ- ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- સ એવ ત્વિતિ । તુ શબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્ત્તયતિ; સ એવોત્તિષ્ઠતિ, કુતઃ? કર્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધિભ્યઃ । કર્મ તાવત્સુષુપ્તેન પૂર્વકૃતં પુણ્યપાપરૂપં તત્વજ્ઞાનાત્પ્રાક્ તેનૈવ ભોક્તવ્યમ્ । અનુસ્મૃતિરપિ-ય એવાહં સુપ્તઃ સ એવ પ્રતિબુદ્ધોઽસ્મીતિ । શબ્દોપિ સુષુપ્તપ્રબુદ્ધસ્સ એવેતિ દર્શયતિ "ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરા- હો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા મશકો વા દંશો વા મશમો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તથા ભવન્તિ" ઇતિ । વિધયશ્ચ મોક્ષા-
3.2.9
ર્થાઃ સુષુપ્તસ્યમુક્તત્વેઽનર્થકાઃ સ્યુઃ, ન ચાસૌ સર્વોપાધિવિનિર્મુક્ત આવિર્ભૂતસ્વરૂપઃ "તદ્યત્રૈતત્સુષુપ્તઃ" ઇતિ સુષુપ્તં પ્રકૃત્ય "નાહ ખલ્વયમેવં સંપ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહમસ્મીતિ નો એવેમાનિ ભૂતાનિ વિનાશમેવાપીતો ભવતિ નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામિ" ઇતિ વચનાત્ । મુક્તસ્ય ચ "પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" "સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષત્ ક્રીડન્ રમમાણઃ" "સ સ્વરાહ્ ભવતિ તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ" "સર્વં હ પશ્યઃ પશ્યતિ સર્વમાપ્નોતિ સર્વશઃ" ઇતિ સર્વજ્ઞત્વાદિ શ્રૂયતે, અતઃ સુષુપ્તઃ સંસરન્નેવાયસ્તસર્વકરણો જ્ઞાન-ભોગાદ્યશક્તો વિશ્રમસ્થાનંપરમાત્માનમુપસમ્પદ્યાશ્વસ્તઃ પુનર્ભોગાયોત્તિષ્ટતિ

॥ કર્માનુત્મૃતિશબ્દવિધ્યધિકરણં સમાપ્તમ્

3.2.10 મુગ્ધેઽર્દ્ધસમ્પત્તિઃ પરિશેષાત્

3.2.10
મુગ્ધમધિકૃત્ય ચિન્ત્યતે કિમિયં મૂર્ચ્છા સુષુપ્ત્યાદિષ્વન્યતમાઽવસ્થા? ઉતાવ-સ્થાન્તરમ્? ઇતિ વિશયે સુષુપ્ત્યાદીનામન્યતમાવસ્થાયામેવ મૂર્ચ્છાપ્રાસિદ્ધયુપપત્તેરવસ્થાન્તરકલ્પને પ્રમા-ણાભાવાદન્યતમાવસ્થા-ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-મુગ્ધેઽર્દ્ધસમ્પત્તિરિતિ । મુગ્ધે પુરુષે યાતસ્યાવસ્થા-સા મરણાયાર્દ્ધ-સમ્પત્તિઃ, કુતઃ- પરિશેષાત્ । ન તાવત્સ્વપ્નજાગરૌ-જ્ઞાનાભાવાત્, નિમિત્તવૈરૂપ્યાદાકારવૈરૂપ્યાચ્ચ, ન સુષુ-પ્તિમરણે, નિમિત્તં હિ મૂર્ચ્છાયા અભિધાતાદિઃ, પારિશેષ્યાન્મરણાયાર્દ્ધસમ્પત્તિર્મૂર્ચ્છા, મરણં હિ સર્વપ્રાણ-દેહસમ્બન્ધોપરતિઃ, સૂક્ષ્મપ્રાણદેહસમ્બન્ધાવસ્થિતિર્મૂર્ચ્છા

॥ મુગ્ધાધિકરણમ્ સમાપ્તમ્

3.2.11 ન સ્થાનતોઽપિ પરસ્યોભયલિઙ્ગ સર્વત્ર હિ

3.2.11
દોષદર્શનાદ્વૈરાગ્યોદયાય જીવસ્યાવસ્થાવિશેષાનિરૂપિતાઃ । ઇદાનીં બ્રહ્મપ્રાપ્તિતૃ-ષ્ણાજનનાય પ્રાપ્યસ્ય બ્રહ્મણો નિર્દોષત્વકલ્યાણગુણાત્મકત્વપ્રતિપાદનાયનારભતે, તત્ર જાગરસ્વપ્રસુષુપ્તિ-મુગ્ધ્યુત્ક્રાન્તિષુ સ્થાનેષુ તત્તત્સ્થાનપ્રયુક્તા જીવસ્ય યે દોષાસ્તે તદન્તર્યામિણઃ પરસ્ય બ્રહ્મણોઽપિ તત્ર તત્રા-વસ્થિતસ્ય સન્તિ; નેતિ વિચાર્ય્યતે । કિં યુક્તમ્? સન્તીતિ, કુતઃ? તત્તદવસ્થશરીરેઽવસ્થાનાત્ । નનુ "સમ્ભોગપ્રાપ્તિરિતિ ચેન્ન વૈશેષ્યાત્" "સ્થિત્યદનાભ્યાં ચ" ઇત્યાદિષુપરસ્યાકર્મચશ્યત્વેન દોષાભાવ ઉક્તઃ- તત્કથમકર્મવશ્યસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણસ્તત્તત્સ્થાનસમ્બન્ધાદ્દોષ ઉચ્યતે, ઇત્થમુચ્યતે - કર્માણ્યપિ દેહસમ્બ-
3.2.11
ન્ધમાપાદયન્તિ પુરુષાર્થજનનાનિ ભવન્તીતિ "દેહયોગાદ્વા" ઇત્યત્રોક્તમ્ । તચ્ચ દહેસમ્બન્ધસ્યાપુરૂષાર્થત્વેન ભવતિ । ઇતરથા કર્માણ્યેવ દુખં જનયિષ્યન્તિ કિં દેહ સમ્બન્ધેન; અતોઽકર્મવશ્યત્વે સત્યપિ નાનાવિધાશુચિ-દેહસમ્બન્ધોઽપુરુષાર્થ એવ, અતસ્તન્નિયમનાર્થં સ્વેચ્છયા તત્પ્રવેશેઽપ્યપુરુષાર્થસમ્બન્ધોઽવર્જ્જનીયઃ, પૂયશોણિ-તાદિમજ્જનં હિ સ્વેચ્છાકારિતમપ્યપુરુષાર્થ એવ । અતો યદ્યપિ જગદેકકારણં સર્વજ્ઞત્વાદિકલ્યાણગુણાકરં ચ બ્રહ્મ, તથાઽપિ "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્, ય આત્મનિ તિષ્ઠન્, યશ્ચક્ષુપિ તિષ્ઠન્ યો રેતસિ તિષ્ઠન્" ઇત્યાદિવચનાત્ તત્ર તત્રાવસ્થિતસ્ય તત્તત્સમ્બન્ધરૂપાપુરુષાર્થાઃ સન્તિ-ઇતિ-એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે "ન સ્થાનતોઽપિ પરસ્ય" ઇતિ ન પૃથિવ્યાત્માદિસ્થાનતોપિ પરસ્ય બ્રહ્મણોઽપુરુષાર્થગન્ધઃ સમ્ભવતિ । કુતઃ? ઉભયલિઙ્ગં સર્વત્ર હિ-યતઃ સર્વત્ર શ્રુતિસ્મૃતિષુ પરબ્રહ્મોભયલિઙ્ગમ્-ઉભયલક્ષણમભિધીયતે-નિરસ્તનિખિલદોષત્વકલ્યાણગુણાકરત્વલક્ષણોપે-તમિત્યર્થઃ "અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ" "સમસ્ત-કલ્યાણગુણાત્મકોઽસૌ સ્વશક્તિલેશોદ્ધૃતભૂતસર્ગઃ । તેજોબલૈશ્વર્યમહાવબોધસુવીર્યશકત્યાદિગુણૈકરાશિઃ । પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સન્તિ પરાવરેશે" "સમસ્તહેયરહિતં વિષ્ણ્વાખ્યં પરમં પદમ્" ઇત્યાદિ-
3.2.11
શ્રુતિસ્મૃતિભ્ય ઉભયલક્ષણં હિ બ્રહ્માવગતમ્

3.2.12 ભેદાદિતિ ચેન્ન પ્રત્યેકમતદ્વચનાત્

3.2.12
યથા જીવસ્ય પ્રજાપતિવાક્યાવગતાપહપાપ્મત્વાદ્યુભવલિઙ્ગસ્યાપિ દેવાદિદેહયોગરૂપાવસ્થાભેદાદપુરુષાર્થ- યોગઃ; તથાઽન્તર્યામિણઃ પરસ્યાપિ સ્વતોઽપહતપાપ્મત્વાદ્યુભયલિઙ્ગસ્ય તત્તદ્દેવાદિશરીરયોગરૂપાવસ્થાભેદા-દપુરુષાર્થયોગોઽવર્જ્જનીય
ઇતિ ચેત્-તન્ન, પ્રત્યેકમતદ્વચનાત્ "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્, ય આત્મનિ નિષ્ઠ"ન્નિત્યા- દિષુ પ્રતિપર્યાયં "સ ત આત્માઽન્તર્યામ્યમૃતઃ" ઇત્યન્તર્યામિણોઽમૃતત્વવચનેન તત્ર તત્ર સ્વેચ્છયાનિયમનં કુર્વ-તસ્તત્તત્સમ્બન્ધપ્રયુક્તાપુરુષાર્થપ્રતિષેધાત્ । જીવસ્ય તુ તત્ સ્વરૂપન્તિરોહિતમિતિ "પરાભિધ્યાનાત્તુ તિરો-હિત"મિત્યત્રોક્તમ્ । નનુ સ્વેચ્છયા કુર્વતોઽપિ તત્તદ્વસ્તુસ્વભાવાયત્તા પુરુષાર્થસમ્બન્ધોઽવર્જ્જનીય ઇત્યુક્તમ્; નૈતદ્યુક્તં, ન હ્યચિદ્વસ્ત્વપિ સ્વભાવતોઽપુરુષાર્થસ્વરૂપં કમર્વશ્યાનાં તુ કર્મસ્વભાવાનુગુણ્યેન પરમપુરુષસઙ્કલ્-પાદેકમેવ વસ્તુ કાલભેદેન પુરુષભેદેન ચ સુખાય દુઃખાય ચ ભવતિ; વસ્તુસ્વરૂપપ્રયુક્તે તુ તાદ્રૂપ્યે સર્વં સર્વદા સર્વસ્ય સુખાયૈવ દુઃખાયૈવ વા સ્યાત્; ન ચૈવં દૃશ્યતે; તથા ચોક્તં "નરકસ્વર્ગસંજ્ઞે વૈ પાપપુણ્યે દ્વિજો-ત્તમ? । વસ્ત્વેકમેવ દુઃખાય સુખાયેર્ષ્યાગમાય ચ । કોપાય ચ યતસ્તસ્માદ્વસ્તુ વસ્ત્વાત્મકં કુતઃ । તદેવ પ્રીતયે ભૂત્વા પુનર્દુઃખાય જાયતે । તદેવ કોપાય યતઃ પ્રસાદાય ચ જાયતે । તસ્માદ્ દુઃખાત્મકં નાસ્તિ ન ચ કિઞ્ચિત્સુખાત્મકમ્" ઇતિ । અતો જીવસ્ય કર્મવશ્યત્વાત્તત્તત્કર્માનુગુણ્યેન તત્તદ્વસ્તુસમ્બન્ધ એવાપુરુષાર્થઃ સ્યાત્, પરસ્ય તુ બ્રહ્મણઃ સ્વાધીનસ્ય સ એવ સમ્બન્ધસ્તત્તદ્વિચિત્રનિયમનરૂપલીલારસાયૈવ સ્યાત્

3.2.13 અપિ ચૈવમેકે

3.2.13
અપિ ચૈકે શાખિન એકસ્મિન્નેવ દેહસંયોગે જીવસ્યાપુરુષાર્થં પરસ્ય તુ તદભાવં નિયમનરૂપૈશ્વર્યાયત્તદીપ્તિયોગં ચ સ્વશબ્દેનાધીયતે "દ્વા સુપર્ણા સુયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યન-શ્નન્નન્યોઽભિચાકશીતિ" ઇતિ ।
3.2.14
અથ સ્યાત્ "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ બ્રહ્માત્મકજીવાનુપ્રવેશપૂર્વકં નામરૂપવ્યાકરણમિતિ બ્રહ્મણોઽપિ તદાત્મભૂતસ્ય દેવમનુષ્યાદિરૂપત્વં તન્ના-મભાકત્વં ચાસ્તિ, તતશ્ચ "બ્રાહ્મણો યજેત" ઇત્યાદિવિધિનિષેધશાસ્ત્રગોચરત્વેન કર્મવશ્યત્વમવર્જ્જનીયમિતિ તત્રાહ -
3.2.14 અરૂપવદેવ હિ તત્પ્રધાનત્વાત્

3.2.14
દેવાદિશરીરાનુપ્રવેશે તેન તેન રૂપેણ યુક્તમપ્યરૂપવદેવ તદ્ બ્રહ્મ રૂપરહિતતુલ્યમેવ; જીવવચ્છરીરિત્વનિબન્ધનં કમર્વશ્યત્વમ્ અસ્ય ન વિદ્યત ઇત્યર્થઃ । કુતઃ? નિર્વાહકત્વેન પ્રધાનત્વાત્ । "અકાશો હ વૈ નામરૂપયોર્નિર્વ- હિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મ" ઇતિ સર્વાનુપ્રવેશેઽપિ નામરૂપકાર્યાસ્પર્શેન નામરૂપયોર્નિર્વોઢ્#ઋત્વમેવ બ્રહ્મણઃ પ્રતિ-પાદયતિ । નનુ તચ્છરીરકત્વેન તદન્તર્યામિત્વે કથમરૂપવદિતિ રૂપસમ્બન્ધરહિતતુલ્યત્વમુચ્યતે, ઇત્થં- યથા જીવસ્ય તત્તજ્જન્યસુખદુઃખભાકત્વેન તત્તદ્રૂપસમ્બન્ધઃ, તથા તદભાવાત્ પરસ્યાઽરૂપવત્ત્વમ્ । વિધિનિષે-ધશાસ્ત્રાણ્યપિ કર્મવશ્યમેવાધિકુર્વન્તિ, તસ્માદરૂપતુલ્યમેવ પરં બ્રહ્મ । તતશ્ચાન્તર્યામિરૂપેણાવસ્થિતમપિ
3.2.15
નનુ ચ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિભિર્નિર્વિશેષપ્રકાશૈકસ્વરૂપં બ્રહ્માવગમ્યતે, અન્યત્તુ સર્વજ્ઞત્વસત્યસ-ઙ્કલ્પત્વજગત્કારણત્વસર્વાન્તરાત્મત્વસત્યકામત્વાદિકં "નેતિ નેતિ" ઇત્યાદિભિઃ પ્રતિષિધ્યમાનત્વેન મિથ્યા-ભૂતમિત્યવગન્તવ્યમ્, તત્કથં કલ્યાણગુણાકરત્વનિરસ્તનિખિલદોષત્વરૂપોભયલિઙ્ગત્વં બ્રહ્મણ ઇતિ; અત આહ -
3.2.15 પ્રકાશવચ્ચાવૈયથ્યાત્

3.2.15
યથા ચ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિવાક્યાવૈયર્થ્યાત્ પ્રકાશસ્વરૂપત્વં બ્રહ્મણોઽભ્યુપગમ્યતે । તથા સત્ય-સઙ્કલ્પત્વસર્વજ્ઞત્વ(સર્વ)જગત્કારણત્વસર્વાત્મકત્વનિરસ્ત - નિખિલાવિદ્યાદિદોષત્વાદ્યભિધાયિવાક્યાવૈયર્થ્યાદુ-ભયલિઙ્ગમેવ બ્રહ્મ

3.2.16 આહ ચ તન્માત્રમ્

3.2.16
કિઞ્ચ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તમ્" ઇત્યાદિ વાક્યં બ્રહ્મણઃ પ્રકાશસ્વરૂપતામાત્રં પ્રતિપાદયતિ, નાન્યત્ સત્યસઙ્કલ્પ-ત્વાદિકં વાક્યાન્તરાવગતં નિષેધતિ; "નેતિ નેતિ" ઇતિ ચા નિષેધસ્ય વિષયોઽનન્તરમેવ વક્ષ્યતે

3.2.17 દર્શયતિ ચાથો અપિ સ્મર્યતે

3.2.17
દર્શયતિ ચ વેદાન્ત(વાક્ય)ગણઃ કલ્યાણગુણાકરત્વં નિરસ્તનિખિલદોષત્વં ચ "તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરન્તં દૈવતાનાં પરમં ચ દૈવતમ્ । સ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃ । ન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે । પરાઽસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનવલક્રિયા ચ" "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ યસ્ય જ્ઞાનમયન્તપઃ" "ભીષાઽસ્માદ્વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્યઃ" "સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ" । યતો વાચો નિવર્ત્તન્તે "આપ્રાપ્ય મનસા સહ । આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ન વિભેતિ કુતશ્ચનેતિ" "નિ- ષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્" ઇત્યાતિ । સ્મર્યતે ચ "યો મામજમનાદિં ચ વેત્તિ લોકમહેશ્વરમ્ । વિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્" "મયાઽધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્ । હેતુનાઽનેન કૌ- ન્તેય જગદ્ધિ પરિવર્ત્તતે" "ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્ય પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ । યો લોકત્રયમાવિશ્ય વિભત્ર્ત્યવ્યમ ઈશ્વરઃ "સર્વજ્ઞઃ સર્વકૃત્સર્વશક્તિર્જ્ઞાનબલર્દ્ધિમાન્ । અન્યૂનશ્ચાપ્યવૃદ્ધિશ્ચ સ્વાધીનોઽનાદિમાન્ વશી । ક્લમતન્દ્રીભ-યક્રોધકામાદિભિરસંયુતઃ । નિરવદ્યઃ પરઃ પ્રાપ્તેર્નિરધિષ્ઠોઽક્ષરક્રમઃ" ઇત્યાદિઃ । અતઃ સર્વત્રાવસ્થિતસ્યરપિ બ્રહ્મણ ઉભયલિઙ્ગત્વાત્ તત્તત્સ્થાનપ્રયુક્તાઃ દોષાઃ ન પરં બ્રહ્મ સ્પૃશન્તિ

3.2.18 અત એવ ચોપમા સૂર્ય્યકાદિવત્

3.2.18
યતો નાનાવિધેષુ#એ સ્થાનેષુ સ્થિતસ્યાપિ પરસ્ય બ્રહ્મણો ન તત્પ્રયુક્તદોષભાક્તવમ્, અત એવ જલદર્પણાદિપ્રતિ-બિમ્બિતસૂર્ય્યાદિવત્ પરમાત્મા તત્ર તત્રાવસ્થિતોઽપિ નિર્દોષ ઇતિ શાસ્ત્રેષૂપમા ક્રિયતે "આકાશમેકં હિ યથા ઘટાદિષુ પૃથપ્ભવેત્ । તથાત્મૈકો હ્યનેકસ્થો જલાધારોષ્વિવાંશુમાન્ । એક એવ હિ ભૂતાત્મા ભૂતે ભૂતે વ્યવસ્થિતઃ । એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતે જલચન્દ્રવત્" ઇત્યાદિષુ

3.2.19
અત્ર ચોદયતિ -
3.2.19 અમ્બુવદગ્રહણાત્તુ ન તથાત્વમ્

3.2.19
તુશબ્દશ્ચોદ્યં દ્યોતયતિ અમ્બુવદિતિ સપ્તમ્યન્તાદ્વતિઃ । અમ્બુદપર્ણાદિષુ યથા સૂર્યમુખાદયો ગૃહ્મન્તે; ન તથા પૃથિવ્યાદિષુ#ઉ સ્થાનેષુ પરમાત્મા ગૃહ્મતે । અમ્બ્વાદિષુ#એ હિસૂર્યાદયો ભ્રાન્ત્યા તત્રસ્થા ઇવ ગૃહ્યન્તે; ન પરમાર્થ-તસ્તત્રસ્થાઃ । ઇહ તુ "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્" યોઽપ્સુ તિષ્ઠન્" "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્3 ઇત્યેવમાદિના પરમાર્થત એવ પરમાત્મા પૃથિવ્યાદિષુ સ્થિતો ગૃહ્યતે । અતઃ સૂર્યાદેરમ્બુદર્પણાદિપ્રયુક્તદોષાનનુષઙ્ગસ્તત્ર તત્ર સ્થિત્યભાવાદેવ। અતો ન તથાત્વં- દાર્ષ્ટાન્તિકસ્ય ન દૃષ્ટાન્તતુલ્યત્વમિત્યર્થઃ

3.2.20
પરિહરતિ -
3.2.20 વૃદ્ધિહ્રાસભાક્તવમન્તર્ભાવાદુભયસામઞ્જસ્યાદેવં દર્શનાચ્ચ

3.2.20
પૃથિવ્યાદિસ્થાનાન્તર્ભાવાત્ સ્થાનિનઃ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપતો ગુણતશ્ચ પૃથિવ્યાદિસ્થાનગતવૃદ્ધિહ્રાસાદિ-દોષભાક્ત્વમાત્રં સૂર્યાદિદૃષ્ટાન્તેન નિવત્ર્ત્યતે । કથમિદમવગમ્યતે? ઉભયસામઞ્જસ્યાદેવમ્ ઉભયદૃષ્ટાન્તસામઞ્જ-સ્યાદેવમિતિ નિશ્ચીયતે । "આકાશમેકં હિ યથા ઘટાદિષુ પૃથગ્ભવેત્" । જલાધારેષ્વિવાંશુમાન્" ઇતિ દોષવ-ત્સ્વનેકેષુ વસ્તુષુ વસ્તુતોઽવસ્થિતસ્યાકાશસ્ય, વસ્તુતોઽનવસ્થિતસ્યાંશુમતશ્ચોભયસ્યદૃષ્ટાન્તસ્યોપાદાનં હિ પરમાત્મનઃ પૃથિવ્યાદિગતદોષભાક્તવનિવત્તર્નમાત્રે પ્રતિપાદ્યે સમઞ્જસં ભવતિ । ઘટકરકાદિ#એષુ યથા વૃદ્ધિહ્રાસ-ભાક્ષુ પૃથક્ પૃથક્ સંયુજ્યમાનમપ્યાકાશં વૃદ્ધિહ્રાસાદિદોષૈર્ન સ્પૃશ્યતે; યથા ચ જલાધારેષુ વિષમેષુ દૃશ્યમા-નોઽ#ંશુમાંસ્તદ્ગતવૃદ્ધિહ્રાસાદિભિર્ન સ્પૃશ્યતે, તથાઽયં પરમાત્મા પૃથિવ્યાદિષુ નાનાકારેષ્વચેતનેષુ ચેતનેષુ ચ સ્થિતસ્તત્તદ્ગતવૃદ્ધિહ્રાસાદિદોષૈરસંસ્પૃષ્ટઃ સર્વત્ર વર્ત્તમાનોઽપ્યેક એવાસ્પૃષ્ટદોષગન્ધઃ કલ્યાણગુણાકર એવ । એતદુક્તં ભવતિ - યથા જલાદિષુ વસ્તુતોઽનવસ્થિતસ્યાંશુમતો હેત્વભાવાજ્જલાદિદોષાનભિષ્વઙ્ગઃ, તથા પૃથિ-વ્યાદિષ્વવસ્થિતસ્યાપિ પરમાત્મનો દોષપ્રત્યનીકાકારતયા દોષહેત્વભાવાન્ન દોષસમ્બન્ધ ઇતિ, દર્શનાચ્ચ-દૃશ્યતે ચૈવં સર્વાત્મના સાધર્મ્યાભાવેઽપિ વિવક્ષિતાં-શસાધર્મ્યાદ્ દૃષ્ટાન્તોપાદાનમ્, સિંહ ઇવ માણવક ઇત્યાદૌ ।
3.2.20
અતઃ સ્વભાવતો નિરસ્તનિખિલાજ્ઞાનાદિદોષગ-ન્ધસ્ય સમસ્તકલ્યાણગુણાકરસ્ય પૃથિવ્યાદિસ્થાનતોઽપિ ન દોષસમ્ભવઃ

3.2.21
અથ સ્યાત્ "દ્વે વાવ બ્રહ્મણો રૂપે મૂર્ત્તં ચામૂર્તમેવ ચ" ઇતિ પ્રકૃત્ય સમસ્તંસ્થૂલસૂક્ષ્મરૂપં પ્રપઞ્ચં બ્રહ્મણો રૂપ- ત્વેન પરામૃશ્ય "તસ્ય હ વા એતસ્ય પુરુષસ્ય રૂપં યથા મહારજનં વાસઃ" ઇત્યાદિના આકારવિશેષં ચાભિધાય "અથાત આદેશો નેતિ નેતિ ન હ્યેતસ્માદિતિ નેત્યન્યત્પરમસ્તિ" ઇતિ સર્વં પ્રકૃતં બ્રહ્મણઃ પ્રકારમિતિશબ્દેન પરામૃશ્ય તત્સર્વં પ્રતિષિધ્ય સર્વવિશેષાધિષ્ઠાનં સન્માત્રમેવ બ્રહ્મ; વિશેષાસ્ત્વેવંવિધં સ્વસ્વરૂપમજાનતા બ્રહ્મ-ણા કલ્પિતા ઇતિ દર્શયતિ; અતઃ કથમુભયલિઙ્ગત્વં બ્રહ્મણ ઇતિ-અત્રાહ -
3.2.21 પ્રકૃતૈતાવત્ત્વં હિ પ્રતિષેધતિ તતો બ્રવીતિ ચ ભૂયઃ

3.2.21
નૈતદુપપદ્યતે-યદ્વ્રહ્મણઃ પ્રકૃતવિશેષવત્ત્વં "નેતિ નેતિ" ઇતિ પ્રતિષિધ્યત-ઇતિ, તથા સતિ ભ્રાન્તજલ્પિતાયમા-નત્વાત્ । ન હિ બ્રહ્મણો વિશેષણતયા પ્રમાણાન્તરાપ્રજ્ઞાતં સર્વં તદ્વિશેષણત્વેનોપદિશ્ય પુનસ્તદેવાનુન્મત્તઃ
પ્રતિષેધતિ । યદ્યપિ નિર્દ્દિશ્યમાનેષુ કેચન પદાર્થાઃ પ્રમાણાન્તરપ્રસિદ્ધાઃ; તથાઽપિ તેષાં બ્રહ્મણઃ પ્રકારત્વમ-પ્રજ્ઞાતમેવ, ઇતરેષાં તુ સ્વરૂપં બ્રહ્મણઃ પ્રકારત્વં ચાજ્ઞાતમ્ । અતસ્તેષામનુવાદાસમ્ભવાદત્રૈવોપદિશ્ન્તે । અતસ્તન્નિષેધો નોપપદ્યતે । યસ્માદેવમ્ તસ્માત્ પ્રકૃતૈતાવત્ત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રતિષેધતીદં વાક્યમ્ । યે બ્રહ્મણો વિશેષાઃ પ્રકૃતાઃ; તદ્વિશિષ્ટતયા બ્રહ્મણઃ પ્રતીયમાનેયત્તા "નેતિ
3.2.21
નેતિ" ઇતિ પ્રતિષિધ્યતે #ઃ નેતિ નેતિ-નૈવં નૈવમ્, ઉક્તપ્રકારમાત્રવિશિષ્ટં ન ભવતિ બ્રહ્મ; ઉક્ત પ્રકારવિશિષ્ટ- તયા યા બ્રહ્મણ ઇયત્તા પ્રકૃતા; સાઽત્રેતિશબ્દેન પરામૃશ્યત ઇત્યર્થઃ । યતશ્ચ નિષેધાનન્તરં બ્રહ્મણો ભૂયો ગુણ- જાતં બ્રવીતિ, અતશ્ચ પ્રકૃતવિશેષણયોગિત્વમાત્રં બ્રહ્મણઃ પ્રતિષેધતિ । બ્ર્રવીતિ હિ ભૂયો ગુણજાતં, "ન હ્યેત-સ્માદિતિ નેત્યન્યત્ પરમસ્તિ અથ નામધેયં સત્યસ્ય સત્યમિતિ પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્ય"મિતિ । અય- મર્થઃ-ઇતિ નેતિ નેતિ યદ્વ્રહ્મ પ્રતિપાદિતં, તસ્માદેતસ્માદન્યદ્વસ્તુ પરં ન હ્યસ્તિ બ્રહ્મણોઽન્યત્સ્વરૂપતો ગુણત-શ્ચોત્કૃષ્ટં નાસ્તીત્યર્થઃ । તસ્ય ચ બ્રહ્મણઃ સત્યસ્ય સત્યમિતિ નામધેયં તસ્ય ચ નિર્વચનં "પ્રાણા વૈ સત્યં તેષા-મેષ સત્યમ્" ઇતિ । પ્રાણશબ્દેન પ્રાણસાહચર્ય્યાજ્જીવાઃ પરામૃશ્યન્તે, તે તાવત્ સત્યં, વિયદાદિવત્સ્વરૂપાન્ય-થાભાવરૂપપરિણામાભાવાત્ તેષામેષ સત્યં-તેભ્યોઽપ્યેષ પરમપુરુષઃ સત્યમ્, જીવાનાં કર્માનુગુણ્યેનજ્ઞા-નસઙ્કોચવિકાસૌ વિદ્યેતે; પરમપુરુષસ્ય ત્વપહતપાપ્મનસ્તૌ ન વિદ્યેતે । અતસ્તેભ્યોઽપ્યેષ સત્યમ્ । અતશ્ચૈવં વાક્યશેષોદિતગુણજાતયોગાત્ "નેતિ નેતિ"તિ બ્રહ્મણઃ સવિશેષત્વં ન પ્રતિષિધ્યતે અપિ તુ પૂર્વપ્રકૃતેયત્તામા- ત્રમ્ । અત ઉભયલિઙ્ગમેવ પરં બ્રહ્મ

3.2.22
બ્રહ્મણઃ પ્રમાણાન્તરાગોચરત્વેન તત્સમ્બન્ધિતયા મૂર્ત્તામૂર્ત્તાદિરૂપાનુવાદેન તન્નિષેધાસંભવાત્ પ્રકૃતેયત્તાપ્રતિ- ષેથ ઉક્તઃ; તદેવ પ્રમાણાન્તરાગોચરત્વં દ્રઢયતિ -
3.2.22 તદવ્યક્તમાહ હિ

3.2.22
તત્-બ્રહ્મ પ્રમાણન્તરેણ નૈવ વ્યજ્યતે, આહ હિ શાસ્ત્રં "ન સંદૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમસ્ય ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈ- નમ્" "ન ચક્ષુષા ગૃહ્મતે નાપિ વાચા" ઇત્યાદિ

3.2.23 અપિ સંરાધને પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્

3.2.23
અપિ ચ સંરાધને -સમ્યક્ષ્રોણને ભક્તિરૂપાપન્ને નિદિધ્યાસન એવાસ્ય સાક્ષાત્કારો નાન્યત્રેતિ શ્રુતિસ્મૃતિ-ભ્યામવગમ્યતે । "નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન । યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યઃ તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે #એતનૂં સ્વામ્" "જ્ઞાનપ્રસાદેન વિશુદ્ધસત્ત્વસ્તતસ્તુ તં પશ્યતે નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃ" ઇતિ શ્રુતિઃ । સ્મૃતિરપિ "નાહં વેદૈનર્ તપસા ન દાનેન ન ચેજ્યયા" "ભક્તયા ત્વનન્યયા શક્યઃ અહમેવંવિધોઽર્જ્જુન ! । જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરં " ઇતિ । ભક્તિરૂપાપન્નમેવોપાસનં સંરાધનં તસ્ય પ્રક્ષણનમિતિ પ્રીણમેવોક્તમ્ । અતો નિદિધ્યાસનાય બ્રહ્મસ્વરૂપમુપદિશત્ "દ્વે વાવ બ્રહ્મણઃ" ઇત્યાદિશાસ્ત્રં બ્રહ્મણો મૂર્ત્તામૂર્ત્તરૂપદ્વયાદિવિશિ- ષ્ટતાં પ્રાગસિદ્ધાં નાનુવદિતું ક્ષમમ્

2.3.24 પ્રકાશાદિવચ્ચાવૈશેષ્યં પ્રકાશશ્ચ કર્મણ્યભ્યાસાત્

2.3.24
ઇતશ્ચ પ્રકૃતૈતાવત્ત્વમેવ પ્રતિષેધતિ ન મૂર્ત્તામૂત્તાદિવિશિષ્ટત્વમ્; યતઃ સાક્ષાત્કૃતપરબ્રહ્મસ્વરૂપાણાં વામદેવા- દીનાં દર્શને પ્રકાશાદિવત્-જ્ઞાનાનન્દદિસ્વરૂપવન્મૂર્ત્તાદિપ્રપઞ્ચવિશિષ્ટતાયા અપિ બ્રહ્મગુણત્વાવૈશેષ્યં પ્રતી#એયતે "તદ્ધૈતત્પશ્યન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે #રઅહં મનુરભવં સૂર્ય્યશ્ચ" ઇત્યાદિ । બ્રહ્મસ્વરૂપભૂતપ્રકાશાનન્દાદિશ્ચ તેષાં વામદેવાદીનાં સંરાધનાત્મકે કર્મણ્યભ્યાસાત્ ઉપલભ્યતે, તદ્વચ્ચાભ્યસ્તસંરાધનાનાં તેષાં મૂર્ત્તામૂર્ત્તાદિવિશિ-ષ્ટત્વમપ્યવિશેષેણ પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ

3.2.25
ઉક્તં બ્રહ્મણ ઉભયલિઙ્ગત્વમુપસંહરતિ -
3.2.25 અતોઽનન્તેન તથા હિ લિઙ્ગમ્

3.2.25
અત ઉક્તૈર્હેતુભિર્બ્રહ્મણોઽનન્તેન કલ્યાણગુણગણેન વિશિષ્ટત્વં સિદ્ધમ્, તથા હિ સત્યુભયલિઙ્ગં બ્રહ્મોપપન્નં ભવતિ

॥ ઉભયલિઙ્ગાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.2.26
અસ્મિન્નધિકરણેઽવાન્તરશઙ્કાતત્પરિહારબાહુલ્યાત્ સાધ્યપ્રતિપત્તિવ્યા- કુલતા સ્યાદિતિ પરમસાધ્યોપસંહારેણ તન્નિવૃત્ત્યર્થં સૂત્રમભિપ્રયન્ વ્યાચષ્ટે - અત ઇતિ । તથા હિ સતીતિ - ઇય-ત્તાનિષેધપરત્વે સતિ ન કેવલમુભયલિઙ્ગત્વાબાધઃ, અપિ તૂભયલિઙ્ગત્વમુપપાદિતં ભવતિ હીત્યર્થઃ । યે તૂ ભયલિઙ્ગત્વં
3.2.26 ઉભયવ્યપદેશાત્ત્વહિકુણ્ડલવત્

3.2.26
મૂર્તામૂર્તાત્મકસ્યાચિત્પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મણો રૂપત્વં "દ્વે વાવ બ્રહ્મણો રૂપે" ઇત્યાદિનોપદિશ્યતે । "અથાત આદેશો નેતિ નેતિ" ઇતિ મૂર્ત્તામૂર્ત્તાચિદ્વસ્તુરૂપતયા બ્રહ્મણ ઇયત્તા પ્રતિષિદ્ધયતે । "ન હ્યેતસ્માદિતિ નેત્યન્યત્પરમસ્તિ" ઇતિ બ્રહ્મણોઽન્યદુષ્કૃષ્ટં ન હ્યસ્તીતિ પ્રતિપાદિતમ્ । તદુપપાદનાય "અથ નામધેયં સત્યસ્ય સત્યમિતિ પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમ્" ઇતિ પ્રાણશબ્દનિર્દ્દિષ્ટેભ્યશ્ચેતનેભ્યોઽપ્યેષ સત્યમિતિ કદાચિદપિ જ્ઞાનાદિસઙ્કોચાભાવા- દુક્તમ્ । તથા "પ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ગુણેશઃ" "પતિં વિશ્વસ્યાત્મેશ્વરં" "નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામ્" ઇત્યાદિ-શ્રુતેશ્ચાયમર્થોઽવગમ્યતે । તસ્યાચિદ્વસ્તુનો બ્રહ્મરૂપત્વપ્રકાર ઇદાનીં ચિન્ત્યતે, બ્રહ્મણો નિર્દોષત્વસિદ્ધયર્થં કિમસ્યાચિદ્વસ્તુનો બ્રહ્મરૂપત્વમહિકુણ્ડલન્યાયેન? ઉત પ્રભાપ્રભાવતોરિવૈકજાતિયોગેન? ઉત જીવસ્યેવ વિશેષણવિશેષ્યતયાંઽશાંશિભાવેન ઇતિ । ઇહ સ્થાપ્યમાનં વિશેષણવિશેષ્યભાવમઙ્ગીકૃત્ય "પ્રકૃતિશ્ચ પ્રતિ-જ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્" "તદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ" ઇત્યત્ર સૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુવિશિષ્ટાદ્વ્રહ્મણઃ સ્થૂલ-ચિદચિદ્વિશિષ્ટસ્યોત્પત્તિરનન્યત્વ #ં ચોક્તમ્ । કિં યુક્તમ્? અહિકુણ્ડલવદિતિ; કુતઃ? ઉભયવ્યપદેશાત્,
3.2.26
"બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્" "આત્મૈવેદં સર્વમ્" ઇતિ તાદાત્મ્યવ્યપદેશાત્ "હન્તાઽહમિમાસ્તિસ્ત્રો દેવતા અનેન જીવે-નૌત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય" ઇત્યાદિ ભેદવ્યપદેશાચ્ચાહેઃ કુણ્ડલભાવર્જુભાવવત્તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સંસ્થાનવિશેષા એવાચિ-દ્વસ્તૂનિ

3.2.27 પ્રકાશશ્રયવદ્વા તેજસ્ત્વાત્

3.2.27
વાશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ । બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યૈવાચિદ્રૂપેણાવસ્થાને ભેદશ્રુતયો બ્રહ્મણોઽપરિણામિત્વવાદિન્યોઽપિ વાધિતા ભવેયુઃ, અતો યથા તેજસ્ત્વેન પ્રભાતદાશ્રયયોર્ભિન્નયોરપિ તાદાત્મ્યમ્; એવમચિત્પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મણો રૂપત્વમિ-ત્યર્થઃ

3.2.28 પૂર્વવદ્વા

3.2.28
વાશબ્દઃ પક્ષદ્વયવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ । એકસ્યૈવ દ્રવ્યસ્યાવસ્થાવિશેષયોગે બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યૈવાચિદ્દ્રવ્યરૂપત્વાદુક્તદો-ષાદનિર્મોક્ષઃ, અથ પ્રભાતદાશ્રયયોરિવાચિદ્વ્રહ્મણોર્વ્રહ્મત્વજાતિયોગમાત્રમ્; એવં તર્હ્યશ્વત્વગોત્વવદ્વ્રહ્માપીશ્વરે ચિદચિદ્વસ્તુનોશ્ચાનુવર્તમાનં સામાન્યમિતિ સકલશ્રુતિસ્મૃતિવ્યવહારવિરોધઃ પૂવર્વદેવ, "અંશો નાનાવ્યપદે-શાત્" "પ્રકાશાદિવત્તુ નૈવં પરઃ" ઇતિ જીવવત્ પૃથક્સિદ્ધયનર્હવિશેષણત્વેનાચિદ્વસ્તુનો બ્રહ્માંશત્વમ્; વિશિ-ષ્ટવસ્ત્વેકદેશત્વેનાભેદવ્યવહારો મુખ્યઃ, વિશેષણવિશેષ્યયોઃ સ્વરૂપસ્વભાવભેદેન ભેદવ્યવહારો મુખ્યઃ, બ્રહ્મ-ણો નિર્દોષત્વં ચ રક્ષિતમ્ । તદેવં પ્રકાશજાતિગુણશરીરાણાં મણિવ્યક્તિગુણ્યાત્મનઃ પ્રત્યપૃથક્સિદ્ધિલક્ષણ-
3.2.29 પ્રતિષેધાચ્ચ

3.2.29
"સ વા એષ મહાનજ આત્માઽજરોઽમરઃ, નાસ્ય જરયૈતજ્જીર્યતિ" ઇત્યાદિભિર્બ્રહ્મણોઽચિદ્ધર્મપ્રતિષેધાચ્ચ વિશે-ષણવિશેષ્યત્વેનૈવાંશાંશિભાવ ઇત્યર્થઃ । અતઃ સૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુવિશિષ્ટં કારણભૂતં બ્રહ્મ, સ્થૂલચિદચિદ્વસ્તુવિ-શિષ્ટં કાર્યભૂતં બ્રહ્મેતિ કારણાત્કાર્યસ્યાનન્યત્વં, કારણભૂતબ્રહ્મવિજ્ઞાનેન કાયર્સ્ય જ્ઞાતતેત્યાદિ સર્વમુપપન્નમ્; બ્રહ્મણો નિર્દોષત્વં ચ રક્ષિતમ્ । બ્રહ્મણોનિર્દોષત્વેન કલ્યાણગુણાકરત્વેન ચોભયલિઙ્ગત્વમપિ સિદ્ધમ્

॥ અહિકુણ્ડલાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.2.30 પરમતઃ સેતૂન્માનસમ્બન્ધભેદવ્યપદેશેભ્યઃ

3.2.30
ઇદાનીમસ્માત્પરસ્માજ્જગન્નિમિત્તોપાદાનરૂપપરમકારણાત્પરબ્રહ્મણઃ પરમપિ કિઞ્ચિ-ત્તત્ત્વમસ્તીતિ કૈશ્ચિદ્ધેત્વાભાસૈરાશઙ્કય નિરાક્રિયતે, અસ્યોપાસ્યસ્ય નિર્દોષત્વાનવધિકાતિશયાસઙ્ખયેયકલ્યા-
3.2.30
ણગુણાકરત્વસ્થેમ્ને । તત્રેયમાશઙ્કા-યદિદં પરં બ્રહ્મોભયલિઙ્ગમ્, એતસ્માન્નિખિલજગત્કારણાત્ પરમપિ કિચિત્તત્ત્વમસ્તિ । કથમ્? "અથ ય આત્મા સ સેતુર્વિધૃતિઃ" ઇત્યસ્ય પરસ્ય સેતુત્વવ્યપદેશાત્ । સેતુશબ્દસ્ય ચ લોકે કૂલાન્તરપ્રાપ્તિહેતૌ પ્રસિદ્ધેઃ, ઇતોન્યદનેન પ્રાપ્યમસ્તીતિ ગમ્યતે । તથા "એતં સેતું તીર્ત્વા અન્ધસન્નનન્ધો ભવતિ" ઇતિ તરિતવ્યતા ચાસ્યાભિધીયતે । અતશ્ચાન્યત્પ્રાપ્યમસ્તિ, ઉન્માનવ્યપદેશાચ્ચ-ઉન્મિતં-પરિમિતમ્ ઇદં પરં બ્રહ્મ "ચતુષ્પાદ્વ્રહ્મષોડશકલમ્" ઇતિ ઉન્માનવ્યપદેશાત્ । સ ચાયમુન્માનવ્યપદેશસ્તેન સેતુના પ્રપ્ય-સ્યાનુન્મિતસ્યાસ્તિતાં દ્યોતયતિ । તથા સમ્બન્ધવ્યપદેશશ્ચ સેતુસેતુમતોઃ પ્રાપકત્વપ્રાપ્યત્વલક્ષણો દૃશ્યતે । "અમૃતસ્ય પરં સેતું દગ્ધેન્ધનમિવાનલમ્" "અમૃતસ્યૈષ સેતુઃ" ઇતિ, અતશ્ચ પરાત્પરમસ્તિ । ભેદેન ચ પરાત્પરં વ્યપદિશ્યતે "પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ" "પરાત્પરં યન્મહતો મહાન્તમ્" ઇતિ ચ । તથા "તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્" "તતો યદુત્તરતરં તદરૂપમનામયમ" ઇતિ । અત એભ્યો હેતુભ્યઃ પરસ્માદ્વ્રહ્મણઃ પરમપિ કિઞ્ચિદસ્તીતિ ગમ્યતે ઇતિ

3.2.31
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે --
3.2.31 સામાન્યાત્તુ

3.2.31
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્ત્તયતિ ।યત્તાવદુક્તં સેતુવ્યપદેશાત્ પરાત્પરમસ્તીતિ તન્નોપપદ્યતે । ન હ્યયમત્ર કિચિત્પ્રાપ્યં પ્રતિ સેતુરુચ્યતે "એષાં લોકાનામસમ્ભેદાય" ઇતિ સેતુસામાન્યેન સર્વલોકાસઙ્કરકરત્વશ્રુતેઃ । સિનોતિ-વધ્નાતિ સ્વસ્મિન્સર્વં ચિદચિદ્વસ્તુજાતમસઙ્કીર્ણમિતિ સેતુરુચ્યતે । "એતં સેતું તીર્ત્વા" ઇતિ તરતિશ્ચ પ્રાપ્તિવચનઃ યથા વેદાન્તં તરતીતિ

3.2.32 બુદ્ધયર્થઃ પાદવત્

3.2.32
યોઽયં "ચતુષ્પદ્બ્રહ્મષોડશકલં" "પાદોઽસ્ય વિશ્વાભૂતાનિ" ઇત્યુન્માનવ્યપદેશઃ, સ બુદ્ધયર્થઃ-ઉપાસનાર્થઃ, "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બઅહ્મ" ઇત્યાદિભિર્જ્જગત્કારણસ્ય બ્રહ્મણોઽપરિચ્છિન્નત્વાવગમાત્ સ્વત ઉન્મિતત્વાસમ્ભ- વાત્ । જગત્કારણત્વં હિ તસ્યૈવ શ્રૂયતે "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ" "સોઽકામયત બહુસ્યાં પ્રજાયેયેતિ" ઇતિ । અતો યથા "વાક્પાદઃ પ્રાણઃ પાદશ્ચક્ષુષ્પાદો મનઃ પાદ" ઇત્યાદિના બ્રહ્મણો વાગાદિપાદવ્ય-પદેશ ઉપાસનાર્થઃ, એવમયમપિ

3.2.33
સ્વયમનુન્મિતસ્ય કથમુપાસનાર્થતયાઽપ્યુન્માનસંભવસ્તત્રાહ -
3.2.33 સ્થાનવિશેષાત્પ્રકાશાદિવત્

3.2.33
પ્રતિપન્નવાગાદિસ્થાનવિશેષરૂપોપાધિભેદાત્તત્સમ્બન્ધિતયોન્મિતત્વાનુસન્ધાનં સમ્ભવતિ, યથા પ્રકાશાદેર્વિ-તતસ્ય વાતાયનઘટાદિસ્થાનભેદૈઃ પરિચ્છિદ્યાનુસન્ધાનસમ્ભવ ઇત્યર્થઃ

3.2.34 ઉપપત્તેશ્ચ

3.2.34
યદુક્તમ્ "અમૃતસ્યૈષ સેતુઃ" ઇતિ પ્રાપ્યપ્રાપકસમ્બન્ધવ્યપદેશાત્ પ્રાપકાત્પરં પ્રાપ્યમન્યદસ્તીતિ; તન્ન, પ્રાપ્યસ્ય પરમપુરુષસ્ય સ્વપ્રાપ્તૌ સ્વસ્યૈવોપાયત્વોપપત્તેઃ, "નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન । યમે- વૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્તસ્યૈષ વિવૃણુતે તનૂં સ્વામ્" ઇત્યનન્યોપાયત્વશ્રવણાત્

3.2.35 તથાન્યપ્રતિષેધાત્

3.2.35
યત્પુનરુક્તં "તતો યદુત્તરતરં" "પરાત્પરં પુરુષમ્" અક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" ઇત્યાદિભેદવ્યપદેશાત્પરાત્પરમસ્તીતિ, તન્નોપપદ્યતે, તત્રૈવ તતોઽન્યસ્ય પ્રતિષેધાત્, "યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિત્ યસ્માન્નાણીયો ન જ્યાયોઽસ્તિ કશ્ચિત્" યસ્માદપરં પરં નાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ન કેનાપિ પ્રકારેણ પરમસ્તીત્યર્થઃ, તથાઽન્યત્રાપિ "ન હ્યેતસ્માદિતિ નેત્યન્યત્પરમસ્તીતિ નેતિ" ઇતિ નેતિ નિર્દિષ્ટાદેતસ્માદ્વ્રહ્મણોઽન્યત્પરં ન હ્યસ્તીત્યર્થઃ । તથા "ન તસ્યેશે કશ્ચન
3.2.35
તસ્ય નામ મહદ્યશઃ" ઇતિ । તદ્ધિ જગદુપાદાનકારણતયાઽનન્તરમુક્તં "સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદધિ" સ આપઃ પ્રદુઘે ઉભે ઇમે" ઇત્યાદિના "અભ્દ્યઃ સમ્ભૂતો હિરણ્યગર્ભઃ ઇત્યષ્ટૌ" ઇતિ ચ જગત્કારણં પુરુષમેનં પ્રત્યભિ-જ્ઞાપયતિ । "તતો યદુત્તરતર"મિતિ કિમુચ્યત ઇતિ ચેત્, પૂર્વત્ર "વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમાદ્યિવર્ણં તમસઃ પર-સ્તાત્ । તમેવં વિદિત્વાઽતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય" ઇતિ પરસ્ય બ્રહ્મણો મહાપુરુષસ્ય વેદનમે-વામૃતત્વસાધનં, નાન્યોઽમૃતત્વસ્ય પન્થા ઇત્યુપદિશ્ય તદુપપાદનાય "યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિદ્યસ્મા-ન્નાણીયો ન જ્યાયોઽસ્તિ કશ્ચિત્ । વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્યેકસ્તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્" ઇતિ પુરુષસ્ય પરત્વં તદ્વયતિરિક્તસ્ય પરત્વાસમ્ભવં ચ પ્રતિપાદ્ય "તતો યદુત્તરતરં તદરૂપમનામયમ્ । ય એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્ત્યથેતરે દુઃખમેવાપિયન્તિ" ઇતિ પૂર્વોક્તમર્થં હેતુતો નિગમયતિ । યદુત્તરતરં પુરુષતત્ત્વં તદેવારૂપમનામયં યતસ્તતો ય એતત્પુરુષતત્ત્વં વિદુઃ ત એવામૃતા ભવન્ત્યથેતરે દુઃખમેવાપિયન્તીતિ । અન્યથોપક્રમવિરોધોઽન-ન્તરોક્તિવિરોધશ્ચ, "પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્" ઇતિ પૂર્વત્ર "અક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" ઇત્યક્ષરાદવ્યાકૃતાદ્યઃ પરઃ સમષ્ટિપુરુષસ્તસ્માત્પરો યોઽદૃશ્યત્વાદિગુણકઃ સર્વજ્ઞઃ પરમપુરુષઃ સ એવેહાપિ "પરાત્પરઃ" ઇતિ સમષ્ટિપુરુષા-ત્પરત્વેનોચ્યતે

3.2.36 અનેન સર્વગતત્વમાયામશબ્દાદિભ્યઃ

3.2.36
અનેન બ્રહ્મણા સર્વગતત્વં સર્વસ્ય જગતો વ્યાપ્તત્વમ્, આયામશબ્દાદિભ્યઃ-સર્વવ્યાપ્તિવાચિશબ્દેભ્યોઽવગમ્ય-માનમસ્માત્પરં નાસ્તીત્યવગમયતિ । આયામશબ્દસ્તાવત્ તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ" સર્વં "યચ્ચ કિઞ્ચિજ્જગત્યસ્મિન્ દૃશ્યતે શ્રૂયતેઽપિ વા । અન્તબહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ" "નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં તદવ્યયં યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃ" । આદિશબ્દાત્ "બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્" આત્મૈવેદં સર્વ"મિત્યાદયો ગૃહ્મન્તે । અત ઇદં પરં બ્રહ્મૈવ સર્વસ્માત્પરમ્

॥ ઇતિ પરાધિકરણમ્ ॥
3.2.37 ફલમત ઉપપત્તેઃ

3.2.37
ઉક્તમુપાસિસિષોપજનનાર્થં જીવસ્ય સર્વાવસ્થાસુ સદોષત્વં, પ્રાપ્યસ્ય ચ પરમ-
3.2.38 શ્રુતત્વાચ્ચ

3.2.38
"સ વા એષ મહાનજ આત્માઽન્નાદો વસુદાનઃ" "એષ હ્યેવાનન્દયાતિ" ઇતિ ભોગાપવર્ગરૂપં પલમયમેવ દદાતી- તિ હિ શ્રૂયતે

3.2.39
સમ્પ્રતિ પૂર્વપક્ષમાહ -
3.2.39 ધર્મં જૈમિનિરત એવ

3.2.39
અત એવ-ઉપપત્તેઃ, શાસ્ત્રાચ્ચ યાગદાનહોમોપાસનરૂપધર્મમેવ ફલપ્રદં જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે । લોકે હિ કૃષ્યા-
દિકં દાનાદિકં ચ કર્મ સાક્ષાદ્વા એરમ્પરયા વા સ્વયમેવ ફલસાધનં દૃષ્ટમ્; એવં વેદેઽપિ યાગદાનહોમા- દાનાં સાક્ષાત્ફલસાધનત્વાભાવેઽપિ પરમ્પરયા અપૂર્વદ્વારેણ ફલસાધનત્વમુપપદ્યતે । તથા "યજેત સ્વર્ગકામઃ" ઇત્યાદિશાસ્ત્રમપિ સિષાધયિષિતસ્વર્ગસ્ય કર્ત્તવ્યતયા યાગાદ્યભિદધદન્યથાનુપપત્ત્યા અપૂર્વદ્વારેણ ફલસાધન-ત્વમવગમયતિ

3.2.40 પૂર્વં તુ વાદરાયણો હેતુવ્યપદેશાત્

3.2.40
તુશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ; પૂર્વોક્તં પરમપુરુષસ્યૈવ ફલપ્રદત્વં ભગવાન્ વાદરાયણો મન્યતેઃ કુતઃ? હેતુવ્યપદેશા- ત્-યજ દેવપૂજાયામિતિ દેવતારાધનભૂતયાગાદ્યારાધ્યભૂતાગ્નિવાય્યવાદિદેવતાનામેવ તત્તત્ફલહેતુતયા તસ્મિન્સ્તસ્મિન્નપિ વાક્યે #એવ્યપદેશાત્ "વાયવ્યં શ્વેતમાલભેત ભૂતિકામો વાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વાયુમેવ સ્વેન ભાગધેયેનોપધાવતિ સ એવૈનં ભૂતિં ગમયતિ" ઇત્યાદિષુ કામિનઃ સિષાધયિષિતફલસાધનત્વપ્રકારોપદેશો-
3.2.40
ઽપિ વિધ્યપેક્ષિત એવેતિ નાતત્પરત્વશઙ્કા યુક્તા । એવમપેક્ષિતેઽપિ ફલસાધનત્વપ્રકારે શબ્દાદેવાવગતે સતિ તત્પરિત્યાગમશ્રુતાપૂર્વાદિપરિકલ્પનં ચ પ્રામાણિકા ન સહન્તે । લિઙાદયોઽપિ દેવતારાધનભૂતયાગાદેઃ પ્રકૃ-ત્યર્થસ્ય કર્તૃવ્યાપારસાધ્યતાં વ્યુત્પત્તિસિદ્ધાં શબ્દાનુશાસનાનુમતામભિદધતિ; નાન્યદલૌકિકમિતિ પ્રાગેવો- ક્તમ્ । તદેવં "વાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા" ઇત્યાદિશબ્દાદ્વાય્વાદીનાં ફલપ્રદત્વમવગમ્યતે । વાય્વાદ્યાત્મના ચ પરમ-પુરુષ એવારાધ્યતયા ફલપ્રદાયિત્વેન ચાવતિષ્ઠિત ઇતિ શ્રૂયતે-"ઇષ્ટાપૂર્ત્તં બહુધા જાતં જાયમાનં વિશ્વં વિભર્તિ ભુવ-નસ્ય નાભિઃ । તદેવાગ્નિસ્તદ્વાંયુસ્તત્સૂર્યસ્તદુચન્દ્રમાઃ" ઇતિ; અન્તર્યામિબ્રાહ્મણે ચ "યો વાયૌ તિષ્ઠન્ યસ્ય વાયુઃ શરીરં, યોઽગ્નૌ તિષ્ઠન્, ય આદિત્યે તિષ્ઠન્" ઇત્યાદિ શ્રૂયતે । સ્મર્યતે ચ "યો યો યાં યાં તનું ભક્તઃ શ્રદ્ધ-યાઽર્ચિતુમિચ્છતિ । તસ્ય તસ્યાચલાં શ્રદ્ધાં તામેવ દિધામ્યહમ્ ॥ સ તયા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્તસ્યારાધનમીહતે । લભતે ચ તતઃ કામાન્મયૈવ વિહિતાન્ હિ તાન્" ઇતિ । અહં હિ સર્વયજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુરેવ ચ" ઇતિ, પ્રભુ- રિતિ ફલપ્રદાયીત્યર્થઃ । "દેવાન્ દેવયજો યાન્તિ મદ્ભક્તા યાન્તિ મામપિ । યાન્તિ મદ્યાજિનોઽપિ મામ્" ઇતિ ચ । લોકે ચ કૃષ્યાદિભિર્વિચિત્રરૂપાન્ દ્રવ્યવિશેષાન્ સમ્પાદ્ય તૈ રાજાનં ભૃત્યદ્વારેણ સાક્ષાદ્વાઽર્ચયન્તિ, અðચ્ચતશ્ચ રાજા તત્તદર્ચનાનુગુણં પલં ચ પ્રયચ્છન્ દૃશ્યતે । વેદાન્તાસ્તુ અતિપતિતસકલેતરપ્રમાણસમ્ભાવના-ભૂમિં નિરસ્તસમસ્તાવિદ્યાદિદોષગન્ધં સ્વાભાવિકાનવધિકાતિશયાપરિમિતોદારગુણસાગરં પુરુષોત્તમં પ્રતિ- પાદ્ય તદારાધનરૂપાણિ ચ યાગદાનહોમાત્મકાનિ, સ્તુતિનમસ્કારકીર્ત્તનાર્ચનદ્યાનાનિ ચ તદારાધનાનિ, આરાધિતાત્પરસ્માત્પુરુષાદ્ભોગાપવર્ગરૂપં ફલ ચ વદન્તીતિ સર્વં સમઞ્જસમ્

॥ ઇતિ ફલાધિકરણમ્

ઇતિ શ્રીભગવદ્રામાનુજવિરચિતે શારીરકમીમાંસાભાષ્યે
તૃતીયસ્યાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
3.3.1 સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચોદનાદ્યવિશેષાત્

3.3.1
ઉક્તં બ્રહ્મોપાસિસિષોપજનનાય વક્તવ્યં બ્રહ્મણઃ ફલદાયિત્વપર્યન્તમ્, ઇદાનીં બ્રહ્મોપાસનાનાં ગુણોપસંહારવિકલ્પનિર્ણયાય વિદ્યાભેદચિન્તા પ્રસ્તૂયતે । પ્રથમં તાવદેકસ્યા વૈશ્વાનરવિદ્યાદિકાયાઃ અનેકશાખાસુ શ્રૂયમાણાયાઃ કિમેકવિદ્યાત્વમ્? ઉત વિદ્યાભેદ? ઇતિ ચિન્ત્યતે ।
3.3.1
અત એવ "તેષામેવેતાં બ્રહ્મવિદ્યાં વદેત શિરોવ્રતં વિધિવદ્યૈસ્તુચીર્ણમ્" ઇતિ શિરોવ્રતવતામાથર્વણિકાનામેવ વિદ્યોપદોનિયમ ઉપપદ્યતે, વિદ્યૈક્યે હિ વિદ્યાઙ્ગસ્ય શિરોવ્રતસ્યાન્યેષામપિ શાખિનાં પ્રાપ્તેર્નિયમો નોપપદ્યતે- એવં પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-સર્વવેદાન્તપ્રત્યયમેકમુપાસનમિતિ, કુતઃ? ચોદનાદ્યવિશેષાત્, ચોદના તાવદુવપાસીત વિદ્યાદિત્વેવં જાતીયકો ધાત્વર્થવિશેષવિધિઃ, આદિશબ્દેન "એકં વા સંયોગરૂપચોદનાખ્યાવિશેષાત્" ઇતિ કર્મકાણ્ડશાખાન્તરાધિકરણસૂત્રોક્તાઃ સંયોગરૂપાખ્યા ગૃહ્યન્તે, એષાં ચોદનાદીનામવિશેષાત્ સૈવેયં વિ- દ્યેતિ શાખાન્તરે પ્રત્યભિજ્ઞાયતે, તથા હિ-છાન્દોગ્યવાજસનેયકયોઃ "વૈશ્વાનરમુપાસ્તે" ઇતિ ચોદના તાવદેક-રૂપા, વેદ્યૈકનિરૂપણીયસ્વરૂપસ્ય વિદિપર્યાયસ્યોપાસેર્વેદ્યભૂતવૈશ્વાનરૈક્યાત્ રૂપમપ્યવિશિષ્ટમ્ । આખ્યા ચ વૈશ્વાનરવિદ્યેત્યવિશિષ્ટા; ફલસંયોગોઽપ્યુભયત્રાપિ બ્રહ્મપ્રાપ્તિરૂપોઽવિશિષ્ટઃ । અત એભિઃ પ્રત્યભિજ્ઞાના-ચ્છાખાન્તરેઽપિ વિદ્યૈક્યમ્

3.3.2
યત્તૂક્તમવિશેષપુનશ્શ્રવણાત્પ્રકરણાન્તરાચ્ચ વિધેયભેદપ્રતીતેર્ન વિદ્યૈક્યમિતિ તદનુભાષ્ય પરિહરતિ-
3.3.2 ભેદાન્નેતિ ચેદેકસ્યામપિ

3.3.2
અવિશેષપુનશ્શ્રુત્યા પ્રકરણાન્તરાચ્ચ વિધેયભેદાન્ન વિદ્યૈક્યમિતિ ચેત્ એકસ્યામપિ વિદ્યાયાં પ્રતિપત્તૃભેદાત્પુ-નઃશ્રુતિઃ પ્રકરણાન્તરં ચોપપદ્યતે । યત્ર હ્યેકસ્મિન્ પ્રતિપત્તરિ પુનઃશ્રુતિઃ પ્રકરણાન્તરં ચ વિદ્યતે તત્રાઽન્યથા-નુપપત્ત્યા વિધેયભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ, પ્રતિપત્તૃભેદે તુ તત્પ્રતિપત્ત્યર્થતયા પુનઃશ્રુત્યાદ્યુપપત્તેસ્તત્ર ન વિધેયાન્તરસમ્ભ- વઃ

3.3.3
યચ્ચોક્તં શિરોવ્રતવતામાથર્વણિકાનામેવ વિદ્યોપદેશનિયમદર્શનાદ્વિદ્યાભેદઃ પ્રતીયત ઇતિ, અત્રાહ -
3.3.3 સ્વાધ્યાયસ્ય તથાત્વે હિ સમાચારેઽધિકારાચ્ચ સવવચ્ચ તન્નિયમઃ

3.3.3
નૈતદસ્તિ-શિરોવ્રતોપદેશનિયમદર્શનં વિદ્યાભેદં દ્યોતયતીતિ, શિરોવ્રતસ્ય વિદ્યાઙ્ગત્વાભાવાત્, સ્વાધ્યાયસ્ય તથાત્વે હિ તન્નિયમઃ- સ્વાધ્યાયસ્ય તથાત્વસિદ્ધયર્થં-તજ્જન્યસંસ્કારભાકત્વસિદ્ધયર્થં હિ શિરોવ્રતોપદેશનિ- યમઃ, ન વિદ્યાયાઃ । કુત એતત્, "નૈતદચીર્ણવ્રતોઽધીયીત" ઇતિ તસ્યાધ્યયનસંયોગાત્, સમાચારેઽધિકારાચ્ચ, સમાચારાખ્યે ગ્રન્થે "ઇદમપિ વેદવ્રતેન વ્યાખ્યાતમ્" ઇત્યતિદેશાત્" "તેષામેવૈતાં બ્રહ્મવિદ્યાં વદેત" વેદવિદ્યા-
3.3.4 દર્શયતિ ચ

3.3.4
દર્શયતિ ચ શ્રુતિરુપાસનસ્ય સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વમ્, તથા હિ છાન્દોગ્યે "તસ્મિન્ યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમ્" ઇત્યુ-ક્તવા "કિં તત્ર વિદ્યતે યદન્વેષ્ટવ્યમ્" ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકમપહતપાપ્મત્વાદિગુણાષ્ટકવિશિષ્ટઃ પરમાત્મા તસ્મિન્નુ- પાસ્ય ઇત્યુક્તમ્ । તૈત્તિરીયકે તુ છાન્દોગ્યસ્થં પ્રતિનિર્દેશમુપજીવ્ય "તત્રાપિ દહ્રં ગગનં વિશોકસ્તસ્મિન્ યદ-ન્તસ્તદુપાસિતવ્યમ્" ઇતિ ગુણાષ્ટકવિશિષ્ટસ્ય પરમાત્મન ઉપાસનમુચ્યતે, તદુભયત્ર વિદ્યૈકત્વેન ગુણોપસંહા-રાદેવોપદ્યપતે

3.3.5
તદેવં શાખાન્તરાધિકરણસિદ્ધં વિદ્યૈક્યં સ્થિરીકૃત્ય તત્પ્રયેજનમાહ -
3.3.5 ઉપસંહારોઽર્થાભેદાદ્વિધિશેષવત્સમાને ચ

3.3.5
એવં સર્વવેદાન્તેષુ સમાને સત્યુપાસને વેદાન્તાન્તરામ્નાતાનાં ગુણાનાં વેદાન્તાન્તરે ઉપસંહારઃ કર્ત્તવ્યઃ, કુતઃ?
વિધિશેષવદર્થાભેદાત્, યથૈકસ્મિન્વેદાન્તે શ્રુતો વૈશ્વાનરદહરાદિવિધિશેષો ગુણસ્તદ્વિદ્યાસમ્બન્ધાત્તદુપકાર-રૂપપ્રયોજનસિધ્દ્યર્થમનુષ્ઠીયતે, તથા વેદાન્તાન્તરોદિતોઽપિ તદ્વિદ્યાસમ્બન્ધિત્વેન તદુપકારાવિશેષાદુપસંહ- ર્ત્તવ્ય ઇત્યર્થઃ । ચશબ્દોઽવધારણે

॥ સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.2.6 અન્યથાત્વં શબ્દાદિતિ ચેન્નાઽવિશેષાત્

3.2.6
એવં ચોદનાદ્યવિશેષાદ્વિદ્યૈકત્વમ્, એકત્વે ચ ગુણોપસંહારઃ કર્ત્તવ્ય ઇત્યુક્તમ્, અતઃ પરં કાશ્ચન વિદ્યા અધિકૃત્ય પ્રત્યભિજ્ઞાહેતુભૂતચોદનાદ્યવિશેષોઽસ્તિ નેતીતિ નિરૂપ્ય નિર્ણીયતે । અસ્ત્યુદ્ગીથ-
3.2.6
વિદ્યા વાજિનાં છન્દોગાનાં ચ । વાજિનાં તાવત્ "દ્વ્રયા હ પ્રાજાપત્યા દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ" ઇત્યારભ્ય "તે હ વા દેવા ઊચુઃ હન્તાસુરાન્ યજ્ઞ ઉદ્ગીથેનાત્યયામ" ઇત્યુદ્ગીયેનાસુરવિધ્વંસનં પ્રતિજ્ઞાયોદ્ગીથે વાગાદીમનઃ પર્યન્તદૃષ્ટાવસુરૈ-રભિભવમુક્તવા "અથ હેમમાસન્યં પ્રાણમૂચુઃ" ઇત્યાદિનોદ્ગીથે પ્રાણદૃષ્ટયા અસુરપરાભવમુકત્વા "ભવત્યાત્મના પરઽસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ" ઇતિ શત્રુપરાજયફલાયોદ્ગીથે પ્રાણદૃષ્ટિવિર્હિતા । એવં છન્દોગાના- મપિ "દેવાસુરા હ વૈ યત્ર સંયેતિરે" ઇત્યારભ્ય "તદ્ધદેવા ઉદ્ગીથમાજહ્રુરનેનૈનાનભિહનિષ્યામઃ" ઇત્યુદ્ગીથેનાસુર-પરાભવં પ્રતિજ્ઞાય તદ્વદેવોદ્ગીથે વાગાદિદૃષ્ટૌ દોષમભિધાય "અથ હ ય એવાયં મુખ્યપ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસાઞ્ચક્રિરે" સત્યાદિનોદ્ગીથે પ્રાણદૃષ્ટયા અસુરપરાભવમુકત્વા 2યથાશ્માનમાખણમૃત્વા વિધ્વંસતે એવં હૈવ સ વિધ્વંસતે ય એવંવિદિ પાપં કામયતે" ઇતિ શત્રુપરાભાવાયોદ્ગીથે પ્રાણદૃષ્ટિર્વિહિતા, વેદનવિષયવિધિપ્રત્યયાશ્રવણેઽપિ ફલ-
3.2.6
સાધનત્વશ્રવણાદ્વેદનવિષયો વિધિઃ કલ્પ્યતે । ઉદ્ગીથવિદ્યાયુ#આ#ઃ ક્રત્વર્થત્વેન ક્રતુસાદ્ગુણ્યફલત્વેઽપ્યાર્થવાંદિક- મપિ ફલં તદવિરુદ્ધં ગ્રાહ્યમેવેતિ દેવતાધિકરણે પ્રતિપાદિતમ્ । તત્ર સંશય્યતે કિમત્ર વિદ્યૈક્યમ્? ઉત નેતિ । કિં યુક્તં? વિદ્યૈક્યમિતિ કુતઃ? ઉભયત્રોદ્ગીથસ્યૈવાધ્યસ્તપ્રાણભાવસ્યોપાસ્યત્વશ્રવણાચ્ચોદનાદ્યવિશેષાત્ । ફલસંયોગસ્તાવચ્છત્રુપરિભવરૂપો ન વિશિષ્યતે, રૂપમપ્યધ્યસ્તપ્રાણ ભાવોદ્ગીથાખ્યોંપાસ્યૈક્યાદવિશિષ્ટમ્, ચોદના ચ વિદિધાત્વર્થગતાઽવિશિષ્ટા, આખ્યા ચોદ્ગીથવિદ્યેત્યવિશિષ્ટા । અત્ર રાદ્ધાન્તિચ્છાયયા પરિચોદ્ય પરિહરતિ-અન્યથાત્વં શબ્દાદિતિ ચેન્નાવિશેષાત્-ઇતિ । યદુક્તં વિદ્યૈક્યમિતિ, તન્નોપપદ્યતે, રૂપભેદાત્; રૂપા-ન્યથાત્વં હિ શબ્દાદેવ પ્રતીયતે; વાજસનેયકે હિ "અથ હેમમાસન્યં પ્રાણમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ તથેતિ તેભ્ય એષ પ્રાણ ઉદગાયત્" ઇત્યુદ્ગાનસ્ય કર્ત્તરિ પ્રાણદૃષ્ટયાઽસુરપરાભવમુકત્વા "ય એવં વેદ" ઇતિ કર્તર્યેવ પ્રાણદૃષ્ટિરેવં-શબ્દાદવગમ્યતે, છાન્દોગ્યે "અથ હ ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસાઞ્ચક્રિરે" ઇત્યુદ્ગાનસ્ય કર્મણ્યુદ્ગીથે પ્રાણદૃષ્ટયાઽસુરપરાભવમુકત્વા "ય એવંવિદિ પાપં કામયતે" ઇત્યેવંશબ્દાત્ કર્મણ્યેવોદ્ગીથે પ્રાણદૃષ્ટિર્વિહિતા ।
3.2.6
અત એકત્ર કર્ત્તરિ પ્રાણદૃષ્ટિશબ્દાદન્યત્ર કર્મણિ પ્રાણદૃષ્ટિશબ્દાચ્ચ રૂપાન્યથાત્વં સ્પષ્ટમ્ । રૂપાન્યથાત્વે ચ વિધેયભેદે સતિ કેવલચોદનાદ્યવિશેષોઽકિઞ્ચિત્કર ઇતિ વિદ્યાભેદ ઇતિ ચેત્-તન્ન, અવિશેષેણ હ્યુભયત્રોદ્ગી-થસાધનકપરપરિભવ ઉપક્રમે પ્રતીયતે, વાજસનેયકે "તે હ દેવા ઊચુર્હન્તાસુરાન્ યજ્ઞ ઉદ્ગીથેનાત્યયામ" ઇત્યુપક્રમે શ્રૂયતે, છાન્દોગ્યેઽપિ "તદ્ધ દેવા ઉદ્ગીથમાજહ્રુરનેનૈનાનભિહનિષ્યામઃ" ઇતિ । અત ઉપક્રમાવિરો- ધાય "તેભ્ય એષ પ્રાણ ઉદગાયત્" ઇત્યધ્યસ્તપ્રાણભાવ ઉદ્ગીથ ઉદ્ગાનકર્મભૂત એવ પાકાદિષ્વોદનાદિવ-ત્સૌકર્યાતિશયવિવક્ષયા કર્ત્તૃત્વેનોચ્યતે; અન્યથોપક્રમગત ઉદ્ગીથશબ્દઃ કર્ત્તરિલાક્ષણિકઃ સ્યાત્, અતો વિદ્યૈક્યમ્

ઇતિપ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે
3.3.7 ન વા પ્રકરણભેદાત્પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્

3.3.7
નવેતિ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ, ન ચૈતદસ્તિ, યદ્વિદ્યૈક્યમિતિ; કુતઃ? પ્રકરણભેદાત્ "ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપા-સીત" ઇતિ પ્રકૃતમુદ્ગીથાવયવભૂતં પ્રણવં પ્રસ્તુત્ય "એતસ્ય વા અક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભવતિ" "દેવાસુરા હ વૈ યત્ર સંયેતિરે" ઇત્યારભ્ય "અથ હ ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસાઞ્ચક્રિરે" ઇત્યુદ્ગીથાવવયભૂતપ્રણવવિષ-યમુપાસનં છન્દોગા અધીયતે; વાજિનસ્તુ-તાદૃશપ્રાચીનપ્રકરણાભાવાત્" હન્તાસુરાન્ યજ્ઞ ઉદ્ગીથેનાત્યયામ" ઇતિ-કૃત્સ્નમુદ્ગીથં પ્રસ્તુત્ય "અથ હેમમાસન્યં પ્રાણમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાય" ઇત્યાદિકૃત્સ્નોદ્ગીથવિષયમધીયતે; અતઃ પ્રકરણભેદેન વિધેયભેદઃ, વિધેયભેદે ચ રૂપભેદ ઇતિ ન
વિદ્યૈક્યમ્ । કિઞ્ચ "અથ હ એવાયં મુખ્ય #ઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગી-
3.3.7
થમુપાસાઞ્ચક્રિરે" ઇતિ પૂર્વપ્રકૃતઃ ઉદ્ગીથાવયવભૂતઃ પ્રણવ એવાધ્યસ્તપ્રાણભાવશ્છન્દોગાનામુપાસ્યઃ, વાજિના- ન્તુ કૃત્સ્નસ્યોદ્ગીથસ્ય કર્ત્તોદ્ગાતા પ્રાણદૃષ્ટયાપાસ્ય ઇતિ । "અથ હેમમાસન્યં પ્રાણમુચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ તથેતિ તેભ્ય એષ પ્રાણ ઉદગાયત" ઇત્યુદ્ગાતરિ પ્રાણાધ્યાસં નિર્દિશ્ય "ય એવં વેદ" ઇત્યુદ્ગાતૈવાધ્યસ્તપ્રાણભાવ ઉપાસ્યો વિધીયતે, અતશ્ચ રૂપભેદઃ । ન ચોદ્ગાતર્યુપાસ્યે વિહિતે "ઉદ્ગીથેનાત્યયામ" ઇત્યાખ્યાયિકોપક્રમવિરોધઃ શઙ્ક-નીયઃ; ઉદ્ગાતુરુપાસને ઉદ્ગીથસ્યોદ્ગાનકર્મભૂતસ્યાવશ્યાપેક્ષિતત્વાત્તસ્યાપિ પરપરિભવાખ્યં ફલં પ્રતિ હેતુત્વાત્ । અતો રૂપભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ ચોદનાદ્યવિશેષેઽપિ ન વિદ્યૈક્યમ્ । પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્-યથૈકસ્યામપિ શાખા-યામુદ્ગીથાવયવભૂતે પ્રણવે પરમાત્મદૃષ્ટિવિધાનસામ્યેઽપિ હિરણ્મયપુરુષદૃષ્ટિવિધાનાત્ પરોવરીયસ્ત્વાદિગુણ-વિશિષ્ટદૃષ્ટિવિધાનમર્થાન્તરભૂતમ્

3.3.8 સંજ્ઞાતશ્ચેત્તદુક્તમસ્તિ તુ તદપિ

3.3.8
ઉદ્ગીથવિદ્યેતિ સંજ્ઞૈક્યાત્ તત્-વિદ્યૈક્યમુક્તં ચેત્-તત્ સંજ્ઞૈક્યં વિધેયભેદેઽપ્યસ્ત્યૈવ; યથા અગ્નિહોત્રસંજ્ઞાનિ-ત્યાગ્નિહોત્રે, કુણ્ડપાયિનામયનાગ્નિહોત્રે ચ, યથા ચોદ્ગીથવિદ્યેતિ છાન્દોગ્યે પ્રથમપ્રાપાઠકોદિતાસુ બહ્વીસુ વિદ્યાસુ

3.3.9 વ્યાપ્તેશ્ચ સમઞ્જસમ્

3.3.9
છાન્દોગ્યે પ્રથમપ્રપાઠકે ઉવરાસ્વપિ વિદ્યાસૂદ્ગીથાવયવસ્ય પ્રણવસ્ય પ્રથમપ્રસ્તુતસ્યોપાસ્યત્વેન વ્યાપ્તેશ્ચ તન્મ-ધ્યગતસ્ય "તદ્ધ દેવા ઉદ્ગીથમાજહ્રુઃ" સત્યુદ્ગીથશબ્દસ્ય પ્રણવવિષયત્વમેવ સમઞ્જસમ્ । અવયવે ચ સમુદાય-શબ્દઃ "પટો દગ્ધઃ" ઇત્યાદિષુ દૃશ્યતે । અતશ્ચોદ્ગીથાવયવભૂતઃ પ્રણવ એવોદ્ગીથશબ્દનિર્દિષ્ટ ઇતિ સ એવ પ્રાણ-
3.3.9
દૃષ્ટયયોપાસ્યઃ છાન્દોગ્યે પ્રતિપત્તવ્યઃ । વાજસનેયકે તુ કૃત્સ્નોદ્ગીથવિષય ઉદ્ગીથશબ્દ ઇતિ કૃત્સ્નોદ્ગીથસ્ય કર્ત્તોદ્ગાતા પ્રાણદૃષ્ટયોપાસ્ય ઇતિ વિદ્યાનાનાત્વં સિદ્ધમ્

॥ અન્યથાત્વાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.10 સર્વાભેદાદન્યત્રેમે

3.3.10
છાન્દોગ્યવાજસનેયકયોઃ પ્રાણવિદ્યાઽઽમ્નાયતે, "યો હ વૈ જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠં ચ વેદ જ્યેષ્ઠશ્ચ હ વૈ શ્રેષ્ઠશ્ચ ભવતિ પ્રાણો વાવ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ" ઇત્યાદિ । તત્ર જ્યૈષ્ઠયશ્રૈષ્ઠયગુણકં પ્રાણમુપાસ્યં પ્રતિ- પાદ્ય વાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રમનસ્સુ વસિષ્ઠત્વપ્રતિષ્ઠાત્વસંપવ્વાયતનત્વાખ્યાન્ ગુણાન્ પ્રતિપાદ્ય વાગાદીનાં દહેસ્ય ચ
3.3.10
પ્રાણાયત્તસ્થિતિત્વેન તદાયત્તતત્તત્કાર્ય્યત્વેન ચ પ્રાણસ્ય શ્રૈષ્ઠયં પ્રતિપાદ્ય વાગાદિસમ્બન્ધિતયા શ્રુતાન્ વસિ-ષ્ઠત્વાદીન્ ગુણાંશ્ચ પ્રાણસમ્બન્ધિતયા પ્રતિપાદયતિ । એવં છાન્દોગ્યવાજસનેયકયોર્જ્યૈષ્ઠયશ્રૈષ્ઠયગુણકો વસિ-ષ્ઠત્વાદિગુણકશ્ચ પ્રાણ ઉપાસ્યઃ પ્રતિપાદ્યતે । કૌપીતર્કાનાં તુ પ્રાણવિદ્યાયાં તથૈવ જ્યૈષ્ઠયશ્રૈષ્ઠયગુણકઃ પ્રાણ ઉપાસ્યઃ પ્રતિપાદિતઃ, ન પુનર્વાસિષ્ઠત્વાદયો વાગાદિસમ્બન્ધિનો ગુણાઃ પ્રાણસમ્બન્ધિતયા પ્રતિપાદિતાઃ । તત્ર સંશયઃ- કિમત્ર વિદ્યા ભિદ્યતે? ઉત ન? ઇતિ, કિં યુક્તમ્? ભિદ્યતે ઇતિ । કુતઃ? રૂપભેદાત્ । યદ્યપ્યુભયત્ર પ્રાણ એવ જ્યૈષ્ઠયશ્રૈષ્ઠયગુણક ઉપાસ્યઃ, તથાઽપ્યેકત્ર વસિષ્ઠત્વાદિભિરપિ ગુણૈર્યુક્તઃ પ્રાણ ઉપાસ્યઃ પ્રતીયતે; ઇતરત્ર તુ તદ્વિધુર ઇત્યુપાસ્યરૂપભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે વ્રૂમઃ-સર્વાભેદાદન્યત્રેમે, નાત્ર વિદ્યાભેદઃ, અન્યત્ર કૌષીતકીનાં પ્રાણવિદ્યાયામપિ ઇમે વસિષ્ઠત્વાદયો ગુણા ઉપાસ્યાઃ સન્તિ, કુતઃ? સર્વાભેદાત્-પ્રતિજ્ઞાતપ્રાણ-જ્યૈષ્ઠયશ્રૈષ્ઠયોપપાદનપ્રકારસ્ય સર્વસ્ય તત્રાપ્યભેદાત્ । તથા હિ છન્દોગવાજસનેયિનાં પ્રાણવિદ્યાયામ્ "એતા હ વૈ દેવતા અહંશ્રેયસે વ્યૂદિરે" "અહંશ્રેયસે વિવદમાનાઃ" ઇતિ ચોપક્રમ્ય વાગાદ્યહકૈકાપક્રમણે અન્યેષાં સપ્રાણા-નામિન્દ્રિયાણાં શરીરસ્ય ચ સ્થિતિં તત્તત્કાર્યં ચાવિકલં પ્રતિપાદ્ય પ્રાણોત્ક્રમણે સર્વેષાં વિશરણમકાર્યકરત્વં ચાભિધાય સર્વેષાંપ્રાણાદીનસ્થિતિત્વ-તદધીનકાર્યત્વાભ્યાં પ્રાણસ્ય જ્યૈષ્ઠયમુપપાદિતમ્ । એવમુપપાદિતં વા-ગાદિકાર્યસ્ય પ્રાણાધીનત્વમ્ । "અથ હૈનં વાગુવાચ યદહં વસિષ્ઠાઽસ્મિ ત્વં તદ્વસિષ્ઠોઽસિ" ઇત્યાદિના વાગા-દિભિરનૂદ્યતે । કૌષીતકીનાં પ્રાણવિદ્યાયામપિ પ્રાણજ્યૈષ્ઠયશ્રૈષ્ઠયપ્રતિપાદનાય વાગાદિષુ વસિષ્ઠાત્વાદયઃ પ્રતિ-
3.3.10
પાદિતાઃ । "અથ હેમા દેવતાઃ પ્રજાપતિં પિતરમેત્યાવ્રુવન્ કો વૈ નઃ શ્રેષ્ઠઃ" ઇત્યાદિના વાગાદિગતા ગુણા વાગા-દયશ્ચ દેહશ્ચ પ્રાણાધીનાઃ ઇતિ પ્રાણસ્ય જ્યૈષ્ઠયમુપપાદિતમ્, વાગાદિભિઃ સ્વસ્વગુણાનાં વસિષ્ઠત્વાદીનાં પ્રાણા-ધીનત્વાનુવાદમાત્રં તુ ન કૃતમ્, નૈતાવતા રૂપભેદઃ, વાગાદીનાં વસિષ્ઠત્વાદિગુણાન્વિતાનાં પ્રાણાધીનકાર્ય-ત્વોપપાદનેનૈવ પ્રાણસ્ય વાગાદિવસિષ્ઠત્વાદિગુણહેતુત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્, તદેવ હિ પ્રાણસ્ય વસિષ્ઠત્વાદિગુણ-યોગિત્વં; યદ્વાગાદિવસિષ્ઠત્વાદિહેતુત્વમ્ । અતોઽત્રાપિ વસિષ્ઠત્વાદિગુણયોગાત્ પ્રાણો જ્યેષ્ઠઃ પ્રતિપન્ન ઇતિ નાસ્તિ વિદ્યાભેદઃ

॥ સર્વાભેદાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.11
પ્રાણવિદ્યાઙ્ગવિષયમન્યદપિ નિરૂપણમનન્તરમેવ કરિષ્યતે, યથા પ્રાણસ્ય વસિષ્ઠત્વાદ્યનુસન્ધાનેન વિના જ્યૈ-ષ્ઠયશ્રૈષ્ઠયાનુસન્ધાનાનુપપત્તેરનુક્તાનામપિ વસિષ્ઠત્વાદીનાં કૌપીતકીપ્રાણવિદ્યાયાં પ્રાપ્તઃ, તથા બ્રહ્મસ્વરૂપા-નુસન્ધાનં યૈર્ગુણૈર્વિના નોપપદ્યતે તે બ્રહ્મવિદ્યાસુ સર્વાસ્વનુસન્ધેયા ઇત્યયમર્થઃ પ્રતિપાદ્યતે-
આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય

3.3.11
અત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપગુણાનાં સર્વાસુ પરવિદ્યાસૂપસંહારોઽસ્તિ, નેતિ વિચાર્યતે । અપ્ર-કરણાધીતાનામુપસંહારે પ્રમાણભાવાત્ પ્રકરણશ્રુતાનામેવોપસંહાર ઇતિ, એવં પ્રાપ્તે વ્રૂમઃ- આનન્દાદયઃ પ્રધાન-સ્ય, અભેદાદિતિ વર્ત્તતે, પ્રધાનસ્ય ગુણિનો બ્રહ્મણઃ ગુણિનો બ્રહ્મણઃ સર્વેષૂપાસનેષ્વભેદાત્ ગુણ્યપૃથગ્ભાવાદ્ગુ-ણાનાં સર્વત્રાનન્દાદયસ્તદ્ગુણા ઉપસંહર્ત્તવ્યાઃ

3.3.12
એવં તર્હિ ગુણ્યપૃથગ્ભાવાદેવાનન્દાદિવત્ પ્રિયશિરસ્ત્વાદયોઽપિ "તસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃ" ઇત્યાદૌ બ્રહ્મગુણત્વેન શ્રુતાઃ સર્વત્ર પ્રસજ્યેરન્, નેત્યાહ-
3.3.12 પ્રિયશિરસ્ત્વાદ્યપ્રાપ્તિરુપચયાપચયૌ હિ ભેદે

3.3.12
બ્રહ્મસ્વરૂપગુણાનાં પ્રાપ્તાવુચ્યમાનાયાં પ્રિયશિરસ્ત્વાદીનામપ્રાપ્તિઃ તેષામબ્રહ્મગુણત્વાત્; બ્રહ્મણઃ પુરુષવિધ-ત્વરૂપણમાત્રાન્તર્ગતત્વાત્ પ્રિયશિરસ્ત્વાદીનામ્ । અન્યથા શિરઃપક્ષપુચ્છાદ્યવયવભેદે સતિ બ્રહ્મણોઽપ્યુપચ-યાપચયૌ પ્રસજ્યેયાતામ્ । તથા ચ સતિ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિ વિરુધ્યતે

નન્વેવમેવ બ્રહ્મસમ્બન્ધિનામેવૈશ્વર્યગામ્ભીર્યૌદાર્યકારુણ્યાદીનાં ગુણાનામનન્તાનાં ગુણ્યપૃથક્સ્થિતત્વમાત્રેણ
3.3.13
અનન્તરસૂત્રસ્ય શઙ્કામાહ - નન્વિતિ । એવમેવેત્યેવકારઃ, એવમેવ પ્રસઞ્જેરત્રિત્યુત્તરત્રાન્વયાત્ પ્રસઙ્ગસ્યાવર્જનીય તત્રાશ્રુતાનામપ્યુસંહારે સર્વે સર્વત્ર પ્રસજ્યેરન્, આનન્ત્યાદુપસંહારાશક્તિશ્ચ, તત્રાહ -
3.3.13 ઇતરે ત્વર્થસામાન્યાત્

3.3.13
તુ શબ્દશ્ચોદ્યં વ્યાવર્ત્તયતિ, ઇતરે ત્વાનન્દાદયઃ અથસામાન્યત્સર્વત્રાનુવર્ત્તન્તે । યે ત્વર્તસમાનાઃ- અર્થસ્વરૂપ-નિરૂપણધર્મત્વેનાર્થપ્રતીત્યનુન્ધિનસ્તેઽર્થસ્વરૂપવત્સર્વત્રાનુવર્ત્તન્તે । તે ચ ગુણાઃ સત્યજ્ઞાનાન્દામલત્વાનન્ત-ત્વાનિ । "યતો વા ઇમાનિ" ઇત્યાદિના જગત્કારણતયોપલક્ષિતં બ્રહ્મ "સત્યં જ્ઞાનમતન્તં બ્રહ્મ" "આનન્દો બૈહ્મ"
3.3.13
ઇત્યાનન્દાદિભિર્હિ સ્વરૂપતો નિરૂપ્યતે । અત ઉપાસ્વબ્રહ્મસ્વરૂપાવગમાય સર્વાસુ વિદ્યાસ્વાનન્દાદયોઽનુવ- ર્ત્તન્તે । યે તુ નિરૂપિતસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મણઃ કારુણ્યાદયોગુણાઃ પ્રતિપન્નાઃ, તેષાં ગુણ્યપૃથક્સ્થિતત્વ્રેપિ પ્રતીત્ય-નુબન્ધિત્વાભાવાત્ યે યત્ર શ્રુતાસ્તે તત્રોપસંહાર્યા ઇતિ નિરવદ્યમ્

3.3.14
યદ્યુપચયાપચયપ્રસઙ્ગાત્ પ્રિયશિરસ્ત્વાદયો બ્રહ્મણઃ પુરુષવિધત્વરૂપણમાત્રાર્થાઃ, ન તુ બ્રહ્મગુણાઃ । તર્હ્યતથા-રૂપસ્ય બ્રહ્મણસ્તથાત્વેન રૂપણં કિમર્થં ક્રિયતે, અતતાભૂતસ્ય હિ તથાત્વરૂપણે કેનચિત્પ્રયોજનેન ભવિત- વ્યમ્, "યથા આત્માનં
રથિનં વિદ્ધિ" ઇત્યાદિનોપાસકસ્ય તદુપકરણાનાં ચ રથિરથાદિત્વરૂપણમ્ ઉપાસ-નોપકરણ ભૂતશરીરેન્દ્રિયાદિવશીકરણાર્થં ક્રિયત ઇત્યુક્તમ્ । ન ચેહ તથાવિધં કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં દૃશ્યતે ઇતિ બલાદ્વ્રહ્મગુણત્વં પ્રિયશિરસ્ત્વાદીનામભ્યુપેત્યમ્ । તત્રાહ -
3.3.14 આધ્યાનાય પ્રયોજનાભાવાત્

3.3.14
પ્રયોજનાન્તરાભાવાદાધ્યાનાયાં રૂપણોપદેશઃ ક્રિયતે । આધ્યાનમ્- અનુચિન્તનમ્, ઉપાસનમુચ્યતે "બ્રહ્મવિદા-પનોતિ પરમ્" ઇત્યત્રોપદિષ્ટાધ્યાનરૂપવેદનસિદ્ધયે હ્યાનન્દમયબ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યર્થમાનન્દમયં બ્રહ્મ પ્રિયમોદાદિરૂપેણ વિભગ્ય શિરઃ પક્ષાદિત્વેન રૂપયિત્વોપદિશ્યતે । યથા અન્નમયઃ પુરુષોઽયં દેહઃ શિરઃ પક્ષાદિભિઃ "તસ્યેદમેવ શિરઃ" ઇત્યાદિના બુદ્ધાવારોપ્યતે, યથા ચ પ્રાણમયમનોમયવિજ્ઞાનમયાઃ "તસ્ય પ્રાણ એવ શિરઃ" ઇત્યાદિના
3.3.14
પ્રાણાદ્યવયવૈર્બુદ્ધાવારોપ્યન્તે; એવમેભ્યોઽર્થાન્તરભૂતસ્તદન્તરાત્માઽઽનન્દમયોઽપિ પ્રિયમોદાદિભિરેકદેશૈઃ શિરઃપ્રભૃતિત્વેન રૂપિતૈરાધ્યાનાય બુદ્ધાવારોપ્યતે । એવમાનન્દમયોપલક્ષણત્વાત્ પ્રિયશિરસ્ત્વાદીનાં ન સર્વદા આનન્દમયપ્રતીતાવનુવર્ત્તન્તે

3.3.15 આત્મશબ્દાચ્ચ

3.3.15
"અન્યોઽન્તર આત્માઽઽનન્દમયઃ" ઇત્યાત્મશબ્દેન નિર્દેશાદાત્મનશ્ચ શિરઃપક્ષપુચ્છાસમ્ભવાત્ પ્રિયશિરસ્ત્વાદ-યસ્તસ્યસુખપ્રતિપત્ત્યર્થં રૂપણમાત્રમિતિ ગમ્યતે

3.3.16
નનુ "અન્યોઽન્તર આત્મા પ્રાણમયઃ" "અન્યોઽન્તર આત્મા મનોમયઃ" ઇત્યાત્મશબ્દસ્યાઽનાત્મસ્વપિ પૂર્વં પ્રયુક્તત્વાત્ "અન્યોઽન્તર આત્માઽઽનન્દમયઃ" ઇત્યાત્મશબ્દસ્યાત્મવિષયત્વં કથં નિશ્ચીયતે, તત્રાહ -
3.3.16 આત્મગૃહીતિરિતરબદુત્તરાત્

3.3.16
"અન્યોઽન્તર આત્માઽઽનન્દમયઃ" ઇત્યત્રાત્મશબ્દેન પરમાત્મન એવ ગ્રહણમ્; ઇતરવત્, યથા ઇતરત્ર "આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજૈ" ઇત્યાદિષ્વાત્મશબ્દેન પરમાત્મન એવ ગ્રહણમ્; તદ્વત્ । કુત એતત્? ઉત્તરાત્ "સોઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય" ઇત્યાનન્દમયવિષયાદુવરાદ્વાક્યાત્

3.3.17 અન્વયાદિતિ ચેત્સ્યાદવધારણાત્

3.3.17
પૂર્વત્ર પ્રાણમયાદિષ્વનાત્મસ્વાત્મશબ્દાન્વયદર્શનાન્નોત્તરાન્નિશ્ચેતું શક્યત ઇતિ ચેત્-સ્યાદવધારણાત્, સ્યાદેવ નિશ્ચયઃ, કુતઃ? અવધારણાત્, પૂર્વત્રાપિ "તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ" ઇતિ પરમાત્મન એવ
3.3.18 કાર્ય્યાખ્યાનાદપૂર્વમ્

3.3.18
પૂર્વપ્રસ્તુતપ્રાણવિદ્યાશેષભૂતમ્ ઇદાનીં ચિન્ત્યતે । છાન્દોગ્યાવાજસનેકયોર્જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠં ચ પ્રાણમુપાસ્યમક્તવા પ્રાણસ્ય વાસસ્ત્વેનાપોઽભિધીયન્તે । છાન્દોગ્યે તાવત્" "સા હોવાચ કિં મે વાસો ભવિષ્યતીત્યાપ ઇતિ હોજુસ્તમાદ્વા એતદશિષ્યન્તઃ પુરસ્તાચ્ચોપરિષ્ટાચ્ચાદ્ભિઃ પરિદધતિ લમ્ભુકો હ વાસો ભવત્યનગ્નો ભવતિ" ઇતિ । વાજસનેયકે કિં મે વાસઃ" ઇતિ પ્રાણેન પૃષ્ટા વાગાદય ઊચુઃ "આપો વાસ ઇતિ તદ્વિદ્વાંશશ્શ્રોત્રિયા અશિષ્યન્ત આચામન્ત્યશિત્વા ચાચામન્તિ એતમેવ તદનમનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્તે" "તસ્માદેવંવિદશિષ્યન્નાચામેદશિત્વા ચાચામેદેતમેવ તદનમનગ્નં કુરુતે" ઇતિ । તત્ર સંશયઃ કિમત્રાચમનં વિધીયતે? ઉતાયાં પ્રાણવાસસ્ત્વાનુસન્ધાનમ્? ઇતિ । "અશિષ્યન્નાચામેદશિત્વા ચાચામેત્" ઇતિ આચમને વિધિપ્રત્યયશ્રવણાત્ "એતમેવ તદનમનગ્નં કુરુતે" ઇતિ વેદને વિધિપ્રત્યયાભાવાદનગ્નતાસંકીર્ત્તનસ્ય સ્તુ-
3.3.18
ત્યર્થતયાઽન્વયોપપત્તેશ્ચ, ભોજનાઙ્ગસ્યાચમનસ્ય સ્મૃત્યાચારપ્રાપ્તત્વેન વિધિપ્રત્યયવલાત્પ્રાણવિદ્યાઙ્ગમાચમના-ન્તરં વિધીયતે-ઇતિ પ્રાપ્તે વ્રૂમઃ- આચમનીયાનામષાં પ્રાણસ્ય વસસ્ત્વાનુસન્ધાનમેવેહાપૂર્વમપ્રાપ્તં વિધીયતે, કાર્ય્યાખ્યાનાત્-અપ્રાપ્તાખ્યાનાત્, અપ્રાપ્તાખ્યાને શબ્દસ્યાર્થવત્ત્વાદિત્યર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ-"કિં મે વાસઃ" "આપો વાસઃ" "અદ્ભિઃ પરિદધતિ" "એતમેવ તદનમનગ્નં કુરુતે" ઇત્યુપક્રમોપસંહારયોર્વાક્યસ્યાષાં પ્રાણવાસો-દૃષ્ટિપરત્વપ્રતીતેરાચમનસ્ય સ્મૃત્યાચારપ્રાપ્તત્વાદાચમનમનૂદ્યાચમનીયાસ્વપ્સુ પ્રાણવાસસત્વાનુસન્ધાનં વિધી-યતે-ઇતિ । અત એવ ચ્છાન્દોગ્યે "તસ્યાદ્વા એતદશિષ્યન્તઃ પુરસ્તાચ્ચોપરિષ્યાચ્ચાદ્ભિઃ પરિદધતિ" ઇત્યદ્ભિઃ પરિ-ધાનમેવોક્તમ્; નાચમનમ્

॥ કાર્યાખ્યાનાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.19 સમાન એવં ચાભેદાત્

3.3.19
વાજસનેયકે અગ્નિરહસ્ય શાણ્ડિલ્યવિદ્યાઽઽમ્નાતા, "સત્યં બ્રહ્મેત્યુપાસીત અથ ખલુ ક્રતુમયોઽયં પુરુષઃ" ઇત્યારભ્ય "સ આત્માનમુપાસીત મનોમયં પ્રાણશરીરં ભારૂપં સત્યસઙ્કલ્પમાકાશા-
3.3.19
ત્માનમ્" ઇતિ । તથા તસ્મિન્નેવ બૃહદારણ્યકે પુનરપિ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાઽઽમ્નાયતે "મનોમયોઽયં પુરુષો ભાઃ સત્યં તસ્મિન્નન્તરર્હૃદય યથા વ્રીહિર્વા યવો વા સ એષ સર્વસ્ય વશી સવર્સ્યેશાનઃ સર્વસ્યાધિપતિઃ સર્વમિદં પ્રશાસ્તિ યદિદં કિઞ્ચ" ઇતિ તત્ર સંશયઃ- કિમત્ર ભિદ્યતે? ઉત નેતિ । સંયોગચોદનાખ્યાનામવિશેષેઽપિ વશિ-ત્વાદ્યુપાસ્યગુણભેદેન રૂપભેદાદ્ વિદ્યાભેદઃ- ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સમાન એવમિતિ । યથાઽગ્નિરહસ્યે "માનેમયઃ પ્રાણશરીરઃ ભારૂપઃ સત્યસઙ્કલ્પત્વગુણગણઃ શ્રુતઃ, એવં વૃહદારણ્યકેઽપિ મનોમયત્વાદિકે સમાને સત્યધિ- કસ્ય વશિત્વાદેશ્ચ સત્યસઙ્કલ્પત્વગુણાભેદાન્ન રૂપભેદઃ; અતો વિદ્યૈક્યમ્

॥ સમાનાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.20 સમ્બન્ધાદેવમન્યત્રાપિ

3.3.20
વૃહદારણ્યકે શ્રૂયતે-" "સત્યં બ્રહ્મ" ઇત્યુપક્રમ્ય "તદ્યત્સત્યમસૌ સ આદિત્યો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો પશ્ચાયં દક્ષિણેઽક્ષિન્" ઇત્યુપક્રમ્ય આદિત્યમણ્ડલેઽક્ષિણિ ચ સત્યસ્ય બ્રહ્મણો વ્યા- હૃતિશરીરત્વેનોપાસ્યત્વમુક્તવા "તસ્યેપનિષદહરિત્યધિદૈવતમ્" "તસ્યોપનિષદહમિત્યધ્યાત્મમ્" ઇતિ દ્વે ઉપ-
3.3.20
નિદૌ- રહસ્યનામની ઉપાસનશેષતયાઽઽમ્નાયેતે; તે કિં યથાશ્રુતસ્થાનવિશેષનિયતત્વેન વ્યવસ્થિતે? ઉતોભય-ત્રોભે અનિયમેન? ઇતિ સંશયે સત્યસ્ય વ્યાહૃતિશરીરસ્યૈવોપાસ્યસ્ય બ્રહ્મણો દ્વયોઃ સ્થાનયોઃ સમ્બન્ધાદુણસ્યૈ- ક્યેન રૂપાભેદાત્ સંયોગાદ્યભેદાચ્ચ વિદ્યૈક્યાદનિયમેનેતિ પ્રાપ્તમ્ । તદિદમુચ્યતે-સમ્બન્ધાદેવમન્યત્રાપિ-ઇતિ । યથા મનોમયત્વાદિગુણવિશિષ્ટસ્યૈકત્વાદુપાસ્યૈક્યેન રૂપાભેદાદ્વિદ્યૈક્યાદ્ ગુણોપસંહારઃ, એવમન્યત્રાઽક્ષ્યાદિ-ત્યસમ્બન્ધિનો બ્રહ્મણઃ સત્યસ્યૈકત્વેન વિદ્યૈક્યાદુભયોરુભયત્રોપસંહારઃ

3.3.21
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે -
3.3.21 ન વા વિશેષાત્

3.3.21
ન વૈતદસ્તિ-યદ્વિદ્યૈક્યાદુપસંહારઃ- ઇતિ । કુતઃ વિશેષાત્-ઉપાસ્યરૂપવિશેષાત્ । બ્રહ્મણ એકત્વેઽપ્યેકત્રાદિત્ય-મણ્ડલસ્થતયોપાસ્યત્વમ્, ઇતરત્રાક્ષ્યાધારતયોપાસ્યત્વમિતિ સ્થાનસમ્બન્ધિત્વભેદેન રૂપભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ ॥ નૈવં શાણ્ડિલ્યવિદ્યાયા ઉપાસ્યથાનાં ભિદ્યતે ઉભયત્ર હૃદયાધારત્વેનોપાસ્યત્વાત્, અતો વ્યસ્થિતે ઇતિ

3.3.22 દર્શયતિ ચ

3.3.22
દર્શયતિ ચાક્ષ્યાધારાદિત્યાધારયોર્ગુણાનુપસંહારમ્ "તસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપં યદમષ્ય રૂપમ્" ઇત્યાદિના રૂપાદ્ય-તિદેશેન । સ્વતો હ્યપ્રાપ્તાવતિદેશેન પ્ર્રાપ્ત્યપેક્ષા

॥ સમ્બન્ધાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.23 સમ્ભૃતિદ્યુવ્યાપ્ત્યપિ ચાતઃ

3.3.23
તૈ રીયકે નારાયણીયાનાં ખિલેષુ ચ "બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠા વીર્યાઃ સમ્મૃતાનિ બ્રહ્માગ્રે જ્યેષ્ઠં
3.3.23
દિવમાતતાન । બ્રહ્મ ભૂતાનાં પ્રથમોઽત જજ્ઞે તેનાર્હતિ બ્રહ્મણા સ્પર્દ્ધિતું કઃ" ઇતિ બ્રહ્મણિ જ્યેષ્ઠાનાં વીર્યાણાં સમ્ભૃતિઃ દ્યુવ્યાપ્તિશ્ચેત્યાદિગુણજાતમામ્નાતમ્ । તેષામુપાસનવિશેષમનારભ્યાધીતાનાં ગુણાનાં સર્વાસુ વિદ્ય-સૂપસંહારે પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-સમ્ભૃતિદ્યુવ્યાપ્ત્યપિ-ઇતિ । સમ્ભૃતિદ્યવ્યાપ્તીતિ સામાહારદ્વન્દ્વાદેકવદ્ભાવઃ । સમ્ભૃ-ત્યાદકમનારભ્યાધીતમપિ અત એવ સ્થાનભેદાદ્વયવસ્થાપ્યમ્; ન સર્વત્રોપસંહર્ત્તવ્યમ્ । કથમનારભ્યાધીતાનાં સ્થાનવિશેષનિયતત્વમ્ સ્વસામર્થ્યાદિતિ વ્રૂમઃ, દ્યવ્યાપ્તિસ્તાવદ્ધૃદયાદ્યલ્પસ્થાનગોચરાસુ વિદ્યાસુ નોપસંહર્ત્તું શક્યા; સમ્ભૃત્યાદયોઽપિ તત્સહચારિણઃ તત્તુલ્યદેશા ઇત્યલ્પસ્થાનવિષયાસુ વિદ્યાસ્વનુપસંહાર્યાઃ । શાણ્ડિ-લ્યદહરાદિવિદ્યાસ્વલ્પસ્થાનવિષયાસુ "જ્યાયાન્ પૃથિવ્યાઃ" "યાવાન્ વા અયમાકાશસ્તાવાનેષોઽન્તર્હૃદય આકાશઃ" ઇત્યાદયસ્તત્ર તત્રાશક્યોપસંહારાઃ મનોમયત્વાપહતપાપ્મત્વાદિવિશિષ્ટસ્યોપાસ્યસ્ય માહાત્મ્ય-પ્રતિપાદનપરાઃ

॥ સમ્ભૃત્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.24 પુરુષવિદ્યાયામપિ ચેતરેષામનામ્નાનાત્

3.3.24
તૈત્તિરીયકે પુરુષવિદ્યાઽઽમ્નાયતે "તસ્યૈવં વિદુષો યજ્ઞસ્યાઽઽત્મા યજમાનઃ શ્રદ્ધા પત્ની શરીરમિધ્મમુરો વેદિલોમાનિ વર્હિઃ" ઇત્યાદિકા । છાન્દોગ્યેઽપિ પુરુષવિદ્યાઽઽમ્નાયતે "પુરુષો વાવ યજ્ઞસ્તસ્ય યાનિ ચતુર્વિશતિવર્ષાણિ" ઇત્યાદિકા । તત્ર સંશયઃ- કિમત્ર વિદ્યા ભિદ્યતે? ઉત નેતિ । પુરુષવિદ્યેતિ નામૈક્યાત્પુરુષાવયવેષુ યજ્ઞાવયવકલ્પનસામ્યેન રૂપૈક્યાત્તૈત્તિરિયકે ફલસંયોગાશ્રવણાત્ "પ્ર હ ષોડશં વર્ષશતં જીવતિ" ઇતિ છાન્દોગ્યેશ્રુતસ્યૈવ પુરુષવિદ્યાફલત્વાત્ ફલસંયોગસ્યાપ્યવિશેષાત્ વિદ્યૈક્યમ્-ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-
3.3.24
ઉભયત્રામ્નાતયોર્વિદ્યાયોઃ પુરુષવિદ્યાત્વેઽપિ વિદ્યાભેદોઽસ્ત્યેવ, કુતઃ? ઇતરેષામનામ્નાનાત્ । તથા હિ "યત્સાયં પ્રાતર્મધ્યન્દિનં ચ તાનિ સવનાનિ" ઇત્યાદયસ્તૈત્તિરીયકે આમ્નાતાઃ છાન્દોગ્યે સવનત્વેન નામ્નાયન્તે, ત્રેધા વિભક્તં પુરુષાયુષં છાન્દોગ્યે સવનત્વેન કલ્પ્યતે । છાન્દાગ્યે શ્રુતાનામશિશિષાદીનાં દીક્ષાદિત્વકલ્પનં તૈત્તિ-રીયકે ન કૃતમ્, યજમાનપત્ન્યાદિપરિકલ્પનં ચાન્યથા । અતો રૂપમુભયત્ર ભિદ્યતે, તથા ફલસંયોગોઽપિ ભિદ્યતે, તૈત્તિરીયકે હિ પૂર્વાનુવાકે "બ્રહ્મણેત્વામહસે ઓમિત્યાત્માનં યુઞ્જીત" ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યામભિધાય તત્ફ-લત્વેન "બ્રહ્મણો મહિમાનમાપ્નોતિ" ઇત્યુકત્વા "તસ્યૈવં વિદુષઃ" ઇત્યાદિનાઽઽમ્નાતા પુરુષવિદ્યા અસ્યૈવ બ્રહ્મ-વિદુષો યજ્ઞત્વકલ્પનમિતિ ગમ્યતે । અતો બ્રહ્મવિદ્યાઙ્ગત્વાત્ બ્રહ્મપ્રાપ્તિરેવાત્ર ફલમ્, "ફલવત્સન્નિધાવફલં તદઙ્ગમ્" ઇતિ ચ ન્યાયાત્તૈત્તિરીયકામ્નાદો પુરુષવિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યાઙ્ગમિતિ ગમ્યતે । છાન્દોગ્યે ત્વાયુઃપ્રાપ્તિફલા
3.3.24
પુરુષવિદ્યેત્યુક્તમ્ । અતો રૂપસંયોગયોર્ભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇત્યેકત્રામ્નાતાનાં ગુણાનામિતરત્રાનુપસંહારઃ

॥ પુરુષવિદ્યાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.25 વેધાદ્યર્થભેદાત્

3.3.25
આથવર્ણિકા ઉપનિષદારમ્ભે "શુક્રં પ્રવિષ્ય હૃદયં પ્રવિધ્ય" ઇત્યાદીન્મન્ત્રાનધીયતે, સામગાશ્ચ રહસ્યબ્રાહ્મણા- રમ્ભે "દેવ સવિતઃ પ્રસુવ યજ્ઞં પ્રસુવ" ઇત્યાદ્યામનન્તિ; કાઠકાસ્તૈત્તિરીયકાશ્ચ "શંનો મિત્રશ્શં વરુણઃ" ઇત્યા-દિકમ્; શાયયાયનિનશ્ચ "શ્વેતોઽશ્વો હરિનીલોઽસિ" ઇત્યાદિકમ્: ઐતરેયિણસ્તુ મહાબ્રતબ્રાહ્મણમધીયતે "ઇન્દ્રો હવૈ વૃત્રં હત્વા મહાનભવત્" ઇત્યાદિ; કૌષીતકિનોઽપિ મહાવ્રતબ્રાહ્મણમેવ "પ્રજાપતિર્વૈ સંવત્વરસ્તસ્યૈષ આત્માયન્મહાવ્રતમ્" ઇતિ । વાજસનેયિનસ્તુ પ્રવર્ગ્યબ્રાહ્મણમ્ "દેવા હ વૈ સત્રં નિષેદુઃ" ઇત્યાદિ । તત્ર સંશયઃ- કિમુપનિષદારમ્ભેષ્વધીતાઃ "શુક્રં પ્રવિધ્ય" "શં નો મિત્ર" ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ
3.3.25
ઇત્યાદીનામભિચારાદિશેષત્વમવમ્ગયતે, એવમેવ "ૠતં વદિષ્યામિ" "તેજસ્વિનાઽવધીતમાસ્તુ" ઇત્યાદિમન્ત્ર-સામર્થ્યાદેવ સ્વાધ્યાયશેષત્વં "શન્નોમિત્ર" ઇત્યાદિમન્ત્રાણામવમ્યતે અતો ન તેષાં વિદ્યાઙ્ગત્વમિતિ । "શુક્રં પ્રવિધ્ય" ઇત્યાદીનાં પ્રવર્ગ્યાદિબ્રાહ્મણાનાં ચેહ પાઠો દિવાકીત્ર્ત્યત્વારણ્યેઽનુવાક્યત્વકૃતઃ

॥ વેધાદ્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.26 હાનૌ તૂપાયનશબ્દશેષત્વાત્કુશાચ્છન્દસ્તુત્યુપગાનવત્તદુક્તમ્

3.3.26
છન્દોગા આમન્તિ "અશ્વ ઇવ રોમણિ વિધૂય પાપં ચર્ન્દ ઇવ રોહોર્મુખાત્પ્રમુચ્યધૂત્વા શરીરમકૃતં કૃતાત્મા બ્રહ્મલોકમભિસંભવાનિ" ઇતિ; આથર્વાણિકાશ્ચ "તદા વિદ્વાન્ પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ" ઇતિ; શાટ્યાયનિનસ્તુ "તસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તિ સુહૃદઃ સાધુકૃત્યાં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યામ્" ઇત્યાદિ । કૌષીતકિનસ્તુ "તત્સુકૃતદુષ્કૃતે ધૂનુતે તસ્ય પ્રિયા જ્ઞાતયઃ સુકૃતમુપયન્તિ અપ્રિયા દુષ્કૃતમ્" ઇતિ । એવં ક્કચિત્પુણ્યપાપયોર્હાનિઃ,ક્કચિત્પ્રિયાપ્રિયેષુ તત્પ્રાપ્તિઃ, ક્કચિદુભયં ચ શ્રુતમ્ । તદુભયમેકૈકવિદ્યાયાં શ્રુતમપિ સર્વવિદ્યાઙ્ગમાસ્થેયમ્, સર્વબ્રહ્મવિદ્યાનિષ્ઠસ્યાપિ બ્રહ્મ પ્રાપ્નુવતઃ પુણ્યપાપપ્રહાણસ્યાવશ્યમ્ભાવિત્વાત # પ્રહીણ-
3.3.26
વિષયત્વાચ્ચોપાયનસ્ય । તચ્ચિન્તનં ચ વિધીયમાનં સર્વવિદ્યાઙ્ગં ભવિતુમર્હતિ । તત્રેદં વિચાર્યતે-હાનિચિન્તન-મુપાયનચિન્તનમુભયચિન્તનં ચ વિકલ્પેરન્, ઉપસંહ્રિયેરન્ વા । કિં યુક્તમ્? વિકલ્પેરન્નિતિ કુતઃ? પૃથગા-મ્નાનસામર્થ્યાત્ । સસુચ્ચયે હિ સર્વત્રોભયાનુસન્ધાનં સ્યાત્, તચ્ચ કૌષીતર્કાવાક્યેનૈવ સિદ્ધમિત્યન્યત્રામ્નાન-મનર્થકમેવ સ્યાત્ । અતોઽનેકત્રામ્નાનસ્ય વિકલ્પ એવ પ્રયોજનમ્ । ન ચાધ્યેતૃભેદેન પરિહર્તું શક્યમનેક-ત્રામ્નાનમ્, અવિશેષપુનઃ શ્રવણં હ્યધ્યેતૃભેદપરિહાર્યમ્, અત્ર તુ હાનિરેવ દ્વયોઃ શાખયોઃ, ઉપાયનમેવ ચૈક- સ્યામ્ । ન ચ વિદ્યાભેદેન વ્યવસ્થાપયિતું શક્યમ્, સર્વશેષભૂતમિદમનુસન્ધાનમિત્યુક્તત્વાત્ ।
અત્રેદમુચ્યતે-હાનૌ તૂપાયનશબ્દશેષત્વાત્-ઇતિ । તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્ત્તયતિ; હાનાવિતિ પ્રદર્શનાર્થમ્, કેવલા- યાં હાનૌ કેવલે ચોપાયને શ્રૂયમાણે તયોરિતરેતરસમુચ્ચયોઽવશ્યં ભાવી કુતઃ? ઉપાયનશબ્દશેષત્વાત્-ઉપાયન-
3.3.26
શબ્દસ્ય હાનિવાક્યશેષત્વાત્ । ઉપાયનવાક્યસ્ય હિ હાનિવાક્યશેષત્વમેવોચિતમ્, વિદુષા ત્યક્તયોઃ પુણ્યપા-પયોઃ પ્રવેશસ્થાનવાચિત્વાદુપાયનવાક્યસ્ય ॥ પ્રદેશાન્તરામ્નાતસ્ય વાક્યસ્ય પ્રદેશાન્તરામ્નાતવાક્યશેષત્વે દૃષ્ટાન્તા ઉપન્યસ્યન્તે - કુશાચ્છન્દસ્તુત્યુપગાનવત્ - ઇતિ । કૌષીતકિનઃ "કુશા વાનસ્પત્યાઃ" ઇત્યામનન્તિ,
3.3.26
શાટ્યાયનિનાં તુ "ઔદુમ્બર્ય્યઃ કુશાઃ" ઇતિ વાક્યં સામાન્યેન વાનસ્પત્યત્વેનાવગતાઃ કુશાઃ ઔદુમ્બર્ય્ય ઇતિ વિશિંપત્તદ્વાક્યશેષતામાપદ્યતે; તથા "દેવસુરાણાં છન્દોભિઃ" ઇત્યાદિનાઽવિશેષેણ દેવાસુરાણાં છન્દસાં પ્રસઙ્ગે "દેવચ્છન્દાંસિ પૂર્વમ્" ઇતિ વચનં ક્રમવિશેષં પ્રતિપાદયત્તદ્વાક્યશેષતરં ગચ્છતિ । તથા "હિરણ્યેન ષો-ડશિનઃ સ્તોત્રમુપાકરોતિ" ઇત્યવિશેષેણ પ્રાપ્ત "સમયાવિષિતે સૂર્યે ષોડશિનઃ સ્તોત્રમુપાકરોતિ" સતિ વિશે-
3.3.26
ષવિષયં વાક્યં તદ્વાક્યશેષતાં ભજતે; તથા ૠત્વિજ ઉપગાયન્તિ" ઇત્યવિશેષપ્રાપ્તસ્ય "નાધ્વર્યુરુપગાયેત્" ઇતિ વાક્યમનધ્વર્યુવિષયતામવગમયત્તદ્વાક્યશેષત્વમૃચ્છતિ; એવં સામાન્યેનાવગતમર્થં વિશેષે વ્યવસ્થાપયિ- તું ક્ષમસ્ય વાક્યસ્ય તચ્છેષત્વમનભ્યુપગચ્છદ્ભિસ્તયોરર્થયોર્વિકલ્પઃ સમાત્રયિતવ્યઃ; સ ચ સમ્ભવન્ત્યાં ગતૌ ન યજ્યતે; તદુક્તં પૂર્વસ્મિન્કરણ્ડે "અપિ તુ વાક્યશેષત્વાદન્યાય્યત્વાદ્વિકલ્પસ્ય વિધીનામેકદેશઃ સ્યાત્"
3.3.26
ઇતિ । તદેવં કેવલહાનોપાયનવાક્યોરેકવાક્યત્વાત્ કેવલસ્ય હાનસ્ય કેવલસ્ય ચોપાયનસ્યાભાવાદ્વિકલ્પો નોપપદ્યતે । કૌષીતકિનામુભયામ્નાનમવિશેષપુનશ્શ્રવણત્વેન પ્રતિપત્તૃભેદાદવિરુદ્ધમ્

॥ હાન્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.27 સામ્પરાયે તર્ત્તવ્યાભાવાત્તથાહ્યન્યે

3.3.27
સુકુતદુષ્કૃતયોર્હાનમુપાયનં ચ સર્વાસુ વિદ્યાસુ ચિન્તનીયમિત્યુક્તમ્; તદ્ધાનં કિં દેહવિયોગકાલે દેહાદુત્ક્રાન્તસ્યાધ્વનિ ચ? ઉત દેહવિયોગકાલે એવેતિ વિશયે-ઉભયત્રેતિ યુક્તમ્, ઉભયથા શ્રુતત્વાત્; એવં હિ કૌષીતકિનઃ સમામનન્તિ "સ એતં દેવયાનં પન્થાનમાપદ્યાગ્નિલોકં ગચ્છતિ" ઇત્યુપક્રમ્ય "સ આગચ્છતિ વિરજાં નદીં તાં મનસાઽત્યેતિ તત્સુકૃતદુષ્કૃતે ધૂનુતે" ઇતિ । અત્ર વાક્યે અધ્વનિ સુકૃતદુષ્કૃ-તહાનિઃ પ્રતિયતે । તાણ્ડિનસ્તુ "અશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપં ચન્દ્ર ઇવ રાહોર્મુસ્વાત્પ્રમુચ્ય । ધૂત્વા શરીરમ- કૃતં કૃતાત્મા બ્રહ્મલોકમભિસમ્ભવાનિ" ઇતિ । અત્ર તુ દેહવિયોગકાલ એવેતિ પ્રતીયતે; શાટ્યાયનકેઽપિ "તસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તિ સુહૃદઃ સાધુકૃત્યાં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યામ્" ઇતિ પુત્રેષુ દાયસંક્રાન્તિસમકાલં સુકૃ-તદુષ્કૃતસંક્રમણં શ્રૂયમાણં દેહવિયોગકાલ ઇતિ ગમ્યતે । અતઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોરેકદેશો દેહવિયોગકાલે હી- યતે; શેષસ્ત્વધ્વનિ-
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-સામ્પરાયે-ઇતિ । સામ્પરાયે દેહાદપક્રમણકાલે એવ વિદુષઃ સુકૃતદુષ્કૃતે નિરવશેષં હીયેતે । કુતઃ? તર્ત્તવ્યાભાવાત્ - વિદુષો દેહવિયોગાત્પશ્ચાત્સુકૃતદુષ્કૃતાભ્યાં તરિતવ્યભોગાભાવાત્, વિદ્યાફલભૂત-
3.3.27
બ્રહ્મપ્રાપ્તિવ્યતિરેકેણ હિ સુકૃતદુષ્કૃતાભ્યાં ભોક્તવ્યે સુખદુઃખે ન વિદ્યેતે । તથા હ્યન્યે દેહવિયોગાદૂર્ધ્વં બ્રહ્મ-પ્રાપ્તિવ્યતિરિક્તસુખદુઃખોપભોગાભાવમધીયતે અશરીરં વા વ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ" "એષ સંપ્રસાદોઽસ્મા-ચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" "તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે અથ સમ્પત્સ્યે" ઇતિ

3.3.28 છન્દત ઉયાવિરોધાત્

3.3.28
એવમર્થસ્વાભાવ્યાત્સુકૃતદુષ્કૃતહાનિકાલેઽવધૃતે સત્યુભયાવિરોધેન-શ્રુતેરર્થસ્વભાવસ્ય ચાવિરોધેન છન્દતઃ- યથેષ્ટં પદાનામન્વયો વર્ણનીયઃ । કૌષીતકીવાક્યે "તત્સુકૃતદુષ્કૃતે ધૂનુતે" ઇતિ ચરમશ્રુતો વાક્યાવયવઃ "એતં દેવયાનં પન્થાનમાપદ્ય" ઇતિ પ્રથમશ્રુતાવયવાત્પ્રાગનુગમયિતવ્ય ઇત્યર્થઃ

3.3.29
અત્ર પૂર્વપક્ષી પ્રત્યવતિષ્ઠતે -
3.3.29 ગતેરર્થવત્ત્વમુભયથાઽન્યથા હિ વિરોધઃ

3.3.29
સુકૃતદુષ્કૃતયોરેકદેશસ્ય દેહવિયોગકાલે હાનિઃ, શેષસ્ય ચ પશ્ચાદિતિ ઉભયથા કર્મક્ષયે સત્યેવ ગતેરર્થવત્ત્વં-દેવયાનગતિશ્રુતેરર્થવત્ત્વમિત્યર્થઃ । અન્યથા હિ વિરોધઃ- દેહવિયોગકાલ એવ સર્વકર્મક્ષયે સૂક્ષ્મશરીરસ્યાપિ વિનાશઃ સ્યાત્; તથા સતિ કેવલસ્યાત્મનો ગમનં નોપપદ્યતે । અત ઉત્ક્રાન્તિસમયે વિદુષો નિશ્શપકર્મક્ષયો નોપપન્નઃ

3.3.30
અત્રોત્તરમ્
3.3.30 ઉપપન્નસ્તલ્લક્ષણાર્થોપલબ્ધેર્લોકવત્

3.3.30
ઉપપન્ન એવ ઉત્ક્રાન્તિકાલે સર્વકર્મક્ષયઃ; કથમ્ તલ્લક્ષણાર્થોપલબ્ધેઃ-ક્ષીણકર્મણોપ્યાવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્ય દેહ-સમ્બન્ધલક્ષણર્થોપલબ્ધેઃ । પરં જ્યોતિરુપસંપદ્યસ્વેન રૂપેણભિનિષ્પદ્યતે" "સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષત્ ક્રીડન્ રમ- માણઃ" "સ સ્વરાડ્ ભવતિ તસ્યર સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ" "સ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિ" ઇત્યાદિષુ દેહસમ્બન્ધાખ્યોઽર્થોહ્યુલભ્યતે । અતઃ ક્ષીણકર્મણોઽપિ સૂક્ષ્મશરીરયુક્તસ્ય દેવયાનેન ગમનમુપપદ્યતે । કથં સૂક્ષ્મશરીરમપ્યારમ્ભકકર્મવિનાશેઽવતિષ્ઠત ઇતિ ચેત્-વિદ્યામાહાત્મ્યાદિતિ વ્રૂમઃ । વિદ્યા હિ સ્વયં સૂક્ષ્મ-શરીરસ્યાઽનારમ્ભિકાઽપિ પ્રાકૃતસુખદુઃખોપભોગસાધનસ્થૂલશરીરસ્ય સર્વકર્મણાં ચ નિરવશેષક્ષયેઽપિ સ્વ-ફલભૂતબ્રહ્મપ્રાપ્તિપ્રદાનાય દેવયાનેન પથૈનં ગમયિતું સૂક્ષ્મશરીરં સ્થાપયતિ, લોકવત્ - યથા લાકેસસ્યાદિ-સમૃદ્ધયર્થમારબ્ધે તટાકાદિકે તદ્ધેતુષુ તદિચ્છાદિષુ વિનષ્ટેષ્વપિ તદેવ તટાકાદિકમશિથિલં કુર્વન્તસ્તત્ર પાર્નાયપાનાદિ કુર્વન્તિ; તદ્વત્

3.3.31
અથ સ્યાત્-જ્ઞાનિનાં સાક્ષાત્કૃતપરતત્વાનાં દેહપાતસમયે કર્મણો નિરવશેષક્ષયાદ્દેહપાતાદૂર્ધ્વં સૂક્ષ્મશરીરમાત્રં ગત્યર્થમનુવર્ત્તતે, સુખદુઃખાનુભવો ન વિદ્યતે-ઇતિ યદુક્તમ્, તન્નોપપદ્યતે; વસિષ્ઠાવાન્તરતપઃપ્રભૃતીનાં સાક્ષા-ત્કૃતપરતત્ત્વાનાં દેહપાતાદૂર્ધ્વં દેહાન્તરસઙ્ગમઃ, પુત્રજન્મવિષત્ત્યાદિનિમિત્તસુખદુઃખાનુભવશ્ચ દૃશ્યતે-ઇતિ । અત ઉત્તરં પઠતિ-
3.3.31 યાવદધિકારમવસ્થિતિરાધિકારિકાણામ્

3.3.31
નાસ્માભિઃ સર્વેષાં જ્ઞાનિનાં દેહપાતસમયે સુકૃતદુષ્કૃતયોર્વિનાશ ઉક્તઃ; અપિ તુ યેષાં જ્ઞાનિનાં દેહપાતાનન્તર-મર્ચિરાદિકા ગતિઃ પ્રાપ્તા, તેષાં દેહપાતસમયે સુકૃતદુષ્કૃતહાનિરુક્તા । વસિષ્ઠાદીનાં ત્વાધિકારિકાણાં ન દેહપાતાનન્તરમર્ચિરાદિકા ગતિપ્રાપ્તિઃ, પ્રારબ્ધસ્યાધિકારસ્યાસમાપ્તત્વાત્ । તેષાં કર્મવિશેષેણાધિકારવિશેષં પ્રાપ્તાનાં યાવદધિકારસમાપ્તિ તદારમ્ભકં કર્મ ન ક્ષીયતે । પ્રારબ્ધસ્ય હિ કર્મણો ભોગાદેવ ક્ષયઃ । અત આધિ-કારિકાણાં તદારમ્ભકં કર્મ યાવદધિકારમવતિષ્ઠતે । અતસ્તેષાં ન દેહપાતાદનન્તરમðચ્ચરાદિગતિપ્રાપ્તિઃ

॥ સામ્પરાયાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.32
અનિયમઃ સર્વેષામવિરોધઃ શબ્દાનુમાનાભ્યામ્

3.3.32
ઉપકોસલાદિષુ યેષૂપાસનેષ્વðચ્ચરાદિગતિઃ શ્રૂયતે, કિં તન્નિષ્ઠાનામેવ તયા બ્રહ્મ-પ્રાતિઃ, ઉત સર્વેષાં બ્રહ્મોપાસનનિષ્ઠાનામ્-ઇતિ સંશયે; ઇતરેષ્વનામ્નાનાત 2યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતે" "શ્રદ્ધાં સત્યમુપાસતે" ઇતીતરસકલબ્રહ્મવિદ્યોપસ્થાપકત્વે પ્રમાણાભાવાચ્ચ તન્નિષ્ઠાનામેવ-ઇતિ પ્રાતેઽભિધીયતે-અનિયમઃ- ઇતિ । સર્વેષાં-સર્વોપાસનનિષ્ઠાનાં તયૈવ ગન્તવ્યત્વાત્ તન્નિષાંનામવેતિ નિયમો નાસ્તિ । સર્વેષાં તયૈવ ગમને હિ સતિ શબ્દાનુમાનાભ્યાં-શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામવિરોધઃ; અન્યથા વિરોધ એવેત્યર્થઃ । શ્રુતિસ્તાવત્ છન્દોગ્યવાજસનેયવાક્યયોઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયામર્ચિરાદિમાર્ગેણ સર્વબ્રહ્મોપસનનિષ્ઠાનાં ગમનમાહ-
3.3.32
"ય એવમેતાદ્વિદુર્યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમુપાસતે તેઽચિર્ષમભિસમ્ભવન્તિ" ઇતિ વાજસનેયકે; "તદ ય ઇત્થં વિદુર્યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતે તેઽર્ચિષમભિસમ્ભવન્તિ" ઇતિ છાન્દોગ્યે; 2યે ચેમેઽરણ્યે3 ઇત્યા-દિના શ્રદ્ધાપૂર્વકં બ્રહ્મોપાસીનાઁશ્ચોદ્દિશ્યાર્ચિરાદિકા ગતિરુપદિશ્યતે, "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" "સત્યં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્" ઇતિ સત્યશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ પ્રસિદ્ધેઃ । તપશ્શબ્દસ્યાપિ તેનૈકાર્થ્યાત્સત્યતપશ્શબ્દાભ્યાં બ્રહ્મૈ-વાભિધીયતે । શ્રદ્ધાપૂર્વકં બ્રહ્મોપાસનં ચાન્યત્ર શ્રુતમ્, "સત્યં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્" ઇત્યુપક્રમ્ય "શ્રદ્ધાત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યા" ઇતિ । સ્મૃતિરપિ "અગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસ ઉત્તરાયણમ્ । તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃ" ઇતિ સર્વેષાં બ્રહ્મવિદામનેનૈવ માર્ગેણ ગમનમિત્યાહ - એવંજાતીયમાઃ શ્રુતિસ્મૃતયો બહ્વયઃ સન્તિ । એવં સર્વવિદ્યાસાધારણીયં ગતિઃ પ્રાપ્તૈવોપકોસલવિદ્યાદાવનૂદ્યતે

॥ અનિયમાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.33
અક્ષરધિયાં ત્વવરોધઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામૌપસદવત્તદુક્તમ્

3.3.33
વૃહદારણ્યકે શ્રૂયતે "એતદ્વૈ તદક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવન્દન્તિ અસ્થૂલમનણ્વ-હ્રસ્વમદીર્ઘમલોહિતમસ્ત્રેહમચ્છાયમતમોઽવાય્વનાકાશમસઙ્ગમરસમગન્ધમચી#ઉષ્કમશ્રોત્રમવાગમનોઽતેજસ્કમ-પ્રાણમસુસ્વમમાત્રમનન્તરમવાહ્યં ન તદશ્નાતિ કિઞ્ચન એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ" ઇતિ । તથા આથર્વણે "અથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રમવર્ણ-મચક્ષુઃશ્રોત્રં તદપાણિપાદમ્" ઇતિ । તત્ર સંશયઃ- કિમિમે અક્ષરશબ્દનિર્દ્દિષ્ટબ્રહ્મસમ્બન્ધિતયા શ્રુતાઃ અસ્થૂલત્વાદયઃ પ્રપઞ્ચપ્રત્યનીકતાસ્વરૂપાઃ સર્વાસુ બ્રહ્મવિદ્યાસ્વનુસન્ધેયાઃ? ઉત યત્ર શ્રૂયન્તે તત્રૈવ-ઇતિ । કિં યુક્તં? યત્ર શ્રુતા-સ્તત્રૈવેતિ । કુતઃ વિદ્યાન્તરસ્ય રૂપભૂતાનાં ગુણાનાં વિદ્યાન્તરસ્ય રૂપત્વે પ્રમાણાભાવાત્, પ્રતિષેધરૂપાણામે-ષામાનન્દાદિવત્ સ્વરૂપાવગમોપાયત્વાભાવાચ્ચ । આનાન્દાદિભિરવગતસ્વરૂપે હિ બ્રહ્મણિ સ્થૂલત્વાદયઃ પ્રપઞ્ચધર્માઃ પ્રતિષિધ્યન્તે, નિરામ્બનપ્રતિષેધાયોગાત્ ॥
3.3.33
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-અક્ષરધિયાં ત્વવરોધઃ- ઇતિ । અક્ષરબ્રહ્મસમ્બન્ધિનીનામસ્થૂલત્વાદિધિયાં સર્વબ્રહ્મવિ-દ્યાસ્વવરોધઃ-સઙ્ગ્રહણમિત્યર્થઃ । કુતઃ? સામાન્યતદ્ભાવાભ્યાં-સર્વેષૂપાસનેષૂપાસ્યસ્યાક્ષરસ્ય બ્રહ્મણઃ સમાનત્વદસ્થૂત્વાદીનાં તત્સ્વરૂપપ્રતીતૌ ભાવાચ્ચ । એતદુક્તં ભવતિ-અસાધારણાકારેણ ગ્રહણં હિ વસ્તુનો ગ્રહણમ્ । ન ચ કેવલમાનન્દાદિ બ્રહ્મણોઽસાધારણમાકારમુપસ્થાપયતિ, પ્રત્યગાત્મન્યષ્યાનન્દાદે-ર્વિદ્યમાનત્વાત્, હેયપ્રત્યનીકો હ્યાનન્દાદિમર્બ્રહ્મણોઽસાધારણં રૂપમ્ । પ્રત્યગાત્મનસ્તુ સ્વતો હેયવિરહિણોઽપિ હેયસમ્બન્ધયોગ્યતાઽસ્તિ । હેયપ્રત્યનીકત્વં ચ ચિદચિદાત્મકપ્રપઞ્ચધર્મભૂતસ્થૂલત્વાદિ-વિપરીતરૂપમ્ । અતઃ અસાધારણાકારેણ બ્રહ્માનુસન્દધતાઽસ્થૂલત્વાદિવિશેષિતજ્ઞાનાનન્દાદ્યાકારં બ્રહ્માનુસન્ધેયમિતિ અસ્થૂલત્વાદીનામાનન્દાદિવ-
3.3.33
દ્વ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતીત્યન્તર્ભાવાત્સર્વાસુ બ્રહ્મવિદ્યાસુ તથૈવ બ્રહ્માનુસન્ધેયમિતિ । ગુણાનાં પ્રધાનાનુવર્ત્તિત્વે દૃષ્ટા-ન્તમાહ-ઔપસદવદિતિ, યથા જામદગ્ન્યચતૂરાત્રપુરોડાશ્યુપસદ્ગુણભૂતઃ સામવેદપઠિતઃ "અગ્નિર્વૈ હોત્રં વેતુ" ઇત્યાદિકો મન્ત્રઃ પ્રધાનાનુવર્ત્તિતયા યાજુર્વૈદિકેનોપાંશુત્વેન પ્રયુજ્યતે, તદુક્તં પ્રથમે કાણ્ડે "ગુણમુખ્યવ્યતિ- ક્રમે તદર્થત્વાન્મુખ્યેન વેદસંયોગઃ" ઇતિ

3.3.34
નન્વેવં સર્વાસુ બ્રહ્મવિદ્યાસુ બ્રહ્મણ એવ ગુણિત્વાદ્ ગુણાનાં ચ પ્રધાનાનુવર્ત્તિત્વાત્ "સર્વકર્મા સર્વગન્ધઃ સર્વ રસઃ" ઇત્યાદેર્ગુણજાતસ્ય પ્રતિવિદ્યં વ્યવસ્થિતસ્યાપ્યવ્યવસ્થા સ્યાત્તત્રાહ-
3.3.34
ઇયદામનનાત્

3.3.34
આમનનમ્-આભિમુખ્યેન મનનમ્-અનુચિન્તનમ્ । આમનનાદ્ધેતોરિયદેવ ગુણજાતં સર્વત્રાનુસન્ધેયત્વેન પ્રાપ્તમ્; યદસ્થૂલત્વાદિવિશેષિતમાનન્દાદિકં, યેન ગુણજાતેન વિના બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યેતરવ્યાવૃત્તસ્યાનુસન્ધાનં ન સમ્ભવતિ તદેવ સવર્ત્રાનુવર્ત્તનીયમ્, તચ્ચેયદેવેત્યર્થઃ । ઇતરે તુ સર્વકર્મત્વાદયઃ પ્રધાનાનુવર્ત્તિનોઽપિ ચિન્તનીયત્વેન પ્રતિવિદ્યં વ્યવસ્થિતા

॥ અક્ષરધ્યધિકરણં સમાપ્તમ્

3.3.35
અન્તરા ભૂતગ્રામવત્સ્વાત્મનોઽન્યથા ભેદાનુપપત્તિરિતિ ચેન્નોપદેશવત્

3.3.35
વૃહદારણ્યકે ઉષસ્તપ્રશ્ન એવમામ્નાયતે "યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્વ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તર-સ્તન્મે વ્યાચક્ષ્વ" ઇતિ । તસ્ય પ્રતિવચનં "યઃ પ્રાણેન પ્રાણિતિ સ ત આત્મા સર્વાન્તરો યોઽપાનેનાપાનિતિ સ ત આત્મા" ઇત્યાદિ । અતુષ્ટેન તેન પુનઃ પૃષ્ટ આહ "ન દૃષ્યેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેર્ન શ્રુતેઃ શ્રોતારં #ઋણુયાઃ "ન મતેર્મન્તારં મન્વીથાઃ ન વિજ્ઞાતે-ર્વિજ્ઞાતારં વિજાનીયા એષ ત આત્મા સર્વાન્તયોઽતોઽન્યદાર્તમ્" ઇતિ । તથા તદનન્તરં કહોલપ્રશ્ને ચૈવમા-મ્નાયતે "યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્વ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરઃ તન્મે વ્યાચક્ષ્વ" ઇતિ । પ્રતિવચનં ચ "યોઽશનાયાપિપાસે શોકં મોહં જરાં મૃત્યુમત્યેતિ એવં હૈતમાત્માનં વિદિત્વા બ્રાહ્મણઃ પુત્રોષણાયાશ્ચ
3.3.35
વિત્તેષણાયાશ્ચ" ઇત્યાદિ "અતોઽન્યદાર્ત્તમ્" ઇત્યન્તમ્ । તત્ર સંશય્યતે-કિમનયોર્વિદ્યાભેદોઽસ્તિ? નેતિ । કિં યુક્તમ્, ભેદ ઇતિ, કુતઃ? રૂપભેદાત્ । પ્રતિવચનભેદાદ્રૂપં ભિદ્યતે । પ્રશ્નસ્યૈકરૂપ્યેઽપિ પ્રતિવચનપ્રકારો હિ ભેદેનોપલભ્યતે । પૂર્વત્ર પ્રાણનાદીનાં કર્ત્તા સર્વાન્તરાત્મત્વેનોચ્યતે; પરત્રાશનાયાપિપાસાદિરહિતઃ । અતઃ પૂર્વત્ર પ્રાણિતા દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિમનઃ- પ્રાણવ્યતિરિક્તઃ પ્રત્યાત્મોચ્યતે; પરત્ર તુ તદતિરિક્તોઽશનાયાપિપાસાદિ-રહિતઃ પરમાત્મા । અતો રૂપં ભિદ્યતે । ભૂતગ્રામવતશ્ચ પ્રત્યગાત્મનસ્તસ્ય ભૂતગ્રામસ્ય સર્વસ્યાન્તરાત્મત્વેન સર્વાન્તરત્વમપ્યુપપન્નમ્ । યદ્યપિ પ્રત્યગાત્મનઃ સર્વન્તરત્વં ભૂતગ્રામમાત્રાપેક્ષત્વેનાપેક્ષિકમ્, તથાઽપિ તદેવ ગ્રાહ્યમ્, અન્યથા મુખ્યાન્તરાત્મપરિગ્રહલોભાત્પરમાત્મસ્વીકારે પ્રતિવચનભેદો નોપપદ્યતે । પ્રતિવચનં હિ પૂર્વત્ર પ્રત્યગાત્મવિષયં, પરમાત્મનઃ પ્રાણિતૃત્વાપાનિતૃત્વાદ્યસમ્ભવાત્, પરં ચ પરમાત્મવિષયમ્, અશનાયાપિપાસાદ્યતીતત્વાત્ । તદિતમાશઙ્કતે-અન્તરા ભૂતગ્રામવત્સ્વાત્મનોઽન્યથાભેદાનુપપત્તિરિતિ ચેત્-ઇતિ, અન્તરા-સર્વાન્તરાત્મત્વેન પ્રથમપ્રતિવચનં ભૂતગ્રામવત્સ્વાત્મનઃ-ભૂતગ્રામવાન્-તદન્તરઃ સ્વાત્મા-પ્રત્યગાત્મા સર્વાન્તર ઇત્યુચ્યતે ઇત્યર્થઃ । અન્યથા "યઃ પ્રાણેન પ્રાણિતિ" "યોઽશનાયાપિપાસાદ્યતીતઃ" ઇતિ પ્રતિવચનભેદાનુપત્તિરિતિ ચેત્ - અત્રોત્તરં નેતિ । ન વિદ્યાભેદ ઇત્યર્થઃ । ઉભયત્ર પરવિષયત્વાત્પ્રશ્ન-પ્રતિવચનયોઃ । તથા હિ -"યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્વ્રહ્મ
3.3.35
ય આત્મા સર્વાન્તરઃ" ઇતિ પ્રશ્નસ્તાવત્પરમાત્મવિષય એવ, બ્રહ્મશબ્દસ્ય પરમાત્માસાધારણત્વ્રેપિ પ્રત્યગાત્મ- ન્યપિ કદાચિદુપચરિતપ્રયોગદર્શનાત્તદ્વયાવૃત્ત્યા પરમાત્મપ્રતિપત્ત્યર્થં 2યત્સંક્ષાદ્વ્રહ્મ" ઇતિ વિશેષણં ક્રિયતે । અપરોક્ષત્વમપિ સર્વદેશસર્વકાલસમ્બન્ધિત્વમ્ "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ" ઇત્યનન્તત્વેનાવગતસ્ય પરમાત્મન એવોપપદ્યતે । સર્વાન્તરત્વમપિ "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરઃ" ઇત્યારભ્ય "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનો-ઽન્તરઃ" ઇતિ સર્વાન્તર્યામિણઃ પરમાત્મન એવ સમ્ભવતિ । પ્રતિવચનમપિ તથૈવ પરમાત્મવિષયમ્, "યઃ પ્રાણેન પ્રાણિતિ" ઇતિ નિરુપાધિકં પ્રાણસ્ય કર્તૃત્વં પરમાત્મન એવ, પ્રત્યગાત્મનઃ સુષુપ્તૌ પ્રાણનં પ્રતિ કર્તૃત્વાભાવાત્ । એવમજાનતોષસ્તેન પ્રાણને કર્તૃત્વમાત્રમુક્તં મન્વાનેન પ્રત્યગાત્મનોઽપિ સાધારણત્વંપ્રતિવચનસ્ય મત્વા અતુષ્ટેન પુનઃ પૃષ્ટસ્તં પ્રતિ પ્રત્યગાત્મનો વ્વાવૃત્તં નિરુપાધિકત્વેન પ્રાણનસ્ય કર્ત્તારં પરમાત્માનમાહ - "ન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ" ઇત્યાદિના । ઇન્દ્રિયાધીનાનાં દર્શનશ્રવણમનનવિજ્ઞાનાનાં કર્તારં પ્રત્યગાત્માનં પ્રાણનસ્ય કર્તૃત્વેનોક્ત ઇતિ ન મન્વીથાઃ, તસ્ય સુષુપ્તિમૂર્ચ્છાદૌ પ્રાણનાદેરકર્તૃત્વાત્ । "કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્" ઇતિ સર્વ પ્રાણિપ્રાણનહેતુત્વં હિ પરમાત્મન એવ અન્યત્ર શ્રુતમ્ । અતઃ પૂર્વપ્રશ્નપ્રતિવચને પરમાત્મવિષયે, એવમુત્તરે અપિ, અશનાયાદ્યતીતત્વસ્ય પરમાત્માસાધારણત્વાત્ । ઉભયત્ર "અતોઽન્યદાર્ત્ત"મિત્યુપસંહારશ્ચૈકરૂપઃ । પ્રશ્નપ્રતિવચનાવૃત્તિસ્તુ કૃત્સ્નપ્રાણિપ્રાણનહેતોઃ પરસ્ય બ્રહ્મણોઽ-શનાયાદ્યતીતત્વપ્રતિપાદનાય । તત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-ઉપદેશવદિતિ । યથા સદ્વિદ્યાયામ્ "ઉત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યઃ" ઇતિ પ્રક્રાન્તે સદુપદેશે "ભગવાંસ્તત્વેવ મે તદ્વ્રવીત્વિતિ3 "ભૂય એવ મા ભગવાત્ વિજ્ઞાપય"ત્વિતિ પ્રશ્નસ્ય "એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્ય"મિતિ પ્રતિવચનસ્ય ચ ભૂયો ભૂય આવૃત્તિઃ સતો બ્રહ્મણઃ તત્તન્માહાત્મ્યવિશેષપ્રતિપાદનાય દૃશ્યતે; તદ્વત । અત એકસ્યૈવ સર્વાન્તરભૂતસ્ય બ્રહ્મણઃ કૃત્સ્નપ્રાણિપ્રાણન-હેતુત્વાશનાયાદ્યતીત્વપ્રતિપાદનેન રૂપૈક્યાદ્વિદ્યૈક્યમ્

3.3.36
અથ સ્યાત્-યદ્યપ્યુભે પ્રશ્નપ્રતિવચને પરબ્રહ્મવિષયે; તથાઽપિ વિદ્યાભેદોઽવર્જ્જનીયઃ, એકત્ર સર્વપ્રાણિપ્રાણન-હેતુત્વેનોપાસ્યમ્, ઇતરત્રાશનાયાદ્યતીતત્વેનેત્યુપાસ્યગુણભેદેન રૂપભેદાત્, પ્રષ્ટ્ટભેદાચ્ચ । પૂર્વત્ર હ્યુષસ્તઃ પ્રષ્ટા, ઉતરત્ર તુ કહોલઃ- ઇતિ; તત્રાહ -
3.3.36
વ્યતિહારો વિશિંષન્તિ હીતરવત્

3.3.36
નાત્ર વિદ્યાભેદઃ, પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યામેકરૂપાર્થવિષયાભ્યામેકેન ચ વિધિપદેનૈકવાક્યત્વપ્રતીતેઃ । પ્રશ્નદ્વયં તાવત્સર્વાન્તરાત્મત્વવિશિષ્ટબ્રહ્મવિષયમ્ । દ્વિતીયે પ્રશ્ને "યદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્વ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરઃ" ઇત્યેવકારશ્ચ પૂર્વત્રોપસ્તેન પૃષ્યગુણવિશિષ્ટબ્રહ્મવિષયત્વં કહોલપ્રશ્નસ્યાવધારયતિ । પ્રતિવચનં ચોભયત્ર "સ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ" ઇતિ સર્વાન્તરાત્મત્વવિશિષ્યબ્રહ્મવિષયમેકરૂપમેવ, વિધિપ્રત્યયશ્ચોવરત્રૈવ દૃશ્યતે "તસ્માદ્વ્ર્#આહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્" ઇતિ । એવં સર્વાન્તરાત્મત્વવિશિષ્ટબ્રહ્મૈકવિષયત્વે દ્વયોરવધૃતે સત્યેકસ્મિન્નેવ સર્વાન્તરાત્મત્વવિશિષ્ટે બ્રહ્મણ્યુપાસ્યે ઉપસ્તકહોલયોરિતરેતરબુદ્ધિવ્યતિહારઃ કતર્વ્યઃ । ઉપસ્તસ્ય યા સર્વાન્તરાત્મનો બ્રહ્મણઃ સર્વપ્રાણિપ્રાણનહેતુત્વવિષયા બુદ્ધિઃ; સા કહોલેનાપિ પ્રષ્ટ્રા કાર્યા । યા ચ કહોલસ્ય તસ્યૈવ બ્રહ્મણોઽશનાયાદ્યતીતત્વવિષયા બુદ્ધિઃ, સોષસ્તેનાપિ કાર્યા । એવં વ્યતિહારે કૃતે ઉભાભ્યાં સર્વાન્તરસ્ય બ્રહ્મણશે જીવવ્યાવૃત્તિરવગતા ભવતિ । એનં સર્વાન્તરાત્માનં પ્રત્યગાત્મનો વ્યાવૃત્તમવગમયિતું સર્વપ્રાણિપ્રાણનહેતુત્વાશનાયાદ્યતીતત્વપ્રતિપાદનેન વિશિ#ૅષન્તિ હિ યાજ્ઞવલક્યસ્ય પ્રતિવચનાનિ । અતો બ્રહ્મણઃ સર્વાન્તરાત્મત્વમેવોપાસ્યગુણઃ । પ્રાણનહેતુત્વાદયસ્તુ તસ્યોપપાદકાઃ, નોપાસ્યાઃ । નનૂપાસ્યગુણઃ સર્વાન્તરાત્મત્વમેવ ચેત્પ્રાણનહેતુત્વસ્યાશનાયાદ્યતીતત્વસ્ય ચ પ્રષ્ટ્રોર્વ્યતિહૃત્યા-નુસન્ધાનં કિમર્થમ્, તદુષ્યતે-સર્વપ્રાણિપ્રાણનહેતુત્વેન સર્વાન્તરાત્મનિ જીવાદ્વયાવૃત્તે બ્રહ્મણિ ઉપસ્તેનાવ-ધૃતે સતિ કહોલેન
3.3.36
જીવસ્ય સર્વાત્મનાઽસમ્ભાવિતેન સ્વભાવવિશેષેણ સર્વાન્તરાત્મા વ્યાવૃત્તશેઽનુસન્ધેય ઇતિ કૃત્વા પુનઃ પ્રશ્નઃ કૃતઃ । યાજ્ઞવલ્ક્યોઽપિ તદભિપ્રાયમભિજ્ઞાય પ્રત્યગાત્મનોઽસમ્ભાવિતમશનાયાદિપ્રત્યનીકત્વમુક્તવાન્ । અતશ્ચોપાસ્યસ્ય વ્યાવૃવિપ્રતીતિસિદ્ધયર્થમુભાભ્યાં પરસ્પરબુદ્ધિવ્યતિહારઃ કર્તવ્યઃ, ઇતરવત્-યથેતરત્ર સદ્વિ- દ્યાયાં ભૂયોભૂયઃ પ્રશ્નૈશ્ચ પ્રતિવચનૈશ્ચ તદેવ સદ્વ્રહ્મ વ્યવચ્છિદ્યતે; ન પુનઃ પૂર્વપ્રતિપન્નદ્ગુણાદ્ગુણાન્તર-વિશિષ્ટતયોપાસ્યં પ્રતિપાદ્યતે તદ્વત્

3.3.37
તત્રાપિ પ્રશ્નપ્રતિવચનભેદે સતિ કથમૈક્યમવગમ્યત ઇતિ ચેત્-તત્રાહ -
3.3.37
સૈવ હિ સત્યાદયઃ

3.3.37
સૈવ હિ-સચ્છબ્દાભિહિતા પરમકારણભૂતા પરાદેવતૈવ "સેયં દેવતૈક્ષત" "તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામ્" ઇતિ પ્રકૃતા "યથા સોમ્ય મધુ મધુકૃતો નિસ્તિષ્ઠન્તિ" ઇત્યાદિષુ પર્યાયેષુ સર્વેષૂપાદ્યતે । યતઃ "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં આત્મા" સતિ પ્રથમપર્યાયોદિતાઃ સત્યાદયઃ સર્વેષુ પર્યાયેષૂપપાદ્યોપસંહ્રિયન્તે ॥
કેચિત્તુ "વ્યતિહારો વિશિંષન્તિ હીતરવત્" "સૈવ હિ સત્યાદયઃ" ઇતિ સૂત્રદ્વયમધિકરણદ્વયં વર્ણયન્તિ । તત્ર પૂર્વેણ "ત્વં વા અહમસ્મિ ભગવો દેવતે અહં યૈ ત્વમસિ ભગવો દેવતે તદ્યોઽહં સોઽસૌ યોઽસૌ યોઽસૌ સોઽહમ્" ઇતિ વાક્યે જીવપરયોર્વ્યતિહારાનુસન્ધાનં પ્રતિપાદ્યત ઇત્યુચ્યતે -ઇત્યાહુઃ । તત્ "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" "ઐતદા-
3.3.37
ત્મ્યમિદં સર્વમ્" "તત્ત્વમસિ" ઇત્યવગતસર્વાત્મભાવવિષયત્વાદસ્ય વાક્યસ્ય નાત્ર પ્રતિપાદનીયમપૂર્વ-મસ્તીત્યનાદરણીયમ્ । તત્તુ વક્ષ્યતે "આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ" ઇતિ । ન ચ સર્વાત્મત્વાનુ-સન્ધાનાતિરેકેણ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ જીવત્વાનુસન્ધાનમ્, જીવે ચ પરબ્રહ્મત્વાનુસન્ધાનં તથ્યંસમ્ભવતિ । ઉત્તરેણ ચ સૂત્રેણ "સ યો હ વૈ તન્મહદ્યક્ષં પ્રથમજં વેદ સત્યં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિવાક્યપ્રતિપાદિતસ્ય સત્યોપાસનસ્ય "તદ્યત્સત્યમસૌ સ આદિત્યો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણેઽક્ષ"ન્નિત્યાદિ-વાક્યપ્રતિપાદિતોપાસનસ્ય ચૈક્યં પ્રતિપા-દ્યત ઇતિ; તદપ્યુક્તમ્, ઉવરવાક્યે અક્ષ્યાદિત્યસ્થાનભેદેન વિદ્યાભેદસ્ય પૂર્વમેવ "ન વા વિશેષા"દિત્યનેન પ્રતિપાદિતત્વાત્ । ન ચ દ્વયોરનયોર્વ્યાહૃત્યાદિશરીરકત્વેન રૂપવતોઃ "હન્તિ પાપ્માનં જહાતિ ચ ય એવં વેદ" ઇતિ ચ પૃથક્સંયોગચોદનાવતોદ્વયોરુપાસનયોઃ "સ યો હ વૈ તન્મહદ્યક્ષં પ્રથમજં વેદ સત્યં બ્રહ્મેતિ જયતીમાંલ્લોકાન્" ઇતિ સંયોગરૂપાદિમત્તયા નિરપેક્ષેર પૂર્વેણૈકેનો-પાસનેનાભેદ સમ્ભવતિ । ન ચ "હન્તિ પાપ્માનં જહાતિ" ઇતિ ચ ગુણફલાધિકારત્વમ્, પ્રમાણાભાવાત્ । પૂર્વેણૈકવિદ્યાત્વં પ્રમાણમિતિ ચેત્-ન, ઇતરેતરાશ્રયત્વાત્ । એકવિદ્યાત્વે નિશ્ચિ#એત સતિ પૂર્વફલસ્યૈવ પ્રધાનફલત્વેનોત્તરયોઃ ફલયોર્ગુણફલત્વમ્, તયોર્ગુણપલત્વે નિશ્ચિતે સતિ સંયોગભેદાભાવાત્ પૂર્વેણ વિદ્યૈક્યમિતીતરેતરાનયત્વમિત્યેવમાદિભિર્યથોક્તપ્રકારમેવ સૂત્રદ્વયમ્

॥ અન્તરત્વાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.38
કામાદીતરત્ર તત્ર ચાયતનાદિભ્યઃ

3.3.38
છાન્દોગ્યે શ્રૂયતે "અથ યદિદમસ્મિન્ બ્રહ્માપુરે દહરં પુણ્ડી#આકં વેશ્મ દહરોઽસ્મિન્નન્તર આકાશસ્તસ્મિન્ યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમ્" ઇત્યાદિ; વાજસનેયકે ચ સ વા એષ મહાનજ આત્મા યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ ય એષોઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિશ્છેતે સવર્સ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ"ઇત્યાદિ । તત્ર સંશયઃ- કિમનયોવિર્દ્યાભેદઃ? ઉત નેતિ । કિં યુક્તં? ભેદ ઇતિ । કુતઃ રૂપભેદાત્ । અપહતપાપ્મત્વાદિગુણાષ્ટ-કવિશિષ્ટ આકાશઃ છાન્દોગ્ય ઉપાસ્યઃ પ્રતીયતે; વાજસનેયકે ત્વાકાશે શયાનો વશિત્વાદિગુણવિશિષ્ટ ઉપા- સ્યઃ પ્રતીયતે, અતો રૂપભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ ।
ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે- ન ભેદ ઇતિ । કુતઃ? રૂપાભેદાત્-ઇતરત્ર તત્ર ચ કામાદ્યેવ હિ રૂપમ્ । વાજસનેયકે છાન્દોગ્યે ચ સત્યકામાદિવિશિષ્ટમેવ બ્રહ્મોપાસ્યમિત્યર્થઃ । કુતઃ એતદવગમ્યતે, આયતનાદિભ્યઃ -હૃદયાય-તનત્વસેતુત્વવિધરણત્વાદિભિસ્તાવદુભયત્ર સૈવ વિદ્યોતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે । વશિત્વાદયશ્ચ વાજસનેયકે શ્રુતાઃ છાન્દોગ્યે શ્રુતસ્ય ગુણાષ્ટકાન્યતમભૂતસ્ય સત્યસઙ્કલ્પત્વસ્ય વિશેષા એવેતિ સત્યસઙ્કલ્પત્વસહચારિણાં સત્યકામત્વાદીનામપહતપાપ્મત્વપર્યન્તાનાં સદ્ભાવમવગમયન્તિ । અતો રૂપં ન ભિદ્યતે । સંયોગોઽપિ "પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિ#એષ્પદ્યતે" "અભયં વૈ બ્રહ્મ ભવતિ" ઇતિ બ્રહ્મપ્રાપ્તિરૂપો ન ભિદ્યતે । આકાશશબ્દઃ છાન્દોગ્યે પરમાત્મવિષય ઇતિ "દહર ઉતરેભ્ય" ઇત્યત્ર નિર્ણીતમ્ । વાજસનેયકે ત્વાકાશે શયાનસ્ય વશિત્વાદિ-
3.3.38
શ્રવણાત્તસ્ય શયાનસ્ય પરમાત્મત્વે સતિ તદાધારભિધાયિન આકાશશબ્દસ્ય "તસ્યાન્તે સુષિરં સૂક્ષ્મ" મિતિ હૃદયાન્તર્ગતસ્ય સુષિરશબ્દવાચ્યસ્યાકાશસ્યાભિધાયકત્વમવગમ્યતે । અતો વિદ્યૈક્યમ્

3.3.39
અથ સ્યાત્-યદુક્તં વાજસનેયકે વશિત્વાદિભિઃ સહ સત્યકામત્વાદિસદ્ભાવોઽવગમ્યતે-ઇતિ; તન્નોપપદ્યતે, વશિત્વાદીનામેવ તત્ર પરમાર્થતઃ સદ્ભાવાભાવાત્, તદભાવશ્ચ "મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન । મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ" "એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમેતદપ્રમેયં ધ્રુવમ્" ઇતિ પ્રકૃતેન વાક્યેન "સ એષ નેતિ નેત્યાત્મા" ઇતિ વક્ષ્યમાણેનોત્તરેણ ચોપાસ્યસ્ય બ્રહ્મણો નેર્વિશેષત્વપ્રતીતેરવગમ્યતે । અતો વશિત્વાદયોઽપિ સ્થૂલત્વાદિવન્નિષેધ્યા ઇતિ પ્રતીયન્તે । અત એવ છાન્દોગ્યઽપિ સત્યકામત્વાદયો ન બ્રહ્મણઃ પારમાર્થિકા ગુણા ઉચ્યન્તે । અતોઽપારમાર્થિકત્વાદેવંજાતીયકાનાં ગુણાનાં મોક્ષાર્થેષૂપાસનેષુ લોપ ઇતિ; તત્રાહ -
3.3.39
આદરાલોપઃ

3.3.39
બ્રહ્મગુણત્વેન પ્રમાણાન્તરાપ્રાપ્તાનાં ગુણાનામેષાં સત્યકામત્વાદીનામ્ "તસ્મિન્ યદન્તસ્યદન્વેષ્ટવ્યમ્ "એષ આત્માઽપહતપાષ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિધત્સોઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ" "સર્વસ્ય વશી સર્વન્યેશાનઃ" "એષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરેષ ભૂતપાલ એષ સેતુર્વિધરણ એષાં લોકાનામસમ્ભેદાય" ઇત્યાદિ-ભિરનયોઃ શ્રુત્યોરન્યાસુ ચ મોક્ષાર્થોપાસનોપાસ્યબ્રહ્મગુણત્વેન સાદરમુપદેશાદેષામલોપઃ, અપિ તૂપસંહાર એવ કાર્યઃ । છાન્દોગ્ય તાવત્ "તદ્ય ઇહ આત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાન્ તેષાં સર્વેષુ લાકેષુ કામ- ચારો ભવતિ" ઇતિ સત્યકામત્વાદિગુણવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણો વેદનમભિધાય "અથ ય ઇહ આત્માનમનનુવિદ્ય વ્રજન્ત્વેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાસ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષ્વકામચારો ભવતિ" ઇતિ અવેદનનિન્દા ક્રિયમાણા ગુણવિ-શિષ્ટવેદનસ્યાદરં દર્શયતિ । તથા વાજસનેયકે "સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ" "એષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરેષ
3.3.39
ભૂતપાલઃ" ઇતિ ભૂયો ભૂય ઐશ્વર્યોપદેશાત્ ગુણેષ્વાદરઃ પ્રતીયતે । એવમન્યત્રાપિ । ન ચ માતાપિતૃસહસ્રેભ્યોઽપિ વત્સલતરં શાસ્ત્રં પ્રતારકવદપારમાથિકાન્નિરસનીયાન્ ગુણાન્ પ્રમાણાન્તરાપ્રતિપન્નાનાદરેણોપદિશ્ય સંસાર-ચક્રપરિવર્ત્તનેન પૂર્વમેવ બ્રમ્ભ્રમ્યમાણાન્ મુમુક્ષૂન્ ભૂયોઽપિ ભ્રમયિતુમલમ્ । "નેહ નાનાઽસ્તિ કિઞ્ચન" "એક-ધૈવાનુદ્રષ્ટવ્ય"મિતિ તુ સર્વસ્ય બ્રહ્મકાર્યત્વેન તદાત્મકત્વાદેકધાઽનુદર્શનં વિધાય અબ્રહ્માત્મકત્વેન પૂર્વસિ-દ્ધનાનાત્વદર્શનં નિષેધતીત્યયમર્થઃ પ્રાગેવ પ્રપઞ્ચિતઃ । "સ એષ નેતિ નેત્યાત્મા" ઇત્યત્ર ચેતિશબ્દેન પ્રમાણાન્તરપ્રતિપન્નં પ્રપઞ્ચકારં પરામૃશ્ય ન તથાવિધં બ્રહ્મેતિ સર્વાત્મભૂતસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રપઞ્ચવિલક્ષણત્વં પ્રતિપાદ્યતે, તદેવ ચાનન્તરમુપપાદયતિ "અગ્રાહ્યો ન હિ ગૃહ્યતે અશીર્યો ન હિ શીર્યતે અસઙ્ગો ન હિ સજ્જયતે અવ્યથિતો ન વ્યથતે ન રિષ્યતિ" ઇતિ । પ્રમાણાન્તરગ્રાહ્યવિસજાતીયત્વાત્ ન વિશીર્યતે, એવમુત્તરત્રાનુ-સન્ધેયમ્ । છાન્દોગ્યે ઽપિ "નાસ્ય જરયૈતજ્જીર્યતિ ન વધેનાસ્ય હન્યતે એતત્સત્યં બ્રહ્મપુરમસ્મિન્કામાઃ સમાહિતા" ઇતિ સર્વવિ-સજાતીયત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદ્ય તસ્મિન્સત્યકામત્વાદયો વિધીયન્તે

3.3.40
નનુ એવમપિ "તદ્ય ઇહ આત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાસ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ સ યતિ પિતૃલોકકામો ભવતિ" ઇત્યાદિના સત્યકામાદિગુણવિશિષ્ટવેદનસ્ય સાંસારિકફલસમ્બન્ધશ્રવણાન્મુ-મુક્ષોર્બ્રહ્મપ્રેપ્સોર્ન સગુણં બ્રહ્મ ઉપાસ્યમ્ । પરવિદ્યાફલં ચ "પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિ#એષ્પદ્યતે" ઇતીદમેવ । અતઃ સત્યકામત્વાદયો બ્રહ્મપ્રેપ્સોર્નોપસંહાર્યા ઇતિ, અત ઉત્તરં પઠતિ -
3.3.40
ઉપસ્થિતેઽતસ્તદ્વચનાત્

3.3.40
ઉપસ્થિતિઃ- ઉપસ્થાનમ્, બ્રહ્મોપસમ્પત્તિઃ, ઉપસ્થિતે બ્રહ્મોપસમ્પન્ન; સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તે સ્વેન રૂપેણાભિનિ- ષ્પન્ને પ્રત્યગાત્મન્યત એવોપસમ્પત્તેરેવ હેતોઃ સર્વેષુ લોકેષુ કામચાર ઉચ્યતે "પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપે-ણાભિનિષ્પદ્યતે" "સ ઉત્તમઃ પુરુષઃ" "સ તત્ર પર્ય્યેતિ જક્ષત્ ક્રીડન્ રમમાણઃ સ્ત્રીભિર્વા યાનૈર્વા જ્ઞાતિભિર્વા નોપજનં સ્મરન્નિદં શરીરમ્" "સ સ્વરાડ્ ભવતિ" "તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ" ઇતિ । તદેતચ્ચતુર્થે નિપુણતરમુપપાદયિષ્ટતે । અતઃ સર્વેષુ લોકેષુ કામચારસ્ય મુક્તોપભોગ્યફલત્વાન્મુમુક્ષોઃ સત્યકામત્વાદયો ગુણા ઉપસંહાર્યાઃ

॥ કામાદ્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.41
તન્નિર્ધારણાનિયમસ્તદ્દૃષ્ટેઃ પૃતગ્ધ્યપ્રતિબ્ધઃ ફલમ્

3.3.41
"ઓમિત્યેતદક્ષરમુદગીથમુપાસીત " ઇત્યાદીનિ કર્માઙ્ગાશ્રયાણ્યુપાસનાનિ કર્માઙ્ગ-
3.3.41
ભૂતોદ્ગીતાદિમુખેન જુહ્વાદિમુખેન પર્ણતાદિવત્ કર્માઙ્ગત્વેન નિરૂઢાનુષ્ઠાનાનીત્યુદ્ગીથાદ્યુપાસનસમ્બન્ધિનઃ "યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોષનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરમ્ભવતિ" ઇતિ વર્ત્તમાનીનર્દેશસ્ય પર્ણતાદિસમ્બન્ધ્ય-પાપશ્લોકશ્રવણવત્ પૃથક્ફલત્વકલ્પનાયોગાત્ ક્રતુષુ નિયમેનોપસંહાર્યાણીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-તન્નિર્ધારણાનિયમઃ-ઇતિ । નિર્ધારણં નિશ્ચયેન મનસોઽવસ્તાપનમ્, ધ્યાનામિત્યર્થઃ । તન્નિર્ધારણાનિયમઃ- કર્મસૂદ્ગીથાદ્યુપાસનાનામનિયમઃ; કુતઃ? તદ્દૃષ્ટેઃ, ઉપલભ્યતે હ્યુપાસનાનુષ્ઠાનાનિયમઃ "તેનૌભૌ કુરુતો યશ્ચૈતદેવં વેદ યશ્ચ ન વેદ" ઇત્યવિદુષોઽપ્યનુષ્ઠાનવચનાત્ । ન ચાઙ્ગત્વે સત્યુપાસનસ્યાનુ-ષ્ઠાનાનિયમ ઉપપદ્યતે । એવમુપાસનસ્યાનઙ્ગત્વે નિશ્ચિતે સત્યુપાસનવિધેઃ ફલાકાઙ્ક્ષાયાં રાત્રિસત્રન્યાયેન વીર્યવત્તરત્વં કર્મફલત્પૃથગ્ભૂતં ફલમિત્યવગમ્યતે । કિમિદં વીર્યવત્તરત્વમ્? કર્મફલસ્યૈવાપ્રતિબન્ધઃ । પ્રતિબધ્યતે હિ કર્મફલં પ્રબલકર્માન્યતરફલેન તાવન્તં કાલમ્; તદભાવોઽપ્રતિબન્ધઃ । કર્મફલાત્સ્વર્ગાદિ-લક્ષણાત્ પૃથગ્ભૂતમેવ ફલમ્ । તદ્દિમુચ્યતે-પૃથગ્ધ્યપ્રતિબન્ધઃ ફલમિતિ । અતઃ કર્માઙ્ગાશ્રયાણામપિ પૃથક્ફલત્વાત્ ગોદોહનાદિવત્કર્મસૂદ્ગીથાદ્યુપાસનાનામનિયમેનોપસંહારઃ

॥ તન્નિર્ધારણાનિયમા-ધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.42
પ્રદાનવદેવ તદુક્તમ્

3.3.42
દહરવિદ્યાયામ્-"તદ્ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાન્" ઇતિ દહરાકાશસ્ય પરમાત્મન #ઉપાસનમુકત્વા "એતાંશ્ચ સત્યાન્કામા"નિતિ ગુણાનામપિ પૃથગુપાસનં વિહિતમ્ । તત્ર સંશયઃ- ગુણચિન્તને-ઽપિ તત્તદ્ગુણવિશિષ્ટતયા દહરસ્યાત્મનશ્ચિન્તનમાવર્ત્તનીયમ્, ઉન નેતિ । દહરાકાશસ્યૈવાપહતપાપ્મત્વાદીનાં ગુણિત્વાત્ તસ્ય ચ સકૃદેવાનુસન્ધાતું સક્યત્વાત્, ગુણાર્થં તચ્ચિન્તનં નાવર્તનીયમ્ । ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-પ્રદાનવદેવ-ઇતિ । પ્રદાનવદાવર્તનીયમેવેત્યર્થઃ । યદ્યપિ દહરાકાશ એક એવાપહતપાષ્મત્વા-દિગુણાનાં ગુણી; સ ચ પ્રથમં ચિન્તિતઃ; તથાઽપિ સ્વરૂપમાત્રાત્ ગુણવિશિષ્ટાકારસ્ય ભિન્નત્વાત્ "અપહત-
3.3.42
પાષ્મા વિજરઃ" ઇત્યાદિના ગુણવિશિષ્યતયા ચોપાસ્યત્વેન વિહિતત્વાત્પૂર્વં સ્વરૂપેણાનુસંહિતસ્યાપહતપાષ્મ-ત્વાદિવિશિષ્ટતયાઽનુસન્ધાનાર્થમાવૃત્તિઃ કર્તવ્યા । "યથેન્દ્રાય રાજ્ઞે પુરોડાશમેકાદશકપાલં નિર્વપેત્" "ઇન્દ્રા-યાધિરાજાય" ઇન્દ્રયસ્વરાજ્ઞે" ઇતીન્દ્રસ્યૈવ રાજત્વાદિગુણવિશિષ્ટત્વેઽપિ તત્તદ્ગુણસમ્બન્ધ્યાકારસ્ય ભિન્નત્વા-ત્પ્રદાનાવૃત્તિઃ ક્રિયતે, તદુક્તં સાઙ્કર્ષણે "નાના વા દેવતાપૃથક્ત્વાત્" ઇતિ

॥ પ્રદાનાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.43
લિઙ્ગભૃયસ્ત્વાત્તદ્ધિ વલીયસ્તદપિ

3.3.43
તૈત્તિરીયકે દહરવિદ્યાનન્તરમધીયતે "સહસ્રશીર્ષં દેવં વિશ્વાક્ષં વિશ્વશમ્ભુવમ્ । વિશ્વં નારાયણં દેવમક્ષરં પરમં પ્રભુમ્" ઇત્યારભ્ય "સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાદ" ઇત્યન્તમ્ । તત્ર સંશયઃ- કિં પૂર્વપ્રકૃતવિદ્યયૈકવિદ્યાત્વેન તદુપાસ્યવિશેષનિર્દ્ધારણમનેન ક્રિયતે? ઉત સર્વવેદાન્તોદિતપરવિદ્યોપાસ્યવિશેષનિર્ધારણમ્- ઇતિ । કિં યુક્તમ્? દહરવિદ્યોપાસ્યવિશેષનિર્ધારણમિતિ । કુતઃ? પ્રકરણાત્ । પૂર્વસ્મિન્નનુવાકે દહરવિદ્યા હિ પ્રકૃતા "દહં વિપાષ્મં પરવેશ્મભૂતં યત્પુણ્ડરીકં પુરમધ્યસંસ્થમ્ । તત્રાપિ દહ્રહ ગગનં વિશોકસ્તસ્મિન્ યદન્ત-સ્તદુપાસિતવ્યમ્" ઇતિ । અસ્મિશ્ચાનુવાકે "પદ્મકોશપ્રતીકાશં હૃદયં ચાષ્યધોમુખમ્" ઇત્યાદિના હૃદયપુણ્ડ-રીકાભિધાનમસ્ય નારાયણાનુવાક્યસ્ય દહરવિદ્યોપાસ્યનિર્ધારણાર્થત્વમુપોદ્વલોયતીતિ ।
3.3.43
એવં પ્રાપ્ત પ્રચક્ષ્મહે-લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાદિતિ । અસ્ય નિખિલપરવિદ્યોપાસ્યવિશેષનિર્ધારણાર્થત્વે ભૂયાંસિ લિઙ્ગાનિ દૃશ્યન્તે, તથા હિ પરવિદ્યાસ્વક્ષરશિવશુમ્ભુપરબ્રહ્મપરજ્યોતિઃપરતત્ત્વપરમાત્માદિશબ્દનિર્દિષ્ટમુપાસ્યં વસ્ત્વિહ તૈરેવ શબ્દૈરનૂદ્ય તસ્ય નારાયણત્વં વિધીયતે; ભૂયસીષુ વિદ્યાસુ શ્રુતાનનૂદ્ય નારાયણત્વવિધાનભૂયસ્ત્વં નારા- યણ એવ સર્વવિદ્યાસુપાસ્યમસ્થૂલત્વાદિવિશેષિતાનન્દાદિગુણકં પરં બ્રહ્મેતિ વિશેષનિર્ણયે ભૂયો-બહુતરં લિઙ્ગં ભવતિ । અત્ર લિઙ્ગશબ્દાશ્ચિન્હપર્યાયઃ, ચિન્હભૂત વાક્યં બહુતરમસ્તીત્યર્થઃ । તદ્ધિ પ્રકરણાદ્વલીયઃ, તદપ્યુ- ક્તમ્-પ્રથમે કાણ્ડે "શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્તાનસમાખ્યાનાં સમવાયે પરદૌર્વલ્યમર્થવિપ્રકર્ષાત્" ઇતિ । યત્તૂક્તમ્-"પદ્મકોશપ્રતીકાશ"મિત્યાદિવચનં દહરશેષત્વમસ્યોપોદ્વલયતીતિ; તન્ન, બલીયસા પ્રમાણેન સર્વવિદ્યો-પાસ્યનિર્ધારણાર્થત્વેઽધૃતે સતિ દહરવિદ્યાયામપિ તસ્યૈવ નારાયણસ્યોપાસ્યત્વેન તદ્વચનોપપત્તેઃ । ન ચ "સહસ્રશીર્ષમ્" ઇત્યાદિદ્વિતીયાનિર્દેશેન પૂર્વાનુવાકોદિતોપાસિના સમ્બન્ધઃ શઙ્કનીયઃ, "તસ્મિન્ યદન્તસ્તદુપાસિતવ્યમ્" ઇત્યુપાસિગતેન કૃત્પ્રત્યયેનોપાસ્યસ્ય કર્મણોઽભિહિતત્વાત્તદુપાસ્યે દ્વિતીયાનુપપત્તેઃ, "વિશ્વમેવેદં પુરુષઃ" "તત્ત્વં નારાયણઃ પરઃ ઇત્યાદિપ્રથમાનિર્દેશાચ્ચ પ્રથમાર્થે દ્વિતીયા વેદિતવ્યા । "અન્તર્વહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ" "તસ્યાઃ શિખાયા મધ્યે પરમાત્મા વ્યવસ્થિતઃ । સ બ્રહ્મા સ શિવઃ સેન્દ્રઃ સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્" ઇતિ નિર્દેશૈઃ સર્વસ્માત્પરો નારાયણ એવ સર્વત્રોપાસ્ય ઇતિ નિર્ણીયમાનત્વાચ્ચ પ્રથમાર્થે દ્વિતીયેતિ નિશ્ચીયતે

॥ લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.44
પૂર્વવિકલ્પઃ પ્રકરણાત્ સ્યાત્ ક્રિયા માનસવત્

3.3.44
વાજસનેયકેઽગ્નિરહસ્યે મનશ્ચિદાદયોઽગ્નયઃ શ્રૂયન્તે "મનશ્ચિતો વાક્ચિતઃ પ્રાણચિતશ્ચક્ષશ્ચિતઃ શ્રોત્રચિતઃ કર્મચિતોઽગ્નિચિતઃ" ઇતિ । તત્ર સંશયઃ-કિમેતે મનશ્ચિદાદયઃ સામ્પાદિકત્વેન વિદ્યારૂપા અગ્નયઃ ક્રિયામય-ક્રત્વનુપ્રવેશેન ક્રિયારૂપાઃ? આહોસ્વિદ્વિદ્યામયક્રત્વનુપ્રવેશેન વિદ્યારૂપા એવેતિ વિશયે ક્રિયારૂપત્વં તાવદાહ-પૂર્વવિકલ્પઃ-ઇત્યાદિના । ચિત્યાગ્નિત્વેન સમ્પાદિતાનામેષાં મનશ્ચિદાદીનાં ક્રત્વનુપ્રવે-
3.3.44
શસાકાઙ્ક્ષાણાં સ્વદેશે ક્રતુવિંધ્યભાવાત્ પૂર્વત્ર "અસદ્વા ઇ#આદમગ્ર આસીત્" ઇત્યાદિનેષ્ટકચિતસ્યાગ્નેઃ પ્રકૃત- ત્વાત્ તસ્ય ચ ક્રિયામયક્રત્વવ્યભિચારિત્વેન તત્ર ક્રતુસન્નિધાનાત્ તત્પ્રકરણગૃહીતા મનશ્ચિદાદઃ તેનેષ્ટકચિ-તેનાગ્નિના વિકલ્પ્યમાનાઃ ક્રિયારૂપા એવ સ્યુઃ । વિદ્યારૂપાણાપિ ક્રિયામયક્રત્વનુપ્રવેશેન ક્રિયારૂપત્વં માન-સગ્રહવદુપપદ્યતે; યથા દ્વાદશાહે અવિવાક્યે દશમેઽહનિ માનસગ્રહસ્ય મનોનિષ્પાસ્યગ્રહણાસાદનસ્તોત્રશસ્ત્ર-પ્રત્યાહારણભક્ષણત્વેન વિદ્યારૂપસ્યાપિ ક્રિયામયક્રત્વઙ્ગતયા ક્રિયારૂપત્વમ્, તથેહાપિ

3.3.45
અતિદેશાચ્ચ

3.3.45
ઇતશ્ચેષ્ટકચિતેનાગ્નિના મનશ્ચિદાદીનાં વિકલ્પઃ ક્રિયારૂપત્વં ચાવગમ્યત, "તેષામેકૈક એવ તાવાન્ યાવાનસૌ પૂર્વઃ" ઇતિ પૂર્વસ્યેષ્યકચિતસ્યાગ્નેર્વીર્યં મનશ્ચિદાદિષ્વતિદિશ્યતે; તેન તુલ્યકાર્યત્વાદ્વિકલ્પઃ, તતશ્ચેષ્ટકચિ-તવત્તત્ક્રતુનિવર્ર્તનેન તદઙ્ગભૂતા મનશ્ચિદાદયઃ ક્રિયામયક્રત્વનુપ્રવેશેન ક્રિયારૂપા એવેતિ

3.3.46
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-
3.3.46
વિદ્યૈવ તુ નિર્ધારણાદ્દર્શનાચ્ચ

3.3.46
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્ત્તયતિ; યદુક્તં મનશ્ચિદાદયઃ ક્રિયામયક્રત્વનુપ્રવેશેન ક્રિયામયા એવેતિ; નૈતદસ્તિ, વિદ્યારૂપા એવૈતે વિદ્યારૂપક્રત્વન્વયિના ઇત્યર્થઃ । કુતઃ નિર્ધારણાદ્દશર્નાચ્ચ, નિર્ધારણં તાવત્ "તે હૈતે વિદ્યા-ચિત એવ વિદ્યાયા હૈવૈત એવંવિદશ્ચિતા ભવન્તિ" ઇતિ વાહ્મનશ્ચક્ષુરાદિવ્યાપારાણામ્ ઇષ્ટકાદિવચ્ચયનાનુપ-પત્તેર્મનસાસમ્પાદિતાગ્નિત્વેન વિદ્યારૂપત્વે સિદ્ધેઽપિ "વિદ્યાચિત એવ" "વિદ્યયા હૈવૈતે" ઇતિ ચાવધારણં વિદ્યા-મયક્રત્વન્વયેન વિદ્યારૂપત્વજ્ઞાપનાર્થમિતિ નિશ્ચીયતે । દૃશ્યતે ચાત્રૈષાં શેષી વિદ્યારૂપઃ ક્રતુઃ "તે મનસૈવાધીયન્ત મનસૈવાચીયન્ત મનસૈષુ ગ્રહા અગૃહ્યન્ત મનસાઽસ્તુવન્ત મનસાઽશંસન્ યત્કિઞ્ચ યજ્ઞે કર્મ ક્રિયતે યત્કિઞ્ચ યજ્ઞીયં કર્મ મનસૈવ તેષુ મનોમયેષુ મનશ્ચિત્સુમનોમયમક્રિયત" ઇતિ । ઇષ્ટકચિતેષ્વગ્નિષુ યત્ક્રિયામયં યજ્ઞીયં કર્મ ક્રિયતે, તન્મનોનિર્વર્ત્યેષુ મનશ્ચિદાદ્યગ્નિષુ મનોમયમેવાક્રિયતેતિ વચનાત્ ક્રતુરપિ વિદ્યામયોઽત્ર પ્રતીયતે

3.3.47
નન્વત્ર વિધિપદાશ્રવણાત્ ફલસમ્બન્ધાપ્રતીતેશ્ચેષ્ટકચિતાગ્ન્યુપસ્થાપિતક્રિયામયક્રતુપ્રકરણાદ્વિદ્યામય-ક્રત્વન્વયેન વિદ્યારૂપતૈષાં બાધ્યેત, નેત્યાહ -
3.3.47
શ્રુત્યાદિબલીયસ્ત્વાચ્ચ ન બાધઃ

3.3.47
શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યાનાં પ્રકરણાદ્વલીયસ્ત્વેન શ્રુત્યાદ્યવગતઃ ક્રતુરેષાં તદન્વયશ્ચ દુર્બલેન પ્રકરણેન બાધિતું ન શક્યતે, શ્રુતિસ્તાવત્ "તે હૈતે વિદ્યાચિત એવ" ઇતિ, તાં વિવૃણોતિ "વિદ્યયા હૈવૈત એવંવિદશ્ચિતા ભવન્તિ" ઇતિ । વિદ્યયા-વિદ્યામયેન ક્રતુના સમ્બદ્ધા મનશ્ચિદાદયશ્ચિતા ભવન્તીત્યર્થઃ । "તાન્ હૈતાનેવંવિદે સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાનિ વિચિન્વન્ત્યપિ સ્વપતે" ઇતિ લિઙ્ગમ્ । વાક્યં ચ "એવંવિદે ચિન્વન્તિ" ઇતિ । સમભિવ્યાહારો વાક્યમ્ । એવંવિદે-વિદ્યામયક્રતુમતે સર્વદા સવર્ણિ ભૂતાનિ વિચિન્વન્તીત્યર્થઃ । સર્વભૂતકર્તૃકં સર્વકાલ- વ્યાપિ ચયનં મનસા સમ્પાદિતં પરિમિતકર્તૃકાલક્રિયામયેષ્યકચિતકાર્યદ્વારેણ ક્રત્વનુપ્રવેશસમ્ભવમલભ- માનં વિદ્યામયક્રત્વનુપ્રવેશે લિઙ્ગં ભવતિ

3.3.48
યચ્ચેદમુક્તં-વિધિપ્રત્યયાશ્રવણાત્ ફલસમ્બન્ધાપ્રતીતેશ્ચ ક્રિયામયાત્ક્રતોરન્યોઽત્ર વિદ્યામયઃ ક્રતુર્ન સમ્ભવતિ-ઇતિ, તત્રાહ-
3.3.48
અનુબન્ધાદિભ્યઃ પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવદ્દૃષ્ટશ્ચ તદુક્તમઃ

3.3.48
ઇષ્ટકચિતાન્વયિનઃ ક્રિયામયાત્કતોર્વિદ્યામયૃ#ઓયં ક્રતુઃ પૃથક્તવેનાનુબન્ધાદિભ્યઃ પૃથક્તવહેતુભ્યોઽવગમ્યતે । અનુબન્ધાઃ યજ્ઞાનુબન્ધિનો ગ્રહસ્તોત્રશસ્ત્રાદયઃ "મનસૈષુ ગ્રહા અગ્રહ્યન્ત મનસાઽસ્તુવન્તમનસાઽશંસન્" ઇત્યા-દિના પ્રતિપાદિતાઃ । આદિ#આબ્દેન શ્રુત્યાદયઃ પૂર્વોક્તા ગૃહ્યન્તે, શ્રુતિલિઙ્ગાદિભિઃ સાનુબન્ધૈર્વિદ્યામયઃ ક્રતુઃ પૃથ-ગવગમ્યત ઇત્યર્થઃ । પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવત્- યથા પ્રજ્ઞાન્તરં દહરવિદ્યાદિ ક્રિયામયાત્ક્રતોઃ પૃથગ્ભૂતં શ્રુત્યાદિ-ભિરવગમ્યતે; એવમયમપિ । એવં ચાનુબન્ધાદિભિઃ પૃથગ્ભૂતે વિદ્યામયે યજ્ઞેઽવગતે સતિ વિધિઃ પરિકલ્પ્યતે । દૃષ્ટશ્ચાનુવાદસરૂપેષુ કલ્પ્યમાનો વિધિઃ । તદુક્તં "વચનાનિ ત્વપૂર્વત્વાત્" ઇતિ । ફલં ચ "તેષામેવૈકૈક એવ તાવાન્ યાવાનસૌ પૂર્વઃ" ઇત્યતિદેશાત્ સ્વક્રતુદ્વારેણેષ્ટકચિતસ્યાગ્નેર્યત્ફલં તદેવ મનશ્ચિદાદીનામપિ સ્વક્રતુ-દ્વારેણ ફલમિત્યવગમ્યતે

3.3.49
યત્પુનરતિદેશેન તુલયકાર્યત્વાવગમાત્ ક્રિયામયક્રત્વનુપ્રવેશોઽવગમ્યત ઇત્યુક્તમ્, તત્રાહ -
3.3.49
ન સામાન્યાદપ્યુપલબ્ધેર્મૃત્યુવન્ન હિ લોકાપત્તિઃ

3.3.49
નાવશ્યમતિદેશાદવાન્તરવ્યાપારસ્યાપિ તુલ્યતયા ભવિતવ્યમ્, યેન ક્રિયામયક્રત્વનુપ્રવેશ એષાં સ્યાત્ । યસ્માત્કસ્માચ્ચિત્સામાન્યમાત્રાદતિદેશોપલબ્ધેઃ, ઉપલભ્યતે હિ "સ એષ એવ મૃત્યુર્ય એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃ" ઇત્યાદિષુ સંહર્તૃત્વાદિસામાન્યમાત્રાદતિદેશઃ, ન હિ તત્ર મણ્ડલપુરુષસ્ય મૃત્યુવત્તલ્લોકાપત્તિઃ- તદ્દેશપ્રાપ્તિરપિ ભવતિ;
3.3.49
એવમિહાપિ મનશ્ચિદાદીનામિષ્ટકચિતાગ્નિવદ્ભાવાતિદેશમાત્રેણેષ્ટકચિતાગ્નિદેશરૂપક્રિયામયક્રત્વનુપ્રવેશેના-પિ ન ભવિતવ્યમ્ । અત ઇષ્ટકચિતાગ્નેઃ સ્વક્રતુદ્વારેણ યત્ફલં તદેવ મનશ્ચિદાદીનામપિ વિદ્યામયક્રતુદ્વારેણ ફલમિત્યતિદેશાદવગમ્યતે

3.3.50
પરેણ ચ શબ્દસ્ય તાદ્વિધ્યં ભૂયસ્ત્વાત્ત્વનુબન્ધઃ

3.3.50
પરેણ ચ બ્રાહ્મણેનાસ્યાપિ મનશ્ચિદાદ્યભિધાયિનઃ શબ્દસ્યતાદ્વિધ્યમ્-તદ્વિધત્વમ્, વિદ્યામયપ્રતિપાદિત્વમવગ- મ્યતે । પરેણ હિ બ્રાહ્મણેન "અયં વાવ લોક એષોઽગ્નિચિતસ્તસ્યાપ એવ પરિશ્રિતાઃ" ઇત્યાદિના "સ યો હૈતદેવં વેદ લોકં પૃણાનમેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમપદ્યતે" ઇતિ પૃથક્ફલા વિદ્યૈવ વિધીયતે #ઃ અતોઽગ્નિરદ્દસ્યસ્ય ક્રિયૈ-કવિષયત્વં નાસ્તિ । એવં તર્હિ વિદ્યામયા મનશ્ચિદાદયો વૃહદારણ્યકેઽનુબદ્ધવ્યાઃ કિમર્થમિહાનુબધ્યન્તે; તત્રોચ્યતે-ભૂ#એયસ્ત્વાત્ત્વનુબન્ધઃ-ઇતિ #ઃ મનશ્ચિદાદિષુ સમ્પાદનીયાનામગ્ન્યઙ્ગાનાં ભૂયસ્ત્વાત્તત્સન્નિધાવિહા-નુબન્ધઃ કૃતઃ

॥ પૂર્વવિકલ્પાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.51
એક આત્મનઃ શરીરે ભાવાત્

3.3.51
સર્વાસુ પરવિદ્યાસૂપાસ્યોપાસનસ્વરૂપવદુપાસકસ્વરૂપસ્યાપિ જ્ઞાતવ્યત્વમુક્તમ્,
3.3.51
"ત્રયાણામેવ ચૈવમુપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ચ" ઇતિ । વક્ષ્યતિ ચાસ્ય પ્રત્યગાત્મનઃ પરમાત્માત્મકત્વેનાનુસન્ધાનમ્ "આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ" ઇતિ । કિમયં પ્રત્યગાત્માજ્ઞાતા કર્ત્તા ભોક્તેહામુત્ર સઞ્ચારક્ષમોઽનુ-સન્ધેયઃ? ઉત પ્રજાપતિવાંક્યોદિતાપહતપાષ્મત્વાદિસ્વરૂપઃ? કિં યુક્તમ્, જ્ઞાતૃત્વાદ્યાકારમાત્ર ઇત્યેકે મન્યન્તે । કુતઃ- અસ્યોપાસકસ્યાત્મનઃ શરીરે ભાવાત્ । આત્મનઃ શરીરે વર્ત્તમાનસ્ય તાદૃશમેવ રૂપં તાવતૈવાનુ-સન્ધાનેન તત્ફલસિદ્ધયુપપત્તેશ્ચ । ન હિ કર્મસ્વધિકૃતાનાં સ્વર્ગાદિફલાર્થિનાં જ્ઞાતૃત્વાદ્યતિરેકેણ ફલાનુભવદશાયાં યાદૃશં રૂપં તાદૃશં રૂપં સાધનાનુષ્ટાનદશાયામનુસન્ધાતવ્યમ્, તાવતૈવ સાધનાનુષ્ઠાન તત્ફલયોઃ સિદ્ધેરતિરિક્તાનુસન્ધાને પ્રયોજનાભાવાત્તદવિશેષાદિહાપિ તથૈવ । નનુ ચાત્ર "યથાક્રતુરસ્મિંલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ" ઇતિ વિશેષવચનાદપહતપાષ્મત્વાદ્યાકર એવાનુસન્ધાતવ્ય ઇત્યવગમ્યતે; નૈવમ્ "તં યથા યથોપાસતે" ઇત્યુપાસ્યવિષયત્વાત્તસ્ય

એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-
3.3.52
વ્યતિરેકસ્તદ્ભાવભાવિત્વાન્ન તૂપલબ્ધિવત્

3.3.52
ન ત્વેતદસ્તિ યજ્જ્ઞાતૃત્વાદ્યાકાર એવનુસન્ધેય ઇતિ, અસ્યાત્મનઃ સંસારદશાયાં મોક્ષદશાયાં યો વ્યતિરેકઃ સઽપહતપાષ્મત્વાદિકોઽનુસન્ધેયઃ । અસ્ય મોક્ષદશાયાં યાદૃશં રૂપં તાદૃગ્રૂપ એવોપાસનવેલાયામાત્માઽનુ-સન્ધેય ઇત્યર્થઃ । કુતઃ તદ્ભાવભાવિત્વાત્તદ્રૂપાપત્તેઃ, "યથાક્રતુરસ્મિલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ તં યથા યથોપાસતે તથૈવ ભવતિ" ઇતિ યથોપાસનમેવ હિ પ્રાપ્તિઃ શ્રૂયતે, ન ચ પરસ્વરૂપમાત્રવિષયમેવેદ-મિતિ વક્તું શક્યતે, પ્રત્યગાત્મનોઽપ્યુપાસ્યભૂતપરબ્રહ્મશરીરતયોપાસ્યકોટિનિક્ષિપ્તત્વાત્, અતઃ પ્રજાપતિ-વાક્યોદિતાપહતપાષ્મત્વાદિગુણક્રપ્રત્યગાત્મશરીરપરમાત્મોપાસનસ્ય તથા રૂપમેવ પ્રાપ્યમિત્યુક્તં ભવતિ, અત એવ "એવં ક્રતુરિહામું લોકં પ્રેત્યાઽભિસમ્ભાવિતાઽસ્મિ" ઇત્યુચ્યતે, તસ્માત્પ્રત્યગાત્મા પ્રાપ્યાકાર એવાનુ-સન્ધેયઃ । ઉપલબ્ધિવત્-બ્રહ્મોપલબ્ધિવત્, યથા બ્રહ્મોપલબ્ધિર્વિહિતા યથાઽવસ્થિતબ્રહ્મસ્વરૂપવિષયા તથા-ઽઽત્મોપલબ્ધિરપિ યથાઽવસ્થિતાત્મસ્વરૂપવિષયેત્યર્થઃ । કર્મસ્વાત્મસ્વરૂપાનુસન્ધાનં કર્માઙ્ગમ્, "યજેત સ્વર્ગકામઃ"
3.3.52
ઇતિ કર્માનુષ્ઠાનમેવ હિ ફલાય ચોદ્યતે, દેહાતિરિક્તજ્ઞાતૃત્વાદ્યાકારાત્માવગાતિઃ કાલાન્તરભાવિફલસાધ-નકર્માધિકારાર્થેતિ તાવન્માત્રમેવ તત્રાપેક્ષિતમિતિ ન કિઞ્ચિદપહીનમ્

॥ શરીરેભાવાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.53
અઙ્ગાવવદ્ધાસ્તુ ન શાખાસુ હિ પ્રતિવેદમ્

3.3.53
"ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીત" "લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત" "ઉક્થમુક્થમિતિ વૈ પ્રજા વદન્તિ તદિદમેવોક્થમિયમેવ પૃથિવી" "અયં વા વ લોક એષોઽગ્નિચિતઃ" ઇત્યેવમાદ્યાઃ ક્રત્વઙ્ગાશ્રયા ઉપાસના ભવન્તિ । તાઃ કિં યાસુ શાખાસુ શ્રૂયન્તે, તાસ્વેવ નિયતાઃ? ઉત સર્વાસુ શાખાસુ ઉદ્ગીથાદિષુ સમ્બધ્યન્ત ઇતિ વિચારઃ । સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વે સ્થિત્રેપિ પ્રતિવેદં સ્વરભેદાદુદ્ગીથાદયો ભિદ્યન્ત ઇતિ તત્ર તત્ર વ્યવતિષ્ઠેરન્નિતિ યુક્તા શઙ્કા । કિં યુક્તમ્-વ્યવતિષ્ઠેરન્નિતિ । કુતઃ "ઉદ્ગીથમુપાસીત" ઇતિ સામાન્યેનોદ્ગીથસમ્બન્ધિતયા શ્રુતાયા-સ્તસ્યામેવ શાખાયાં સ્વરવિશેષયુક્તસ્યોદ્ગીથવિશેષસ્ય સન્નિધાનાત્તસ્મન્નેવ વિશેષે પર્યવસાનં યુક્તમિતિ-એવમાદ્યાસ્તાસ્વેવ શાખાસુ વ્યવતિષ્ઠેરન્નિતિ ॥
3.3.53
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહ-અઙ્ગાવબદ્ધાસ્ત્વિતિ । તુ શબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્ત્તયતિ, ન હ્યુદ્ગીથાદ્યઙ્ગાવવદ્ધા ઉપાસનાસ્તા- સ્વેવ શાખાસુ વ્યવતિષ્ઠેરન્, અપિ તુ પ્રતિવેદં સમ્ભધ્યેરન્, સર્વાસુ શાખાસ્વિત્યર્થઃ । હિ શબ્દો હેતૌ યસ્મા-ચ્છøત્યૈવોદ્ગીથાદ્યુઙ્ગમાત્રાવવદ્ધા।, તસ્માત્ યત્રોદ્ગીથાદયસ્તત્ર સર્વત્ર સમ્બધ્યેરન્ । યદ્યપિ સ્વરભેદેનોદ્ગીથવ્ય- ક્તયો ભિદ્યન્તે । તથાઽપિ સામાન્યેનોદ્ગીથશ્રુત્યા સર્વા વ્યક્તયઃ સન્નિહિતા ઇતિ ન ક્કચિદ્વ્યવસ્થાયાં પ્રમાણ- મસ્તિ । સર્વશાખાપ્રત્યયન્યાયેન ચ સર્વાસુ શાખાસુ ક્રતુરેકઃ ।અતઃ સર્વાસુ શાખાસ્વેકસ્ય ક્રતો સન્નિધા- નાત્ ક્રત્વઙ્ગભૂતોદ્ગીથાદયોઽપિ સન્નિહિતા ઇતિ નૈકસ્ય સન્નિધિવિશેષોઽસ્તીતિ ન વ્યવસ્થા

3.3.54
મન્ત્રાદિવદ્વાઽવિરોધઃ

3.3.54
ંવાશબ્દશ્ચાર્થે, આદિશબ્દેન જાતિગુણસઙ્ખયાસાદૃશ્યક્રમદ્રવ્યકર્માણિ ગૃહ્યન્તે, યથા મન્ત્રાદીનામેકૈકશાખા-સ્વામ્નાતાનામપિ શેષિણઃ ક્રતોઃ સર્વશાખાસ્વેકત્વેન યથાયથં શ્રુત્યાદિભિઃ સર્વાસુ શાખાસુ વિનિયોગો ન વિરુધ્યતે; તદ્વદિહાપ્યવિરોધઃ

॥ અઙ્ગાવવદ્ધાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.55
ભૂમ્નઃ ક્રતુવજ્જ્યાયસ્ત્વં તથા હિ દર્શયતિ

3.3.55
"પ્રાચીનશાલ ઔપમન્યવઃ" ઇત્યારભ્ય વૈશ્વાનરવિદ્યાઽઽમ્નાતા; તત્ર વૈશ્વાનરઃ પરમાત્મા ત્રૈલોક્યશરીર ઉપાસ્યઃ શ્રુતઃ સ્વાર્લેકાદિત્વાવય્વાકાશાપ્પૃથિવ્યવયવઃ । તત્ર ચ દ્યૌર્મૂર્દ્ધા આદિત્યશ્ચક્ષુ-
3.3.55
ર્વાયુઃ પ્રાણઃ આકાશઃ સન્દેહો-મધ્યકાય ઇત્યર્થઃ, આપો વસ્તિઃ પૃથિવી પાદાવિત્યવયવવિશેષાઃ; તત્ર સંશયઃ-કિમસ્ય ત્રૈલોક્યશરીરસ્ય વ્યસ્તસ્યોપાસનં કર્ત્તવ્યમ્? ઉત વ્યસ્તસ્ય સમસ્તસ્ય ચ? અથ સમસ્ત-સ્યૈવેતિ । કિં યુક્તમ્, વ્યસ્તસ્યેતિ । કુતઃ? ઉપક્રમે વ્યસ્તોપસનોપદેશાત્ । તથા હ્યુપદિશ્યતે-"ઔપમન્યવાદયઃ કિલોદ્દાલકષષ્ઠાઃ કેકયમશ્વપતિમુપસદ્યાત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સમ્પ્રત્યધ્યેષિ તમેવ નો વ્રૂહિ" ઇતિ પપ્રચ્છુઃ । સ ચ તેભ્યઃ પ્રત્યેકં સ્વોપાસ્યાન્ દ્યુપ્રભૃતીનુક્તવદ્ગયો મૂદ્ધાદિષુ વ્યસ્તેષૂપાસનં તત્ર તત્ર ફલં ચોક્તવાન્ "અત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચ્ચસકુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વારનમુપાસ્તે મૂર્દ્ધા ત્વેષ આત્મન ઇતિ એષ વૈ સુતેજા આત્મા વૈશ્વાનરઃ" ઇત્યાદિના । તેષુ તેષૂપાસનેષૂપાસ્યસ્ય વૈશ્વાનરત્વં ચાહ । અતો વ્યસ્તસ્યૈવોપાસં કત્તર્વ્યમ્ । પરત્ર "યસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે" ઇતિ । દ્વયુપ્રભૃતિપ્રદોવચ્છિન્નમાત્રે વૈશ્વાનરે ઉક્તસ્ય મૂર્દ્ધાદ્યુપાસનસ્ય સમાસેનોપસંહાર ઇત્યવગન્તવ્યમ્ । અપર આહ-એવમેવ સમસ્તસ્યાપ્યુપાસનં કાર્યમિતિ, પૃથક્ ફલનિર્દેશાત્ "યસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિ" ઇતિ । ન ચૈતાવતા વાક્યભેદઃ યથા ભૂમવિદ્યોપક્રમે નામાદ્યુપાસનં તત્ફલં ચાભિ-
3.3.55
ધાય "એષ તુ વા અતિવદિતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિ" ઇત્યાદિના ભૂમવિદ્યામુપદ્વિશ્ય " સ સ્વરાડ્ ભવતિ તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ" ઇતિ તત્ફલં ચ વ્યપદિશતિ । તત્ર ભૂમવિદ્યાપરત્વેઽપિ વાક્યસ્ય નામાદ્યવા-ન્તરોપાસનં તત્ફલં ચાઙ્ગીક્રિયતે; તથેહાપીતિ ।
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-ભૂમ્નઃ જ્યાયસ્ત્વમિતિ । ભૂમ્નો વિપુલસ્ય સમસ્તસ્યૈવ, જ્યાયસ્ત્વં-પ્રામાણિકત્વ-મિત્યર્થઃ, એકવાક્યત્વાવગતેઃ । તથા હિ "પ્રાજીનશાલ ઔપમન્યવઃ" ઇત્યુપક્રમ્ય "ઉદ્દાલકો હ વૈ ભગવન્તોઽયમારુણિઃ સમ્પ્રતીમમાત્માનં વૈશ્વાનરમધ્યેતિ તં હન્તાભ્યાગચ્છામઃ" ઇતિ વૈશ્વાનરાત્મબુભુત્સયૌપ-મન્યવાદયઃ પઞ્ચ મહર્ષયઃ તમુહાલકમુપેત્ય તત્ર વૈશ્વાનરાત્મવેદનમલભમાનાસ્તેન ચ સહાશ્વપતિં કેકયં વૈશ્વાનરાત્મવેદિનમુપસઙ્ગમ્ય "આત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સમ્પ્રત્યધ્યેષિ તમેવ નો વ્રૂહિ" ઇતિ પૃષ્ટ્વા તત્સકાશા-ત્પરમાત્માનં વૈશ્વાનરં સ્વલોકાદિપૃથિવ્યન્તશરીરમુપાસ્યમવગમ્ય તત્ફલં ચ સર્વલોકસર્વંભૂતસર્વાત્માન્ન-ભૂતબ્રહ્માનુભવમવગતવન્ત ઇત્યુપસંહારતો વાક્યસ્યૈકત્વમવગમ્યતે । એવમેકવાક્યત્વેઽવગતે સત્યવયવ-વિશેષેષૂપાસ્તિવચનં ફલનિર્દેશશ્ચ સમસ્તોપાસને#ઐકદેશાનુવાદમાત્રમિતિ નિશ્ચીયતે । ક્રતુવત્ - યથા "વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વષેત્ પુત્રે જાતે" ઇતિ વિહિતસ્યૈવ ક્રતોરેકદેશાઃ "યદષ્ટાકપાલો ભવતિ" ઇત્યાદિભિરનૂદ્યન્તે; તથા સમસ્તોપાસનમેવ ન્યાય્યં ન વ્યસ્તોપાસનમ્ । તથા હિ દર્શયતીયં શ્રુતિઃ વ્યસ્તોપાસનેઽનર્થં વ્રુવતી "મૂર્દ્ધા તે વ્યપતિષ્યદ્યન્માં નાગમિષ્યઃ" ઇતિ "અન્ધોઽભવિષ્યો યન્માં નાગમિષ્યઃ" ઇત્યાદિકા । અત ઇદમપ્યપાસ્તમ્, યન્નામાદ્યુપાસનસામ્યમુક્તમ્, તત્ર હિ નામાદ્યુપાસનેષ્વનર્થો ન શ્રુતઃ, નામાદ્યુપાસનેભ્યો ભૂમોપાસનસ્યાતિશયિતફલત્વં શ્રુતમ્
3.3.55
"એષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિ"ઇતિ । તત એવ તત્ર ભૂમવિદ્યાપરત્વ્રેપિ વાક્યસ્ય નામાદ્યુપાસનાનાં સફલાનાં વિવક્ષિતત્વમ્, અન્યથાઽતિશયિતફલત્વનિમિત્તાનિવાદેન ભૂમવિદ્યાસ્તુત્યનુપપત્તેઃ । અતઃ સમસ્તોપાસનમેવ ન્યાય્યમ્

॥ ભૂમજ્યાયસ્ત્વાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.56
નાના શબ્દાદિભેદાત્

3.3.56
ઇહ બ્રહ્મવિદ્યાઃ સર્વા બ્રહ્મપ્રાપ્તિરૂપમોક્ષૈકફલાઃ; સદ્વિદ્યાભૂમવિદ્યાદહરવિદ્યોપકો-સલવિદ્યાશાણ્ડિલ્યવિદ્યા-વૈશ્વાનરવિદ્યાઽઽનન્દમયવિદ્યાઽક્ષરવિદ્યાદિકાઃ એકશાખાગતાઃ શાખાન્તરગતાશ્ચોદાહરણમ્ । અન્યાઃ પ્રાણા-દ્યેકવિષયફલાશ્ચ । કિમત્ર વિદ્યૈક્યમુત વિદ્યાભેદઃ? ઇતિ સંશય્યતે । અત્રૈવાસાં પરસ્પરભેદે સમર્થિતે સત્યેકસ્યા દહરવિદ્યાદિકાયાઃ સર્વવેદાન્તપ્રત્યયન્યાયઃ । કિં યુક્તમ્? વિદ્યૈક્યમિતિ । કુતઃ? વેદ્યસ્ય બ્રહ્મણ એકત્વાત્ । વેદ્યં હિ વિદ્યાયા રૂપમ્ । અતો રૂપૈક્યાદ્વિદ્યૈક્યમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-નાના-ઇતિ । નાનાભૂતાઃ વિદ્યાઃ કુતઃ? શબ્દાદિભેદાત્ । આદિશબ્દેનાભ્યાસસંખ્યાગુણ-પ્રક્રિયાનામધેયાનિ ગૃહ્યન્તે । શબ્દાન્તરાદિભિરત્ર વિધેયભેદહેતવોઽનુબન્ધભેદા દૃશ્યન્તે । યદ્યપિ વેદોપાસીતે-
3.3.56
ત્યાદયઃ શબ્દાઃ પ્રત્યાવૃત્ત્યભિધાયિનઃ, પ્રત્યયાશ્ચ બ્રહ્મૈકવિષયાઃ, તથાઽપિ તત્ત્પ્રકરણોદિતજગદેકકારણ-ત્વાપહતપાષ્મત્વાદિવિશેષણવિશિષ્ટબ્રહ્મવિષયપ્રત્યયાવૃત્ત્યવવોધિનઃ પ્રત્યયાવૃત્તિરૂપા વિદ્યા ભિન્દન્તિ । બ્રહ્મપ્રાપ્તિરૂપફલસમ્બન્ધ્યુપાસનવિશેષાભિધાયીનિ ચ નિરાકાઙ્ક્ષાણિ વાક્યાનિ પ્રતિપ્રકરણં વિલક્ષણ-વિદ્યાભિધાયીનીતિ નિશ્ચીયતે । અસ્મિન્નર્થે "શબ્દાન્તરે કર્મભેદઃ" ઇત્યાદિભિઃ પૂર્વકાણ્ડોદિતૈઃ સૂત્રૈસ્સિદ્ધેઽપિ પુનરિહ પ્રતિપાદનં વેદાન્તવાક્યાન્યવિધેયજ્ઞાનપરાણીતિ કુદૃષ્ટિનિરસનાય । અતો વિદ્યાભેદ ઇતિ સ્થિતમ્

॥ શબ્દાદિભેદાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.57
વિકલ્પોઽવિશિષ્ટફલત્વાત્

3.3.57
બ્રહ્મપ્રાતિફલાનાં સદ્વિદ્યાદહરવિદ્યાદીનાં નાનાત્વમુક્તમ્; ઇદાનીમાસાં વિદ્યાનામેકસ્મિન્, પુરુષે પ્રયોજન-વત્ત્વેન સમુચ્ચયોઽપિ સમ્ભવતિ, ઉત પ્રયોજનાભાવાદ્વિકલ્પ એવેતિ વિશયે કિં યુક્તમ્, સમુચ્ચય્રોપિ, સમ્ભવતીતિ । કુતઃ? એકફલાનાં ભિન્નશાસ્ત્રાર્થાનામપિ સમુચ્ચયદર્શનાત્ । દૃશ્યતે હ્યેકસ્યૈવ સ્વર્ગાદેઃ સાધનાનામગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદીનાં તસ્યૈવ સ્વાર્ગસ્ય ભૂયસ્ત્વાપેક્ષયૈકત્ર પુરુષે સમુચ્ચયઃ; એવમિહાપિ બ્રહ્માનુભવભૂયસ્ત્વાપેક્ષયા સમુચ્ચયોઽપિ સમ્ભવતીતિ ॥
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-વિકલ્પ એવ; ન સમુચ્ચયઃ સમ્ભવતીતિ । કુતઃ? અવિશિષ્ટફલત્વાત્-સર્વાસાં હિ બ્રહ્મવિદ્યાનામનવધિકાતિશયાનન્દબ્રહ્માનુભવઃ ફલમવિશિષ્ટં શ્રૂયતે "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" "સ એકો બ્રહ્મણ આન્દઃ શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય" "યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં કર્ત્તારમીશં પુરુષં બ્રહકમયોનિમ્ । તદા વિદ્વાન્તપુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ" ઇત્યાદિભ્યઃ । બ્રહ્મ હિ સ્વસ્ય પરસ્ય ચ સ્વયમનુ-ભૂયમાનમનવધિકાતિશયાનન્દં ભવતિ । સ ચ તાદૃશો બ્રહ્માનુભવ એકયા વિદ્યયાઽવાપ્યતે ચેત્કિમન્યયેતિ ન સમુચ્ચયસમ્ભવઃ । સ્વર્ગાદેર્હિ દેશતઃ કાલતઃ સ્વરૂપતશ્ચ પરિમિતત્વેન તત્ર દેશાદ્યપેક્ષયા ભૂયસ્ત્વસમ્ભવા-ત્તદર્થિનઃ સમુચ્ચયઃ સમ્ભવતિ; ઇહ તુ તદ્વિપરીતસ્વરૂપે બ્રહ્મણિ તન્ન સમ્ભવતિ । સર્વાશ્ચ વિદ્યા બ્રહ્માનુભવ-વિરોધ્યનાદિકર્માવિદ્યાનિરસનમુખેન બ્રહ્મપ્રાપ્તિફલા ઇત્યવિશિષ્ટફલત્વાત્સર્વાસાં વિકલ્પ એવ

3.3.58
બ્રહ્મપ્રાપ્તિવ્યતિરિક્તફલાસ્તુ વિદ્યાઃ સ્વર્ગાદિફલકર્મવદ્યથેષ્ટં વિકલ્પેરન્, સમુચ્ચીયેરન્ વા, તાસાં પરિમિત-ફલત્વેન ભૂયસ્ત્વાપેક્ષાસમ્ભવાત્, તદાહ -
3.3.58
કામ્યાસ્તુ યથાકામં સમુચ્ચીયેરન્ન વા પૂર્વહેત્વભાવાત્

3.3.58
અપરિમિતપલત્વાભાવાદિત્યર્થઃ

॥ વિકલ્પાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.3.59
અઙ્ગેષુ યથાશ્રયભાવઃ

3.3.59
ઉદ્ગીથાદિક્રત્વઙ્ગેષ્વાશ્રિતાઃ "ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીત" ઇત્યાદિકા વિદ્યાઃ કિમુદ્ગીથાદિવત્ ક્રત્વર્થતયા ક્રતુષુ નિયમેનોપાદેયાઃ? ઉત ગોદોહનાદિવત્પુરુષાર્થતયા યથાકામમિતિ વિશયે નિયમેનોપાદેયા ઇતિ યુક્તમ્ । નનુ ચાસાં પુરુષાર્થત્વેનાનિયમઃ પ્રતિપાદિતઃ "તન્નિર્ધારણાનિયમસ્તદ્દૃષ્ટેઃ પ્રથગ્ધ્યપ્રતિબન્ધઃ ફલમ્" ઇત્યત્ર । સત્યમ્, તદેવ દ્રઢયિતું કૈશ્ચિલ્લિઙ્ગદર્શનૈર્યુક્તયા ચાક્ષિષ્યતે । તત્ર હિ "તેનોભૌ કુરુતઃ" ઇત્યનિયમદર્શનાત્ પૃથક્ફલત્વમુક્તમ્ । ઉપાસનાશ્રયભૂતોદ્ગીથાદિવદુપાસનાનામપ્યઙ્ગતયોપાદાનનિયમે બહવો હેતવ ઉપલભ્યન્તે । ન હ્યત્ર "ગોદોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેત્" ઇત્યાદિવદુપાસનાવિધિવાક્યે ફલસમ્બન્ધઃ શ્રૂયતે । "ઉદ્ગીથ-મુપાસીત" ઇત્યુદ્ગીથાદિસમ્બન્ધિદયૈવોપાસનં પ્રતીયતે, "યદેવ" વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયો-
3.3.59
પનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરમ્" ઇતિ વર્તમાનાપદેશરૂપવાક્યાન્તરાદ્ધિ ફલસમ્બન્ધો જ્ઞાયતે । સ્વાક્યેનૈવાવ્યભિ-ચરિતક્રતુસમ્બન્ધ્યુદ્ગીથાદિસમ્બન્ધેન નિર્જ્ઞાતક્રત્વઙ્ગભાવસ્ય વાક્યાન્તરસ્થવર્તમાનફલસમ્બન્ધનિર્દેશોઽર્થ-વાદમાત્રં સ્યાત્, અપાપશ્લોકશ્રવણાદિવત્ । અતો યથોદ્ગીથાયઃ ઉપાસનાશ્રયાઃ ક્રત્વઙ્ગતયા પયોગવિધિના નિયમેનોપાદીયન્તે, તથા તદાશ્રિતાશ્ચોપાસનાસ્તન્મુખેન ક્રત્વઙ્ગભૂતા ઇતિ નિયમેનોપાદેયા એવ

3.3.60
શિષ્ટેશ્ચ

3.3.60
શિષ્ટિઃ-શાસનમ્, વિદ્યાનમિત્યર્થઃ । "ઉદ્ગીથમુપાસીત" ઇત્યુદ્ગીથાઙ્ગતયોપાસનવિધાનાચ્ચોપાદાનનિયમઃ "ગો-દોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેત્" ઇત્યાદિવદ્વિધિવાક્યેઽધિકારાન્રાશ્રવણાત્ ઉદ્ગીથાદ્યઙ્ગભાવ એવ હિ વિધેય ઇતિ ગમ્યતે

3.3.61
સમાહારાત્

3.3.61
"હોતૃપદનાદ્ધૈવાપિ દુરુદ્ગીથમનુસમાહરતિ" ઇત્યુપાસનસ્ય સમાહારનિયમો દૃશ્યતે । દુરુદ્ગીથં-વેદનવિહીનમુદ્ગી- થમ્ । વેદનહાનાવન્યેન સમાધાનં બ્રુવત્તસ્ય નિયમેનોપાદાનં દર્શયતિ

3.3.62
ગુણસાધારણ્યશ્રુતેશ્ચ

3.3.62
ઉપાસનગુણસ્ય ઉપાસનાશ્રયસ્ય પ્રણવસ્ય સોપાસનસ્ય "તેનેયં ત્રયી વિદ્યા વર્તતે ઓમિત્યાશ્રાવયત્યોમિતિ શંસત્યોમિત્યુદ્ગાયતિ" ઇતિ સાધારણ્યશ્રુતેશ્ચોપાસનસમાહારો ગમ્યતે, તેનેતિ પ્રકૃતપરામર્શાત્ સોપાસન એવ પ્રણવઃ સર્વત્ર સઞ્ચરતિ । અત ઉપાસનસ્ય પ્રણવસહભાવનિયમદર્શનાચ્ચોદ્ગીથાદ્યુપાસનાનામુદ્ગીથાદિ-વન્નિયમેનોપાદાનમ્

3.3.63
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે --
3.3.63
ન વા તત્સહભાવાશ્રુતેઃ

3.3.63
ન ચેતદસ્તિ-યદુદ્ગીથાદ્યુપાસનાનાં ક્રતુષૂદ્ગીથાદિવદુપાદાનનિયમઃ-ઇતિ । કુતઃ તત્સહભાવાશ્રુતેઃ-ઉદ્ગીથાઙ્ગભા-વાશ્રુતેરિત્યર્થઃ । અઙ્ગભાવે હિ સહભાવનિયમો ભવતિ, યદ્યપિ ઉદ્ગીથમુપાસીત" ઇત્યસ્મિન્ પદસમુદાયેઽધિકા-રાન્તરં ન પ્રતીયતે, તથાઽપિ તદન્તરમેવ "યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિ" ઇતિ
3.3.63
વિદ્યાયાઃ ક્રતુવીર્યવત્તરત્વં પ્રતિ સાધનભાવઃ પ્રતિપાદ્યતે । તેન ક્રતુફલાત્ પૃથગ્ભૂતપલસાધનભૂતા વિદ્યા "ઉદ્ગીથમુપાસીત" ઇતિ કર્ત્તવ્યતયા વિધીયતે । ક્રતુફલાત્ પૃથગ્ભૂતોદ્ગીથાઙ્ગતયા વિનિયોગો નોપપદ્યતે । અથ ઉપાસનસ્યાશ્રયાપેક્ષાયાં સન્નિહિત ઉદ્ગીથ આશ્રયમાત્રં ભવતિ । ઉદ્ગીથશ્ચ ક્રત્વઙ્ગભૂત ઇતિ ક્રતુપ્રયુક્તોદ્ગીથા-દ્યાશ્રયે ઉપાસને ક્રત્વધિકારિણ એવ ક્રતોર્વીર્યવત્તરત્વેચ્છાનિમિત્તમિદમધિકારાન્તરમિતિ ન ક્રતુષુ તદુપાદાનનિયમઃ ।
3.3.63
વીર્યવત્તરત્વં ચ ક્રતુફલસ્ય પ્રબલકર્માન્તરફલેનાપ્રતિબન્ધ ઇત્યુક્તમ્ । ક્રતોરવિલમ્બિતફલત્વમિત્યર્થઃ । પર્ણતાદીનાં તુ 2યદેવ વિદ્યયા કરોતિ તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિ" ઇતિ વિદ્યાયાઃ ફલસાધનત્વવદપાપશ્લોક-શ્રવણાદિફલં પ્રતિ સાક્ષાત્સાધનભાવો ન શ્રુત ઇતિ ક્રત્વઙ્ગભૂતજુહ્વાદ્યઙ્ગતયા વિનિયોગાવિરોધાત્તદઙ્ગભૂતાનાં ફલાન્તરસાધનભાવકલ્પનાનુપપત્તેસ્તત્ર ફલશ્રુતિરર્થવામાત્રં સ્યાત્

3.3.64
દર્શનાચ્ચ

3.3.64
દર્શયતિ ચ શ્રુતિરુપાસનોપાદાનાનિયમમ્ "એવં વિદ્ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાશ્ચðત્વજોઽભિરક્ષતિ" ઇતિ બ્રહ્મણો વેદનેન સર્વેષાં રક્ષણં બ્રુવતી । ઉદ્ગાતૃપ્રભૃતીનાં વેદનસ્યાનિયમે સત્યેતદુપપદ્યતે । અનેન લિઙ્ગેન પૂર્વોક્તાનાં સમાહારાદિલિઙ્ગાનાં પ્રાયિકત્વમવગમ્યતે । અતોઽનિયમ એવેતિ સ્થિતમ્

॥ યથાશ્રયભાવાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
॥ ઇતિ શ્રીભગવદ્રમાનુજવિરચિતે શારીરકમીમાંસાભાષ્યે તૃતીયસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
3.4.1
પુરુષાર્થોઽતશ્શબ્દાદિતિ વાદરાયણઃ

3.4.1
ગુણોપસંહારાનુપસંહારફલા વિદ્યૈકત્વાનાત્વચિન્તા કૃતા । ઇદાનીં વિદ્યાતઃ પુરુષાર્થઃ? ઉત વિદ્યાઙ્ગકાત્કર્મણઃ? ઇતિ ચિન્ત્યતે । કિં યુક્તમ્? અતઃ- વિદ્યાતઃ પુરુષાર્થ ઇતિ ભગવાન્વાદરાયણો મન્યતે, કુતઃ? શબ્દાત્, દૃશ્યતે હ્યૌપનિષદઃ શબ્દો વિદ્યાતઃ પુરુષાર્થં બ્રુવન્ "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" "વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમાદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ । તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય" "યથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્ર્રેસ્તં ગચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાય । તથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્મરં પુરુષ-
3.4.1
મુપૈતિ દિવ્યમ્" ઇત્યાદિ

3.4.2
અત્ર પૂવપક્ષી પ્રત્યવતિષ્ઠતે -
3.4.2
શેષત્વાત્પુરુષાર્થવાદો યથાઽન્યેષ્વિતિ જૈમિનિઃ

3.4.2
નૈતદેવમ્-યદ્વિદ્યાતઃ પુરુષાર્થાવાપ્તિઃ શબ્દાવગમ્યતે-ઇતિ । ન હ્યેષઃ "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" ઇત્યાદિશબ્દો વેદ-નાત્પુરુષાર્થાવાપ્તિમવગમયતિ, કર્મસુકર્તૃભૂતસ્યાઽઽત્મનો યાથાત્મ્યવેદનપ્રતિપાદનપરત્વાત્, અતઃ કર્તુઃ
3.4.2
સંસ્કારદ્વારેણ વિદ્યાયાઃ ક્રતુશેષત્વાત્ તત્ર ફલશ્રુતિરર્થવાદમાત્રમ્, યથાઽન્યેષુ દ્રવ્યાદિષ્વિતિ જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે । તદુક્તં "દ્રવ્યગુણસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ સ્યાત્" ઇતિ । નનુ ચ કર્મસુ કર્તુર્જીવા-દન્યો મુમુક્ષભિઃ પ્રાપ્યતયા વેદાન્તેષુ વેદ્ય ઉપદિશ્યતે ઇતિ પ્રાગેવોપપાતયા વેદાન્તેષુ વેદ્ય ઉપદિશ્યતે ઇતિ પ્રાગેવોપપાદિતમ્-"નેતરોઽનુપપત્તેઃ" "ભેદવ્યપદેશાચ્ચ" "અનુપપત્તેસ્તુ ન શારીરઃ" ઇતરપરામર્શાત્સ ઇતિ ચેન્નાસમ્ભવાત્" ઇત્યેવમાદિભિઃ સૂત્રૈઃ । તદેવ બ્રહ્મ તત્ત્વમસ્યાદિસામાનાધિકરણ્યેન જીવાદનતિરિક્ત-મિત્યેતદપિ "અધિકં તુ ભેદનિર્દેશાત્" ઇત્યેવમાદિભિર્નિરસ્તમ્ । સામાનાધિકરણ્યનિર્દેશશ્ચ "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં" "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" ઇતિ ચેતનાચેતનસાધારણઃ, "યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્" "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્" ઇત્યાદિનાઽવગતતત્તદાત્મતયાઽવસ્થિતિનિબન્ધન ઇતિ "અવસ્થિતેરિતિ કાશકૃત્સ્નઃ" ઇત્યાદિભિરુપપાદિતમ્, તત્કથં કર્મસુ કર્ત્તુરાત્મનો યાથાત્મ્યોપદેશપરા વેદાન્તશબ્દા ઇતિ વિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વં પ્રતિપાદ્યતે । ઉચ્યતે-વેદાન્તવાક્યષ્વેવ વિદ્યાયાઃ કર્મપ્રાધાન્યં સૂચયદ્ભિર્લિઙ્ગૈસ્તદુપવૃહિતસામાનાધિકરણ્યનિર્દેશેન ચ વેદાન્તશબ્દા દેહાતિરિક્તજીવસ્વરૂપયાથાત્મ્યોપદેશપરા ઇતિ વલાદભ્યુપગમનીયમિતિ પૂર્વપક્ષિણોઽભિપ્રાયઃ । નનુ ચ કર્ત્તૃસંસ્કારમુખેન
3.4.3
વિદ્યાયાઃ ક્રત્વનુપ્રવેશો ન શક્યતે વક્તુમ્, કર્ત્તુર્લૌકિકવૈદિકસાધારણત્વેનાવ્યભિચરિતક્રતુસામ્બન્ધિત્વા-ભાવાત્ । નૈવમ્, લૌકિકસ્ય કર્મણઃ કર્ત્તુર્દેહાદવ્યતિરિક્તત્વેઽપ્યુપપત્તેર્દેહાતિરિક્તનિયત્યાત્મસ્વરૂપસ્ય ક્રતાવેવોપયોગાત્તત્ત્સ્વરૂપપ્રતિપાદનમુખેન ક્રત્વનુપ્રવેશો ન વિરુદ્ધયતે । અતો વિદ્યાયાઃ ક્રતુશેષત્વાન્નાતઃ પુરુષાર્થઃ

કાનિ પુનસ્તાનિ લિઙ્ગાનિ; યદુપવૃંહિતસમાનાધિકરણ્યનિર્દેશેન વેદાન્તશબ્દા જીવસ્વરૂપ-પરા ઇતિ નિર્ણીયન્તે । તત્રાહ -
3.4.3
આચારદર્શનાત્

3.4.3
બ્રહ્મવિદાં પ્રાધાન્યેન કર્મસ્વેવાચારો દૃશ્યતે-અશ્વષતિઃ કેકયઃ કિલાત્મવિત્તમસ્તદ્વિજ્ઞાનાયોપગતાંસ્તાનૃષીન્ પ્રત્યાહ - "યક્ષ્યમાણો હ વૈ ભગવન્તોઽહમસ્મિ" ઇતિ । તથા ચ જનકાદયો બ્રહ્મવિદગ્રેસરાઃ કર્મનિષ્ઠાઃ સ્મૃતિષુ દૃશ્યન્તે "કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા જનકાદયઃ" "ઇયાજ સોઽપિ સુબહૂન્ યજ્ઞાન્ જ્ઞાનવ્યપાશ્રાયઃ" ઇતિ । અતો બ્રહ્મવિદાં કર્મપ્રધાનત્વદર્શનાદ્વિદ્યાયાઃ કર્તૃસ્વરૂપવેદનરૂપત્વેન કર્માઙ્ગત્વમેવેતિ ન વિદ્યાતઃ પુરુષાર્થઃ

3.4.4
લિઙ્ગમિદમ્; પ્રાપ્તિરુચ્યતામિત્યત્રાહ -
3.4.4
તચ્છøતેઃ

3.4.4
શ્રુતિરેવ હિ વિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વમાહ - "યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિ" ઇતિ । નેયં શ્રુતિઃ પ્રકરણાદુદ્ગીથમાત્રવિષયેતિ વ્યવસ્થાપયિતું શખ્યા, યતઃ પ્રકરણાચ્છøતિર્વલીયસી, "યદેવ વિદ્યયા કરોતિ" ઇતિ વિદ્યામાત્રવિષયા હીયં શ્રુતિઃ

3.4.5
સમન્વારમ્ભણાત્

3.4.5
"તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે" ઇતિ વિદ્યાકર્મણોઃ સાહિત્યં ચ દૃશ્યતે । સાહિત્યં ચોક્તેન ન્યાયેન વિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વે સત્યેવ ભવતિ

3.4.6
તદ્વતો વિધાનાત્

3.4.6
વિદ્યાવતઃ કર્મવિધાનાત્ વિદ્યા કર્માઙ્ગમિત્યવગમ્યતે-"આચાર્યકુલાદ્વેદમધીત્ય યથાવિધાનં ગુરોઃ કર્મા-તિશેષેણાભિસમાવૃત્ય કુટુમ્બે શુચૌ દેશે" ઇત્યાદૌ । "વેદમધીત્ય" ઇત્યધ્યયનવતઃ કર્માણિ વિદધદર્થાવબોધ-પર્યન્તાધ્યનવત એવ વિદધાતિ । અર્થાવબોધપર્યન્તં હ્યધ્યયનમિતિ સ્થાપિતમ્ । અતો બ્રહ્મવિદ્ય્રાપિ કર્મસુ
3.4.6
વિનિયુક્તેતિ ન પૃથક્ફલાયાવકલ્પતે

3.4.7
નિયમાત્

3.4.7
ઇતશ્ચ ન વિદ્યાતઃ પુરુષાર્થઃ । "કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ" ઇત્યાત્મવિદઃ પુરુષાયુપસ્ય સર્વસ્ય કર્મસુ નિયમેન વિનિયોગાત્ કર્મણ એવ ફલમિત્યવગમ્યતે, વિદ્યા તુ કર્માઙ્ગમ્

3.4.8
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે -
3.4.8
અધિકોપદેશાત્તુ વાદરાયણસ્યૈવં તદ્દર્શનાત્

3.4.8
તુશબ્દાત્પક્ષો વ્યાવૃત્તઃ; વિદ્યાત એવ પુરુષાર્થઃ, કુતઃ? અધિકરોપદેશાત્-કર્માસુ કર્ત્તુર્જીવાદ્વેયપ્રત્યનીકાનવ-ધિકાતિશયાસઙ્ખયેકલ્યાણગુણાકરત્વેનાધિકસ્યાર્થાન્તરભૂતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો વેદ્યતયોપદેશાત્ ભગવતો વાદરાયણસ્ય વિદ્યાતઃ ફલમિત્યેવમેવ મતમ્ । લિઙ્ગાનિ તિષ્ઠન્તુ, વેદ્યતયોપદેશશસ્તુ તાવત્કર્ત્તુઃ પ્રત્યગાત્મ-નોઽધિકસૈવ । કથં? તદ્દર્શનાત્ - પ્રત્યગાત્મન્યશુદ્ધે શુદ્ધેઽપ્યસમ્ભાવનીયાનન્તગુણાકરસ્ય વેદ્યસ્ય નિરસ્તનિ
3.4.8
ખિલહયગન્ધસ્ય સ્વસઙ્કલ્પકૃતજગદુદયવિભવલયલીલસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેર્વાઙ્ગેનસાપરિચ્છેદ્યાનન્દસ્ય જીવાધિપસ્ય કૃત્સ્નસ્ય પ્રશાસિતુઃ પરસ્ય બ્રહ્મણો વેદનોપદેશવાક્યેષુ દર્શનાત્ । "અપહતપાષ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ" "તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજો-ઽસૃજત" "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્" "પરાઽસ્ય શક્તિવિર્વિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ" " સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ" "યતો વાચો નિવર્તન્તે -અપ્રાપ્ય મનસા સહ આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ન વિભેતિ કુતશ્ચનેતિ" "એષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરેષ ભૂતપાલ એપ સેતુર્વિધરણઃ" "સ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃ" "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ" "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ વિધૃતે તિષ્ઠતઃ" "ભીષાઽસ્માદ્વાતઃ પવતે । ભેષોદેતિ સૂર્યઃ । ભીષાઽસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ । નૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ" ઇત્યાદિષુઃ । તસ્માદ્વેદનોપદેશશબ્દેષુ કર્ત્તુઃ પ્રત્યગાત્મનઃ ખદ્યાતકલ્પસ્યાવિદ્યાદિહેયસમ્બનતધયોગ્યસ્ય ગન્ધોઽપિ નાસ્તીતિ પરમપુરુષવિષયાયા વિદ્યાયાસ્તત્પ્રાપ્તિ-રૂપમમૃતત્વં તત્ર તત્ર શ્રૂયમાણં પલમિતિ વિદ્યાતઃ પુરુષાર્થ ઇતિ સુષ્ઠૂક્તમ્

3.4.9
લિઙ્ગાન્યપિ નિરસ્યન્તે --
3.4.9
તુલ્યં તુ દર્શનમ્

3.4.9
યદુક્તમ્-બ્રહ્મવિદાં કર્માનુષ્ઠાનદર્શનાદ્વિદ્યાકર્માઙ્ગમિતિ, તન્ન વિદ્યાયા અનઙ્ગત્વેઽપિ તુલ્યં દર્શનમ્, બ્રહ્મવિદાં કર્માનુષ્ઠાનદર્શનમનૈકાન્તિકમિત્યર્થઃ । અનનુષ્ઠાનસ્યાપિ દર્શનાત્ । દૃશ્યતે હિ બ્રહ્મવિદાં કર્મત્યાગઃ "ૠષયઃ કાવષેયાઃ કિમર્થા વયમધ્યેષ્યામહે કિમર્થા વયં યક્ષ્યામહે" ઇત્યાદૌ । અતો બ્રહ્મવિદાં કર્મત્યાગદર્શનાન્ન વિદ્યા કર્માઙ્ગમ્ । કથમિદમુપપદ્યતે-બ્રહ્મવિદાં કર્માનુષ્ઠાનમનનુષ્ઠાનઞ્ચ; ફલાભિસન્ધિરહિતસ્ય યજ્ઞાદિકર્મણો બ્રહ્મવિદ્યાઙ્ગત્વાત્ । તથાવિધસ્ય કર્મણોઽનુષ્ઠાનદર્શનમુપપદ્યતે । વક્ષ્યતિ ચ "સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતે-રશ્વવત્" ઇતિ, ફલાર્થસ્ય તસ્યૈવ યજ્ઞાદેઃ કર્મણો મોક્ષૈવફલબ્રહ્મવિદ્યાવિરોધિત્વાત્તસ્યાનનુષાંન-દર્શનમુપપન્નતરમ્ । વિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વે કર્મત્યાગઃ કથમપિ નોપપદ્યતે

3.4.10
યદુક્તમ્-શ્રુત્યૈવ વિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વમવગમ્યત ઇતિ; તત્રાહ-
3.4.10
અસાર્વત્રિકી

3.4.10
ન સર્વવિદ્યાવિષયેયં શ્રુતિઃ, અપિ તૂદ્ગીથવિદ્યાવિષયૈવ "યદેવ વિદ્યયા કરોતિ" ઇતિ યચ્છબ્દસ્યાનિર્ધારિત-વિશેષસ્ય "ઉદ્ગીથમુપાસીત" ઇતિ પ્રસ્તુતોદ્ગીથવિશેષનિષ્ઠત્વાત્ । ન હિ યત્કરોતિ, તદ્વિદ્યયેતિ સમ્બધ્યતે, યદેવ વિદ્યયા કરોતિ તદેવ વીર્યવત્તરમિતિ વિદ્યયા ક્રિયમાણં યચ્છબ્દેન નિર્દિશ્ય તસ્ય હિ વીય્યર્વત્તરત્વ-મુચ્યતે

3.4.11
યચ્ચેદમુક્તં "તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે" ઇતિ વિદ્યાકર્મણોઃ સાહિત્યદર્શનાદ્વિદ્યા કર્માઙ્ગમ્-ઇતિ; તત્રાહ -
3.4.11
વિભાગઃ શતવત્

3.4.11
"તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે" ઇત્યત્રોક્તેન ન્યાયેન વિદ્યાકમર્ણોર્ભિન્નફલત્વાદ્વિદ્યા સ્વસ્મૈ ફલાય સમન્વારભતે, કર્મ ચ સ્વસ્મૈ ફલાયેતિ વિભાગો દ્રષ્ટવ્યઃ । શતવત્-થયા ક્ષેત્રરત્રવિક્રયિણં શદદ્વયમન્વેતીત્યુક્તે ક્ષેત્રાર્થં શતમ્, રત્નાર્થં શતમિતિ વિભાગઃ પ્રતીયતે; તથેહાપિ

3.4.12
અધ્યયનમાત્રવતઃ

3.4.12
યદુક્તં-વિદ્યાવતઃ કર્મવિધાનાદ્વિદ્યા કર્માઙ્ગમિતિ, નૈતદ્યુક્તમ્, "વેદમધીત્ય" ઇતિ અધ્યયનમાત્રવતો વિધાનાત્ । ન ચાધ્યયનવિધિરેવાર્થાવબોધે પ્રવર્ત્તયતિ, આધાનવદધ્યયનસ્યાક્ષરરાશિગ્રહણમાત્રે પર્ય્યવસાનાત્ । ગૃહીતસ્ય ચ સ્વાધ્યાયસ્ય ફલવત્કર્માવબોધીત્વદર્શનાત્તન્નિર્ણયફલે તદર્થવિચારે પુરુષઃ સ્વયમેવ પ્રવર્ત્તતે ।
3.4.12
તતઃ કર્માર્થી કર્મજ્ઞાને પ્રવર્ત્તતે, મોક્ષાર્થી ચ બ્રહ્મજ્ઞાને-ઇતિ ન વિદ્યા કર્માઙ્ગમ્ । યદ્યષ્યધ્યયનવિધિરેવાર્થાવ- બોધે પ્રવર્ત્તયતિ, તથાઽપિ ન વિદ્યા કર્માઙ્ગમ્, અર્થજ્ઞાનાદર્થાન્તરત્વાદ્વિદ્યાયાઃ । યધા જયોતિષ્ટોમાદિકર્મસ્વ-રૂપવિજ્ઞાનાત્ફલસાધનભૂતં કર્માનુષ્ઠાનમર્થાન્તરમ્, તથાઽર્થજ્ઞાનરૂપાદ્વ્રહ્યસ્વરૂપવિજ્ઞાનાદર્થાન્તરમેવ ધ્યાનોપાસનાદિશબ્દવાચ્યા પુરુષાથર્સાધનભૂતા વિદ્યેતિ ન તસ્યાઃ કર્મસમ્ભબન્ધગન્ધો વિદ્યતે

3.4.13
નાવિશેષાત્

3.4.13
યચ્ચોક્તં "કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ" ઇત્યાત્મવિદં જ્ઞાનાદ્વયાવૃત્ય યાવજ્જીવં કર્માનુષ્ઠાને નિયમયતીતિ; તન્નોપપદ્યતે, અવિશેષાત્-ન હ્યં નિયમઃ ફલસાધનભૂતસ્વતન્ત્રકર્મવિષય ઇતિ વિશેષહેતુરસ્તિ, વિદ્યાઙ્ગભૂત-કર્મવિષયતયાઽપ્યુપપત્તેઃ । "કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમાસ્થિતા જનકાદયઃ" ઇતિ ચ વિદુષસ્ત્વાપ્રયાણાદુપાસન-સ્યાનુવર્ત્તમાનત્વાત્

3.4.14
એવમર્થસ્વાભાવ્યેન ચોદ્યં પરિહૃત્ય "કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ" ઇત્યસ્યાર્થમાહ -
3.4.14
સ્તુતયે ઽનુમતિર્વા

3.4.14
વાશબ્દોઽવધારણાર્થઃ, "ઈશાવાસ્યમિદં સર્વમ્" ઇતિ વિદ્યાપ્રકરણાદ્વિદ્યાસ્તુતયે સર્વદા કર્માનુષ્ઠાનાનુમતિ-રિયમ્ ।
વિદ્યામાહાત્મ્યાત્ સર્વદા કર્મ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે કર્મભિરિતિ હિ વિદ્યા સ્તુતા ભવતિ । વાક્યશેષ-શ્ચૈવમેવ દર્શયતિ-"એવં ત્વયિ નાન્યથેતોઽસ્તિ ન કર્મ લિપ્યતે નરે" ઇતિ । અતો ન કમાઙ્ગં વિદ્યા

3.4.15
કામકારેણ ચૈકે

3.4.15
અપિ ચૈવમેકે શાખિનઃ કામકારેણ બ્રહ્મવિદ્યાનિષ્ઠસ્ય ગાર્હસ્થ્યત્યાગમધીયતે "કિં પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નોયમામાઽયં લોકઃ" ઇતિ વિદુષો વિરક્તસ્ય કામકારેણ ગાર્હસ્થ્યકર્મત્યાગં બ્રુવ્રદિદં વચનં બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ કર્માનઙ્ગત્વં દર્શયતિ । યજ્ઞાદિકર્માઙ્ગત્વે હિ વિદ્યાયા વિદ્યાનિષ્ઠસ્ય કામકારેણ ગાર્હસ્થ્યત્યાગો ન સમ્ભવતિ । અતો ન વિદ્યા કર્માઙ્ગમ્

3.4.16
ઉપમર્દં ચ

3.4.16
પુણ્યાપુણ્યરૂપસ્ય સમસ્તસાંસારિકદુઃખમૂલસ્ય કર્મણો બ્રહ્મવિદ્યયોપમર્દાં ચ પ્રતિવેદાન્તમધીયતે-"ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ । ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે" ઇત્યાદિકમ્ । તદ્વિદ્યાયાઃ કર્માઙ્ગત્વે ન સઙ્ગચ્છતે

3.4.17
ઊર્ધ્વરેતસ્સુ ચ શબ્દે હિ

3.4.17
ઊર્ધ્વરેતસ્સ્વાશ્રમેઉ બ્રહ્મવિદ્યાદર્શનાત્તેષ્વગ્નિહોત્રદર્શપૂણમાસાદિકર્માભાવાચ્ચ ન વિદ્યા કર્માઙ્ગમ્ । નનૂર્ધ્વરેતસ આશ્રમા ન સન્ત્યેવ "યવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહોતિ" ઇત્યાદિનાઽગ્નિહોત્રદશર્પૂર્ણમાસાદીનાં યાવજ્જીવાધિકારશ્રુતેઃ । શ્રુતિવિરુદ્ધાનાં સ્મૃતીનાં ચાપ્રામાણ્યાત્ । અત આહ-શબ્દ હિ-ઇતિ । વૈદિકે એવ હિ શબ્દે તે દૃશ્યન્તે "ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ" યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતે" "એતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ" ઇત્યાદૌ । યાવજ્જીવશ્રુતિસ્ત્વવિરક્તવિષયા

3.4.18
પરામર્શં જૈમિનિરચોદનાચ્ચાપવદતિ હિ

3.4.18
યદિદમ્ "ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ" ઇત્યાદૌ વૈદિકે શબ્દે ઊર્ધ્વરેત આશ્રમા દૃશ્યન્તે, અતસ્તે સન્ત્યેવેતિ, નૈતદુપ-પદ્યતે, યતઃ "ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ" ઇત્યાદિષુ વાક્યેષુ તેષામાશ્રમાણાં પરામર્શમાત્રં ક્રિયતે, અનુવાદમાત્ર-મિત્યર્થઃ । કુત એતત? ચોદનાત્-અવિદાનાદિત્યર્થઃ । ન હ્યત્ર વિધિશબ્દઃ શ્રૂયતે; "ત્રયો ધમર્સ્કન્ધાઃ" ઇત્યાદિ#એના હિ પ્રકૃતં પ્રણવેન બ્રહ્મોપાસનં સ્તૂયતે, "બ્રહ્મસંસ્થોઽમૃતત્વમેતિ" ઇત્યુપસંહારાત્ । અતોઽન્યાર્થ-મનુવાદમાત્રમત્ર ક્રિયતે તેષામાશ્રમાણામ્ । "યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યપાસદે" ઇતિ ચ દેવયાનવિધિપર-ત્વાત્તત્રાપિ નાશ્રમાન્તરવિધિસમ્ભવઃ । અપિ ચાપવદતિ હિ શ્રુતિ રાશ્રમાન્તરં "વીરહા વા એષ દેવાનાં યોઽગ્નિમુદ્વાસયેત" ઇત્યાદિ#એકા । અત ઊર્ધ્વરેતસ આશ્રમા ન સન્તીતિ જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે

3.4.19
અનુષ્ઠેયં વાદરાયણસ્સામ્યશ્રુતેઃ

3.4.19
ગૃહસ્થાશ્રયમવદાશ્રમાન્તરમપ્યનુષ્ઠેયં ભગવાન્ વાદરાયણો મન્યતે । કુતઃ? સામ્યશ્રુતેઃ-ઉપાદેયતયાઽભિમત-
3.4.19
ગૃહસ્થાશ્રમસામ્યં હિ તેષામપ્યાશ્રમાણાં શ્રૂયતે "ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ" ઇત્યારભ્ય બ્રહ્મસંસ્થસ્તુત્યર્થતયા સ્કીર્ત્તનં ગૃહસ્થાશ્રમસ્યેતરેષાં ચ સમાનમ્ । અથ ગૃહસ્થાશ્રમસ્યાનુવાદઃ પ્રાપ્તો સત્યામેવ સમ્ભવતીતિ તસ્ય પ્રપ્તિર-વશ્યાભ્યુપેત્યેતિ મતમ્, તદિતરેષામપિ સમાનમ્, અન્યત્રાઽભિનિવેશાત્ । ન ચ ગાર્હસ્થ્યધર્મ એવ "યજ્ઞો-ઽધ્યયનં દાનં તપો બ્રહ્મચર્ય" મિતિ સર્વૈઃ શબ્દૈરભિધીયતે, બ્રહ્મચર્યતપસોર્ગૃહસ્થસ્યૈવ સમ્ભવાદિતિ યુક્તમ્, "ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ" ઇતિ ત્રિત્વેન સંગૃહ્ય "પ્રથમો દ્વિતીયસ્તૃતીયઃ" ઇતિ વિભાગવચનાનુપપત્તેઃ । અતો "યજ્ઞો-ઽધ્યયનં દાન"મિતિ ગૃહસ્થાશ્રમ ઉચ્યતે । અધ્યયનશબ્દો વેદાભ્યાસપરઃ । તપઃશશબ્દેન વૈસ્વાનસપારિવ્રાજ્ય-યોગર્રહણમ્, ઉભયોસ્તપઃપ્રધાનત્વાત્ । તપઃ શબ્દો હિ કાયક્લેશે રૂઢઃ, સ ચં દ્વયોરપિ સમાનઃ । બ્રહ્મચારિધર્મ એવ બ્રહ્મચયર્શબ્દેનાભિધીયતે, "બ્રહ્મસંસ્થશબ્દો યૌગિકઃ સર્વાશ્રમસાધારણ।, સર્વેષામાશ્રમિણાં બ્રહ્મસંસ્થા-સમ્ભવાત્ । બ્રહ્મણિ સંસ્થાસંસ્થિતિર્બ્રહ્મસંસ્થત્વં, તચ્ચ સર્વેષાં સમ્ભવત્યેવ । બ્રહ્મનિષ્ઠાવિકલાઃ કેવલાશ્રમિણઃ પુણ્યલોકભાજઃ; તેષ્વેવ બ્રહ્મનિષ્ઠોઽમૃતત્વભાગ્ભવતિ । તદેતદ્વિસ્પષ્ટમુક્તં ભગવતા પરાશરેણ "પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાના"મિત્યારભ્ય "બ્રાહ્મં સંન્યાસિનાં સ્મૃત" મિત્યન્તેન વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ કેવલાનાં બ્રહ્મલોક
3.4.19
પ્રાપ્ત્યન્તં ફલમભિધાય "એકાન્તિનઃ સદા બ્રહ્મધ્યાયિનો યોગિનો હિ યે । તેષાં તત્પરમઠ સ્થાનં યદ્વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ" ઇતિ તેષ્વેવ બ્રહ્મનિષ્ઠાનાં બ્રહ્મપ્રાપ્તિમભિદધાતા । અતો ગૃહસ્થાશ્રમતુલ્યા ઊર્ધ્વરેતસ આશ્રમા અપિ દૃશ્યન્ત ઇતિ તેઽપ્યનુષ્ઠેયાઃ । "યે ચેમેઽરણ્યે શ્રુદ્ધા તપઃ ઇત્યુપાસતે" ઇતિ ચ અરણ્યે-ઇતિ તપઃપ્રધાનાશ્રમ-પ્રાપ્ત્યપેક્ષત્વાદ્ દેવયાનવિધાનસ્ય તત્રાપિ તત્પ્રાપ્તિરઙ્ગીકરણીયા

3.4.20
પરામર્શપક્ષે વિધાનપક્ષે ચ ગૃહસ્થાશ્રમતુલ્યમેષામપ્યનુષ્ઠેયત્વમિત્યુપપાદ્ય વિધિરેવાયમાશ્રમાણાં સર્વેષાં નાનુવાદ ઇત્યુપપાદયિતુમાહ --
3.4.20
વિધિર્વા ધારણવત્

3.4.20
વાશબ્દોઽવધારણાર્થઃ । વિધિરેવાયમાશ્રમાણામ્; ધારણવત્; યથા દિષ્ટાગ્નિહોત્રે "અધસ્તાત્સમિધં ધારયન્નનુ-દ્રવેદુપરિ હિ દેવેભ્યો ધારયતિ" ઇત્યત્રાનુવાદસરૂપાદપિ વાક્યાદુપરિ ધારણસ્યાપ્રાપ્તત્વદ્વિધિરાશ્રીયતે; તદુક્તં શેષલક્ષણે "વિધિસ્તુ ધારણેઽપૂર્વત્વાત્" ઇતિ; તથા અત્રાપ્યપ્રાપ્તત્વાદ્વિધિરેવાશ્રયણીયઃ "બ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય ગૃહી ભવેદ્ ગૃહાદ્ વની ભૂત્વા પ્રવ્રજેત્ યદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ ગૃહાદ્વા વનાદ્વા યદહરેવ વિરજેત્ તદહરેવ પ્રવ્રજેત્" ઇતિ જાવાલાનામાશ્રમવિધિમસન્તમિવ કૃત્વા એતેષ્વન્યપરેષ્વપિ વાક્યેષ્વાશ્રયમપ્રાપ્તિ-રવશ્યાશ્રયણીયેત્યુપપાદિતમ્ । એવમાશ્રમાન્તરવિધાનાદૃણશ્રુતિર્યાવજ્જીવશ્રુતિરપવાદશ્રુતિશ્ચાવિરક્તવિષયા એવેતિ વેદિતવ્યાઃ । અન્યાશ્ચ બ્રહ્મવિદઃ કર્મણામાપ્રયાણાદવશ્યકર્તવ્યતાવિધાયિન્યઃ શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ચ સ્વસ્વાશ્રમધર્મવિષયાઃ । અત ઊધ્વર્રેતસ્સુ ચ બ્રહ્મવિદ્યાવિધાનાદ્વિદ્યાત પુરુષાર્થ ઇતિ સિદ્ધમ્

॥ પુરુષાર્થાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4..21
સ્તુતિમાત્રમુપાદાનાદિતિ ચેન્નાપૂર્વત્વાત્

3.4..21
ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે,-"સ એષ રસાનાં રસતમઃ પરમઃ પરાર્થ્યોઽષ્ટમો ય ઉદ્ગીથઃ" ઇતિ એવંજાતીયકાનિ વાક્યાનિ ક્રત્વવયવભૂતોદ્ગીથાદિસ્તુતિમાત્રપરાણિએ આહોસ્વિદુદ્ગીથાદિષુ રસતામાદિદૃષ્ટિવિધાનાર્થાનિ-ઇતિ । અત્ર પ્રતિપાદિતમુપાસનપરત્વમઙ્ગીકૃત્યોપાસનસ્ય પુરુષાર્તત્વેન ક્રતુષૂપાદાનાનિયમ ઉક્તઃ । કિં યુક્તં? સ્તુતિમાત્રપરાણીતિ ।
કુતઃ? ઉદ્ગીથાદ્યુપાદાનાત્ । ક્રત્વઙ્ગભૂતાનિ હ્યુદ્ગીથાદીન્યુપાદાય તેષાં
3.4..21
રસતમાદિત્વં પ્રતિપાદિતમ્, યથા જુહ્વાદીનાં પૃથિવ્યાદિત્વં પ્રતિપાદયતો વચનસ્ય "ઇયમેવ જુહૂઃ સ્વર્ગો લોક આહવનીયઃ" ઇત્યાદિકસ્ય તત્સ્તુતિમાત્રપરત્વમ્, તથેહાપિ । તદિદમાશઙ્કતે-સ્તુતિમાત્રમુપાદાનાદિતિ ચેત્- ઇતિ । ઉદ્ગીથાદ્યુપાદાનાત્તત્સ્તુતિમાત્રમેવૈષાં વાક્યાનાં વિવક્ષિતમિતિ ચેત્-અત્રોત્તરં-નાપૂર્વત્વાદિતિ । ન સ્તુતિમાત્રત્વમુપપદ્યતે; કુતઃ અપૂર્વત્વાત્-અપ્રાપ્તત્વાત્ । ન હ્યુદ્ગીથાદયો રસતમાદિતયા પ્રમાણાન્તરેણ પ્રતિ-પન્નાઃ, યેન તત્પ્રાશસ્ત્ય બુદ્ધયુત્પવ્યર્થં રસતમાદિત્વેનાનૂદ્યેરન્ । ન ચોદ્ગીથાદિવિધિરત્ર સન્નિહિતઃ, યેન "ઇય- મેવ જુહૂઃ સ્વર્ગો લોક આહવનીયઃ" ઇત્યાદિવત્તદેકવાક્યત્વેન યયા કયાચન વિધયા તત્સ્તુતિપરત્વમાશ્રી- યેત । અતઃ ક્રતુવીર્યવત્ત્વાદિફલસિદ્ધયર્થમુદ્ગીથાદિષુ રસતમાદિદૃષ્ટિવિધાનમેવ ન્યાય્યમ્

3.4.22
ભાવશબ્દાચ્ચ

3.4.22
ઉપાદીતેત્યાદિભાવશબ્દાચ્ચ વિધિપરત્વમેવ ન્યાય્યમ્, વિધિપ્રત્યયયુક્તો હિ ક્રિયાશબ્દો વિધેયમેવ સ્વાર્થમવ-ગમયતિ । તસ્માદુપાસનવિધાનાર્થા એતાઃ શ્રુતયઃ

॥ સ્તુતિમાત્રાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.23
પારિપ્લવાર્થા ઇતિ ચેન્ન વિશેષિતત્વાત્

3.4.23
"પ્રતર્દનો હ વૈ દૈવોદાસિરિન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામ", "શ્વેતકેતુર્હારુણેય આસ" ઇત્યેવમાદીનિ વેદાન્તેષ્વાખ્યાનાનિ કિં પારિપ્લવપ્રયોગાર્થાનિ, ઉત વિદ્યાવિશેષપ્રતિપાદનાર્થનીતિ ચિન્તાયામ્
3.4.23
"આખ્યાનાનિ શંસન્તિ" ઇત્યાખ્યાનાનાં પારિપ્લવે વિનિયોગાન્ન વિદ્યાપ્રધાનત્વં ન્યાય્યમિતિ ચેત્-ન સવાણ્યાખ્યાનાનિ પારિપ્લવપ્રયોગે વિનિયોગમર્હન્તિ । કુતઃ? વિશેષિતત્વાત્ વિનિયોગસ્ય । "આખ્યાનાનિ શંસન્તિ" ઇત્યુકત્વા તત્રૈવ "મનુર્વૈવસ્વતો રાજા" ઇત્યાદિના મન્વાદીનામાખ્યાનાનિ વિશેષ્યન્તે । અતસ્તેષામેવ તત્ર વિનિયોગ ઇતિ ગમ્યતે । તસ્માન્ન સર્વા વેદાન્તેષ્વાખ્યાનનુતયઃ પારિપ્લવપ્રયોગાર્થાઃ, અપિ તુ વિદ્યાવિધ્યર્થાઃ

3.4.24
તથા ચૈકવાક્યોપબન્ધાત્

3.4.24
"આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ" ઇત્યાદિવિધિનૈકવાક્યતયોપબન્ધાચ્ચાખ્યાનાનાં વિદ્યાવિધ્યર્થાન્યેવ તાનીતિ ગમ્યતે; યથા "સોઽરોદીત્" ઇત્યેવમાદેઃ કર્મવિધ્યર્થત્વમ્; ન પારિપ્લવાર્થત્વમ્

॥ પારિપ્લવાર્થાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.25
અત એવ ચાગ્નીન્ધનાદ્યનપેક્ષા

3.4.25
સ્તુતિપ્રસઙ્ગાદવાન્તરસઙ્ગતિવિશેષેણાર્થદ્વયં ચિન્તિતમ્ । વિદ્યાવન્ત ઊર્ધ્વરેતસ આશ્રમિણઃ સન્તીત્યુક્તમ્ "ઊર્ધ્વરેતસ્સુ ચ
શબ્દે હિ" ઇત્યાદિભિઃ સૂત્રૈઃ । ઇદાનીમૂર્ધ્વરેતસો યજ્ઞાદ્યભાવાત્તદઙ્ગિકા વિદ્યા ન સમ્ભવતીત્યા-શઙ્કયાહ-અત એવ ચાગ્નીન્ધનાદ્યનપેક્ષા-ઇતિ । યત ઊર્ધ્વરેતસ આશ્રમિણો વિદ્યાસમ્બન્ધિત્વેન શ્રુત્યા પરિગૃહ્યન્તે "બ્રહ્મસંસ્થોઽમૃતત્વમેતિ" "યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતે" "એતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ" "યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ" ઇત્યાદિકયા । અત એવોર્ધ્વરેતસ્તુ વિદ્યાઽગ્નીન્ધના-દ્યનપેક્ષા, અગ્નીન્ધનમ્-અગ્ન્યાધાનમ્, આધાનપૂર્વિકાગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદિકર્માનપેક્ષા તેષુ વિદ્યા । કેવલસ્વાશ્રમવિહિતકર્માપેક્ષેત્યર્થઃ

॥ અગ્નીન્ધનાદ્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.26
સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવત્

3.4.26
યદિ વિદ્યા યજ્ઞાદ્યનપેક્ષૈવામૃતત્વં સાધયતિ; તર્હિ ગૃહસ્થેષ્વપિ તદનપેક્ષૈવ સાધયિતુ-મર્હતિ, યજ્ઞાદિશ્રુતિરપિ "વિવિદિષન્તિ" ઇતિ શબ્દાત્ કર્મણો વેદનાઙ્ગતાં ન પ્રતિપાદયતીતિ-અત આહ-સર્વાપેક્ષા-ઇતિ । યજ્ઞાદિસર્વ-કર્માપેક્ષૈવ વિદ્યા કમર્વત્સુગૃહસ્થેષુ, કુતઃ? યજ્ઞાદિશ્રુતેઃ, "તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાઽનાશકેન" સત્યાદિના યજ્ઞાદયો હિ વિદ્યાઙ્ગત્વેન શ્રૂયન્ત । યજ્ઞાદિના વિવિદિષન્તિ વેદિતુમિચ્છન્તિ, યજ્ઞાદિભિર્વેદનં પ્રાપ્તુમિચ્છન્તીત્યર્થઃ । યજ્ઞાદીનાં જ્ઞાનસાધનત્વે સત્યેવ યમાદિભિર્જ્ઞાનં પ્રાપ્તુમિચ્છન્તીતિ વ્યપદેશ ઉપપદ્યતે; યથાઽસેર્હનનસાધનત્વે સત્યસિના જિધાંસતીતિ વ્યપદેશઃ । અતો યજ્ઞાદીનાં જ્ઞાનસાધનત્વમવગમ્યતે । જ્ઞાનં ચ વાક્યાર્થજ્ઞાનાદર્થાન્તરભૂતં ધ્યાનોપાસનાદિશબ્દવાચ્યં વિશદતમપ્રત્યક્ષતાપન્નસ્મૃતિરૂપં નિરતિશયપ્રિયમહરહરભ્યાસોધયાતિશયમાપ્રયાણાદનુવર્ત્તમાનં મોક્ષસાધ-
3.4.26
નમિત્યુક્તસ્માભિઃ પૂર્વમેવ; વક્ષ્યતિ ચ "આવૃવિરસકૃદુપદેશાત્" ઇત્યાદિના । એવંરૂપધ્યાનમહરહરનુષ્ઠીયમા-નૈર્નિત્યૈર્નૈમિત્તિકૈઃ કર્મભિઃ પરમપુરુષારાધનરૂપૈઃ પરમપુરુષપ્રસાદદ્વારેણ જાયતે-ઇતિ યજ્ઞાદિના વિવિધિષન્તીતિ શાસ્ત્રેણ પ્રતિપાદ્યતે । અતઃ કર્મવત્સુ ગૃહસ્થેષુ યજ્ઞાદિનિત્યનૈમિત્તિકસર્વકર્માપેક્ષા વિદ્યા । અશ્વવત્- યથા પુરુષગમનસાધનભૂતોઽશ્વઃ સ્વપરિકરબન્ધપરિકર્માપેક્ષઃ, એવં મોક્ષસાધનભૂત્રાપિ વિદ્યા નિત્યનૈમિત્તિકકર્મપરિકરાપેક્ષા । તદિદમાહ સ્વયમેવ ભગવાન્ "યજ્ઞ દાનતપઃ કર્મ ન ત્યાજ્યં કાર્યમેવ તત્ । યજ્ઞો દાદં તપશ્ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્" "યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યેન સર્વમિદં તતમ્ । સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદિંધ વિન્દતિ માનવઃ" ઇતિ

॥ સર્વાપેક્ષાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.27
શમદમાદ્યુપેતઃ સ્યાત્તથાઽપિ તુ તદ્વિધેસ્તદઙ્ગતયા તેષામપ્યવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાત્

3.4.27
ગૃહસ્થસ્ય શમદમાદીન્યપ્યનુષ્ઠેયાનિ? ઉત નેતિ ચિન્તાયામ્ - આન્તરવાહ્યકરણવ્યાપારરૂપત્વાત્કર્માનુ-ષ્ઠાનસ્ય શમદમાદીનાં તદ્વિપરીતરૂપત્વાચ્ચાનનુષ્ઠેયાનિ - ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે - યદ્યપિ ગૃહસ્થઃ કરણવ્યાપાર-રૂપકર્મસુ પ્રવૃતઃ, તથાઽપિ સ વિદ્વાન્ શમદમાદ્યુપેતઃ સ્યાત્; કુતઃ? તદઙ્ગતયા તદ્વિધેઃ-વિદ્યાઙ્ગતયા તેષાં વિધેઃ, "તસ્માદેવંવિચ્છાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ સમાહિતો ભૂત્વાઽઽત્મન્યેવાત્માનં પશ્યેત્" ઇતિ । વિદ્યોત્પત્તેશ્ચિત્તસમાધાનરૂપત્વેન દૃષ્ટપરિકરત્વાચ્છમાદીનામ્, વિદ્યાનિર્વૃત્તયે તેષાં શમાદીનામવશ્યાનુ-ષ્ઠેયત્વાચ્ચ તાન્યપ્યનુષ્ઠેયાનિ । ન ચ કરણવ્યાપારતદ્વિપર્યયરૂપત્વેન કર્મણાં શમદમાદીનાં ચ પરસ્પરવિરોધઃ, ભિન્નવિષયત્વાત્-વિહિતેષુ કરણવ્યાપારઃ, અવિહિતેષુ પ્રયોજનશૂન્યેષુ ચ તદુપશમ્ ઇતિ । ન ચ કરણ-વ્યાપારરૂપકર્મસુ વર્ત્તમાનસ્ય વાસનાવશાત્ શમાદીનામુપાદેયત્વાસમ્ભવઃ, વિહિતાનાં કર્મણાં પરમપુરુષા-રાધનતયા તત્પ્રસાદદ્વારેણ નિખિલવિપરીતવાસનોચ્છેદહેતુત્વાત્ । અતો ગૃહસ્થસ્ય શમદમાદયોઽપ્યનુષ્ઠેયાઃ

॥ સમદામાદ્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.28
સર્વાન્નાનુમતિશ્ચ પ્રાણાત્યયે તદ્દર્શનાત્

3.4.28
વાજિનાં ચન્દોગાનાં ચ પ્રાણવિદ્યાયામ્ "ન હ વા અસ્યાનન્નં જગ્ધં ભવતિ નાનન્નં પરિગૃહિતં ભવતિ" "ન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચનાનન્નં ભવતિ" ઇતિ પ્રાણવિદઃ સર્વાન્નાનુમતિઃ સઙ્કીત્યર્તે । કિમિયં પ્રાણવિદ્યાનિષ્ઠસ્ય સર્વાન્નાનુમતિઃ સર્વદા, ઉત પ્રાણાત્યયાપત્તાવિતિ વિશયે વિશેષાનુપાદાનાત્સર્વદા - ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-પ્રાણાત્યયે ઇતિ । ચશબ્દોઽવધારણે, પ્રાણાત્યયાપત્તાવેવેત્યર્થઃ । કુતઃ? તદ્દર્શનાત્-દૃશ્યતે હ્યન્યત્ર બ્રહ્મવિદામપિ પ્રાણાત્યયાપત્તાવેવ સર્વાન્નાભ્યનુજ્ઞા, કિં પુનઃ પ્રાણવિદઃ । ઉષસ્તઃ કિલ ચાક્રાયણો બ્રહ્મવિદ-ગ્રેસરો મટચીહતેષુ કુરુષુ દુર્ભિક્ષદૂષિતેષ્વિભ્યગ્રામે વસન્નનશનેન પ્રાણસંશયમાષન્નો બ્રહ્મવિદ્યાનિષ્પત્તયે પ્રાણાનામનવસાદમાકાઙ્ક્ષમાણ સભ્યં કુલ્માષાન્ સ્વાદન્તં ભિક્ષમાણસ્તેન ચોચ્છિષ્ટેભ્યોઽન્યે ન વિદ્યન્ત
3.4.28
ઇતિ પ્રત્યુક્તઃ પુનરપિ "એતેષાં મે દેહિ" ઇત્યુક્ત્વા તેન ચેભ્યેનોચ્છિષ્ટેભ્ય આદાય દત્તાન્કુલ્માષાન્ પ્રતિગૃહ્યા-નુપાનપ્રતિગ્રહમિભ્યેનાર્થિતઃ "ઉચ્છિષ્ટં વૈ મે પીતં સ્યાત્" ઇતિ વદંશ્ચાક્રાયણઃ કિમેતે કુલ્માષા અનુચ્છિષ્ટા ઇતીભ્યેન પર્યનુયુક્તો "ન વા અજીવિષ્યમિમાનસ્વાદન્ કામો મ ઉદપાનમ્" ઇતિ કુલ્માષાસ્વાદને સ્વસ્ય પ્રાણસંશયાપત્તેસ્તાવન્માત્રસ્વાદનેન ઘૃતપ્રાણસ્ય સ્વસ્યોચ્છિષ્ટોદકપાનં કામકારિતં નિષિદ્ધં સ્યાદિત્યુકત્વા સ્વસ્વાદિતશેષં જાયાયૈ દત્ત્વા તયા ચ રક્ષિતાનપરેદ્યુર્યાજનેનાર્જિજીષયા જિગમિષુઃ પુનરપિ પ્રાણસંશયમા-પન્નસ્તાનેવેભ્યોચ્છિષ્યાન્ સ્વોચ્છિષ્ટભૂતાન્ પર્યુષિતાંશ્ચસ્વાદ । અતો બ્રહ્મવિદામપિ પ્રાણસંશય એવ સર્વાન્ના-નુમતિદર્શનાદત્રાવિશેષેણ કીર્તિતમપિ પ્રાણવિદઃ સર્વાન્નીનત્વં પ્રાણાત્યયાપત્તાવેવેતિ નિશ્ચીયતે

3.4.29
અબાધાચ્ચ

3.4.29
"આહારશુદ્ધૌ સત્ત્વશુદ્ધિઃ સત્ત્વશુદ્ધૌ ધ્રુવા સ્મૃતિઃ" ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યોત્પત્તાવાહારશુદ્ધિવિધાનાબાધાદપિ બ્રહ્મવિદાં સર્વાન્નીનત્વમાપદ્વિષયમવગમ્યતે । એવં બ્રહ્મવિદામતિશયિતશક્તીનામપિ સર્વાન્નીનત્વસ્યાપ-દ્વિષયત્વાત્ પ્રાણવિદોઽલપશક્તેઃ સર્વાન્નાનુમતિરાપદ્વિષયૈવ

3.4.30
અપિ સ્મર્યતે

3.4.30
અપિ ચાપદ્વિષયમેવ સર્વાન્નીનત્વં બ્રહ્મવિદામન્યષાં ચ સ્મયર્તે-"પ્રાણસંશયમાપન્નો યોઽન્નમત્તિ યતસ્તતઃ । લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા" ઇતિ

3.4.31
શબ્દશ્ચાત્રોકામકારે

3.4.31
યતો બ્રહ્મવિદામન્યેષાં ચ સર્વાન્નીનત્વમાપદ્વિષયમેવ; અત એવ સર્વેષામકામકારે શબ્દઃ-કામકારસ્ય પ્રતિષેધકઃ શબ્દો વર્તતે, અસ્તિ હિ કઠાનાં સંહિતાયાં કામકારસ્ય પ્રતિષેધકઃ શબ્દઃ, "તસ્માદ્વ્રાહ્મણઃ સુરાં ન પિબતિ પાષ્મના નોત્સૃજા ઇતિ" ઇતિ । પાષ્મના સંમ્પૃષ્ટો ન ભવાનીતિ મત્વા બ્રાહ્મણઃ સુરાં ન પિબતીત્યર્થઃ

॥ સર્વાન્નાનુમત્યાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.32
વિહિતત્વાચ્ચાશ્રમકર્માપિ

3.4.32
યજ્ઞાદિકર્માઙ્ગિકા બ્રહ્મવિદ્યેત્યુક્તમ્, તાનિ ચ યજ્ઞાદીનિ કર્માણ્યમુમુક્ષુણ કેવલાશ્ર-
3.4.32
મિણાઽપ્યનુષ્ઠેયાનિ, ઉત નેતિ ચિન્તાયાં, વિદ્યાઙ્ગાનાં સતાં કેવલાશ્રમિશેષત્વે નિત્યાનિત્યસંયોગવિરોધઃ પ્રસજ્યત ઇતિ યજ્ઞાદીનાં કેવલાશ્રમધર્મત્વં ન સમ્ભવતિ - ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-"આશ્રમકર્માપિ-ઇતિ । આશ્રમસ્યકર્માપિ ભવતિ; કેલાશ્રમિણામપ્યનુષ્ઠેયાનીત્યર્થઃ । કુતઃ? "યાવજ્જીવપ્રગ્નિહોત્રં જુહોતિ" ઇત્યાદિના વિહિવત્વાત્-જીવનનિમિત્તતયા નિત્યવદ્વિહિતત્વાદિત્યર્થઃ

3.4.33
તથા વિદ્યાઙ્ગતયા ચ "તમેતં વેદાનુવચનેત" ઇત્યાદિના વિહિતત્વાદ્વિદ્યાશેષતયાઽપ્યનુષ્ઠેયાનીત્યાહ-
3.4.33
સહકારિત્વેન ચ

3.4.33
વિદ્યોત્પત્તિદ્વારેણ વિદ્યાસહકારિતયાઽપ્યનુષ્ઠેયાનિઃ અગ્નિહોત્રાદીનામિવ જીવનાધિકારસ્વાર્ગાધિકારવદ્વિ-
3.4.33
નિયોગપૃથક્ત્વેનોભયાર્થત્વં ન વિરુદ્ધયત ઇત્યર્થઃ

3.4.34
તદ્વદેવ કર્માન્તરત્વમપિ નાસ્તીત્યાહ -
3.4.34
સર્વથાઽપિ ત એવોભયલિઙ્ગાત્

3.4.34
સર્વથા વિદ્યાર્થત્વે આશ્રમાર્થત્વેઽપિ ત એવ યજ્ઞાદય ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્, ન કર્મસ્વરૂપભેદ ઇત્યર્થઃ । કુતઃ? ઉભયલિઙ્ગાત્-ઉભયત્ર શ્રુતૌ યજ્ઞાદિશબ્દૈઃ પ્રત્યભિજ્ઞાષ્ય વિનિયોગાત્, કર્મસ્વરૂપભેદે પ્રમાણભાવાચ્ચ

3.4.35
અનભિભવં ચ દર્શયતિ

3.4.35
"ધર્મ્મેણ પાપમપનુદતિં" ઇત્યદિભિશ્ચ તાનેવ યજ્ઞાદિધર્મ્માન્નિર્દ્દિશ્ય તૈર્વિદ્યાયા અનભિભવં પાપકર્મભિરુત્પત્તિ-પ્રતિબન્ધાભાવં દર્શયતિ । અહરહરનષ્ઠીયમાનૈર્હિ યજ્ઞાદિભિર્વિશુદ્ધેઽન્તઃકરણે પ્રત્યહં પ્રકૃષ્યમાણા વિદયોત્પદ્યતે,
3.4.36
અન્તરા ચાપિ તુ તદ્દૃષ્ટેઃ

3.4.36
ચતુર્ણામાશ્રમિણાં બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકાર્રોસ્તિ; વિદ્યાસહકારિણ આશ્રમધર્મા ઇતિ ચોક્તમ્ । યે યુનરાશ્રમાન- ન્તરા ચર્તન્તે વિધુરાદયઃ; તેષાં બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકાર્રોસ્તિ નવેતિ વિશયે-આશ્રમધર્મેતિકર્ત્તવ્યતાકત્વાદ્વિ-દ્યાયાઃ, અનાશ્રમિણાં ચાશ્રમધર્માભાવાન્નાસ્ત્યધિકારઃ - ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-અન્તરા ચાપિ તુ-ઇતિ । તુ શબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થ।, ચશબ્દોઽવધારણેઃ ।
અન્તરાવર્ત્તમાનાનામ્-અનાશ્રમિણામપિ વિદ્યાયામધિકારોઽસ્ત્યેવ કુતઃ? તદ્દૃષ્ટેઃ-દૃશ્યતે હિ રૈક્કભીષ્મસંવર્તાદીનામનાશ્રમિણામપિ બ્રહ્મવિદયાનિષ્ઠત્વમ્ । ન ચાશ્રમધર્મૈરેવ વિદ્યાનુગ્રહ ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ "યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેન" ઇતિ દાનાદીનામાશ્રમેષ્વનૈકાન્તિકાનામપ્યનુ-ગ્રાહકત્વદર્શનાત્ । યથોધ્વર્રેતસ્સુ વિદ્યાનિષ્ઠત્વદશૅનાદગ્નિહોત્રાદિવ્યતિરિક્તૈરેવ વિદ્યાનુગ્રહઃ ક્રિયતે, તથાઽ-નાશ્રમિષ્વપિ વિદ્યાદર્શનાદાશ્રમાનિયતૈજર્પોષવાસદાનદેવતારાધનાદિભિર્વિદ્યાનુગ્રહઃ શક્યતે કર્ત્તુમ્

3.4.37
અપિ સ્મર્ય્યતે

3.4.37
અપિ ચાનાશ્રમિણામપિ જષાદિભિરેવ વિદ્યાનુગ્રહઃ સ્મર્યતે "જષ્યેનાપિ ચ સંસિદ્ધયેદ્વ્રાહ્મણો નાત્ર સંશયઃ ।
3.4.37
કુર્યાદન્યન્ન વા કુર્યાન્મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે" ઇતિ; સંસિદ્ધયેત્-જપાદ્યનુગૃહીતયા વિદ્યયા સિદ્ધો ભવતીત્યર્થઃ

3.4.38
વિશેષાનુગ્રહશ્ચ

3.4.38
ન કેવલં ન્યાયસ્મૃતિભ્યામયમર્થઃ સાધનીયઃ । નૂયતે ચાનાશ્રમનિયતૈધર્મર્મ્મવિશેષૈર્વિદ્યાનુગ્રહઃ "તપસા બ્રહ્મ-ચર્યેણ શ્રદ્ધયા વિદ્યવાઽઽત્માનમન્વિષ્યેત્" ઇતિ

3.4.39
અતસ્ત્વિતરજ્જ્યાયો લિઙ્ગાચ્ચ

3.4.39
તુશબ્દોઽવદારણે । અતઃ-અનાશ્રમિત્વાત્, ઇતરત્ આશ્રમિત્વમેવ જ્યાયઃ; અનાશ્રમિત્વમાપદ્વિષયમ્; શક્તસ્ય ચાશ્રમિત્વમેવોપાદેયમિત્યર્થઃ । ભૂયોધર્મ્મકાલ્પધર્મ્મકયોરતુલ્યકાર્ય્યત્વાત્, લિઙ્ગાચ્ચ-સ્મૃતેરિત્યર્થઃ । સ્મર્થ્યતે ચ શક્તં પ્રત્યાશ્રમસ્યોપાદેયત્વમ્ "અનાશ્રમી ન તિષ્ઠેત્તુ દિનમેકમપિ દ્વિજઃ" ઇત્યાદિના । નિવૃત્તબ્રહ્મચર્યસ્ય મૃતભાર્ય્યસ્ય ચાવૈરાગ્યે સતિ દારાલાભ આપત્

॥ વિધુરાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.40
તદ્ભૂતસ્ય તુ નાતદ્ભાવો જૈમિનેરપિ નિયમાત્તદ્રૂપાભાવેભ્યઃ

3.4.40
નૈષ્ઠિકવૈખાનસપરિવ્રાજકાશ્રમેભ્યઃ પ્રચ્યુતાનામપિ બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારોઽસ્તિ, નેતિ ચિન્તાયાં વિધુરાદિ-વદનાશ્રમૈકાન્તૈર્દાનાદિભિર્વિદ્યાનુગ્રહસમ્ભવાદસ્ત્યધિકારઃ - ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-તદ્ભૂતસ્ય તુ નાતદ્ભાવઃ-ઇતિ । તુશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃવ્યર્થઃ । તદ્ભૂતસ્ય-નૈષ્ઠિકાદ્યાશ્રમનિષ્ઠસ્ય, નાતદ્ભાવઃ- ।અતથાભાવઃ, અનાશ્રમિત્વેનાવસ્થાનં ન સમ્ભવતિ; કુતઃ? તદ્રૂપાભાવેભ્યો નિયમાત્-તદ્રૂપાણિ-તેષાં નૈષ્ઠિકાદીનાં રૂપાણિ-વેષાઃ ધર્મા ઇત્યર્થઃ, તેષામભાવાઃ-તદ્રૂપાભાવાઃ; તેભ્યઃ શાસ્ત્રૈર્નિયમાત્ । નૈષ્ઠિકાદ્યાશ્રમપ્રવિષ્ટાન્સ્વાશ્રમધર્મનિવૃત્તિભ્યો નિયચ્છન્તિ હિ શાસ્ત્રાણિ "બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલવાસી તૃતીયોઽત્યન્તમાત્માનમાચાર્યકુલેઽવસાદયન્" ઇતિ । "અરણ્યમિયાત્તતો ન પુનરેયાત્" ઇતિ "સંન્યસ્યાગ્નિં ન પુનરાવર્ત્તયેત્" ઇતિ ચ । અતો વિધુરાદિવન્નૈષ્ઠિકાદીના-મનાશ્રમિત્વેનાઽવસ્થાનાસમ્ભવાન્ન તાનધિકરોતિ બ્રહ્મવિદ્યા । જૈમિનેરપીત્યવિગાનં દશર્યન્નુક્તં સ્વાભિમતં દ્રઢયતિ

3.4.41
અથ સ્યાત્-નૈષ્ઠિકાદીનાં બ્રહ્મચર્ય્યાત્ પ્રચ્યુતાનાં પ્રાયશ્ચિત્તાદધિકારઃ સમ્ભવતિ, અસ્તિ ચ પ્રાયશ્ચિત્તમધિ-કારલક્ષણે નિરૂપિતમ્ "અવકીર્ણિપશુશ્ચ તદ્વત" ઇતિ । અતઃ પ્રચ્યુતબ્રહ્મચર્ય્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસમ્ભવાત્ કૃતપ્રાયશ્ચિત્તો બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકરિષ્યતિ-ઇતિ; તત્રાહ -
3.4.41
ન ચાધિકારિકમપિ પતનાનુમાનાત્તદયોગાત્

3.4.41
અધિકારલક્ષણોક્તમપિ પ્રાયશ્ચિત્તં નૈષિંકાદીનાં તતો ભ્રષ્ટાનાં ન સમ્ભવતિ; કુતઃ? પતનાનુમાનાત્ તદયોગાત્ - નૈષ્ઠિકાદીનાં પ્રચ્યુતાનાં પતનાનુમાનાત્ તદયોગાત્-નૈષિંકાદીનાં પ્રચ્યુતાનાં પતનસ્મૃતેસ્તસ્ય પ્રાશ્ચિત્તસ્યા-સમ્ભવાત્ "આરૂઢો નૈષ્ઠિકં ધર્મં યસ્તુ પ્રચ્યવતે દ્વિજઃ । પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામિ યેન શુધ્યેત્સ આત્મહા" ઇતિ । અતોઽધિકારલક્ષણોક્તં પ્રાયશ્ચિત્તમિતરબ્રહ્મચારિવિષયમ્

3.4.42
ઉપપૂર્વમપીત્યેકે ભાવમશનવત્તદુક્તમ્

3.4.42
નૈષ્ઠિકાદીનાં બ્રહ્મચર્ય્યપ્રચ્યવનમુપપૂર્વમ્-ઉપપાતકમ્, મહાપાતકેષ્વપરિગણિતત્વાદિતિ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય ભાવં - વિદ્યમાનતામષ્યેકે આચાર્યા મન્યન્તે; અશનવત્ - યથા મધ્વશનાદિનિષેધસ્તત્પ્રાયશ્ચિત્તં ચોપકુર્વા-
3.4.42
ણસ્ય નૈષ્ઠિકાદીનાં ચ સમાનમ્; તદક્તં સ્મૃતિકારૈઃ "ઉત્તરેષાં ચૈતદવિરોધિ" ઇતિ । ગુરુકુલવાસિના યદુક્તમ્, તત્સ્વાશ્રમાવિરોધ્યુત્તરેષામપ્યાશ્રમિણાં સમ્ભવતીત્યર્થઃ તદ્વદિહાપિ । બ્રહ્મચર્ય્યપ્રચ્યવને પ્રાયશ્ચિત્તસમ્ભવા-દ્વ્રહ્મવિદ્યાયોગ્યતાઽપ્યસ્તિ

3.4.43
બહિસ્તૂભયથાઽપિ સ્મૃતેરાચારાચ્ચ

3.4.43
તુશબ્દો મતાન્તરવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ । ઉપપાતકત્વે મહાપાતકત્વેઽપ્યેતે વહિર્ભૂતા એવ બ્રહ્મવિદ્યાદિકારિભ્યઃ; બ્રહ્મ-વિદ્યાયામનધિકૃતા ઇત્યર્થઃ । કુતઃ? સ્મૃતેઃ-પૂર્વોક્તાત્ પતનસ્મરણાત્ । યદ્યપિ કલુષનિર્હરણાય કૈશ્ચિદ્વચનૈઃ પ્રાયશ્ચિત્તાધિકારો વિદ્યતે, તથાઽપિ કર્માધિકારાનુગુણશુદ્ધિહેતુપ્રાયશ્ચિત્તં ન સમ્ભવતિ, "પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામિ યેન શુધ્યેત્સ આત્મહા" ઇતિ સ્મૃતેરિત્યર્થઃ । આચારાચ્ચ-શિષ્ટા હિ નૈષ્ઠિકાદીન્ભ્રષ્ટાન્ કૃતપ્રાયશ્ચિત્તા- નપિ વર્જ્જયન્તિ, તેભ્યો બ્રહ્મવિદ્યાદિકં નોપદિશન્તિ; અતસ્તેષાં નાસ્તિ બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારઃ

॥ તદ્ભૂતાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.44
સ્વામિનઃ ફલશ્રુતેરિત્યાત્રેયઃ

3.4.44
કર્માઙ્ગશ્રયાણ્યુદ્ગીથાદ્યુપાસનાનિ કિં યજમાનકર્ત્તૃકાણિ? ઉતðત્વક્કર્તૃકાણીતિ ચિન્તાયાં યજમાનકર્ત્તૃ-કાણક્ષત્યાત્રેયો મન્યતે, કુતઃ? ફલશ્રુતેઃ-વેદાન્તવિહિતેષુ તહરાદ્યુપાસનેષુ ફલોપાસનયોરેકાશ્રયત્વદર્શના-દિહ ચ ક્રતુફલાપ્રતિબન્ધરૂપસ્યોદ્ગીથોપાસનફલસ્ય યજમાનાશ્રયત્વશ્રવણાદિત્યર્થઃ । ન ચ ગોદોહનાધિવ-દઙ્ગાશ્રયત્વેન
યજમાનકર્તૃકત્વાસમ્ભવઃ, ગોદોહનાદિષુ હ્યધ્વર્યુકર્તૃકપ્રણયનાશ્રયગોદોહનોપાદાનમન્યેના-શક્યમ્, ઇહ તૂદ્ગાતઅકર્તૃકેઽપ્યુદ્ગીથે તસ્યોદ્ગીથાદેઃ રસતમત્વાનુસન્ધાનં યજમાનેનૈવ કર્ત્તું શક્યતે

ઇતિ પ્રાપ્ત્રેભિધીયતે-
3.4.45
આðત્વજ્યમિત્યૌડુલોમિસ્તસ્મૈ હિ પરિક્રિયતે

3.4.45
આðત્વજ્યમ્- ૠત્વિજઃ કર્મોદ્ગીથાદ્યુપાસનમિત્યૌડુલોમિરાચાર્યો મન્યેત; કુતઃ તસ્મૈ હિ પ્રયોજનાયðત્વક્
3.4.45
પરિક્રિયતે, ફલસાધનભૂતસ્ય સાઙ્ગસ્ય ક્રતોરુપાદાનાયેત્યર્થઃ । કર્મવિધિષુ "ૠત્વિજોવૃણીતે" "ૠત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણાં દદાતિ" ઇતિ ૠત્વિક્કર્તૃકત્વશાસ્ત્રેણ ફલસાધનભૂતં સાઙ્ગં કમર્ ૠત્વિગ્ભિરનુષ્ઠેયમિત્યવગમ્યતે; તદન્તર્ગતાનિ કાયિકાનિ માનસાનિ ચ કર્માણિ ૠત્વિક્કર્તૃકાણ્યેવ । ન ચ શકત્યશક્તી તસ્ય નિબન્ધનમ્ । યદ્યપ્યુદ્ગીથાદ્યુપાસનં પુરુષાર્થઃ, તથાઽપિ ક્રત્વધિકૃતાધિકારત્વાત્ ક્રતોશ્ચ સાઙ્ગસ્ય ૠત્વિક્કર્તૃકત્વાત્ "યદેવ વિદ્યયાકરોતિ તદેવ વીર્ય્યવત્તરમ્" ઇતિ ૠત્ક્કિર્તૃકક્રિયોપયોગિત્વેન વિદ્યાયાસ્તદેકકર્તૃકત્વશ્રવણાદૃત્વિ-
3.4.45
ક્કર્તૃકાણ્યેતાનિ; દહરાદિષૂપાસનેષુ ૠત્વિક્કર્તૃકત્વાશ્રવણાત્ "શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ" ઇતિ ન્યાયાચ્ચ ફલિકર્તૃ-કત્વમેવ

॥ સ્વામ્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.46
સહકાર્ય્યન્તરવિધિઃ પક્ષેણ તૃતીયં તદ્વતો વિધ્યાદિવત્

3.4.46
"તસ્માદ્વ્રાહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય બાલ્યેન તિષાંસદ્ બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્યાથ મુનિઃ" ઇત્યત્ર બાલ્યપાણ્ડિત્યવન્મૌનમપિ વિધીયતે? ઉતાનૂદ્યતે? ઇતિ વિશયે-મૌનપાણ્ડિત્યશબ્દ-યોર્જ્ઞાનાર્થત્વાત્, "પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય" ઇતિ વિહિતમેવ જ્ઞાનમ્ "અથ મુનિઃ" ઇત્યનૂદ્યતે । વિધિશબ્દો ન હ્યત્ર શ્રૂયત ઇતિ ।
3.4.46
એવં પ્રાપ્તે વ્રૂમઃ-સહકાર્યન્તરવિધિઃ-ઇતિ । તદ્વતઃ-વિદ્યાવતઃ, વિધ્યાદિવદ્-વિધીયત ઇતિ યજ્ઞાદિઃ સર્વાશ્રમ- ધર્મઃ શમદમદિશ્ચ વિધિશબ્દેનોચ્યતે । આદિશબ્દેન શ્રવણમનને ગૃહ્યેતે, સહકાર્યન્તરવિધિરિત્યત્રાપિ વિધીયત ઇતિ વિધિઃ, સહકાર્યન્તરં વિધિશ્ચેતિ સહકાર્યન્તરવિધિઃ । એતદુક્તં ભવતિ-યથા "તમેતં વેદાનુવચનેન બાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન" ઇત્યાદિના "શાન્તો દાન્તઃ" ઇત્યાદિના ચ સહકારી યજ્ઞાદિઃ શમદમાદિશ્ચ વિધીયતે; યથા ચ "શ્રોતવ્યો મન્તવ્યઃ" ઇતિ શ્રવણમનને ચાર્થપ્રાપ્તે વિદ્યાસહકારિત્વેન ગૃહ્યેતે; તથા "તસ્માદ્વ્ર્#આહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય" ઇત્યાદિના પાણ્ડિત્યં બાલ્યં મૌનમિતિ ત્રિતયં વિદ્યાયાઃ સહકાર્યન્તરં વિધીયતે-ઇતિ । મૌનં ચ પાણ્ડિત્યાદર્થાન્તરમિત્યાહ -પક્ષેણેતિ । મુનિશબ્દસ્ય પક્ષેણ પ્રકૃષ્યમનનશીલે વ્યાસાદૌ પ્રયોગદર્શનાન્મૌનં પાણ્ડિત્યબાલ્યયોર્દ્વયોસ્તૃતીયમ્ । યદ્યપિ "અથ મુનિઃ" ઇત્યત્ર વિધિપ્રત્યયો ન શ્રૂયતે; તથાઽપિ મૌનસ્યાપ્રાપ્તત્વાત્ વિધેયત્વમઙ્ગીકરણીયમ્-અથ મુનિઃ સ્યાત્-ઇતિ । ઇદં ચ મૌનં શ્રવણપ્રતિષ્ઠાર્થાન્મનનાદર્થાન્તરભૂતમુપાસનાલમ્બનસ્ય પુનઃ પુનઃ સંશીલનં તદ્ભાવનારૂપમ્ । તદેવં વાક્યાર્થઃ-બ્રાહ્મણઃ-વિદ્યા-
3.4.46
વાન્ પાણ્ડિત્વં નિર્વિદ્ય-ઉપાસ્યં બ્રહ્મતત્ત્વં પરિશુદ્ધં પરિપૂર્ણં ચ વિદિત્વા શ્રવણમનનાભ્યામપ્રાપ્તં વેદનં પ્રતિ-લભ્યેત્યર્થઃ; તચ્ચ ભગવદ્ભક્તિકૃતસત્ત્વવિવૃદ્ધિકૃતમ્; યથોક્તં "નાહં વૈદૈઃ" ઇત્યારભ્ય "ભક્તયા ત્વનન્યયા શક્યઃ જ્ઞાતુમ્" ઇતિ । શ્રુતિશ્ચ "યસ્ય
દેવે પરા ભક્તિઃ" "નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યઃ" ઇત્યાદિકા । બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્, બાલ્યસ્વરૂપં ચાનન્તરમેવ વક્ષ્યતે; બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્વં ચ નિર્વિદ્યાથ મુનિઃ સ્યાત્, બાલ્યપાણ્ડિત્યે યથાવદુપાદાય પરિશુદ્ધે પરિપૂર્ણે બ્રહ્મણિ મનનશીલો ભવેન્નિદિધ્યાસનરૂપવિદ્યાવાપ્તયે । એવં ત્રિતયો-પાદાનેન લબ્દવિદ્યો ભવતીત્યાહ "અમૌનં મૌનં ચ નિર્વિદ્યાથ બ્રાહ્મણઃ" ઇતિ । અમૌનમ્-મૌનેતરસહકારિક-લાપઃ, તં ચ મૌનં ચ યથાવદુપાદદાનો વિદ્યાકકાષ્ઠાં તદેકનિષ્પાદ્યં લભેતેત્યર્થઃ । "સ બ્રાહ્મણઃ કેન સ્યાત્" ઇત્યુક્તાદુપાયાત્કિમન્યોઽપ્યુપાયોઽસ્તીતિ પૃષ્ટે "યેન સ્યાત્તેનેદૃશ એવ" ઇતિ-યેન મૌનપર્યન્તેન બ્રાહ્મણઃ સ્યા-દિત્યુક્તમ્, તેનૈવેદૃશઃ સ્યાત્; ન કેનાપ્યન્યેનોબાયેનેતિ પરિહૃતમ્ । અતઃ સર્વેષ્વાશ્રમેષુ સ્થિતસ્ય વિદુષો યજ્ઞા-દિસ્વાશ્રમધર્મવત્ પાણ્ડિત્યા#ઇ#એદકં મૌનતૃતીયં વિદ્યાયાઃ સહકાર્યન્તરં વિધીયતે

3.4.47
અથ સ્યાત્-યદિ સર્વેષ્વાશ્રમેષુ સ્થિતાનાં વિદુષાં તત્તદાશ્રમધર્મસહકારિણી મૌનતૃતીયસચિવા વિદ્યા બ્રહ્મ-પ્રાપ્તિસાધનમુચ્યતે; કથં તર્હિ છાન્દોગ્યે "અભિસમાવૃત્ય કુટુમ્બે શુચૌ દેશે" ઇત્યારભ્ય "સ ખલ્વેવં વર્તયન્ યાવદાયુષં બ્રહ્મલોકમભિસમ્પદ્યતે ન ચ પુનરાવર્ત્તતે" ઇતિ યાવદાયુષં ર્ગાહસ્થ્યધર્મેણ સ્થિતિદર્શનમુપપદ્યતે; અત આહ -
3.4.47
કૃત્સ્નભાવાત્તુ ગૃહિણોપસંહારઃ

3.4.47
તુશબ્દશ્ચોદ્યં વ્યાવર્ત્તયતિ; કૃત્સ્નભાવાત્-કુત્સ્નેષ્વાશ્રમેષુ વિદ્યાયાઃસદ્ભાવાત્, ગૃહિણોઽપ્યસ્તીતિ તેનોપસંહારઃ; તસ્માત્સર્વાશ્રમધર્મ્મપ્રદર્શનાર્થો ગૃહિણોપસંહાર ઇત્યભિપ્રાયઃ

3.4.48
તથૈતસ્મિન્નપિ વાક્યે "બ્રાહ્મણઃ પુત્રેષણાયાશ્ચ વિત્તેષણાયાશ્ચ લોકેષણાયાશ્ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરતિ" ઇતિ પારિવ્રજ્યૈકાન્તધર્મં પ્રતિપાદ્ય "તસ્માદ્વ્ર્#આહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય" ઇત્યાદિના પારિવ્રજ્યધર્મસ્થિતિહેતુ-કમૌનતૃતીયસહકારિવિધાનં પ્રદર્શનાર્થમિત્યાહ -
3.4.48
મૌનવદિતરેષામપ્યુપદેશાત્

3.4.48
સર્વેષણાવિનિર્મુક્તસ્ય ભિક્ષાચરણપૂર્વકમૌનોપદેશઃ સર્વેષામાશ્રમધર્માણાં પ્રદર્શનાર્થઃ; કુતઃ? એવંવિધમૌનો-પદેશવદિતરેષામાશ્રમિણામપિ "ત્રયો ધર્મસ્કન્ધાઃ" ઇત્યારભ્ય "બ્રહ્મસંસ્થોઽમૃતત્વમેતિ" ઇતિ બ્રહ્મપ્રેપ્ત્યારભ્યુ-પદેશાત્ । ઉપપાદિતશ્ચ પૂર્વમેવ બ્રહ્મસંસ્થશબ્દઃ સર્વાશ્રમિસાધારણ ઇતિ । અતઃ સુષ્ઠૂક્તમ્-યજ્ઞાદિસર્વાશ્રમ-ધર્મવન્મૌનતૃતીય। પાણ્ડિત્યાદિર્વિદ્યાસહકારિત્વેન વિધીયત-ઇતિ । ॥ સહકાર્યન્તરવિધ્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.49
અનાવિષ્કુર્વન્નન્વયાત્

3.4.49
"તસ્માદ્વ્રાહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્" ઇત્યત્ર વિદુષાં બાલ્યમુપાદેયતયા શ્રુતમ્ । બાલસ્ય ભાવઃ, કમ્મર્ વા બાલ્યમ્ । બાલભાવસ્ય વયોવસ્થાવિશેષસ્યાનુપાદેયત્વાત્ કમ્મૈવેહ ગૃહ્યતે । તત્ર કિં બાલસ્ય કર્મ કામચારાદિકં સર્વં વિદુષોપાદેયમ્? ઉત દમ્ભાદિરહિતત્વમેવેતિ વિશયે-વિશેષાભાવાત્સર્વમુપાદેયમ્; નિયમશાસ્ત્રાણિ ચ વિશેષવિધિનાઽનેન બાધ્યન્ત ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-અનાવિષ્કુવર્ન્-ઇતિ । બાલસ્ય યત્સ્વભાવાનાવિષ્કારરૂપં કર્મ્મ તદુપાદદાનો વર્ત્તેત વિદ્વાન્; કુતઃ?
અન્વયાત્-તસ્યૈવાન્વયાત્, "બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્" ઇત્યસ્મિન્ વિધૌ તસ્યૈવ હ્યન્વયસમ્ભવઃ, ઇતરેષશં વિદ્યાવિરોધિત્વશ્રવણાત્, "નાવિરતો દુશ્ચરિતાન્નાશાન્તો નાસમાહિતઃ । નાશાન્તમાનસો વાપિ પ્રજ્ઞાનેનૈનમાપ્નુયાત્" । "આહારશુદ્ધૌ સત્ત્વશુદ્ધિઃ" ઇત્યાદિષુ

॥ અનાવિષ્કારાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.50
ઐહિકમપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે તદ્દર્શનાત્

3.4.50
દ્વિવિધા વિદ્યા-અભ્યુદયફલા મુક્તિફલા ચ । તત્રાભ્યુદયફલા સ્વસાધનભૂતૈઃ પુણ્યકર્મભિઃ પુણ્યકર્માનન્તર-મેવોત્પદ્યતે? ઉતાનન્તરં? કાલાન્તરે વેત્યનિયમ ઇતિ સંશયઃ । પૂર્વકૃતૈઃ પુણ્ય-કર્મભિર્હિ વિદ્વાન્ જાયતે; યથોક્તં ભગવતા "ચતુવિર્ધા ભજન્તે માં જનાઃ સુકૃતિનોઽર્જ્જુન" ઇતિ । સાધને નિર્વૃત્તે વિલમ્બહેત્વભાવાત્ અનન્તરમેવ-ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઐહિકમપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે-ઇતિ । ઐહિકમ્-અભ્યુદયફલમુપાસનમ્, #રતિબન્ધે સત્યનન્તરમ્, પ્રતિબન્ધે સતિ તદુત્તરકાલમિત્યનિયમઃ । કુતઃ? તદ્દર્શનાત્-દૃશ્યતે હિ પ્રબલકર્માન્તરેણ કર્મફલપ્રતિબન્ધાભ્યુપગમઃ શ્રુતૌ "યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રુદ્ધયોપ-નિષદા તદેવ વીર્યવત્તરમ્" ઇત્યુદ્ગીથવિદ્યાયુક્તસ્ય કર્મણઃ ફલાપ્રતિબન્ધશ્રવણાત્

॥ ઐહિકાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
3.4.51
એવં મુક્તિફલાનિયમસ્તવસ્થાવધૃતેસ્તદવસ્થાવધૃતેઃ

3.4.51
મુક્તિફલસ્યાપ્યુપાસનસ્ય સ્વાસાધનભૂતૈરતિશયિતકર્મભિરુત્પત્તાવેવમેવ કાલાનિયમઃ; તસ્યાઽપિ પૂર્વવત્પ્રતિબન્ધાભાવપ્રતિબન્ધસમાપ્તિરૂપાવસ્થાવગતેઃ-અત્રાપિ તસ્ય હેતોઃ સમાનત્વાદિત્યર્થઃ । સર્વેભ્યઃ કર્મભ્યો મુક્તિફલવિદ્યાસાધનસ્ય કર્મણઃ પ્રબલત્વાત્પ્રતિબન્ધાસમ્ભવ ઇત્યધિકાશઙ્કા । તત્રાપિ બ્રહ્મવિદપચારાણાં પૂર્વકૃતાનાં પ્રબલાનાં સમ્ભવાત્ પ્રબિન્ધસમ્ભવ ઇતિ પરિહારઃ । દ્વિરુક્તિરધ્યાયપરિસમાપ્તિ દ્યોતયતિ

॥ મુક્તિફલાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
॥ ઇતિ શ્રીભગવદ્રામાનુજવિરચિતે શારીરકમીમાંસાભાષ્યે તૃતીયસ્યાધ્યાસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
4.1.1
આવૃત્તિરસકૃદુપદેશાત્

4.1.1
તૃતીયેઽધ્યાયે સાધનૈઃ સહ વિદ્યા ચિન્તિતા અથેદાનીં વિદ્યાસ્વરૂપવિશોધનપૂર્વકં વિદ્યાફલં ચિન્ત્યતે । તત્ર "બ્રહ્મવિદાપનોતિ પરમ્" "તમેવં વિદિત્વાઽતિમૃત્યુમેતિ" "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" "યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણમ્" ઇત્યાદિવેદાન્તવાક્યેષુ બ્રહ્મપ્રાપ્તિસાધનતયા વિહિતં વેદનં કિં સકૃત્કૃતમેવ શાસ્ત્રાર્થઃ? ઉત અસકૃદાવૃત્તમિતિ સંશયઃ । કિં યુક્તમ્? સકૃત્કૃતમિતિ "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" ઇતિ વેદનમાત્રસ્યૈવ વિધાનાદસકૃદાવૃત્તૌ પ્રમાણાભાવાત્ । ન ચાવધાતાદિવેદનસ્ય બ્રહ્માપરોક્ષ્યં પ્રતિ દૃષ્ટોપાયત્વાત્ યાવત્કાર્યમાવૃત્તિરિતિ શક્યં વક્તુમ્, વેદનસ્ય દૃષ્ટોપાયત્વાભાવાત્ । જ્યોતિષ્ટોમાદિકર્માણિ વેદાન્તવિહિતં ચ વેદનં પરમપરુષારાધનરૂપમ્, આરાધિતાચ્ચ પરમપુરુષાદ્ ધર્માર્થકામોક્ષાખ્યપુરુષાર્થાવાપ્તિરિતિ હિ "ફલમત ઉપપત્તેઃ" ઇત્યત્ર પ્રતિપાદિતમ્ । અતો જ્યાતિષ્યોમાદિવદ્યથાશબ્દં સકૃત્કૃતમેવ શાસ્ત્રાર્થઃ -
4.1.1
ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-આવૃત્તિરસકૃદિતિ । અસકૃદાવૃત્તમેવ વેદનં શાસ્ત્રાર્થઃ, કુતઃ? ઉપદેશાત્-ધ્યાનોપાસન-પર્યાયેણ વેદનોપદેશાત્, તત્પર્ય્યાયત્વં ચ વિદ્યુપાસ્તિધ્યાયતીનામેકસ્મિન્ વિષયે વેદનોપદેશપરવાક્યેષુ પ્રયોગાદવગમ્યતે । તથા હિ "માને બ્રહ્મેત્યુપાસીત" ઇત્યુપાસિનોપક્રાન્તોઽર્થઃ "ભાતિ ના તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ" ઇતિ વિદિનોપસંહ્રિયતે, તથા "યસ્તદ્વેદ યત્સ વેદ સ મયૈતદુક્તઃ" ઇત્યુપક્રમેવિદિનોક્તં રૈક્કસ્ય જ્ઞાનમ્ "અનુ મ એતામ્ભગવોદેવતાં શાધિ યાં દેવતામુપાસ્સે" ઇત્યુપાસિનોપ-સંહ્રિયતે; તથા "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" સત્યાદિવાક્યસમાનાર્થેષુ વાક્યેષુ "આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ" ઇત્યાદિષુ ધ્યાયતિના વેદનમભિધીયતે । ધ્યાનં ચ ચિન્તનમ્; તચ્ચ સ્મૃતિ-સન્તતિરૂપમ્: ન સ્મૃતિમાત્રમ્; ઉપા-
4.1.1
સ્તિરિપ તદેકાર્થઃ, એકાગ્રચિત્તવૃત્તિનૈરન્ર્ત્યે પ્રયોગદર્શનાત્; તદુભયૈકાર્થ્યાદસકૃદાવૃત્તસન્તતસ્મૃતિરિહ "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" "જ્ઞાત્વા દેવં મુચ્યતે સર્વપાશૈઃ" ઇત્યાદિષુ વેદનાદિશબ્દૈરભિધીયત ઇતિ નિશ્ચીયતે

4.1.2
લિઙ્ગાચ્ચ

4.1.2
લિઙ્ગં-સ્મૃતિઃ । સ્મૃતેશ્ચાયમર્થોઽવગમ્યતે । સમર્થ્યતે હિ મોક્ષસાધનભૂતં વેદનં સ્મૃતિસન્તતિરૂપમ્ । "તદ્રૂપપ્રત્યયે ચૈકા સન્તતિશ્ચાન્યનિસ્સ્પૃહા । તધ્દ્યાનં પ્રથમૈઃ ષડ્ભિરઙ્ગૈર્નિષ્પાદ્યતે તથા" ઇતિ । તસ્માદસકૃદાવૃત્તમેવ વેદનં શાસ્ત્રાર્થઃ ॥ ॥ આવૃત્ત્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.1.3
આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ

4.1.3
ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે-કિમુપાસ્યં બ્રહ્મોપાદિતુરન્યત્વેનોપાસ્યમ્? ઉતોપાસિતુરા-ત્મત્વેનેતિ । કિં યુક્તમ્? અન્યત્વેનેતિ । કુતઃ? ઉપાસિતુઃ પ્રત્યગાત્મનોઽર્થાન્તરત્વાત્ બ્રહ્મણઃ । અર્થાન્તરત્વં ચ "અધિકન્તુ ભેદનિર્દેશાત્" "અધિકોપદેશાત્" "નેતરાઽનુપપત્તેઃ" ઇત્યાદિષૂપપાદિતમ્ । યથાવસ્થિતઞ્ચ બ્રહ્મોપાસ્યમ્, અયથોપાસને હિ બ્રહ્મપ્રાપ્તિરપ્યયથાભૂતા સ્યાત્ । "યથાક્રતુરસ્મિન્ લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ" ઇતિ ન્યાયાત્ । અતોઽન્યત્વેનોપાસ્યમિતિ ॥
4.1.3
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-આત્મેતિ તુ-ઇતિ । તુશબ્દોઽવધારણે, ઉપાસિતુરાત્મેત્યેવોપાસ્યમ્; ઉપાસિતા પ્રત્યગાત્મા સ્વશરીરસ્ય સ્વયં યથાઽઽત્મા; તથાસ્વાત્મન્રોપિ પરં બ્રહ્માત્મેત્યેવોપાસીતેત્યર્થઃ । કુત? એવં હ્યુપગચ્છન્તિ પૂર્વે ઉપાસિતારઃ "ત્વં વા અહમસ્મિ ભગવો દેવતે અહં વૈ ત્વમસિ" ઇતિ । ઉપાસિતુરર્થાન્તરભૂતં બ્રહ્મોપાસિતારોઽહમિતિ કથમભ્યુપગચ્છન્તીત્યત્રાહ-"ગ્રાહયન્તિ શાસ્ત્રાણિ-તાન્પ્રત્યુપપાદયન્તીત્યર્થઃ । "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરે યમયતિ સ ત આત્મ્મ્રન્ત-ર્યામ્યમૃતઃ" ઇતિ; તથા "સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ એતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્" "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ" ઇતિ ચ સર્વસ્ય ચિદચિદ્વસ્તુનઃ તજ્જત્વાત્તલ્લત્વાત્તદનત્વાત્તન્નિયામ્યત્વા-ત્તચ્છરીરત્વાચ્ચ સર્વસ્યાયમાત્મા; અતઃ સ ત આત્મા; અતો યથા પ્રત્યગાત્મનઃ સ્વશરીરં પ્રત્યાત્મત્વાદ્દેવોઽહં મનુષ્યોઽહમિત્યનુસન્ધાનમ્; તથા પ્રત્યગાત્મનોઽપ્યાત્મત્વાત્પરમાત્મનસ્તસ્યાપ્યહમિત્યેવાનુસન્ધાનં યુક્ત-મિતિ । એવં શાસ્ત્રૈરુપપાદિતં સર્વબુદ્ધીનાં બ્રહ્મૈકનિષ્ઠત્વેન સર્વશબ્દાનાં બ્રહ્મૈકનિષ્ઠત્વમભ્યુપગચ્છન્તઃ "ત્વં વા અહમસ્મિ ભગવો દેવતે અહં વૈ ત્વમસિ ભગવો દેવતે" ઇતિ વ્યતિકરેણોક્તવન્તઃ । એવં ચ "અથ યો ઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ અકૃત્સ્નો હ્યેપ આત્મેત્યેવોપાસીત" "સર્વં તં પરાદાદ્યો-ઽન્યત્રાત્મનઃ સર્વં
4.1.3
વેદ" ઇત્યન્યત્વાનુસન્ધાનનિષેધઃ "પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા" ઇતિ પૃથકત્વાનુસન્ધાનવિધાનં ચાવિરુદ્ધમ્, અહમિતિ સ્વાત્મતયાઽનુસન્ધાનાદન્યત્વાનુસન્ધાનવિષેધો રક્ષિતઃ, સ્વશરીરાત્ સ્વાત્મનોઽ-ધિકત્વાનુસન્ધાનવત્સ્વાત્મનોઽપિ પરમાત્મનોઽધિકત્વાનુસન્ધાનવત્સ્વાત્મન્રોપિ પરમાત્મનોઽધિકત્વાનુ-સન્ધાનાત્પૃથકત્વાનુસન્ધાનવિધાનં ચ રક્ષિતમ્ । અધિકસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રત્યગાત્મન આત્મત્વાત્તસ્ય ચ બ્રહ્મશરીરત્વાન્નિષેધવાક્યેઽકૃત્સ્નો હ્યેષ ઇત્યુક્તમ્ । અત ઉપાસિતુરાત્મત્વેન બ્રહ્મોપાસ્યમિતિ સ્થિતમ્

॥ આત્મત્વોપાસનાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.1.4
ન પ્રતીકે ન હિ સઃ

4.1.4
"મનો બ્રહ્મેત્યુપાસીત" "સ યો નામ બ્રહ્મત્યુપાસ્તે" ઇત્યાદિપ્રતીકોપાસનેષ્વપ્યાત્મત્વાનુસન્ધાનં કાર્યમ્? ઉત નેતિ ચિન્તાયાં "મનો બ્રહામેત્યુપાસીત" ઇતિ બ્રહ્મોપાસનત્વસામ્યાત્ બ્રહ્મણ-શ્ચોપાસિતુરાત્મત્વાદાત્મેત્યેવો-પાસીતેતિ ।
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે - ન પ્રતીકે - ઇતિ । પ્રતીકે નાત્મત્વાનુસન્ધાનં કાર્યં, ન હિ સઃ - ન હ્યુપાસિતુરાત્મા પ્રતીકઃ । પ્રતીકોપાસનેષુ પ્રતીક એવોપાસ્યઃ, ન બ્રહ્મ, બ્રહ્મ તુ તત્ર દૃષ્ટિવિશેષણમાત્રં, પ્રતીકોપાસનં હિ નામ અબ્રહ્મણિ બ્રહ્મદૃષ્ટયાઽનુસન્ધાનમ્, તત્રોપાસ્યસ્ય પ્રતીકસ્યોપાસિત્રાત્મત્વાભાવાન્ન તતાઽનુસન્ધેયમ્

નન્વત્રાપિ બ્રહ્મૈબોપાસ્યમ્ - બ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વસમ્ભવે મન આદીનામચેતનાનામલ્પશક્તીનાં ચોપસ્યત્વા-શ્રયણસ્યાન્યાય્યત્વાત્, અતો મન આદિદૃષ્ટયા બ્રહ્મૈવોપાસ્યમિતિ તત્રાહ-
4.1.5
બ્રહ્મદૃષ્ટિરુત્કર્ષાત્

4.1.5
મન આદિષુ બ્રહ્મદૃષ્ટિરેવ યુક્તા, ન બ્રહ્મણિ મન આદિદૃષ્ટિઃ, બ્રહ્મણો મન આદિભ્ય ઉત્કર્ષાત્, તેષાઞ્ચ વિપર્ય-યાત્, ઉત્કૃષ્ટે હિ રાજનિ ભૃત્યદૃષ્ટિઃ પ્રત્યવાયકરી, ભૃત્યે તુ રાજદૃષ્ટિરભ્યુદયાય

॥ પ્રતીકાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.1.6
આદિત્યાદિમતયશ્ચાઙ્ગ ઉપપત્તેઃ

4.1.6
"ય એવાસૌ તપતિ તમુદ્ગીથમુપાસીત" ઇત્યાદિષુ કર્માઙ્ગાશ્રયેષૂપાસનેષુ સંશયઃ-કિમુદ્ગીથદૌ કર્માઙ્ગે આદિત્યાદિદૃષ્ટિઃ કતર્વ્યા? ઉતાદિત્યાદિષૂદ્ગીથાદિદૃષ્ટિરિતિ, ઉત્કૃષ્ટદૃષ્ટિર્નિકૃષ્ટે કતર્વ્યેતિ ન્યાયાત્ ઉદ્ગીથાદીનાં ચ ફલસાધનભૂતકર્માઙ્ગત્વેનાફલેભ્ય આદિત્યાદિભ્ય ઉત્કૃષ્ટત્વાદાદિત્યાદિષૂદ્ગીથાદિદૃષ્ટિઃ-
ઇતિ પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-આદિત્યાદિમતયશ્ચાઙ્ગે-ઇતિ ચશબ્દોઽવધારણે, ક્રત્વઙ્ગે ઉદ્ગીથાદાવાદિત્યાદિદૃષ્ટય એવ કાયાઃ, કુતઃ? ઉપપત્તેઃ-આદિત્યાદીનામેવોત્કૃષ્ટત્વોપપત્તેઃ, આદિત્યાદિદેવતારાધનદ્વારેણ હિ કમર્ણામપિ ફલસાધનત્વમ્, અતસ્તદ્દૃષ્ટિરુદ્ગીથાદ્યઙ્ગે

॥ આદિત્યાદિમત્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.1.7
આસીનઃ સમ્ભવાત્

4.1.7
મોક્ષસાધનતયા વેદાન્તશાસ્ત્રૈર્વિહિતં જ્ઞાનં ધ્યાનોપાસનાદિશબ્દવાચ્યમસકૃદાવૃત્તં સન્તતસ્મૃતિરૂપ-મિત્યુક્તમ્, તદનુતિષ્ઠન્નાસીનઃ શયાનઃ તિષ્ઠન્ ગચ્છંશ્ચ વિશેષાભાવાદનિયમેનાનુતિષ્ઠેન્-
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે -આસીનઃ-ઇતિ । આસીન ઉપાસનમનુતિષ્ટેત્; કુતઃ? સમ્ભવાત્-આસીનસ્યૈવહ્યેકાગ્રચિત્ત-
4.1.7
તાસમ્ભવઃ; સ્થિતિગત્યોઃ પ્રયત્રસાપેક્ષત્વાત્, શયાને ચ નિદ્રાસમ્ભવાત્ । પશ્ચાર્ધધારણપ્રયત્રનિવૃત્તયે સાપાશ્રયે આસીનઃ કુર્યાત્ ॥ 7 ।
4.1.8
ધ્યાનાચ્ચ

4.1.8
"નિદિધ્યાસિતવ્યઃ" ઇતિ ધ્યાનરૂપત્વાદુપાસનસ્યૈકાગ્રચિત્તતાઽવશ્યમ્ભાવિની, ધ્યાનં હિ વિજાતીયપ્રત્યયા-ન્તરાવ્યવહિતમેકચિન્તનમિત્યુક્તમ્

4.1.9
4.1.9ૐઅચલત્વં ચાપેક્ષ્ય

4.1.9
નિશ્ચલત્વં ચાપેક્ષ્ય પૃથિવ્યન્તરિક્ષાદિષુ ધ્યાનવાચોયુક્તિર્દૃશ્યતે "ધ્યાયાતીવ પૃથિવી, ધ્યાયતીવાન્તરિક્ષં, ધ્યાયતીવ દ્યૌઃ, ધ્યાયન્તીવાપો, ધ્યાયન્તીવપર્વતાઃ" ઇતિ । અતઃ પૃથિવીપર્વતાદિવદેકાગ્રચિત્તતયાનિશ્ચ-લત્વમુપાસકસ્યાસીનસ્યૈવ સમ્ભવેત્

4.1.10
સ્મરન્તિ ચ

4.1.10
સ્મરન્તિ ચાસીનસ્યૈવ ધ્યાનં "શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠષ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃ । નાત્યુછ્રિચ્તં નાતિનીચં ચેલાજિન-કુશોત્તરમ્ । તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ । ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે" ઇતિ

4.1.11
યત્રૈકાગ્રતા તત્રાવિશેષાત્

4.1.11
એકાગ્રતાતિરિક્તદેશકાલવિ#ઓષાશ્રવણાદેકાગ્રતાનુકૂલો યો દેશઃ કાલશ્ચ, સ એવોપાસનસ્ય દેશઃ કાલશ્ચ ।
4.1.11
"સમે શુચૌ શર્કરાવન્હિવાલુકાવિવર્જિતે" ઇતિ વચનમેકાગ્રતૈકાન્તદોમાહ, ન તુ દેશં નિયચ્છતિ, "મનોઽનુકૂલે" ઇતિ વાક્યશેષાત્

॥ આસીનાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.1.12
આપ્રયાણાત્તત્રાપિ હિ દૃષ્ટમ્

4.1.12
તદિદમપવર્ગસાધનમુક્તલક્ષણમુપાસનમેકાહ એવ સમ્પાદ્યમ્, ઉતાઽઽપ્રયાણાત્પ્રત્યહમનુવર્તનીયમિતિ વિશય - એકસ્મિન્નવાહનિ શાસ્ત્રાર્થસ્ય કૃતત્વાત્તાવતૈવ પરિસમાપનીયમ્-
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે - આપ્રયાણાત્ - ઇતિ । આમરણાદનુવર્તનીયમ્, કુતઃ? તત્રાપિ હિ દૃષ્ટમ્ -ઉપાસનોદ્યોગ-પ્રભૃત્યાપ્રયાણાન્મધ્યે યઃ કાલસ્તત્ર સર્વત્રાપિ દૃષ્ટમુપાસનમ્ "સ ખલ્વેવં વર્તયન્ યાવદાયુષં બ્રહ્મલોક-મભિસંપદ્યતે" ઇતિ

॥ આપ્રયાણાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.1.13
તદધિગમ ઉત્તરપૂર્વાધિયોરશ્લેષવિનાશૌ તદ્વયપદેશાત્

4.1.13
એવં વિદ્યાસ્વરૂપં વિશોધ્ય વિદ્યાફલં ચિન્તયિતુમારભતે; બ્રહ્મવિદ્યાપ્રાપ્તૌ પુરુષ-સ્યોત્તરપૂર્વાધયોરશ્લેપવિનાશૌ શ્રૂયેતે "તદ્યથા પુષ્કરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્તે એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતે" "તસ્યૈવાત્મા પદવિત્તં વિદિત્વા ન કર્મણા લિપ્યતે પાપકેન" ઇત્યુત્તરાઘાશ્લેષઃ, "તદ્યથેષીકતૂલમગ્નૌ
4.1.13
પ્રોતં પ્રદૂયેતૈવં હાસ્ય સર્વે પાષ્માનઃ પ્રદૂયન્તે" "ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે" ઇતિ પૂર્વાધવિ- નાશઃ । એતાવશ્લેષવિનાશૌ વિદ્યાફલભૂતાવુપપદ્યેતે, નેતિ સંશયઃ । કિં યુક્તમ્? નોપપદ્યેતે ઇતિ । કુતઃ "ના- ભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ કલ્પકોટિશતૈરપિ" ઇત્યાદિશાસ્ત્રવિરોધાત્ । અશ્લેષવિનાશવ્યપદેશસ્તુ મોક્ષસાધનભૂતવિ-દ્યાવિધાયિવાક્યશેષગતઃ કથઞ્ચિદ્વિદ્યાસ્તુતિપ્રતિપાદનેનાપ્યુપપદ્યતે । ન ચ વિદ્યા પૂર્વોત્તરાધયોઃ પ્રાયશ્ચિત્ત- તયા વિધીયતે; યેન પ્રાયશ્ચિત્તેનાધવિનાશ ઉચ્યતે । વિદ્યા હિ "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્" "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ" ઇતિ બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયતયા વિધીયતે । અતો વિદ્યાર્થવાદોઽયમધવિનાશાશ્લેષવ્યપદેશ ઇતિ । એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-તદધિગમે-ઇતિ । વિદ્યાપ્રાપ્તૌ પુરુષસ્ય વિદ્યામાહાત્મ્યાદુત્તરપૂર્વાધયોરશ્લેષવિનાશાવુપપદ્યતે; કુતઃ? એવંવિધં હિ વિદ્યામાહાત્મ્યવગમ્યતે "એવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતે" "એવં હાસ્ય સર્વે પાષ્માનઃ પ્રદૂયન્તે" ઇત્યાદિવ્યપદેશાત્ । ન ચ "નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ" ઇત્યનેન શાસ્ત્રેણાસ્ય વિરોધઃ, ભિન્નવિષયત્વાત્ । તદ્ધિ કર્મણાં ફલજનનસામથ્યર્દ્ગઢિમવિષયમ્; એતત્તૂત્પન્નાયા વિદ્યાયાઃ પ્રાક્કૃતાનાં પાષ્મનાં ફલજનન-શક્તિવિનાશસામર્થ્યમ્ ઉત્પત્સ્યમાનાનાં ચ ફલજનનશક્તયુત્પત્તિપ્રબન્ધકરણસામર્થ્યં ચ પ્રતિપાદયતીતિ દ્વયોર્વિષયો ભિદ્યતે । યથાઽગ્નિજલયોરૌષ્ણ્યતન્નિવારણપ્તામર્થ્યવિષયયોર્દ્વયોઃ પ્રમાણયોરપિ વિષયભેદાત્પ્રા-માણ્યમ્, એવમાત્રાપીતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ । અધસ્યાશ્લેષકરણં-વૈદિકકર્માયોગ્યતાવાસનાપ્રત્યવાયહેતુ-શકત્યુત્પત્તિપ્રતિબન્ધકરણમ્ । અધાનિ હિ કૃતાનિપુરુષસ્ય વૈદિકકર્માયોગ્યતાં, સજાતીયકર્માન્તરારમ્ભ-રુચિં, પ્રત્યવાયં ચ કુર્વન્તિ । અધસ્ય
4.1.13
વિનાશકરણમ્-ઉત્પન્નાયાસ્તચ્છક્તેર્વિનાશકરણમ્ । શક્તિરપિ પરમપુરુષાપ્રીતિરેવ । તદેવં વિદ્યા વેદિતુર્વેદ્યા-ત્યથપ્રિયત્વેન સ્વયમપિ નિરતિશયપ્રિયા સતી વેદ્યભૂતપરમપુરુષારાધનસ્વરૂપા પૂર્વકૃતાધસઞ્ચયજનિત-પરમપુરુષાપ્રીતિં વિનાશયતિ; સૈવ વિદ્યા સ્વોત્પત્ત્યુત્તરકાલભાવ્યધનિમિવપરમપુરુષાપ્રીત્યુત્પતિંત ચ પ્રતિબધ્નાતિ । તદ્વિદમશ્લેષવચનં પ્રામાદિકવિષયં મન્તવ્યમ્, "નાવિરતો દુશ્ચરિતાત્" ઇત્યાદિભિઃ શાસ્ત્રૈરા-પ્રાયણાદહરહરુત્પદ્યમાનાયા ઉત્તરોત્તરાતિશયભાગિન્યાઃ વિદ્યાયાઃ દુશ્ચરિતવિરતિનિષ્પાદ્યત્વાવગમાત્

॥ તદધિગમાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.1.14
ઇતરસ્યાપ્યેવમસંશ્લેષ પાતે તુ

4.1.14
ઉત્તરપૂર્વાધયોર્વિદ્યયાઽશ્રલેષવિનાશાવુક્તૌ, ઇતરસ્ય-પુણ્યસ્યાપિ, એવમ્-ઉક્તેન ન્યાયેનાશ્લેષવિનાશૌ વિદ્યયા સ્યાતામ્, વિદ્યાફલવિરોધિત્વસામાન્યાદ્વયપદેશાચ્ચ । ભવતિ ચ વ્યપદેશઃ-ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે નિર્દિશ્ય "સર્વે પાષ્માનોઽતો નિવત્તર્ન્તે" ઇતિ, "તત્સુકૃતદુષ્કૃતે ધૂનુતે" ઇતિ ચ મુમુક્ષોરનિષ્ટફલત્વાત્સુકૃતસ્યાપિ પાષ્મ-શબ્દેન વ્યપદેશઃ । સુકૃતસ્યાપિ શાસ્ત્રીયત્વાત્તત્ફલસ્ય કેષાંચિદિ#એયત્વદર્શનાચ્ચ વિદ્યાયા અવિરોધશઙ્કાં નિવર્તયિતુમતિદેશઃ । નનુ વિદુષોઽપિ સેતિકતર્વ્યતાકોપાસનનિર્વૃત્તયે વૃષ્ટયન્નાદિફલાનીષ્ટાન્યેવ; કથં તેષાં વિરોધાદ્વિનાશ ઉચ્યતે; તત્રાહ-પાતે તુ-ઇતિ । શરીરપાતે તુ તેષાં વિનાશઃ, શરીપાતાદ્વર્ધ્વં તુ વિદ્યાનુગુણદૃષ્ટફલાનિ સુકૃતાનિનશ્યન્તીત્યર્થઃ

॥ ઇતરાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.1.15
અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ પૂર્વે તદવધેઃ

4.1.15
બ્રહ્મવિદ્યોત્પત્તેઃ પૂર્વોત્તરભાવિનોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોરશ્લેષવિનાશાવુક્તૌ; તતઃ પૂર્વભાવિનોઃ સૂકૃતદૂ#ઉષ્કૃતયોઃ કિમવિશેષેણ વિનાશઃ? ઉતાનારબ્ધકાર્યયોરેવેતિ વિશયે "સર્વે પાષ્માનઃ પ્રદૂયન્તે" ઇતિ વિદ્યાફલસ્યાવિશષ-શ્રવરાદ્વિદ્યોત્પત્ત્યુત્તરકાલભાવન્યાશ્ચ શરીરસ્થિતેઃ કુલાલચક્રભ્રમણાદિવત્સંસ્કાર-વશાદપ્યુપપત્તેરવિશેષેણ-
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ પૂર્વે-ઇતિ । વિદ્યોત્પત્તેઃ પૂર્વે સુકૃતદુષ્કૃતે અનારબ્ધકાર્યે-અપ્રવૃત્તફલે
4.1.16 અગ્નિહોત્રાદિ તુ તત્કાર્યાયૈવ તદ્દર્શનાત્

4.1.16
"ઇતરસ્યાઽપ્યેવમસંશ્લેષઃ" ઇતિ વિદ્યાવલાત્સુકૃતસ્યાપ્યસંશ્લેષ ઉક્તઃ, અગ્નિહો-ત્રાદીનાં નિત્યનૈમિવિકાનાં સ્વાશ્રમધર્માણામપિ સુકૃતત્વસામાન્યેન તત્ફલસ્યાશ્લેષાદનિચ્છતોઽનનુષ્ઠાને પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-અગ્નિહોત્રાદિ તુ- ઇતિ । તુશબ્દઃ સુકૃતાન્તરેભ્યો વિશેષણાર્થઃ, અગ્નિહોત્રાદ્યાશ્રમધર્માઃ ફલા-શ્લેષાસમ્ભવાદનુષ્ઠેયા એવ, તદસમ્ભવશ્ચ તત્કાર્યાર્થત્વાત્તેષામ્, વિદ્યાખ્યકાર્યાયૈવ હિ વિદુષોઽગ્નિહોત્રાદ્યનુષ્ઠા- નમ્, કથમિદમવગમ્યતે? તદ્દર્શનાત્, દૃશ્યતે હિ "તમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાઽનાશકેન" ઇત્યાદિનાઽગ્નિહોત્રાદીનાં વિદ્યાસાધનત્વં વિદ્યાયાશ્ચાપ્રયાણાદભ્યાસાધેયાતિશયાયા અહ-રહરુત્પાદ્યત્વાત્તદુત્પત્ત્યર્થમાશ્રમકર્માપ્યહરહરનુષ્ઠેયમેવ, અન્યથાઽઽશ્રમકર્મલોપે દૂષિતાન્તઃકરણસ્ય વિદ્યા-ત્પત્તિરેવ ન સ્યાત્

4.1.17
યદિ અગ્નિહોત્રાદિસાધુકૃત્યા વિદ્યોત્પત્ત્યર્થાઃ, વિદ્યોત્પત્તેઃ પ્રાચીનં ચ સુકૃતં "યાવત્સમ્પાતમુષિત્વા" "પ્રાપ્યા- ન્તં કર્મણઃ" ઇત્યનુભવેન વિનષ્ટમ્; ભુક્તશિષ્ટં ચ પ્રારબ્ધફલં "સુહૃદઃ સાધુકૃત્યામ્" ઇત્યસ્ય કો વિષયઃ? તત્રાહ-
4.1.17 અતોઽન્યાપિ હ્યેકેષામુભયોઃ

4.1.17
અતોઽગ્નિહોત્રાદિસાધુકૃત્યાયા વિદ્યોત્પત્ત્યર્થાયા અન્યાપિ વિદ્યાધિગમાત્ પૂર્વોત્તરયોરુભયોરપિ પુણ્યકર્મણોઃ પ્રબલકમર્પ્રતિબદ્ધફલા સાધુકૃત્યાઽનન્તા સમ્ભવત્યેવ, તદ્વિષયમિદમેકેષાં શાખિનાં વચનમ્ "તસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તિ સુહૃદઃ સાધુકૃત્યા"મિતિ । વિદ્યાઽશ્લેષવિનાશુશ્રુતિશ્ચ તદ્વિષયા

4.1.18
અનુષિંતસ્યાપિ કર્મણઃ ફલપ્રતિબન્ધસમ્ભવં પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ -
4.1.18 યદેવ વિદ્યયેતિ હિ

4.1.18
"યદેવ વિદ્યયા કરોતિ તદેવ વીર્યવત્તરમ્" ઇત્યુદ્ગીથવિદ્યાયાઃ ક્રતુફલાપ્રતિબન્ધફલત્વવચનેનાનુષ્ઠિતસ્યાપિ કર્મણઃ ફલપ્રતિબન્ધઃ સૂચ્યતે હિ । અતો વિદુષોઽનુષ્ઠિતપ્રતિબદ્ધફલવિષયં "સુહૃદઃ સાધુકૃત્યામ્" ઇતિ શા-ટ્યાયનિમ્

॥ અગ્નિહોત્રાદ્યધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.1.19 ભોગેન ત્વિતરે ક્ષપયિત્વાઽથ સંપદ્યતે

4.1.19
યયોઃ પુણ્યપાપયોરશ્લેષવિનાશાવુક્તૌ । તાભ્યામિતરે આરબ્ધકાર્યે પુણ્યપાપે કિં વિદ્યાયોનિશરીરાવસાને? ઉત તચ્છરીરાવસાને? શરીરાન્તરાવસાને વેત્યનિયમઃ? ઇતિ સંશયે, "તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે અથ સંપત્સ્યે" ઇતિ તચ્છરીરવિમોક્ષાવસાનત્વશ્રવણાત્તદવસાને-
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ભોગેન તુ-ઇતિ । તુશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ, ઇતરે આરબ્ધકાર્યે પુણ્યપાપે સ્વારબ્ધફલભોગેન ક્ષપયિત્વા તત્ફલભોગસમાપ્ત્યનન્તરં બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે । તે ચ પુણ્યપાપે એકશરીરોપભોગ્યફલ ચેત્ , તચ્છરીરા-
4.2.1 વાઙ્મનસિ દર્શનાચ્છબ્દાચ્ચ

4.2.1
ઇદાનીં વિદુષો ગતિપ્રકારં ચિન્તયિતુમારભતે । પ્રથમન્તાવદુત્ક્રાન્તિશ્રિન્ત્યતે; તત્રેદમામ્નાયતે "અસ્ય સોભ્ય પુરુષસ્ય પ્રયતો વાઙ્મનસિ સંપદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવ-તાયામ્" ઇતિ । અત્ર "વાઙ્મનસિ સંપદ્યતે" ઇતિ વાચો મનસિ સંપત્તિશ્રુતિઃ કિં વાગ્વૃત્તિમાત્રવિષયા? ઉત વાગ્વિષયેતિ વિશયે-વૃત્તિમાત્રવિષયેતિ યુક્તમ્ । કુતઃ? મનસો વાક્પ્રકૃતિત્યેભાવાત્, તત્ર વાક્સ્વરૂપ-સમ્પત્ત્યસમ્ભવાત્ । વાગાદિવૃત્તિનાં મનોધીનત્વેન વૃત્તિસમ્પત્તિશ્રુતિઃ કથંચિદુપપદ્યત ઇતિ ।
4.2.2 અત એવ સર્વાણ્યનુ

4.2.2
યતો વાચો મનસા સંયોગમાત્રં સમ્પત્તિર્ન તુ લયઃ; અત એવ વાચમનુ સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં મનસિ સમ્પત્તિશ્રુતિ-
4.2.3 તન્મનઃ પ્રાણ ઉત્તરાત્

4.2.3
તત્સર્વેન્દ્રિયસયુક્તં મનઃ પ્રાણે સમ્પદ્યતે-પ્રાણેન સંયુજ્યતે ન મનોવૃત્તિમાત્રમ્ । કુતઃ? ઉત્તરાત્-મનઃ પ્રાણે" ઇતિ વાક્યાત્ । અધિકાશઙ્કા તુ, "અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ" ઇતિ વચનાન્મનસોઽન્નપ્રકૃતિકત્વમવગમ્યતે, અન્નસ્ય ચ "તા અન્નમસૃજન્ત" ઇત્યમ્મયત્વં સિદ્ધમ્ । આપોમયઃ પ્રાણઃ" ઇતિ ચાષ્પ્રકૃતિત્વં પ્રાણસ્યાવગમ્યતે । અતો મનઃ પ્રાણે સંપદ્યતે" ઇત્યત્ર પ્રાણશબ્દેન પ્રાણપ્રકૃતિભૂતા અપો નિર્દિશ્ય તાસુ મનઃસમ્પત્તિપ્રતિપાદને પરમ્પરયા સ્વ-કારણે લય ઇતિ સમ્પત્તિવચનમુપપન્નં ભવતિ-ઇતિ ।પરિહારસ્તુ "અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ, આપોમયઃ પ્રાણઃ" ઇતિ મનઃપ્રાણયોરન્નેનાદ્ભિશ્ચાપ્યાયનમુચ્યતે, ન તત્પ્રકૃતિત્વમ્, આહઙ્કારિકત્વાન્મનસઃ, આકાશવિકારત્વાચ્ચ પ્રાણસ્ય । પ્રાણશબ્દેનાપાં લક્ષણા ચ સ્યા- દિતિ

॥ મનોધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.2.4 સોઽધ્યક્ષે તદુપગમાદિભ્યઃ

4.2.4
યથા "વાઙ્મનસિ સંપદ્યતે મનઃ પ્રાણ" ઇતિ વચનાનુરોધેન મનઃપ્રાણયોરેવ વાઙ્મનસયોઃ સંપત્તિઃ તથા પ્રાણસ્તેજસીતિ વચનાત્તેજસ્યેવ પ્રાણઃ સમ્પદ્યતે-
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સોઽધ્યક્ષે-ઇતિ । સ પ્રાણોઽધ્યક્ષે કરણાધિષે જીવે સમ્પદ્યતે । કુતઃ? તદુપગમાદિભ્યઃ, પ્રાણ- સ્ય જીવોપગમસ્તાવચ્છüયતે "એવમેવેમમાત્માનમન્તકાલે સર્વોપ્રાણા અભિસમાયન્તિ" ઇતિ, તથા જીવેન સહપ્રાણસ્યોત્ક્રાન્તિઃ શ્રૂયતે "તમુત્ક્રામન્તં પ્રાણોઽનૂત્ક્રામતિ ઇતિ, પ્રતિષ્ઠા ચ જીવેન સહ શ્રૂયતે "કસ્મિન્નુ-ત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો ભવિષ્યામિ કસ્મિન્ વા પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામિ" ઇતિ । એવં જીવેન સંયુજ્ય તેન સહ તેજ-સ્સમ્પત્તિરિહ પ્રાણસ્તેજસીત્યુચ્યતે, યથા યમુનાયા ગઙ્ગયા સંયુજ્ય સાગરગમનેઽપિ યમુના સાગરં ગચ્છતીતિ વચો ન વિરુદ્ધયતે, તદ્વત્

॥ અધ્યક્ષાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.2.5 ભૂતેષુ તચ્છøતેઃ

4.2.5
"પ્રાણસ્તેજસિ" ઇતિ જીવસંયુક્તસ્ય પ્રાણસ્ય તેજસિ સંપત્તિરુક્તા; સા સમ્પત્તિઃ કિં તેજોમાત્રે? ઉત સંહતેષુ સર્વેષુ ભૂતેષ્વિતિ વિશયે તેજોમાત્રશ્રવણાત્તેજસિ -
4.2.6 નૈકસ્મિન્દર્શયતો હિ

4.2.6
નૈકસ્મિન્, એકૈકસ્ય કાર્યાક્ષમત્વાત્ । દર્શયતો હ્યક્ષમત્વં શ્રુતિસ્મૃતી "અનેન જીવેનાત્મનાઽનુપ્રવિશ્ય નામ- રૂપે વ્યાકરવાણિ તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકાં કરવાણિ" ઇતિ નામરૂપવ્યાકરણયોગ્યત્વાય ત્રિવૃત્કરણ-મુપદિશ્યતે । "નાનાવીર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાસ્તતસ્યતે સંહતિ વિના નાશક્નુવન્પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ । સમેત્યાન્યોન્યસંયોગં પરસ્પરસમાશ્રયાઃ ।
મહાદાદ્યા વિશેષાન્તા હ્યણ્ડમુત્પાદયન્તિ તૈ" ઇતિ । અતઃ "પ્રાણ-સ્તેજસિ" ઇતિ તેજશ્શબ્દેન ભૂતાન્તરસંસૃષ્ટમેવ તેજજ્રભિધીયતે । અતો ભૂતેષ્વેવ સમ્પત્તિઃ

॥ ભૂતાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.2.7 સમાના ચાસૃત્યુપક્રમાદમૃતત્વંચાનુપોષ્ય

4.2.7
ઇયમુત્ક્રાન્તિઃ કિં વિદ્વદવિદુષોઃ સમાના? ઉતાવિદુષ એવેતિ ચિન્તાયામ્, અવિદુષ એવેતિ પ્રાપ્તમ્ । કુતઃ? વિદુષોઽત્રૈવામૃતત્વવચનાદુત્ક્રાન્ત્યભાવાત્ । વિદુષો હ્યત્રૈવામૃતત્વં શ્રાવ્યતે "યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યેઽસ્ય હૃદિ સ્થિતાઃ । અથ મર્ત્યોઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે" ઇતિ -
એવં પ્રાપ્તેઽભિધીયતે-સમાના ચાસૃત્યુપક્રમાત્-ઇતિ, વિદુષોઽપ્યાસૃત્યુપક્રમાદુત્ક્રાન્તિઃ સમાના । આસૃત્યુપ-ક્રમાત્-આગત્યુપક્રમાત્, નાડીપ્રવેશાત્ પ્રાગિત્યર્થઃ । વિદુષોઽપિ હિ નાડીવિશેષેણોત્ક્રમ્ય ગતિઃ શ્રુયતે "શતં ચૈકા ચ હૃદસ્ય નાડ્યસ્તાસાં મૃર્દ્ધાનમભિનિઃસૃતૈકા । તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ વિષ્વઙ્ઙન્યા ઉત્ક્ર- મણે ભવન્તિ" ઇતિ । એવં નાડીવિશેષેણ ગતિશ્રવણાદ્વિદુષોઽપ્યુત્ક્રાન્તિરવર્જનીયા । સા ચ નાડીપ્રવેશાત્ પ્રાગ્વિશેષાશ્રવણાત્સમાના । તત્પ્રવેશદશાયાં ચ વિશેષઃ શ્રૂયતે "તેન પ્રદ્યોતેનૈષ આત્મા નિષ્ક્રામતિ ચક્ષુષો વા મૂર્ધ્નો વા અન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યઃ" ઇતિ । "શતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય" ઇત્યનયા શ્રુત્યૈકાર્થ્યાત્ ભૂર્ધ્નો નિષ્ક્ર- મણં વિદ્વદ્વિષયમ્, ઇતરદવિદ્વદ્વિષયમ્, યદુક્તં વિદુષોઽત્રૈવામૃતત્વં શ્રાવ્યતે ઇતિ, તત્રોચ્યતે-અમૃતત્વં ચાનુ-પોષ્ય-ઇતિ । ચશબ્દોઽવધારણે । અનુપોષ્ય શરીરેન્દ્રિયાદિસંબન્ધમદગ્ધ્વૈવ, યદમૃતત્વમ્ - ઉત્તરપૂર્વાધયોરશ્લેષ-
4.2.8 તદાઽપીતેઃ સંસારવ્યપદેશાત્

4.2.8
અવશ્યં ચ તત્-અમૃતત્વમદગ્ધદેહસમ્બધસ્યૈવેતિ વિમેયમ્, કુતઃ? આઽપીતેઃ સંસારવ્યપદેશાત્, અપીતિરપ્યયો બ્રહ્મપ્રાપ્તિઃ । સા ચાર્ચિરાદિના માર્ગેણદેશવિશેષં ગત્વેતિ વક્ષ્યતે,આતદવસ્થાપ્રાપ્તેઃ સંસારોદેહસમ્બન્ધલક્ષણો હિ વ્યપદિશ્યતે, "તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યેઽથ સંપત્સ્યે" ઇતિ । "અશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપં ચન્દ્ર ઇવ રાહોર્મુખાત્ પ્રમુચ્ય । ધૂત્વા શરીરમકૃતં કૃતાત્મા બ્રહ્મલોકમભિસંભવામિ" ઇતિ ચ

4.2.9 સૂક્ષ્મં પ્રમાણતશ્ચ તથોપલબ્ધેઃ

4.2.9
ઇતશ્ચ વિદુષોઽપિ બન્ધો નાત્ર વિદગ્ધઃ, યતઃ સૂક્ષ્મં શરીરમનુવર્તતે । કુત ઇદમવગમ્યતે । પ્રમાણતસ્તથોપલબ્ધેઃ । ઉપલભ્યતે હિ દેવયાનેન પથા ગચ્છતો વિદુષઃ, "તં પ્રતિવ્રૂયાત્ સત્યં વ્રૂયાત્" ઇતિ ચન્દ્રમસા સંવાદવચનેન શરીર-સદ્ભાવઃ । અતઃ સૂક્ષ્મશરીરમનુવર્તતે । અતશ્ચ બન્ધો ન દગ્ધઃ

4.2.10 નોપમર્દેનાતઃ

4.2.10
અતઃ "યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યેઽસ્ય હૃદિ સ્થિતાઃ । અથ મર્ત્યોઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે" ઇતિ વચનં ન બન્ધોપમર્દેનામૃતત્વં વદતિ

4.2.11 અસ્યૈવ ચોપપત્તેરૂષ્મા

4.2.11
અસ્ય સૂક્ષ્મશરીરસ્ય ક્કચિદ્વિદ્યમાનત્વોપપત્તેર્વિદુષઃ પ્રક્રાન્તમરણસ્ય મરણાત્પ્રાગૂષ્મા સ્થૂલશરીરેક્કાચિત્ક ઉપલભ્યતે । ન ચ સ્થૂલસ્યૈવ શરીરસ્યાયમૂષ્મા અન્યત્રાનુપલબ્ધેઃ, તતશ્ચોષ્મણઃ ક્કચિદુપલબ્ધિર્વિદુષઃ સૂક્ષ્મ-શરીરસ્યોત્ક્રન્તિનિબન્ધનેતિ ગમ્યતે,
તસ્માદ્વિદુષોઽપ્યાસૃત્યુપક્રમાત્સમાનોત્ક્રાન્તિરિતિ સુષ્ઠૂક્તમ્

પુનરપિ વિદુષ ઉત્ક્રન્તિર્ન સમ્ભવતીત્યાશઙ્કય પરિહિ#ઋયતે -
4.2.12 પ્રતિષેધાદિતિ ચેન્ન શારીરાત્સ્પષ્ટો હ્યેકેષામ્

4.2.12
યદુક્તં વિદુષોઽપ્યુત્ક્રાન્તિઃ સમાનેતિ તન્નોપપદ્યતે, વિદુષ ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધાત્, તથા હિ- "સ એતાસ્તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનો હૃદયમેવાન્વપક્રામતિ" તમુત્ક્રામન્તં પ્રાણોઽનૂત્ક્રામતિ" ઇત્યવિદુષ ઉત્ક્રાન્તિપ્રકારમભિધાય "અન્યન્નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં કુરુતે" ઇતિ । દેહાન્તરપરિગ્રહં ચાભિધાય "પ્રાપ્યાન્તં કર્મણસ્તસ્ય યત્કિઞ્ચેહ
4.2.12
કરોત્યયં તસ્માલ્લોકાત્પનરેત્યસ્મૈ લોકાય કર્મણ ઇતિ તુ કામયમાનઃ" ઇત્યર્વિદ્વદ્વિષયં પરિસમાપ્ય "અથા-કામયમાનો યોઽકામોનિષ્કામ આપ્તકામ આત્મકામો ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ બ્રહ્મૈવ સન્વ્રહ્માષ્યેતિ" ઇતિ વિદુષ ઉત્ક્રાન્તિઃ પ્રતિષિધ્યતે, તથા પૂર્વત્રાર્તભાગપ્રશ્નેઽપિ વિદુષ ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધો દૃશ્યતે "અપપુનર્મૃત્યું જયતિ" ઇતિ વિદ્વાંસં પ્રસ્તુત્ય "યાજ્ઞવલ્ક્ય ઇતિ હોવાચ યત્રાયં પુરુષો મ્રિયત ઉદસ્માત્પ્રાણા ઉત્ક્રામન્ત્યાહો" ઇતિ પૃષ્ટે "નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યોઽત્રૈવ સમવલીયન્તે સ ઉચ્છકયત્યાધ્માતો મૃતઃ શેતઃ" ઇતિ । અતો વિદ્વા-નિહૈવામૃતત્વં પ્રાપ્નોતીતિ ચેત્-તન્ન, શારીરાત્ પ્રત્યગાત્મનઃ પ્રાણાનામુત્ક્રાન્તિર્હ્યત્ર પ્રતિષિધ્યતે, ન શરીરાત્, "ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તી"ત્યત્ર તચ્છબ્દેન "અથાકામયમાનઃ" ઇતિ પ્રકૃતઃ શારીર એવ પરામૃશ્યતે નાશ્રુતં શરીરમ્ । તસ્યેતિ ષષ્ઠયા પ્રાણાનાં સમ્બન્ધિત્વેન શારીરો નિર્દિષ્ટઃ ન તૂક્રાન્ત્યપાદનત્વેન, ઉત્ક્રાન્ત્યપાદાનન્તુ શરીરમેવેતિ ચેન્ન અપાદાનાપેક્ષાયામશ્રુતાચ્છરીરાત્ સમ્બન્ધિતયા શ્રુતસ્યાત્મન એવ સન્નિહિતત્વેનાપાદાનતયા-ઽપિ ગ્રાહ્યત્વાત્ । કિઞ્ચ પ્રાણાનાં જીવસમ્બન્ધિતયૈવ પ્રજ્ઞાતાનાં તત્સમ્બન્ધકથને પ્રયોજનાભાવાત્ સમ્બન્ધ-માત્રવાચિન્યા ષષ્ઠયા અપાદનમેવ વિશેષ ઇતિ નિશ્ચીયતે, યથા નટસ્ય #ઋણોતીતિ, ન ચાત્ર વિવદિતવ્યં સ્પષ્ટો હ્યેકેષાં માધ્યન્દિનાનામામ્નાયે શારીરો જીવ એવાપાદાનમિતિ, યોઽકામો નિષ્કામ આપ્તકામ આત્મકામો
4.2.12
ન તસ્માત્પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તીતિ । શારીરાત્પ્રાણાનામુત્ક્રાન્તિપ્રસઙ્ગાભાવાત્પ્રતિષેધો નોપપદ્યતે ઇતિ ચેન્ન તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ વિદુષઃ શરીરવિયોગકાલે બ્રહ્મસમ્પત્તિવચનેન પ્રાણાનામપિ તસ્મિન્ કાલે શારીરાદ્ વિદુષો વિયોગઃ પ્રસજ્યતે, તતશ્ચ દેવયાનેન પથા બ્રહ્મસમ્પત્તિનોપપદ્યત ઇતિ ન તસ્ય પ્રાણશ ઉત્ક્રામન્તિ દેવયાનેન પથા બ્રહ્મપ્રાપ્તેઃ પ્રાગ્ જીવાદ્વિદુષોઽપિ પ્રાણા ન વિશ્લષ્યન્તીત્યુચ્યતે । આર્તભાગપ્રશ્નોઽપિ યદા વિદ્વદ્વિષયઃ તદા-ઽયમેવ પરિહારઃ, સ ત્વવિદ્વદ્વિષયસ્તત્ર પ્રશ્નપ્રતિવચનયોર્બ્રહ્મવિદ્યાપ્રસઙ્ગાદર્શનાત્, તત્ર હિ ગ્રહાદિગ્રહરૂપેણે-ન્દ્રિયોન્દ્રિયાર્થસ્વભાવોઽપામગ્ન્યન્નત્વં મિ#રયમાણસ્ય જીવસ્ય પ્રાણાપરિત્યાગો મૃતસ્ય નામવાચ્યકીત્યર્નુ-વૃત્તિસ્તસ્ય ચ પુણ્યપાપાનુગુણગતિપ્રાપ્તિરિત્યેતેઽર્થાઃ પ્રશ્નપૂર્વપં પ્રત્યુક્તાઃ, તત્ર ચાપપનર્મૃત્યું જયતીત્યપાનગ્ન્ય-ન્નત્વજ્ઞાનાદગ્નિજય એવ મૃત્યુજય ઉચ્યતે અતો નાત્ર વિદુષઃ પ્રસઙ્ગઃ, અવિદુષસ્તુ પ્રાણાઽનુત્ક્રાન્તિવચનં સ્થૂલદે-હવત્પ્રાણા ન મુચન્તિ, અપિ તુ ભૂતસુક્ષ્મવજ્જીવં પરિષ્વજ્ય ગચ્છન્તીતિ પ્રતિપાદયતીતિ નિરવદ્યમ્

4.2.13 સ્મર્યતે ચ

4.2.13
સ્મર્યતે ચ વિદુષોઽપિ મૂદ્ધન્યનાડ્યોત્ક્રન્તિઃ । "ઊર્ધ્વમેકઃ સ્થિતસ્તેષાં યો ભિત્ત્વા સૂર્યમણ્ડલમ્ । બ્રહ્મલોક-મતિક્રમ્ય તેન યાતિ પરાં ગતિમ્" ઇતિ ॥ ॥ આસૃત્યુપક્રમાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.2.14 તાનિ પરે તથા હ્યાહ

4.2.14
સકરણગ્રામઃ સપ્રાણઃ કરણાધ્યક્ષઃ પ્રત્યગાત્મોત્ક્રાન્તિવેલાયાં તેજઃપ્રભૃતિભૂત-સૂક્ષ્મેષુ સમ્પદ્યત ઇત્યુક્તમ્; સૈષા સમ્પત્તિર્વિદુષો ન વિદ્યત ઇત્યાશઙ્કય પરિહૃતમ્, તાનિ પુનર્જીવપરિષ્વક્તાનિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ કિં યથાકર્મ યથાવિદ્યં ચ સ્વકાર્યાય ગચ્છન્તિ? ઉત પરમાત્મનિ સમ્પદ્યન્ત ઇતિ વિશયે-મધ્યે પરમાત્મસમ્પત્તૌ સુખદુઃખોપભોગરૂપકાર્યાદર્શનાત્, તદુપભોગાનુગુણ્યેન યથાકર્મ
યથાવિદ્યં ચ ગચ્છન્તિ-
4.2.15 અવિભાગો વચનાત્

4.2.15
સેયં પરમાત્મનિ સમ્પત્તિઃ કિં પ્રાકૃતલયવત્ કારણાપત્તિરૂપા? ઉત "વાઙ્મનસિ" ઇત્યાદિવદવિભાગરૂપેતિ ચિન્તાયાં-પરમાત્મનઃ સર્વેષાં યોનિભૂતત્વાત્કારણાપત્તિરૂપા-
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-અવિભાગઃ-ઇતિ । અપૃથગ્ભાવઃ-પૃથગ્વ્યવહારાનર્હસંસર્ગ ઇત્યર્થઃ । કુતઃ? વચનાત્ "તેજઃ પર-સ્યાં દેવતાયા"મિત્યત્રાપિ "વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યતે" ઇત્યતઃ સમ્પદ્યત ઇતિ વચનસ્યાનુષઙ્ગાત્, તસ્ય ચ સંસર્ગ-વિશેષવાચિત્વાત્; અનુષક્તસ્યાભિધાનવૈરૂપ્યે પ્રમાણાભાવાદુત્ક્રાન્તિવેલાયાં કારણાપત્તિપ્રયોજનાભાવાત્ । પુનસ્તત્રાવ્યક્તાદિસૃષ્ટયવચનાચ્ચ

॥ અવિભાગાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.2.16 તદોકોઽગ્રજ્વલનં તત્પ્રકાશિતદ્વારો વિદ્યા સામર્થ્યાત્તચ્છેષમત્યનુસ્મૃતિ યોગાચ્ચ હાર્દાનુગૃહીતઃ શતાધિકયા

4.2.16
એવં ગત્યુપક્રમાવધિ વિદ્વદવિદુષોઃ સમાનાકાર ઉત્ક્રાનિતપ્રકાર ઉક્તઃ, ઇદાનીં વિદુષો વિશેષ ઉચ્યતે । તત્રેદમામ્નાયતે-"શતં ચૈકા ચ હૃદસ્ય નાડ્યસ્તાસાં મૂર્દ્ધાનમભિનિઃસૃતૈકા । તયો-ર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ વિષ્વઙ્ઙન્યા ઉત્ક્રમણે ભવન્તિ" ઇતિ । અનયા નાડીનાં શતાધિકયા મૂર્દ્ધન્યનાડ્યેવ વિદુષો ગમનમન્યાભિરેવ ચાવિદુષો ગમનમિત્યયં નિયમ ઉપપદ્યતે, નેતિ સંશયઃ । કિં યુક્તમ્? નિયમો નોપ-પદ્યત ઇતિ । કુતઃ? નાડીનાં ભૂયસ્ત્વાદતિસૂક્ષ્મત્વાચ્ચ દુર્વિવેચતયા પુરુષેણોપાદાતુમશક્યત્વાત્ । "તયોર્ધ્વ-માયન્નમૃતત્વમેતિ વિષ્વઙ્ઙન્ય ઉત્ક્રમણે ભવન્તિ" ઇતિ યાદૃચ્છિકીમુત્ક્રાન્તિમનુવદતીતિ યુક્તમિતિ-
એવં પ્રાપ્ત પ્રચક્ષ્મહે-શતાધિકયા-ઇતિ । વિદ્વાન્ શતાધિકયા મૂર્દ્ધન્યયૈવ નાઙ્યોત્ક્રામતિ । ન ચાસ્યાવિદુષો દુર્વિવેચત્વં વિદ્વાન્ હિ પરમપુરુષારાધનભૂતાત્યર્થપ્રિયગત્યનુસ્મરણયોગાચ્ચ પ્રસન્નેન હાદેન પરમપુરુષેણાનુગૃહીતો ભવતિ । તતશ્ચ તદોકઃ- તસ્ય જીવસ્ય સ્થાનં હૃદયમ્, અગ્રજ્વલનં ભવતિ,-અગ્રેજ્વલનં પ્રકાશનં યસ્ય તદિતમગ્રજ્વલનમ્ । પરમપુરુષપ્રસાદાત્પ્રકાશિતદ્વારો વિદ્વાંસ્તાં નાડી વિજાનાતીતિ તયા વિદુષો ગતિરુપપદ્યતે

॥ તદોકોઽધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.2.17 રશ્મ્યનુસારી

4.2.17
વિદુષો હૃદયાચ્છતાધિકયા મૂર્ધન્યનાડ્યા નિર્ગતસ્યાદિત્યરશ્મીનનુસૃત્યાદિત્ય-મણ્ડલગતિઃ શ્રૂયતે । "અથ યત્રૈતસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામત્યથૈતૈરેવ રશ્મિભિરૂર્ધ્વમાક્રમતે" ઇતિ । તત્ર રશ્મ્યનુ-
4.2.18 નિશિ નેતિ ચેન્ન સમ્બન્ધસ્ય યાવદ્દેહભાવિત્વાદ્દર્શયતિ ચ

4.2.18
ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે-વિદુષો નિશિ મૃતસ્યબ્રહ્મપ્રાપ્તિરસ્તિ, નેતિ । યદ્યપિ નિશા- યાં સૂર્યરશ્મિસમ્ભવાદ્રશ્મ્યનુસારેણ ગતિર્નિશાયામપિ સમ્ભવતિ, તથાઽપિ નિશામરણસ્ય શાસ્ત્રેષુ ગર્હિતત્વાત્ પરમપુરુષાર્થલક્ષણબ્રહ્મપ્રાપ્તિર્નિશામૃતસ્ય ન સમ્ભવતિ । શાસ્ત્રેષુ દિવામરણં પ્રશસ્તં, વિપરીતં નિશામરણં, "દિવા ચ શુક્લપક્ષશ્ચ ઉત્તરાયણમેવ ચ । મુમૂર્ષતાં પ્રશસ્તાનિ વિપતીતં તુ ગર્હિતમ્" ઇતિ । દિવામરણનિશામર-
4.2.19 અતશ્ચાયનેઽપિ દક્ષિણે

4.2.19
નિશિ મૃતસ્યાપિ વિદુષો બ્રહ્મપ્રાપ્તૌ યો હેતુરુક્તઃ, તત એવ હેતોર્દક્ષિણેઽપ્યયને મૃતસ્ય બ્રહ્મપ્રાપ્તિઃ સિદ્ધા । અધિકાશઙ્કા તુ "અથ યો દક્ષિણે પ્રમીયતે પિતૃણામેવ મહિમાનં ગત્વા ચન્દ્રમસઃ સાયુજ્ય ગચ્છતિ" ઇતિ દક્ષિણાયને મૃતસ્ય ચન્દ્રપ્રાપ્તિશ્રવણાચ્ચન્દ્રમસ પ્રાપ્તાનાં ચ તેષાં યદા તત્પર્યવૈત્યથૈત-મેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તેઃ" ઇતિ પુનરાવૃત્તિશ્રવણાત્, ભીષ્માદીનાં ચ બ્રહ્મવિદ્યાનિષ્ઠાનામુત્તરાયણપ્રતીક્ષાદર્શ- નાત્ દક્ષિણાયને મૃતસ્ય બ્રહ્મપ્રાપ્તિઃ ન સમ્ભવતિ-ઇતિ ।
પરિહારસ્તુ-અવિદુષાં પિતૃયાણેન પથા ચન્દ્રમસં પ્રાપ્તાનામેવ પુનરાવૃત્તિઃ, વિદુષસ્તુ ચન્દ્રં પ્રાપ્તસ્યાપિ, "તસ્મા-દ્વહ્મણો મહિમાનમાપ્નોતિ" ઇતિ વાક્યશેષાત્તસ્ય દક્ષિણાયનમૃતસ્ય ચન્દ્રપ્રાપ્તિઃ બ્રહ્મ પ્રપિત્સતો વિશ્રામહેતુ-માત્રમિતિ ગમ્યતે । વાક્યશેષાભાવેઽપિ પૂર્વોક્તાદેવ બન્ધહેત્વભાવાદ્વિદુષશ્ચન્દ્રં પ્રાપ્તસ્યાપિ બ્રહ્મપ્રાપ્તિરનિ- વાર્યા । ભીષ્માદીનાં યોગપ્રભાવાત્સ્વચ્છન્દમરણાનાં ધર્મપ્રવર્તનાયોત્તરાયણપ્રાશસ્ત્યપ્રદશર્નાર્થસ્તથાવિધા- ચારઃ

4.2.20
નનુ ચ વિદુષો મુમુર્ષૂન્પ્રતિ પુનરાવૃત્ત્યપુનરાવૃત્તિહેતુત્વેન કાલવિશેષવિધિર્દૃશ્યતે "યત્ર કાલેત્વનાવૃત્તિમાવૃતિંત ચૈવ યોગિનઃ । પ્રયાતા યાન્તિ તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતષર્ભ । અગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ । તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃ । ધૂમો રાત્રિસ્તથા કૃષ્ણઃ ષણ્માસા દક્ષિણાયનમ્ । તત્ર ચાન્દ્રમસં જ્યોતિર્યોગી પ્રાપ્ય અનિવર્તતે । શુક્લકૃષ્ણે ગતી હ્યેતેઃ જગતઃ શાશ્વતે મતે એકયા યાત્મનાવૃત્તિમન્યયાઽઽવર્તતે પુનઃ" ઇતિ તત્રાહ-
4.2.20 યોગિનઃ પ્રતિ સ્મર્યેતે સ્માર્ત્તે ચૈતે

4.2.20
નાત્ર મુમુર્ષૂન્પ્રતિ મરણકાલવિશેષોપાદાનં સ્મર્યતે; અપિ તુ યોગિનઃ-યોગનિષ્ઠાન્પ્રતિ, સ્માર્તે-સ્મૃતિવિષયભૂતે સ્મર્તવ્યે દેવયાનપિતૃયાણાખ્યે ગતીસ્મર્યેતે યોગાઙ્ગતયા અનુદિનં સ્મર્તુમ્ । તથા હ્યુપ સંહારઃ "નૈતે સૃતી પાર્થ જાનન્ યોગી મુહ્યતિ કશ્ચન । તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ યોગયુક્તો ભવાર્જુન" ઇતિ । "અગ્નિર્જ્યોતિઃ" "ધૂમો રાત્રિઃ" ઇતિ ચ દેવયાનપિતૃયાણે પ્રત્યભિજ્ઞાયેતે । ઉપક્રમે ચ "યત્ર કાલે"ત્વિતિ કાલશબ્દઃ કાલાભિમાનિદેવતા-તિવાહિકપરઃ,-અગ્ન્યાદેઃ કાલત્વાસમ્ભવાત્ । અતઃ "તેઽર્ચિષમભિસમ્ભવન્તિ" ઇતિ વિહિતદેવયાનાનુસ્મૃ- તિરત્ર વિદ્યાનિષ્ઠાન્પ્રતિ વિધીયતે, ન મુમુર્ષૂન્પ્રતિ મરણકાલવિશેષઃ

॥ દક્ષિણાયનાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
॥ ઇતિ શ્રીભગવદ્રામાનુજવિરચિતે શારીરકમીમાંસાભાષ્યે ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
4.3.1 અર્ચિરાદિના તત્પ્રથિતેઃ

4.3.1
વિદુષ ઉત્ક્રાન્તસ્ય નાડીવિશેષણ હાર્દાનુગ્રહાદ્ગત્યુપક્રમ ઉક્તઃ । તસ્ય ગચ્છતો માર્ગ ઇદાનીં નિર્ણીયતે । તત્ર શ્રુતિષૌ માગર્પ્રકારા બહુધા આમ્નાયન્તે; છાન્દોગ્યે તાવત્ "યતા પુષ્કરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્તે એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતે" ઇત્યુપક્રમ્ય બ્રહ્મવિદ્યામુપદિશ્યામ્નાયતે "અથ યદુ ચૈવાસ્મિઞ્છવ્યં કુર્વન્તિ યદુ ચ નાર્ચિષમેવાભિસમ્ભવન્તિ અર્ચિષોઽહરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન ષડુદઙ્ઙેતિ માસાંસ્તાન્ માસેભ્યઃ સંવત્સરં સંસત્સરાદાદિત્યમાદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્પુરુષો-ઽમાનવઃ સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયત્યેષ દેવપતો બ્રહ્મપથ એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમાવર્તં નાવર્તન્તે" ઇતિ । તથાઽત્રૈવાષ્ટમે "અથૈતૈરેવ રશ્મિભિરૂધ્વર્માક્રમતે" ઇતિ । કૌષીતકિનશ્ચ દેવયાનર્માગમન્યથાઽધીયતે "સ એતં દેવયાનં પન્થાનમાપદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિ સ વાયુલોકં સ વરુણલોકં સ આદિત્યલોકં સ ઇન્દ્રલોકં સ પ્રજાપતિલોકં સ બ્રહ્મલોકમ્" ઇતિ । તથા બૃહદારણ્યકે "ય એવમેતદ્વિદુર્યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમુપાસતે તે અર્ચિષમભિસમ્ભવન્તિ અર્ચિષોઽહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ પણ્માસાનુદઙ્ઙાદિત્ય એતિ માસાન્માસેભ્યો દેવલોકં દેવલોકાદાદિત્યમાદિત્યાદ્વૈદ્યુતં વૈદ્યુતાત્પુરુષોઽમાનવઃ સ એત્ય બ્રહ્મલોકાન્ ગમ- યતિ" ઇતિ । તત્રૈવ પુનરન્યથા "યદા વૈ પુરુષોઽસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ વાયુમાગચ્છતિ તસ્મૈ સ તત્ર વિજિહીતે યથા રથચક્રસ્ય ખં તેન સ ઊર્ધ્વમાક્રમતે સ આદિત્યમાગચ્છતિ તસ્મૈ સ સત્ર વિજિહીતે, યથા આડમ્બ- રસ્ય ખં તેન સ ઊધ્વર્માક્રમતે સ આદિત્યમાગચ્છતિ તસ્મૈ ચન્દ્રમસમાગચ્છતિ તસ્મૈ સ તત્ર વિજિહીયતે, યથા આડમ્બરસ્ય ખં તેન સ ઊર્ધ્વમાક્રમતે સ ચન્દ્રમસમાગચ્છતિ તસ્મૈ સ તત્ર વિજિહીતે યથા દુન્દુભેઃ ખમ્" ઇત્યાદિ । તત્ર સંશયઃ-કિમર્ચિરાદિરેક એવ માર્ગ આભિઃ શ્રુતિપાદ્યત ઇતિ તેનૈવ બ્રહ્મ ગચ્છતિ વિદ્વાન્?
4.3.2 વાયુમબ્દાદવિશેષવિશેષાભ્યામ્

4.3.2
અર્ચિરાદિનૈવ ગચ્છન્તિ વિદ્વાંસ ઇત્યુક્તમ્, તત્રાર્ચિરાદિકે માર્ગે છન્દોગા માસા-દિત્યયોરન્તરાલે સંવત્સંરમધીયતે માસેભ્યઃ સંવત્સર સંવત્સરાદાદિત્યમ્3 ઇતિ । વાજસનેયિનસ્તુ તયોરેવા-ન્તરાલે દેવલોકમ્ "માસેભ્યા દેવલોકં દેવલોકાદાદિત્યમ્" ઇતિ । ઉભયત્રાપિ માર્ગસ્યૈકત્વાદુભાવુભયત્રોપ- સંહાર્યૌ । તત્ર માસાદૂર્ધ્વમભિહિતયોઃ સંવત્સરદેવલોકયોઃ પઞ્ચમ્યાઽભિહિતસ્ય શ્રૌતક્રમસ્ય તુલ્યત્વેઽપિ "અર્ચિષોઽહરહ્ન આપૂયર્માણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષડુદઙેતિ માસાંસ્તાન્" ઇત્યધિકકાલાનાં ન્યૂનકાલેભ્ય ઉત્તરોત્તરત્વેન નિવેશદર્શનાત્ સંવત્સરસ્યૈવ માસાદનન્તરં બુદ્ધૌ વિપરિવૃત્તેઃ સંવત્સર એવ માસાદૂર્ધ્વં નિવેશયિ-તવ્ય ઇતિ તત ઊર્ધ્વં દેવલોક ઇતિ નિશ્ચીયતે । અન્યત્ર વાજસનેયિનઃ "યદા વૈ પુરુષોઽસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ વાયુમાગચ્છતિ તસ્મૈ સ તત્ર વિજિહીતે યથા રથચક્રસ્ય ખં તેન સ ઊર્ધ્વમાક્રમતે સ આદિત્યમાગચ્છતિ" ઇત્યાદિત્યાત્પૂર્વં વાયુમધીયતે । કૌષીતકિનસ્તુ "સ એતં દેવયાનં પન્થાનમાપદ્#આગ્નિલોકમાગચ્છતિ સ વાયુ-લોકમ્" ઇત્યગ્નિલોકશબ્દનિર્દિષ્ટાદર્ચિષઃ પરં વાયુમધીયતે । તત્ર કૌષીતકિનાં પાઠક્રમેણાર્ચિષઃ પરત્વેન પ્રાપ્તસ્ય વાયોર્વાજસનેયિનાં "તેન સ ઊર્ધ્વમાક્રમતે સ આદિત્યમાગચ્છતિ" ઇત્યૂર્ધ્વશબ્દનિર્દિષ્ટશ્રૌતક્રમેણ પાઠક્રમાદ્વલીયસા આદિત્યાત્પૂર્વં પ્રવેશો નિશ્ચીયતે । અત આદિત્યાત્પૂર્વં સંવત્સરાદૂર્ધ્વં દેવલોકો વાયુશ્ચ પ્રાપ્તૌ યથેષ્ટક્રમેણ વિદ્વાનભિગચ્છેત્? ઉતાનર્થાન્તરત્વેન સંવત્સરાદૂર્ધ્વં દેવલોકં સન્તં વાયુમભિગચ્છેદિતિ ।
4.3.2
કિં યુક્તં, ભિન્નાર્થત્વં, પ્રસિદ્ધેઃ । ભિન્નાર્થત્વેચોર્ધ્વશબ્દેન પઞ્ચમ્યા ચોભયોઃ સંવત્સરાદિત્યાન્તરાલે શ્રુતિક્રમેણ પ્રાપ્તત્વાદ્વિશેષાભાવાચ્ચ યથેષ્ટમ્-
4.3.2
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-વાયુમબ્દાત્-ઇતિ । વાયું સંવત્સરાદૂધ્વર્મભિગચ્છેત્ । કુતઃ? અવિશેષવિશેષાભ્યાં વાયોરેવ નિર્દિષ્ટત્વાત્ । દેવલોકશબ્દો હ્યવિશેષેણ સામાન્યેન દેવાનાં લોક ઇત્યનેન રૂપેણ વાયુમભિધત્તે । "સ વાયુ-માગચ્છતિ તસ્મૈ સ તત્ર" ઇતિ વાયુશબ્દો વિશેષેણ વાયુમભિધત્તે । અતો દેવલોકવાયુશબ્દાભ્યામવિશેષવિ#ઓ-ષાભ્યાં વાયુરેવાભિધીયત ઇતિ સંવત્સરાદૂર્ધ્વં વાયુમેવાભિગચ્છેત્ । કૌષીતકિનાં વાયુલોકશબ્દશ્ચાગ્નિલોક-શબ્દવત્ વાયુશ્ચાસૌ લોકશ્ચેતિ વ્યુત્પત્ત્યા વાયુમેવાભિધત્તે।
વાયુશ્ચ દેવાનામાવાસભૂત ઇત્યન્યત્ર શ્રૂયતે "યોઽયં પવત એષ દેવાનાં ગૃહા" ઇતિ

॥ વાય્વધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.3.3 તડિત્રોધિવરુણઃ સમ્બન્ધાત્

4.3.3
કૌષિતકિનાં "સ એતં દેવયાનં પન્થાનમાપદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિ સ વાયુલોકં સ વરુણલોકં સ આદિત્યલોકં સ ઇન્દ્રલોકં સ પ્રજાપતિલોકં સ બ્રહ્મલોકમ્" ઇત્યત્રાગ્નિલોકશબ્દસ્યાચિર્#ઃ- પર્યાયત્વેન પ્રાથમ્યમવિગીતમ્ । વાયોશ્ચ સંવત્સરાદૂધ્ર્વં નિવેશ ઉક્તઃ । આદિત્યસ્યાપ્યત્ર પ્રાપ્તપાઠકમવાધેન "દેવલોકાદાદિત્યમાદિત્યાચ્ચન્દ્રમસમ્" ઇતિ વાજસનેયકોક્તશ્રુતિક્રમાદ્દેવંલોકશબ્દાભિહિતાદ્વાયોરુપરિ નિવેશઃ સિદ્ધઃ । ઇદાનીં વરુણેન્દ્રાદિષુ ચિન્તા । કિમેતે વરુણાદયો યથાપાઠં વાયોરૂર્ધ્વં નિવેશયિતવ્યાઃ? આહોસ્વિદ્વિદ્યુતોઽધીતિ વિશયે, અર્ચિઃ-પ્રભૃતિષુ સર્વેષુ "અર્ચિષોઽહઃ" ઇત્યાદિ શ્રુતિક્રમોપરોધાદ્વિદ્યુતઃ પર- સ્તાચ્ચ "તત્પુરુષ્રોમાનવઃ સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ" ઇતિ વિદ્યુત્પુરુષસ્ય બ્રહ્મગમયિતૃત્વશ્રવણાચ્ચ સર્વત્રાવકા-શભાવેનાપ્રાપ્તૌ ચોપદેશાવૈયર્થ્યાયાવશ્યં કસ્યચિદ્વાધાયત્વે પાઠક્રમાનુરોધેન વાયોરનન્તરં વરુણો નિવે-શયિતવ્યઃ । વાય્વાદિત્યયોઃ ક્રમસ્ય બાધિતત્વેન ઇન્દ્રપ્રજાપતી અપિ હ્યત્રૈવ નિવેશયિતવ્યૌ -
4.3.3
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-તડિત્રોધિવરુણઃ-ઇતિ । વરુણસ્તાવદ્વિદ્યુત ઉપરિષ્ટાન્નિવેશયિતવ્યઃ? કુતઃ સમ્બન્ધાત્-મેધા-દરવિર્તિત્વાદ્વિદ્યુતો વરુણેન સમ્બન્ધો લોકવેદયોઃ પ્રસિદ્ધઃ । એતદુક્તં ભવતિ-વરુણા; દીનામુપદેશાવૈયર્થ્યાય ક્કચિન્નિવિશયિતવ્યત્યે સતિ પાઠક્રમાદર્થક્રમસ્ય બલીયસ્ત્વાદ્વિદ્યુત્રોધિવરુણો નિવેશયિતવ્યઃ । તતશ્ચામાન- ચસ્ય ગમવિતૃત્વં વ્યવદાનસહમિત્યવગમ્યતે । તસ્ય ચ ચ્યવધાનસહત્વાદિન્દ્રયાદેશ્વોપદિષ્ટસ્યાવશ્યનિવેશયિ-તવ્યસ્ય વરુણાદુપર્યુપદિષ્ટત્વાદાગન્ધૂનામન્તે નિવેશયિતવ્યત્વાચ્ચ વરુણાદુપરીન્દ્રાદિર્નિવેશયિતવ્ય ઇતિ

॥ વરુણાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.3.4 આતિવાહિકાસ્તલ્લિઙ્ગાત્

4.3.4
ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે-કિમર્ચિરાદયો માર્ગચિહ્નભૂતાઃ? ઉત ભોગભૂમયઃ? અથવા વિદુષાં બ્રહ્મ પ્રેષ્સતામતિવોઢારઃ- ઇતિ । કિં તાવદ્ યુક્તમ્? માર્ગચિહ્નભૂતા ઇતિ । કુતઃ? ઉપદેશસ્ય તથાવિધ-
4.3.4
ત્વાત્; દૃશ્યતે હિલોકે ગ્રામાદીન્પ્રતિ ગન્તૃણામેવં વિધો દેશિકૈરુપદેશઃ-ઇતો નિષ્ક્રમ્યામુકં વૃક્ષમમુકાં નદી- મમુકં ચ પર્વતપાર્શ્વં ગત્વાઽમુકં ગ્રામં ગચ્છ" ઇતિ । અથવા ભોગભૂમય એતાઃ સ્યુઃ, કાલવિશેષતયા પ્રસિદ્ધા-નામહારદીનાં માર્ગચિહ્નત્વાનુપપત્તેરન્યસ્ય ચ માર્ગચિહ્નભૂતસ્યૈતેષામનભિધાયકત્વાત્ । ભોગભૂમિત્વં ચ "એત એવ લોકા યદહોરાત્રાણ્યર્ધમાસા માસા ૠતવઃ સંવત્સરાઃ" ઇત્યરાદીનાં લોકત્વવચનાદુપપદ્યતે । અત એવ કૌપીતકિનઃ "અગ્નિલોકમાગચ્છતિ" ઇત્યાદિના લોકશબ્દાનુવિધાનેનાર્ચિરાદીન્ પઠન્તીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે વ્રૂમઃ-આતિવાહિકાઃ-ઇતિ । વિદુષામતિવાહે પરમપુરુષેણ નિયુક્તા આતિવાહિકાદેવતાવિશેષા એતેઽર્ચિરાદયઃ । કુતઃ? તલ્લિઙ્ગાત્-અતિવહનલિઙ્ગાત્ । અતિવહનં હિ ગન્તૃણાં ગમયિતૃત્વમ્; ગમયિતૃત્વં ચ "તત્પુરુષોઽમાનવઃ સ એનાન્બ્રહ્મ ગમયતિ" ઇત્યુપસંહારે શ્રૂયમાણં પૂર્વેષામપ્યવિશેષશ્રુતાનાં સ એવ સમ્બન્ધ ઇતિ ગમયતિ । વદન્તિ ચાર્ચિરાદયઃ શબ્દાઃ અર્ચિરાદ્યાત્મભૂતાનભિમાનિદેવતાવિશેષાન્ । "તં પૃથિવ્યવ્રવીત્" ઇતિવત્

4.3.5
યદ્યેવં "તત્પુરુષોઽમાનવઃ સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ" ઇતિ વૈદ્યુતસ્યૈવ પુરુષસ્ય બ્રહ્મગમયિતૃત્વશ્રુતેઃ, વિદ્યુતઃ પરેષાં વરુણાદીનાં કથમાતિવાહિકત્વેનાન્વય ઇત્યત્રાહ -
4.3.5 વૈદ્યુતેનૈવ તતસ્તચ્છøતેઃ

4.3.5
તતઃ-વિદ્યુત ઉપરિ, વૈદ્યુતેન-અમાનવેનૈવાતિવાહિકેન વિદુષામાબ્રહ્મપ્રાપ્તેઃ ગમનમ્ । કુતઃ? તચ્છøતેઃ "સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ" ઇતિ તસ્યૈવ ગમયિતૃત્વશ્રુતેઃ । વરુણાદયસ્તુ અનુગ્રાહકા ઇતિ તેષામપ્યાતિવાહિ-કત્વેનાન્વયો વિદ્યત એવ

॥
આતિવાહિકાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.3.6 કાર્ય વાદરિરસ્ય ગત્યુપપત્તેઃ

4.3.6
અર્ચિરાદિનૈવ ગચ્છતિ વિદ્વાન્; અર્ચિરાદિરમાનવાન્તશ્ચ ગણ આતિવાહિકો વિદ્વાંસે બ્રહ્મ ગમયતીત્યુક્તમ્ । ઇદમિદાનીં ચિન્ત્યતે-કિમયમર્ચિરાદિકો ગણઃ કાર્યં હિરણ્યગર્ભમુપાસીનાન્ન-યતિ? ઉપ પરમેવ બ્રહ્મોપાસીનાન્, અથ પરબ્રહ્મોપાસીનાન્ પ્રત્યગાત્માનં બ્રહ્માત્મકતયો પાસીનાંશ્ચેતિ વિશયે-
4.3.7 વિશેષિતત્વાચ્ચ

4.3.7
"પુરુષોઽમાનવઃ સ એત્ય બ્રહ્મલોકાન્ ગમયતિ" ઇતિ લોકશબ્દેન બહુવચનેન ચ લોકવિશેષવર્તિનં હિરણ્ય-ગર્ભમુપાસીનમેવામાનવો ગમયતીતિ વિશેષ્યતે । કિઞ્ચ "પ્રજાપતેઃ સભાં વેશ્ય પ્રપદ્યતે" ઇતિ કાર્યસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય સમીપગમનમર્ચિરાદિના ગતઃ પ્રત્યભિસન્ધત્તે

4.3.8
નન્વેવં "તત્પુરુષોઽમાનવઃ સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ" ઇત્યયં નિર્દેશો નોપપદ્યતે; હિરણ્યગર્ભનયને હિ "સ એના-ન્બ્રહ્માણં ગમયતિ" ઇતિ નિર્દેષ્ટવ્યં સ્યાત્, અત આહ -
સામીપ્યાત્તુ તદ્વયાપદેશઃ

4.3.8
"યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ" ઇતિ હિરણ્યગર્ભસ્ય પ્રથમજત્વેન બ્રહ્મસામીપ્યાત્તસ્ય બ્રહ્મશબ્દેન વ્યપદેશ ઇતિ ગત્યનુ-પપત્તિવિશેષણાદિભિરુક્તૈર્હેતુભિર્નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ

4.3.9
અથ સ્યાત્-અર્ચિરાદિના હિરણ્યગર્ભપ્રાપ્તૌ "એષ દેવપથો બ્રહ્મપથ એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમાવર્તં નાવ-ર્તન્તે" "તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ" ઇત્યમૃતત્વપ્રાપ્ત્યપુનરાવૃત્તિવ્યપદેશો નોપપદ્યતે, હિરણ્યગર્ભસ્ય કાર્ય- ભૂતસ્ય દ્વિપરાર્દ્ધકાલાવસાને વિનાશશાસ્ત્રાત્ "આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાઃ પુનરાવર્તિનોઽર્જુન" ઇતિ વચનાદ્ધિરણ્ય- ગર્ભ પ્રાપ્તસ્ય પુનરાવૃત્તેરવર્જનીયત્વાદિતિ; અત્રાહ -
4.3.9 કાર્યાત્યયે તદધ્યક્ષેણ સહાતઃ પરમભિધાનાત્

4.3.9
કાર્યસ્ય-બ્રહ્મલોકસ્યાત્યયે તદધ્યક્ષેણ હિરણ્યગર્ભેણાધિકારિકેણાવસિતાધિકારેણ વિદુષા સહ સ્વયમપિ તત્રાધિગતવિદ્યઃ; અતઃ-કાર્યાદ્વ્રહ્મલોકાત્પરં બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતીત્યર્ચિરાદિના ગતસ્યામૃતત્વપ્રાપ્ત્યપુનરાવૃત્ત્યભિધા-નાત્ "તે બ્રહ્મલોકે તુ પરાન્તકાલે પરામૃતાત્ પરિમુચ્યન્તિ સર્વે" ઇતિ વચનાચ્ચાવગમ્યતે

4.3.10 સ્મૃતેશ્ચ

4.3.10
સ્મૃતેશ્ચાયમર્થોઽવગમ્યતે "બ્રહ્મણા સ હ તે સર્વે સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિસઞ્ચરે । પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્" ઇતિ । અતઃ કાર્યમુપાસીનમેવાર્ચિરાદિકો ગણો નયતીતિ બાદરેર્મતમ્

4.3.11 અત્ર જૈમિનિઃ પક્ષાન્તરપરિગ્રહેણ પ્રત્યવતિષ્ઠતે પરં જૈમિનિર્મુખ્યત્વાત્

4.3.11
પરં બ્રહ્મોપાસીનમેવાર્ચિરાદિર્નયતીતિ જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે, કુતઃ? મુક્યત્વાત્ "તત્પુરુષોઽમાનવઃ સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ"
ઇતિ બ્રહ્મશબ્દસ્ય પરસ્મિન્નેવ બ્રહ્મણિ મુખ્યત્વાત્ । પ્રમાણાન્તરેણ કાર્યત્વનિશ્ચયે સત્યેવ હિ લાક્ષણિકત્વં યુક્તમ્ । ન ચ ગમનાનુપપત્તિઃ પ્રમાણં, પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વગતત્વેઽપિ વિદુષો વિશિષ્ટદેશ-ગતસ્યૈવાવિદ્યાનિવૃત્તિશાસ્ત્રાત્, યથા હિ વિદ્યોત્પત્તિર્વણાશ્રમધર્મશૌચાચારદેશકાલાદ્યપેક્ષા "તમેતં વેદા-નુવચનેન" ઇત્યાદિશાસ્ત્રાદવગમ્યતે, તથા નિશ્શેષાવિદ્યાનિવર્તનરૂપવિદ્યાનિષ્પવિરપિ વિશિષ્ટદેશગતિસાપે- ક્ષેતિ ગતિશાસ્ત્રાદવગમ્યતે । વિદુષ ઉત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધાદિ તુ પૂર્વમેવ પરિહૃતમ્ । યત્તુ બ્રહ્મલોકાનિતિ લોક-શબ્દબહુવચનાભ્યાં વિશેષણાત્કાર્યભૂતહિરણ્યગર્ભપ્રતીતિરિતિ; તદયુક્તં, નિષાદસ્થપતિન્યાયેન બ્રહ્મૈવ લોકો બ્રહ્મલોક ઇતિ કર્મધારસ્યૈવ યુક્તત્વાત્, અર્થસ્ય ચૈકત્વે નિશ્ચિતે બહુવચનસ્ય "અદિતિઃ પાશાનિતિ-
4.3.12 દર્શનાચ્ચ

4.3.12
દર્શયતિ ચ શ્રુતિઃ મૃર્દ્ધન્યનાડ્યા નિષ્ક્રમ્ય દેવયાનેન ગતસ્ય પરબ્રહ્મપ્રાપ્તિમ્ "એષ સમ્પ્રસાદોઽસ્માચ્છરીરા-ત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" ઇતિ

4.3.13
યદુક્તં "પ્રજાપતેઃ સભાં વેશ્મ પ્રપદ્યે" સત્યર્ચિરાદિના ગતસ્ય કાર્યે પ્રત્યભિસંધિર્દૃશ્યત ઇતિ, તત્રોત્તરમ્-
4.3.13 ન ચ કાર્યે પ્રત્યભિસન્ધિઃ

4.3.13
ન ચાયં પ્રત્યભિસન્ધિઃ કાર્યે હિરણ્યગર્ભે; અપિ તુ પરસ્મિન્નેવ બ્રહ્મણિ, વાક્યશેષે "યશેઽહં ભવામિ બ્રાહ્મણા-નામ્" ઇતિ તસ્યાભિસન્ધાતુઃ સર્વાવિદ્યાદિમોકપૂર્વકસર્વાત્મભાવાભિસન્ધાનાત્, "અશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપં ચન્દ્ર ઇવ રાહોર્મુખાત્ પ્રમુચ્ય । ધૂત્વા શરીરમકૃતં કૃતાત્મા બ્રહ્મલોકમભિસન્ભવામિ" ઇત્યભિસંભાવ્યસ્ય બ્રહ્મલોકસ્યાકૃતત્વશ્રવણાત્ સર્વબ્ધવિનિર્મોકસ્ય ચ સાક્ષાત્છ્રવણાત્ । અતઃ પરમેવ બ્રહ્મોપાસીનમર્ચિરાદિરા-તિવાહિકો ગણો નયતીતિ જૈમિનેર્મતમ્

4.3.14
ઇદાનીં વાદરાયણસ્તુ ભગવાન્સ્વમતેન સિદ્ધાન્તમાહ-
4.3.14 અપ્રતીકાલમ્બનાન્નયતીતિ બાદરાયણ ઉભયથા ચ દોષાત્તત્ક્રતુશ્ચ

4.3.14
અપ્રતીકાલમ્બનાન્ પ્રતીકાલમ્બનવ્યતિરિક્તાન્નયત્યર્ચિરાદિરાતિવાહિકો ગણ ઇતિ ભગવાન્વાદરાયણો મન્યતે ।
4.3.14
એતદુક્તં ભવતિ-કાર્યમુપાસીનાન્નયતીતિ નાયં પક્ષઃ સમ્ભવતિ, પરમેવોપાસીનાનિત્યયમપિ નિયમો નાસ્તિ, ન ચ પ્રતીકાલમ્બનાનપિ નયતિ । અપિ તુ યે પરં બ્રહ્મોપાસતે, યે ચાત્માનં પ્રકૃતિવિયુક્તં બ્રહ્માત્મકમુપાસતે; તાનુભયવિદાન્નયતિ, યે તુ બ્રહ્મકાર્યાન્તર્ભૂતં નામાદિકં વસ્તુ દેવદત્તાદિષુ સિંહાદિદૃષ્ટિવદ્વ્રહ્મદૃષ્ટયા કેવલં વા તત્તદ્વસ્તૂપાસતે, ન તાન્નયતિ । અતઃ પરં બ્રહ્મોપાસીનાનાત્માનઞ્ચ પ્રકૃતિવિયુક્તં બ્રહ્માત્મકમુપાસીનાન્નયતિ- ઇતિ । કુતઃ? ઉભયથા ચ દોષાત્, કાર્યમુપાસીનાન્નયતીતિ પક્ષે "અસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપ- સમ્પદ્ય" ઇત્યાદિકાઃ શ્રુતયઃ પ્રકૃષ્યેયુઃ, પરમેવ બ્રહ્મોપાસીનાનિતિ ચ નિયમે "તદ્ય ઇત્થં વિદુર્યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતે તેઽર્ચિષમભિસમ્ભવન્તિ" ઇતિ પ્ચાગ્નિવિદોઽર્ચિરાદિગણો નયતીતિ શ્રુતિઃ પ્રકૃષ્યેત્ । અત ઉભયસ્મિન્નપિ પક્ષે દોષઃ સ્યાત્, તસ્માદુભયવિધાન્નયતીતિ । તદેતદાહ-તત્ક્રતુશ્ચેતિ । તત્ક્રતુઃ- તથો-પાસીનસ્તથૈવ પ્રાપ્તોતીત્યર્થઃ, "યથા ક્રતુરસ્મિલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્યે ભવતિ" "તં યથા યથોપાસતે" ઇતિ ન્યાયાત્ પઞ્ચાગ્નિવિદોઽપ્યર્ચિરાદિના ગતિશ્રવણાત્ અર્ચિરાદિના ગતસ્ય બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યપુનરાવૃત્તિશ્રવણાચ્ચ । અત એવ તત્ક્રતુન્યાયાત્ પ્રકૃતિવિનિર્મુક્તબ્રહ્માત્મકાત્માનુસન્ધાનં સિદ્ધમ્ । નામાદિપ્રાણપર્યન્તપ્રતીકાલમ્બ-નાનાં
તૂભયવિધશ્રુતિસિદ્ધોપાસનાભાવાદચિન્મિશ્રોપાસનં તત્ક્રતુન્યાયાચ્ચાર્ચિરાદિના ગતિર્બ્રહ્મપ્રાપ્તિશ્ચ ન વિદ્યતે

4.3.15
તમિમં વિશેષં શ્રુતિરેવં દર્શયતીત્યાહ -
4.3.15 વિશેષં ચ દર્શયતિ

4.3.15
"યાવન્નામ્નો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ" ઇત્યાદિકા શ્રુતિર્નામાદિપ્રાણપર્યન્તપ્રતીકમુપાસીનાનાં ગત્યનપેક્ષં પરિમિતફલવિશેષં ચ દર્શયતિ, તસ્માદચિન્મિશ્રં કેવલં વા ચિદ્વસ્તુ બ્રહ્મદૃષ્ટયા તદ્વિયોગેન ચ ય ઉપાસતે ન તાન્નયતિ, અપિ તુ પરં બ્રહ્મોપાસીનાનાત્માનં ચ પ્રકૃતિવિયુક્તં બ્રહ્માત્મકં ચોપાસીનાનાતિવાહિકો ગણો નયતીતિ સિદ્ધમ્

॥ કાર્યાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
॥ ઇતિ શ્રીભગવદ્રામાનુજવિરચિતે શારીરકમીમાંસાભાષ્યે ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
4.4.1 સમ્પદ્યાવિર્ભાવઃ સ્વેન શબ્દાત્

4.4.1
પરં બ્રહ્મોપાસીનાનામાત્માનઞ્ચ પ્રકૃતિવિયુક્તં બ્રહ્માત્મકમુપાસીનાનામર્ચિરાદિના માર્ગેણાપુનરાવૃત્તિલક્ષણા ગતિરુક્તા । ઇદાનીં મુક્તાનામૈશ્વર્યપ્રકારં ચિન્તયિતુમારભતે । ઇદમામ્નાયતે-"એવ મેવૈષ સમ્પ્રસાદોઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્યાય પરં જયોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" ઇતિ । કિમસ્મા-ચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પન્નસ્ય દેવાદિરૂપવત્સાધ્યેન રૂપેણ સમ્બન્ધોઽનેન વાક્યેન પ્રતિપાદ્યતે? ઉત સ્વાભાવિકસ્ય સ્વરૂપસ્યાવિર્ભાવઃ? ઇતિ સંશયે-સાધ્યેન રૂપેણ સમ્બન્ધ ઇતિ યુક્તમ્ । અન્યથા હ્યપુરુષા-ર્થાવબોધિત્વં મોક્ષશાસ્ત્રસ્યસ્યાત્સ્વરૂપસ્ય સ્વતોઽપુરુષાર્થત્વદર્શનાત્ । ન હિ સુષુપ્તૌ દેહેન્દ્રિયાવ્યાપારેષુ ઉપર- તેષુ કેવલસ્યાત્મસ્વરૂપસ્ય પુરુષાર્થસમ્બન્ધો દૃશ્યતે; ન ચ દુઃખનિવૃત્તિમાત્રં પરં જ્યોતિરુપસમ્પન્નસ્ય પુરુષાર્થઃ, યેન સ્વરૂપાવિર્ભાવ એવ મોક્ષ ઇત્યુચ્યેત " સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય" "રસ્રહ્યેવાયં
4.4.1
પાદાનાદિત્યર્થઃ । આગન્તુકવિશેષપરિગ્રહે હિ સ્વેન રૂપેણેતિ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્ । અવિશેષણેઽપિ તસ્ય સ્વકીયરૂપત્વસિદ્ધેઃ

4.4.2
યત્તૂક્તં સ્વરૂપસ્ય નિત્યપ્રાપ્તત્વાદુપસમ્પદ્યાભિનિષ્પદ્યત ઇતિ વચનમનર્થકમિતિ; તત્રોત્તરમ્-
4.4.2 મુક્તઃ પ્રતિજ્ઞાનાત્

4.4.2
કર્મસમ્બન્ધતત્કૃતદેહાદિવિનિર્મુક્તઃ સ્વાભાવિકેન રૂપેણાવસ્થિતોઽત્ર "સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" ઇત્યુચ્યતે, અતો નિત્યપ્રાપ્તસ્યાપિ સ્વરૂપસ્ય કર્મરૂપાવિદ્યાતિરોહિતસ્ય તિરોધાનનિવૃવિરત્રાભિનિષ્પત્તિરુચ્યતે, કુતઃ? પ્રતિજ્ઞાનાત્, સા હિ પ્રતિપાદ્યતયા પ્રતિજ્ઞાતા કુત ઇદમવગમ્યતે, ય આત્મેતિ પ્રકૃતં પ્રત્યગાત્માનં જાગરિતાદ્ય-વસ્થાત્રિતયવિનિર્મુક્તં પિ#રયાપ્રિયહેતુભૂતકર્મારબ્ધશરીરવિનિર્મુક્તં ચ પ્રતિપાદયિતુમ્ "એતં ત્વેવ ભૂયોઽનૂવ્યા-ખ્યાસ્યામિ" ઇતિ પુનઃ પુનરુકત્વા "એવમેવૈષ સમ્પ્રસાદોઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન
4.4.2
રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" ઇત્યભિધાનાત્ । અતઃ કર્મણા સમ્બદ્ધસ્ય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય બન્ધનિવૃત્તિરૂપા વિનિ-
ર્મુક્તિઃ સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યત ઇત્યુચ્યતે, સ્વરૂપાવિર્ભાવેઽપ્યભિનિષ્પત્તિશબ્દો દૃશ્યતે યુક્તય્રાયમર્થો નિષ્પદ્યત ઇત્યાદિષુઃ

4.4.3
યચ્ચોક્તમ્ આત્મસ્વરૂપસ્ય સુષુપ્તાવપુરુષાર્થત્વદર્શનાત્ સ્વરૂપાવિર્ભાવે મોક્ષશાસ્ત્રસ્યાપુરુષાર્થાવબોધિત્વં સ્યા-દિતિ કૃત્વા દેવાદ્યવસ્થાવત્સુખસમ્બન્ધ્યવસ્થાન્તરપ્રાપ્તિરભિનિષ્પત્તિરિતિ, તત્રોત્તરમ્-
4.4.3 આત્મા પ્રકરણાત્

4.4.3
સ્વરૂપેણૈવાયમાત્માઽપહતપાષ્મત્વાદિસત્યસઙ્કલ્પત્વપર્યન્તગુણક ઇતિ પ્રકરણાદવગમ્યતે "ય આત્માઽપહતપા-ષ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિધત્સોઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્કપઃ" ઇતિ હિ પ્રજાપતિવાક્યપ્રક્રમઃ । ઇદં ચ પ્રકરણં પ્રત્યગાત્મવિષયમિતિ "ઉત્તરાચ્ચેદાવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્તુ" ઇત્યત્ર પ્રતિપાદિતમ્ । અતોઽપહતપાષ્મ-ત્વાદિસ્વરૂપ એવાયમાત્મા સંસારદશાયાં કર્માખ્યયાઽવિદ્યયા તિરોહિતસ્વરૂપઃ પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્યાવિર્ભૂત-સ્વરૂપો ભવતિ । અતઃ પ્રત્યગાત્મનોઽપહતપાષ્મત્વાદયઃ સ્વાભાવિકા ગુણાઃ પરં જ્યોતિરુપસમ્પન્નસ્યાવિર્ભવ-ન્તિ, નોત્પદ્યન્તે, યથોક્તં ભગવતા શૌનકેનાપિ-"યથાન ક્રિયતે જ્યેત્સ્નામલપ્રક્ષાલનાન્મણેઃ । દોષપ્રહાણાન્ન જ્ઞાનમાત્મનઃ ક્રિયતે તથા । યથોદપાનકરણાત્ ક્રિયતે ન જલામ્બરમ્ । સદેવ નીયતે વ્યક્તિમસતઃ સમ્ભવઃ કુતઃ? । તથા હેયગુણધ્વંસાદવબોધાદયો ગુણાઃ । પ્રકાશ્યન્તે ન જન્યન્તે
નિત્યા એવાત્મનો હિ તે" ઇતિ । અતો-જ્ઞાનાનન્દાદિગુણાનાં કર્મણાઽઽત્મનિ સઙ્કુચિતાનાં પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય કમર્રૂપબન્ધક્ષયે વિકાશરૂપા
4.4.4 અવિભાગેન દૃષ્ટત્વાત્

4.4.4
કિમયં પરં જયોતિરુપસમ્પન્નઃ સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તઃ પ્રત્યગાત્મા સ્વાત્માનં પરમા-ત્મનઃ પૃથરભૂતમનુભવતિ? ઉત તત્પ્રકારતયા તદવિભક્તમિતિ વિશયે "સોઽશ્નુતે સર્વાન્કામાન્સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા" "યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિં । તદા વિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ
4.4.4
પરમં સામ્યમુપૈતિ" "ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ । સર્ગ્રેપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ" ઇત્યા-દિશ્રુતિસ્મૃતિભ્યો મુક્તસ્ય પરેણ સાહિત્યસામ્યસાધર્મ્યાવગમાત્ પૃથગ્ભૂતમનુભવતિ-
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-અવિભાગેન-ઇતિ । પરસ્માદ્ બ્રહ્મણઃ સ્વાત્મનમવિભાગેનાનુભવતિ મુક્તઃ । કુતઃ? દૃષ્ટત્વાત્- પરં બ્રહ્મોપસમ્પદ્ય નિવૃત્તાવિદ્યાતિરોધાનસ્ય યાથાતથ્યેન સ્વાત્મનો દૃષ્ટત્વાત્ । સ્વાત્મનઃ સ્વરૂપં હિ "તત્ત્વ- મસિ" "અયમાત્મા બ્રહ્મ" "ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વં" "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" ઇત્યાદિસામાનાધિકરણ્યનિર્દેશૈઃ "ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો યમાત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમન્તરો યમયતિ સ ત આત્મા-ઽન્તરર્યામ્યમૃતઃ" "અન્ય પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા" ઇત્યદિભિશ્ચ પરમાત્માત્મકં તચ્છરીરતયા તત્પ્ર-કારભૂતમિતિ પ્રતિપાદિતમ્-"અવસ્થિતેરિતિ કાશકૃત્સ્નઃ" ઇત્યત્ર । અતોઽવિભાગેનાહં બ્રહ્માસ્મીત્યેવાનુ- ભવતિ । સામ્યસાધર્મ્યવ્યપદેશો બ્રહ્મપ્રકારભૂતસ્યૈવ પ્રત્યગાત્મનઃ સ્વરૂપં તત્સમમિતિ દેવાદિપ્રાકૃતરૂપપ્રહા- ણેન #રહ્મસમાનશુદિંધ પ્રતિપાદયતિ । સહશ્રુતિસ્ત્વેવંભૂતસ્ય પ્રત્યગાત્મનઃ પ્રકારિણા બ્રહ્મણા સહ તદ્ગુણાનુભવં પ્રતિપાદયતીતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ । બ્રહ્મ પ્રકારતયા તદવિભાગોક્તેર્હિ "સઙ્કલ્પાદેવ તછøતે"રિત્યાદિ ન વિરુદ્ધયતે, "અધિકં તુ ભેદનિર્દેશાત્ "અધિકોષદેશાત્" ઇત્યાદિ ચ

॥ અવિભાગેન દૃષ્ટત્વાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.4.5 બ્રાહ્મેણ જૈમિનિરુપન્યાસાદિભ્યઃ

4.4.5
પ્રત્યગાત્મનઃ પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય નિવૃત્તતિરોધાનસ્ય સ્વરૂપાવિર્ભાવ એવેત્યુક્તમ્ । તત્ર યેન સ્વરૂપેણાયમાત્માઽઽવિર્ભવતિ તત્સ્વરૂપં શ્રુતિવૈવિધ્યાદ્વિચાર્યતે । કિમપહતપાષ્મત્વાદિકમેવાસ્ય
4.4.5
સ્વરૂપમિતિ તેન રૂપેણાયમાવિર્ભવતિ? ઉત વિજ્ઞાનમાત્રમેવેતિ તેન રૂપેણ? અથોભયોરવિરોધ ઇત્યુભયસ્વ- રૂપેણેતિ । કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્? બ્રાહ્મેણેતિ જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે । બ્રાહ્મણે-અપહતપાષ્મત્વાદિનેત્યર્થઃ । અપહતપાષ્મત્વાદયો હિ દહરવાક્યે બ્રહ્મસમ્બન્ધિતયા શ્રુતા । બ્રાહ્મેણેતિ કુતોઽવગમ્યતે; ઉપન્યાસાદિભ્યઃ, ઉપન્યસ્યન્તે હિ બ્રહ્મગુણાઃ અપહતપાષ્મત્વાદયઃ પ્રત્યગાત્મનોઽપિ પ્રજાપતિવાક્યે "ય આત્માઽપહતપાષ્મા" ઇત્યાદિના "સત્યસઙ્કલ્પઃ" ઇત્યન્તેન । આદિશબ્દેન સત્યસઙ્કલ્પત્વાદિગુણાયત્તા જક્ષણાદયઃ, "જક્ષત્ક્રીડન્ રમમાણઃ" ઇત્યાદિવાક્યાવગતા વ્યવહારા ગૃહ્યન્તે । અત એભ્ય ઉપ્યાસાદિભ્યઃ પ્રત્યગ ત્મનો વિજ્ઞાનમાત્રસ્વ-રૂપત્વં ન સમ્ભવતીતિ જૈમિનેર્મતમ્

4.4.6 ચિતિ તન્માત્રેણ તદાત્મકત્વાદિત્યૌડુલોમિઃ

4.4.6
ચૈતન્યમાત્રમેવાસ્યાત્મનઃ સ્વરૂપમિતિ તેન રૂપેણાવિર્ભવતીત્યૌડુલોમિરાચાર્યો મન્યતે । કુતઃ? તદાત્મક- ત્વાત્-તાવન્માત્રાત્મકત્વાદયસ્ય પ્રત્યગાત્મનઃ, "સ યથા સૈન્ધવધનોઽનન્તરોઽવાહ્યઃ કૃત્સ્નો રસધન એવ એવં વા અરેઽયમાત્માનન્તરોઽબાહ્ય કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનધન એવ વિજ્ઞાનધન એવ" ઇત્યવધારણાદ્વિજ્ઞાનમાત્રમેવાસ્ય સ્વરૂપમિત્યવગમ્યતે । અતોઽસ્ય ગુણાન્તરાભાવાદપહતપાષ્મેત્યાદયઃ શબ્દાઃ વિકારસુખદુઃખાદ્યવિદ્યાત્મક-ધર્મવ્યાવૃત્તિપરા ઇતિ ચિતિ તન્માત્રરૂપેણાવિર્ભાવ ઇત્યૌડુલોમેર્મતમ્

4.4.7
સમ્પ્રતિ ભગવાન્વાદરાયણઃ સ્વમતેન સિદ્ધાન્તમાહ-
4.4.7 એવમપ્યુપન્યાસાત્પૂર્વભાવાદવિરોધં વાદરાયણઃ

4.4.7
એવમપિ-વિજ્ઞાનમાત્રસ્વરપૂત્વપ્રતિપાદને સત્યપિ, સત્યકામત્વાદીનાં પૂર્વોક્તાનાં ગુણાનામવિરોધં વાદરાયણ આચાય્ર્યો#ઐ મન્યતે । કુતઃ? ઉપન્યાસાત્ પૂર્વભાવાદૌપનિપદાત્ "ય આત્માઽપહતપાષ્મા" ઇત્યાદ્યુપન્યાસાત્પ્રમા-ણાત્પૂર્વેષામપહતપાષ્મત્વસત્યસઙ્કલ્પત્વાદીનામપિ ભાવાત્-વિદ્યમાનત્વાત્ । તુલ્યપ્રમાણકાનામિતરેતરબાધો ન યુજ્યતે ઇત્યર્થઃ । ન ચ વસ્તુવિરોધાદપહતપાષ્મત્વાદીનામવિદ્યાપરિકલ્પિતત્વં ન્યાય્યમ્ । વિશેષાભાવાદ્વિ-પરીતં કસ્માન્ન ભવતીતિ ન્યાયાત્ । તુલ્યબલત્વે હ્યશક્યસ્યાવધારણસ્યાન્યપરત્વમેવ ન્યાય્યમ્ । એવમપ્યવિ- રોધ ઇત્યભ્યુપગમ્ય વદન્ જ્ઞાનમાત્રમેવાસ્ય સ્વરૂપં નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તીત્યયમર્થો "વિજ્ઞાનધન એવ" ઇત્યદિભિર્ન પ્રતિપાદ્યત ઇતિ મન્યતે । કસ્તર્હિ "વિજ્ઞાનધન એવ" ઇત્યવધારણસ્યાર્થઃ? કૃત્સ્ન્#ઓપ્યાત્મા જડવ્યાવૃત્તઃ સ્વપ્ર- કાશો નાન્યાયત્તપ્રકાશઃ સ્વલ્પોઽપિ પ્રદેશોઽસ્તીત્યયર્થો વાક્યાદેવ સુવ્યક્તઃ, "સ યથા સૈન્ધવધનોઽનન્તરા-ઽવાહ્યઃ કૃત્સ્નો રસધન એવ એવં વા અરેઽયમાત્માઽનન્તરોઽવાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનધન એવ" ઇતિ । ન ચૈવં
4.4.7
પ્રત્યગાત્મનો ધર્મિસ્વરૂપસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વિજ્ઞાનધનત્વ્રેપ્યપહતપાષ્મત્વસત્યસઙ્કલ્પત્વાદિધર્મસમ્બન્ધો વાક્યા-ન્તરાવગતો વિરુધ્દ્યતે; યથા સૈન્ધવધનસ્ય રસધનત્વે રસનેન્દ્રિયાવગતે ચક્ષુરાદ્યવગતાઃ રૂપકાઠિન્યાદયો ન વિરુધ્યન્તે । ઇદમત્ર વાક્યતાત્પર્યં-યથા રસવત્સ્વામ્રફલાદિષુ ત્વગાદિપ્રદેશભેદેન રસભેદે સત્યપિ નૈન્ધવધનસ્ય સર્વત્રૈકરસત્વમ્; તથાઽઽત્મન્રોપિ સર્વત્ર વિજ્ઞાનસ્વરૂપત્વં, સ્વપ્રકાશસ્વરૂપત્વમિત્યર્થઃ

॥ બ્રહ્માધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.4.8 સઙ્કલ્પાદેવ તચ્છøતેઃ

4.4.8
મુક્તઃ પરં બ્રહ્મોપસમ્પદ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપોઽપહતપાષ્મત્વાદિસત્યસઙ્કલ્પત્વપર્યન્તગુણક આવિર્ભવતીત્યુક્તમ્ । તમધિકૃત્ય તસ્ય સઙ્કલ્પત્વપ્રયુક્તા વ્યવહારાશ્ચ શ્રૂયન્તે "સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષત્ ક્રીડન્ રમમાણઃ સ્ત્રીભિર્વા યાનૈર્વા જ્ઞાતિભિર્વા" ઇતિ । કિમસ્ય જ્ઞાત્યાદિપ્રાપ્તિઃ પ્રયત્નાન્તરસાપેક્ષા? ઉત પરમપુરુષ- સ્યેવ સઙ્કલ્પમાત્રાદેવ ભવતીતિ વિશયે-લોકે રાજાદીનાં સઙ્કલ્પત્વેન વ્યવહ્રિયમાણાનાં કાર્યનિષ્પાદને પ્રય-ત્નાન્તરસાપેક્ષત્વદર્શનાદસ્યાપિ તત્સાપેક્ષા ।
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સઙ્કલ્પાદેવ-ઇતિ । કુતઃ? તછøતેઃ, "સ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિ સઙ્કલ્પાદેવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ" ઇતિ હિ સઙ્કલ્પાદેવાસ્ય પિત્રાદીનં સમુત્થાનં શ્રૂયતે । ન ચ પ્રયત્નાન્તરસાપેપેક્ષત્વાભિધાયિ શ્રુત્યન્તરં દૃશ્યતે; યેનાસ્ય સઙ્કલ્પાદેવેત્યવધારણસ્ય વિજ્ઞાનધન એવેતિવદ્ વ્યવસ્થાપનં ક્રિયતે

4.4.9 અત એવ ચાનન્યાધિપતિઃ

4.4.9
યતો મુક્તઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ; અત એવાનન્યાધિપતિશ્ચ । અન્યાધિપતિત્વં હિ વિધિનિષેથયોગ્યત્વમ્, વિધિનિષે-ધયોગ્યત્વે હિ પ્રતિહતસઙ્કલ્પત્વં ભવેત્ । અતઃ સત્યસઙ્કલ્પત્વશ્રુત્યૈવાનન્યાધિપતિત્વં ચ સિદ્ધમ્ । અત એવ "સ સ્વરાડ્ ભવતિ" ઇત્યુચ્યતે

॥ સઙ્કલ્પાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.4.10 અભાવં વાદરિરાહ હ્યેવમ્

4.4.10
કિં મુક્તસ્ય દેહેન્દ્રિયાણિ ન સન્તિ અથવા યથાસઙ્કલ્પં સન્તિ? ન સન્તિ ચેતિ
4.4.10
વિશયે-શરીરેન્દ્રિયાણામભાવં વાદરિરાચાર્યો મન્યતે । કુતઃ? આહ હ્યેવમ્ " ન હ વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયા-પ્રિયયોરપહતિરસ્તિ
। અશરીરં વા વ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ" ઇતિ શરીરસમ્બન્ધે દુઃખસ્યાવર્જનીયત્વમભિ-ધાય "અસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે" ઇતિ મુક્તસ્યાશરીરત્વં હ્યાહ શ્રુતિઃ

4.4.11 ભાવં જૈમિનિર્વિકલ્પામનનાત્

4.4.11
મુક્તસ્ય શરીરેન્દ્રિયભાવં જૈમિનિરાચાર્યો મન્યતે, કુતઃ? વિકલ્પપામનનાત્-વિવિધઃ કલ્પો વિકલ્પઃ વૈવિ-દ્યમિત્યર્થઃ, "સ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિ પઞ્ચધા ભવતિ સપ્તધા" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ । આત્મન એકસ્યાચ્છેદ્ય-સ્યાનેકદાભાવાસમ્ભવાત્ । ત્રિધાભાવાદયઃ શરીરનિબન્ધના ઇત્યવગમ્યતે । અશરીરત્વવચનં તુ કર્મનિમિ-ત્તશરીરભાવપરં, તદેવ હિ શરીરં પ્રિયાપ્રિયહેતુઃ ॥ ભગવાંસ્તુ બાદરાયણઃ સ્વમતેન સિદ્ધાન્તમાહ -
4.4.12 દ્વાદશાહવદુભયવિધં બાદરારણોઽતઃ

4.4.12
"સઙ્કલ્પાદેવ"ઇત્યેતદતશ્શબ્દેન પરામૃશ્યતે, અત એવ સઙ્કલ્પાત્, ઉભયવિધં સશરીરમશરીરં ચ મુક્તં ભગવા- ન્બાદરાયણો મન્યતે । એવં ચોભયી શ્રુતિરુપપદ્યતે, દ્વાદશાહવત્-યથા "દ્વાદશાહમઅદ્ધિકામા ઉપેયુઃ" "દ્વાદ-શાહેન પ્રજાકામં યાજયેત્" ઇત્યુપૈતિયજતિચોદનાભ્યાં સઙ્કલ્પભેદેન સત્રમહીનઞ્ચ ભવતિ

4.4.13
યદા શરીરાદ્યુપકરણવત્ત્વમ્; તદા તાનિ શરીરાદ્યુપકરણાનિ સ્વેનૈવ સૃષ્ટાનીતિ નાસ્તિ નિયમ ઇત્યાહ -
4.4.13 તન્વભાવે સન્ધ્યવદુપપત્તેઃ

4.4.13
સ્વેનૈવ સૃષ્ટતનુપ્રભૃત્યુપકરણાભાવે પરમપુરુષસૃષ્ટૈરુપકરણૈર્ભોગોપપત્તેઃ સત્યસઙ્કલ્પોઽપિ સ્વયં ન સૃજતિ । યથા
4.4.13
સ્વપ્ને "અથ સ્થાન્ રથયોગાન્ પથઃ સૃજતે" ઇત્યારભ્ય "અથ વેશન્તાન્ પુષ્કરિણ્યઃ સ્ત્રવન્ત્યઃ સૃજતે સ હિ કર્ત્તા" ઇતિ "ય એષુ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃ તદેવ શુક્રં તદ્વ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે તસ્મિ-#ઁલ્લોકાઃ શ્રિતાસ્સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન" ઇતિ ચેશ્વરસૃષ્ટૈઃ રથાદ્યુપકરણૈર્જીવોભુઙ્ક્ત, તથા મુક્તોઽપિ લી#આલા-પ્રવૃત્તેનેશ્વરેણ સૃષ્ટૈઃ પિતૃલોકાદિભિર્લીલારસં ભુઙ્ક્તે

4.4.14 ભાવે જાગ્રદ્વત્

4.4.14
સ્વસઙ્કલ્પાદેવ સૃષ્ટતનુપ્રભૃતિપિતૃલોકાદ્યુપરણભાવે જાગ્રત્પુરુષભોગવન્મુક્ત્#ઓપિ લીલારસં ભુઙ્ક્તે; પરમપુરુષો- ઽપિ લીલાર્થં દશરથવસુદેવાદિપિતૃલોકાદિકમાત્મનઃ સૃષ્ટ્વા તૈમર્નુષ્યધર્મલીલારસં યથા ભુઙ્ક્તે, તથા મુક્ત-#આનામપિ સ્વલીલાયૈ પિતૃલોકાદિકં સ્વયમેવ સૃજતિ કદાચિત્, કદાચિચ્ચ મુક્તાઃ સત્યસઙ્કલ્પત્વાત્ પરમ-પુરુષલીલાન્તર્ગતસ્વપિતૃલોકાદિકં સ્વયમેવ સૃજન્તીતિ સર્વમુપપન્નમ્

4.4.15
નન્વાત્માઽણુપરમાણ ઇત્યુક્તમ્, કથમનેકશરીરેષ્વેકસ્યાણોરાત્માભિમાનસમ્ભવ ઇત્યત્રાહ -
4.4.15 પ્રદીષવદાવેશસ્તથા હિ દર્શયતિ

4.4.15
યથા પ્રદીષસ્યૈકસ્યૈકસ્મિન્દેશે વર્ત્તમાનસ્ય સ્વપ્રભયા દેશાન્તરાવેશઃ, તથાઽઽત્મનોઽપ્યેકદેશસ્થિતસ્યૈવ સ્વપ્રભારૂપેણ ચૈતન્યેન સર્વશરીરાવેશો નાનુપપન્નઃ । યથા ચૈકસ્મિન્નપિ દેહે હૃદયાદ્યેકપ્રદેશવિર્ત્તનોઽપિ ચૈત- ન્યવ્યાપ્રત્યા સર્વસ્મિન્દેહે
આત્માભિમાનસ્તદ્વચત્ । ઇયાન્વિશેષઃ-અમુક્તસ્ય કમર્ણા સઙ્કુચિતજ્ઞાનસ્ય દેહા-
4.4.15
ન્તરેષ્વાત્માભિમાનાનુગુણા વ્યાપ્તિર્ન સમ્ભવતિ; મુક્તસ્ય ત્વસઙ્કુચિતજ્ઞાનસ્ય યથાસઙ્કલ્પમાત્માભિ-માનાનુગુણા વ્યાપ્તિરિદમિતિ ગ્રહણાનુગુણા ચ નાનુપપન્ના । તથા હિ દર્શયતિ- "બાલગ્રશતભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ । ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે" ઇતિ । અમુક્તસ્ય કર્મ નિયામકમ્, મુક્ત- સ્ય તુ સ્વેચ્છેતિ વિશેષ। ।
4.4.16
નનુ પરં બ્રહ્મ પ્રાપ્તસ્યાન્તરબાહ્યમાનલોષં દર્શયતિ શ્રુતિઃ, "પ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્મં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્" ઇતિ, તત્કથં મુક્તસ્ય સાર્વમમુચ્યતે? તત્રોત્તરમ્-
4.4.16 સ્વાપ્યયસમ્પત્ત્યોરન્યતરાપેક્ષમાવિષ્કૃતં હિ

4.4.16
નેદં વચનં મુક્તવિષયમ્, અપિ તુ સ્વાપ્યયસમ્પત્ત્યોરન્યતરાપેક્ષમ્ । સ્વાપ્યયઃ સુષુપ્તિઃ, સમ્પત્તિશ્ચ મરણં, "વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યતે" ઇત્યારભ્ય "તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયા"મિતિ વચનાત્ તયોશ્ચાવસ્થયોઃ પ્રાજ્ઞપ્રાપ્તિર્નિઃ-સમ્બોધત્વં ચ વિદ્યેતે । અતસ્તયોરન્યતરાપેક્ષમિદં વચનમ્ । સુષુપ્તિમરણયોનિર્#ઃસમ્બોધત્વં મુક્તસ્ય ચ સર્વ-મત્વમાવિષ્કૃતં હિ શ્રુત્યા "નાહ ખલ્વયમેવં સમ્પ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહ મસ્મીતિ નો એવેમાનિ ભૂતાનિ
4.4.16
વિનાશમેવાપીતો ભવતિ નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામિ" ઇતિ સુષુપ્તિબેલાયાં નિસ્સમ્બોધત્વમુકત્વા તસ્મિન્નેવ વાક્યે મુક્તમધિકૃત્ય "સ વા એષ દિવ્યેન ચક્ષુષા મનસૈતાન્કામાન્ પશ્યન્ રમતે ય એતે બ્રહ્મલોકે" ઇતિ સર્વ-જ્ઞત્વમુચ્યતે । તથા "સર્વં હ પશ્યઃ પશ્યતિ સર્વપ્રાપ્નોતિ સર્વશઃ" ઇતિ ચ સ્પષ્યમેવ સર્વજ્ઞત્વમુચ્યતે । તથા મરણે ચ નિસ્સમ્બોધત્વમ્, એતેભ્યે ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ" ઇત્યુક્તં, વિનશ્યતિ ન પશ્યતી- ત્યર્થઃ । અતઃ "પ્રાજ્ઞેનાત્મના" ઇતિ વચનં સ્વાપ્યયસમ્પત્ત્યોરન્યતરાપેક્ષમ્

॥ અભાવાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
4.4.17 જગદ્વયાપરવર્જં પ્રકરણાદસન્નિહિતત્વાચ્ચ

4.4.17
કિં મુક્તસ્યૈશ્વર્ય્યં જગત્સૃષ્ટયાદિ પરમપુરુષાસાધારણં સર્વેશ્વરત્વમપિ? ઉત તદ્ર- હિતં કેવલપરમપુરુષાનુભવવિષયમ્? ઇતિ સંશયઃ । કિં યુક્તં જગદીશ્વરત્વમપીતિ । કુઃ? "નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ" ઇતિ પરમપુરુષેણ પરમસામ્યાપત્તિશ્રુતેઃ, સત્યસઙ્કલ્પત્વશ્રુતેશ્ચ । ન હિ પરમસામ્યસત્યસઙ્કલ્પત્વે સર્વેશ્વરાસાધારણજગન્નિયમેન વિનોપપદ્યેતે । અતઃ સત્યસઙ્કલ્પત્વપરમસામ્યોપપત્તયે સમસ્તજગન્નિયમનરૂપ-મપિ મુક્તસ્યૈશ્વય્યર્મિતિ ।
4.4.17
એવં પ્રાપ્તે પ્રચક્ષ્મહે-જગદ્વયાપારવર્જમ્-ઇતિ । જગદ્વયાપારઃ- નિખિલચેતનસ્વરૂપસ્થિતિપ્રવૃત્તિભેદનિય- મનમ્ । તદ્વર્જ્જં નિરસ્તનિખિલતિરોધાનસ્ય નિર્વ્યાજબ્રહ્માનુભવરૂપં મુક્તસ્યૈશ્વર્ય્યમ્ । કુતઃ? પ્રકરણાત્,
4.4.17
નિખિલજગન્નિયમનં હિ પરં બ્રહ્મ પ્રકૃત્યામ્નાયતે "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે યેન જાતાનિ જીવન્તિ યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ તદ્વિજિજ્ઞાસખ તદ્વ્રહ્મ" ઇતિ । યદ્યેતન્નિખિલજગન્નિયમનં મુક્તાનામપિ સાધારણં સ્યાત્, તતશ્ચેદં જગદ્વશ્વરત્વરૂપં બ્રહ્મલક્ષણં ન સઙ્ગચ્છતે । અસાધારણસ્ય હિ લક્ષણત્વમ્ । તથા "સદેવ સોમ્યેદમગ્ર અસીદેકમેવાદ્વિતીયં તદૈક્ષત બહુસ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત" "બ્રહ્મ વા ઇદમેકમેવાગ્ર અસી- ત્તદેકં સન્નવ્યભવત્ તચ્છ્રેયોરૂપમત્યસૃજત ક્ષત્રં યાન્યેતાનિ દેવક્ષત્રાણિ ઇન્દ્રો વરુણઃ સોમો રુદ્રઃ પર્જન્યો યમો મૃત્યુરીશાન ઇતિ" "આત્મા વા ઇદમેવ એવાગ્ર અસીત્ નાન્યત્કિઞ્ચન મિષત્ સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ સ ઇમાઁલ્લોકાનસૃજત" "એકો હ વૈ નારાયણ આસીન્ન બ્રહ્મા નેશાનો નેમે દ્યાવાપૃથિવી ન નક્ષત્રાણિ નાપો નાગ્નિર્ન સોમો ન સૂય્ર્યઃ સ એકાકી ન રમેત તસ્ય ધ્યાનાન્તસ્થસ્યૈકા કન્યા દશેન્દ્રિયાણિ"
ઇત્યાદિષુઃ । યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરઃ" ઇત્યારભ્ય આત્મનિ તિષ્ઠન્" ઇત્યાદિષુ ચ નિખિલજગન્નિયમનં પરમપુરુષં પ્રકૃત્યૈવ શ્રૂયતે । અસન્નિહિતત્વાચ્ચ-ન ચૈતેષુ નિખિલજગન્નિયમનપ્રસઙ્ગેષુ મુક્તસ્ય સન્નિધાનમસ્તિ, યેન જગદ્વયાપાર-સ્તસ્યાપિ સ્યાત્

4.4.18 પ્રત્યક્ષોપદેશાન્નેતિ ચેન્નાધિકારિકમણ્ડલસ્થોક્તેઃ

4.4.18
"સ સ્વરાડ્ ભવતિ તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ" "સ ઇમાંલ્લોકાન્કામાન્નીકામરૂપ્યનુસઞ્ચરન્" ઇતિ પ્રત્યક્ષેણ શ્રુત્યા મુક્તસ્ય જગદ્વયાપાર ઉપદિશ્યતે । અતો ન જગદ્વયાપારવજર્મિતિ ચેત્-તન્ન, આધિકારિ-કમણ્ડલસ્થોક્તેઃ, આધિકારિકાઃ-અધિકારેષુ નિયુક્તા હિરણ્યગર્ભાદયઃ મણ્ડલાનિ-તેષાં લોકાઃ; તત્સ્થાઃ- ભોગા મુક્તસ્યાકર્મવશ્યસ્ય ભવન્તીત્યયમર્થ "તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ" ઇત્યાદિનોચ્યતે, અક-મર્પ્રતિહતજ્ઞાનો મુક્તો વિકારલોકાન્ બ્રહ્મવિભૂતિભૂતાનનુભૂય યથાકામં તૃષ્યતીત્યર્થઃ । તદેવં વિકારાન્ત-
4.4.18
ર્વત્તિન આધિકારિકમણ્ડલસ્થાન્સર્વાન્ ભોગાન્ બહ્મવિભૂતિભૂતાનનુભવતીત્યનેન વાક્યેનોચ્યતે; ન જગદ્વયા-પારઃ

4.4.19
યદિ સંસારિવન્મુક્તોઽપિ વિકારાન્તર્વત્તિનો ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે; તર્હિ બદ્ધસ્યેવ મુક્તસ્યાપિ અન્તવદેવ ભોગ્ય-જાતમલ્પં ચ સ્યાત્તત્રાહ -
4.4.19 વિકારાવર્ત્તિ ચ તથા હિ સ્થિતિમાહ

4.4.19
વિકારે જન્માદિકે ન વર્ત્તતે ઇતિ વિકારાવર્ત્તિ, નિર્ધૂતનિખિલવિકારં નિખિલહેયપ્રત્યનીકકલ્યાણૈકતાનં નિરતિશયાન્દં પરં બ્રહ્મ સવિભૂતિકં સકલકલ્યાણગુણમનુભવતિ મુક્તઃ । તદ્વિભૂત્યન્તર્ગતત્વેન વિકારવર્ત્તિનાં લોકાનામપિ મુક્તભોગ્યત્વં, તથા હિ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ નિર્વિકારે અનવધિકાતિશયાનન્દે મુક્તસ્યાનુભવિતૃ- ત્વેન સ્થિતિમાહ શ્રુતિઃ "યદા હ્યૈવેષ એતસ્મિન્નદૃશ્યેઽનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયનેઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે અથ સો- ઽભયં ગતો ભવતિ" "રસો વૈ સઃ રસં હ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽઽનન્દીભવતિ" ઇત્યાદિકા । તદ્વિભૂતિભૂતં જગત્તત્રૈવ વર્તતે "તðસ્મલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચન" ઇતિ શ્રુતેઃ । અતઃ સવિભૂતિકં બ્રહ્માનુભવન્ વિકારાન્તવðર્તન આધિકારિકમણ્ડલસ્થાનપિ ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે ઇતિ "સર્વેષુ લોકેષુ કામચારઃ" ઇત્યાદિનોચ્યતે; ન મુક્તસ્ય જગ-દ્વયાપારઃ

4.4.20 દર્શયતશ્ચેવં પ્રત્યક્ષાનુમાને

4.4.20
અસ્ય પ્રત્યગાત્મનો મુક્તસ્ય નિયામ્યભૂતસ્ય નિયન્તૃભૂતપરમપુરુષાસાધારણં જગદ્વયાપારરૂપં નિમનં ન સમ્ભવતીત્યુક્તમ્ । નિખિલજગન્નિયમનરૂપો વ્યાપારઃ પરમપુરુષાસાધારણં ઇતિ દર્શયતઃ શ્રુતિસ્મૃતી-
4.4.20
ભીષાઽસ્માદ્વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્યઃ ભીષાઽસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃ" ઇતિ "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃ" ઇત્યિ#આદ । તથા "એષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરેષ ભૂતપાલ એષ સેતુર્વિધરણ એષાં લોકાનામસમ્ભેદાય" ઇતિ ચ શ્રુતિઃ । સ્મૃતિરપિ "મયાઽધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્ । હેતુનાઽનેન કૌન્તેય જગદ્ધિ પરિવર્ત્તતે" ઇતિ, "વિષ્ટભ્યાહમિપં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગ"દિતિ ચ । તથા મુક્તસ્ય સત્યસઙ્કલ્પત્વાદિપૂર્વકસ્યાપ્યાનન્દસ્ય પરમપરુરુષ એવ હેતુરિતિ શ્રુતિસ્મૃતી દર્શયતઃ- "એષ હ્યેવા-નન્દયાતિ" "માં ચ યોઽવ્યભિચારેણ ભક્તિયોગેન સેવતે । સ ગુણાન્તમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે । બ્રહ્મ-ણોઽહિ પ્રતષ્ઠાહમમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ । શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ" ઇતિ । યદ્યપ્યપહતપા-ષ્મત્વાદિઃ સત્યસઙ્કલ્પત્વપર્યન્તો ગુણગણઃ પ્રત્યગાત્મનઃ સ્વાભાવિક એવાવિર્ભૂતઃ । તથાઽપિ તસ્ય તથાવિ-ધત્વમેવ પરમપુરુષાયત્તં, તસ્ય નિત્યસ્થિતિશ્ચ તદાયત્તા, પરમપુરુષસ્યૈતન્નિત્યતાયા નિત્યેષ્ટત્વાન્નિત્યતયા વર્તત ઇતિ ન
કશ્ચિદ્વિરોધઃ । એવમેવ પરમપુરુષભોગોપકરણસ્ય લીલોપકરણસ્ય ચ નિત્યતયા શાસ્ત્રાવગતસ્ય પરમપુરુષસ્ય નિત્યેષ્ટત્વાદેવ તથાઽવસ્થાનમસ્તીતિ શાસ્ત્રાદવગમ્યતે । અતો મુક્તસ્ય સત્યસઙ્કલ્પત્વં પરમ-પુરુષાસામ્યઞ્ચ જગદ્વયાપારવર્જ્જમ્

4.4.21 ભોગમાત્રસામ્યલિઙ્ગાચ્ચ

4.4.21
બ્રહ્મયાથાત્મ્યાનુભવરૂપભોગમાત્રેણ મુક્તસ્ય બ્રહ્મસામ્યપ્રતિપાદનાચ્ચ લિઙ્ગાત્ જગદ્વયાપારવર્જ્જમિત્યવગમ્યતે "સોઽશ્નૂતે સર્વાન્કામાન્સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા" ઇતિ । અતો મુક્તસ્ય પરમપુરુષસામ્યં સત્યસઙ્કલ્પત્વં ચ પર-મપુરુષાસાધારણનિખિલજગન્નિયમનશ્રુત્યાનુગુણ્યેન વર્ણનીયમિતિ જગદ્વયાપારવર્જમેવ મુક્તૈશ્વર્યમ્

4.4.22
યદિ પરમપુરુષાયત્તં મુક્તૈશ્વર્યમ્, તર્હિ તસ્ય સ્વતન્ત્રત્વેન તત્સઙ્કલ્પાન્મુક્તસ્ય પુનરાવૃત્તિસમ્ભવાશઙ્કેત્યત્રાહ -
4.4.22 અનાવૃત્તિશ્શબ્દાદનાવૃત્તિશ્શબ્દાત્

4.4.22
યથા નિખિલહેયપ્રત્યનીકકલ્યાણૈકતાનો જગજ્જન્માદિકારણં સમસ્તવસ્તુવિલક્ષણઃ સર્વજ્ઞઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ આશ્રિતવાત્સલ્યૈકજલધિઃ પરમકારુણિકો નિરસ્તસમાભ્યધિકસમ્ભાવનઃ પરબ્રહ્માભિધાનઃ-પરમપુરુષોઽ- સ્તીતિ શબ્દાદવગમ્યતે, એવમહરહરનુષ્ઠીયમાનવર્ણાશ્રમધર્માનુગૃહીતતદુપાસનરૂપતત્સમારાધનપ્રતીઃ ઉપા-સીનાનનાદિકાલપ્રવૃત્તાનન્તદુસ્તરકર્મસઞ્ચયરૂપાવિદ્યાં વિનિવર્ત્ય સ્વયાથાત્મ્યાનુભવરૂપાનવધિકાતિશયા- નન્દં પ્રાપય્ય પુનર્નાવર્તયતીત્યપિ શબ્દાદેવાવગમ્યતે । શબ્દશ્ચ "સ ખલ્વેવં વર્તયન્ યાવદાયુષં બ્રહ્મલોકમભિ-સમ્પદ્યતે ન ચ પુનરાવર્તતે ન ચ પુનરાવર્તતે" ઇત્યાદિકઃ । તથા ચ ભગવતા સ્વયમેવોક્તમ્ "મામુષેત્ય પુન- ર્જન્મ દુઃખાલયમશાશ્વતમ્ । નાપ્નુવન્તિ મહાત્માનઃ સંસિદ્ધિ પરમાં ગતાઃ ॥ આબ્રહ્મભુવનાલ્લોકાઃ પુનરાવ-ર્તિનોઽર્જુન । મામુપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે" ઇતિ । ન ચોચ્છિન્નકર્મબન્ધસ્યાસઙ્કુચિતજ્ઞાનસ્ય પરબ્રહ્માનુભવૈકસ્વભાવસ્ય તદેકપિ#રયસ્યાનવધિકાતિશયાનન્દં બ્રહ્માનુભવતોઽન્યાપેક્ષાતદર્થારમ્ભાદ્યસમ્ભવાત્
4.4.22
પુનરાવૃત્તિશઙ્કા । ન ચ પરમપુરુષઃ સત્યસઙ્કલ્પોઽત્યર્થપ્રિયં જ્ઞાનિનં લબ્ધ્વા કદાચિદાવર્તયિષ્યતિ; ય એવમાહ - "પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઇત્યર્થમહં સ ચ મમ પ્રિયઃ । ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે જ્ઞાની ત્વાત્મૈવ મે મતમ્ ॥ આસ્થિતઃ સ હિ યુક્તાત્મા મામેવાનુત્તમાં ગતિમ્ । બહૂનાં જન્મનામન્તે જ્ઞાનવાન્માં પ્રપદ્યતે । વાસુદેવઃ સર્વમિતિ સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ" ઇતિ । સૂત્રાભ્યાસઃ શાસ્ત્રપરિસમાપ્તિં દ્યોતયતીતિ સર્વં સમઞ્જસમ્ ॥
॥ જગદ્વયાપારવર્જાધિકરણં સમાપ્તમ્ ॥
॥ ઇતિ શ્રીભગવદ્રામાનુજવિરચિતે શારીરકમીમાંસાભાષ્યે
ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥