શિવસંહિતા · અધ્યાય p5

એકં જ્ઞાનં નિત્યમાદ્યન્તશૂન્યં નાન્યત્કિઞ્ચિદ્વત્તે તે વસ્તુ સત્યમ્
યદ્ભેદોસ્મિન્નિન્દ્રિયોપાધિના વૈ જ્ઞાનસ્યાયં ભાસતે નાન્યથૈવ

અથ ભક્તાનુરક્તોઽહં વક્તિ યોગાનુશાસનમ્
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનામાત્મમુક્તિપ્રદાયકઃ

ત્યક્ત્વા વિવાદશીલાનાં મતં દુર્લાનહેતુકમ્
આલ્પજ્ઞાનાય ભૂતાનામનન્યગતિચેતસામ્

સત્યં કેચિત્પ્રશંસન્તિ તપઃ શૌચં તથાપરે
ક્ષમાં કેચિત્પશસતિ તથૈવ સમમાર્જવમ્

કેચિદ્દાનં પ્રશંસન્તિ પિતૃકર્મ તથાપરે
કેચિત્કર્મ પ્રશંસન્તિ કેચિદ્વૈરાવયમુત્તમમ્

કેચિદ્ગહસ્થકર્માણિ પ્રશંસન્તિ વિચક્ષણાઃ
અગ્નેહોત્રાદિકં કર્મ તથા કેચિત્પરં વિદુઃ

મન્ત્રયોગં પ્રશંસન્તિ કેચિત્તીર્થાનુસેવનમ્
એવં બહુનુપાયાંસ્તુ પ્રવદન્તિ હિ મુક્તયે

એવં વ્યવસિતા લોકે કૃત્યાકૃત્યવિદો જનાઃ
વ્યામોહમેવ ગચ્છતિ વિમુક્તાઃ પાપકર્મભિઃ

એતન્મતાવલમ્બી યો લબ્ધ્વા દુરિતપુયયકે
ભ્રમતીત્યવશઃ સોઽત્ર જન્મમૃત્યુપરમ્પરામ્

અન્યૈર્મતિમતાં શ્રેષ્ઠૈર્ગુપ્તાલોકનતત્પરૈઃ
આત્સાનો બહવઃ પ્રોક્તા નિત્યાઃ સર્વગતાસ્તથા

યદ્યત્પત્યક્ષવિષય તદન્યત્રાસ્તિ ચક્ષતે
કુતઃ સ્વર્ગાદયઃ સન્તીત્યન્યે નિશ્ચિતમાનસાઃ

જ્ઞાનપ્રવાહ ઇત્યન્યે શૂન્યં કેચિત્પરં વિદુઃ
દ્વાવેવ તત્ત્વં મન્યન્તેઽપરે પ્રકૃતિપૂરુષૌ

અત્યન્તભિન્નમતયઃ પરમાર્થપરાષ્ટુરવાઃ
એવમન્યે તુ સંચિન્ત્ય યથામતિ યથાશ્રુતમ્

નિરીશ્વરમિદં પ્રાહુઃ સેશ્વરઞ્ચ તથાપરે
વદન્તિ વિવિધૈર્થેદૈઃ સુયુક્ત્યા સ્થિતિકાતરાઃ

એતે ચાન્યે ચ મુનયઃ સંજ્ઞાભેદા પૃથગ્વિધાઃ
શાસ્ત્રેષુ કથિતા હ્યેતે લોકવ્યામોહકારકાઃ

એતદ્વિવાદશીલાનાં મતં વક્તું ન શક્યતે
ભ્રમન્ત્યસ્મિઞ્જનાઃ સર્વે મુક્તિમાર્ગબહિષ્કતાઃ

આલોક્ય સર્વશાસ્ત્રાણિ વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ
ઇદમેકં સુનિષ્પન્નં યોગશાસ્ત્રં પરં મતમ્

યસ્મિન્ યાતે સર્વમિદં યાતં ભવતિ નિશ્ચિતમ્
તસ્મિન્યરિશ્રમઃ કાર્યઃ કિમન્યચ્છાસ્ત્રભાષિતમ્

યોગશાસ્ત્રમિદં ગોપ્યમસ્માભિઃ પરિભાષિતમ્
સુભક્તાય પ્રદાતવ્યં ત્રૈલોક્યે ચ મહાત્મને

કર્મકાણ્ડં જ્ઞાનકાયડમિતિ વેદો દ્વિધા મતઃ
ભવતિ દ્વિવિધો ભેદો જ્ઞાનકાયડસ્ય કર્મણઃ

દ્વિવિધઃ કર્મકાયડઃ ખ્યાવિષેધવિધિપૂર્વકઃ

નિષિદ્ધકર્મકરણે પાપં ભવતિ નિશ્ચિતમ્
વિધિના કર્મકરો પુયયં ભવતિ નિશ્ચિતમ્

ત્રિવિધો વિધિકૂટઃ ખ્યાવિત્યનૈમિત્તકામ્યતઃ
નિત્યેઽકૃતે કિલ્વિષં ખ્યાત્કામ્યે નૈમિત્તિકે ફલમ્

દ્વિત્રિધન્તુ ફલં જ્ઞેયં સ્વર્ગો નરક એવ ચ
સ્વર્ગો નાનાવિધશ્ચૈવ નરકોપિ તથા ભવેત્

પુયયકર્માણિ વૈ સ્વર્ગો નરકઃ પાપકર્માણિ
કર્મવંધમયી સૃષ્ટિર્નાન્યથા ભવતિ ધ્રુવમ્

જન્તુભિશ્ચાનુભૂયંતે સ્વર્ગે નાનાસુખાનિ ચ
નાનાવિધાનિ દુખાનિ નરકે દુઃસહાનિ વૈ

પાપકર્મવશાદુરવ પુયયકર્મવશાત્સુખમ્
તસ્માત્સુખાર્થી વિવિધં પુયયં પ્રકુરુતે ધ્રુવમ્

પાપભોગાવસાને તુ પુનર્જન્મ ભવેત્ખલુ
પુયયભોગાવસાને ત નાન્યથા ભવતિ ધ્રુવમ્

સ્વર્ગેઽપિ દુરવસંભોગઃ પરશ્રીદર્શનાદિષુ
તતો દુઃખમિદં સર્વં ભવેન્નાસ્ત્વત્ર સંશયઃ

તત્કર્મકલ્પકૈઃ પ્રોક્તં પુયયં પાપમિતિ દ્વિધા
પુયયપાપમયો બન્ધો દેહિનાં ભવતિ ક્રમાત્

ઇહામુત્ર ફલદ્વેષી સફલં કર્મ સંત્યજેત્
નિત્યનૈમિત્તિકં સંજ્ઞ ત્યક્ત્વા યોગે પ્રવર્તતે

કર્મકાણ્ડસ્ય માહાત્મ્યં જ્ઞાત્વા યોગી ત્યજેત્સુધીઃ
પુયયપાપદ્વયં ત્યક્ત્વા જ્ઞાનકાણ્ડે પ્રવર્તતે

આત્સા વાઽરેતુ દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યેત્યાદિ યચ્છ્રુતિઃ
સા સેવ્યા તત્પ્રયત્નેન મુક્તિદા હેતુદાયિની

દુરિતેષુ ચ પુરાયેષુ યો ધીર્વૃત્તિં પ્રચોદયાત્
સોઽહં પ્રવર્તતે મત્તો જગત્સર્વં ચરાચરમ્
સર્વં ચ દૃશ્યતે મત્તઃ સર્વં ચ મયિ લીયતે
ન તજ્જિતોઽહમસ્મહિ મજ્જિતો ન તુ કિંચન

જલપૂર્ણેષ્વસંખ્યેષુ શરાવેષુ યથા ભવેત્
એકસ્ય ભાત્યસંખ્યત્વં તદ્વેદોઽત્ર ન દૃશ્યતે
ઉપાધિષુ શરાવેષુ યા સંખ્યા વર્તતે પરા
સા સંખ્યા ભવતિ યથા રવૌ ચાત્મનિ તત્તથા

યથૈકઃ કલ્પકઃ સ્વપ્ને નાનાવિધિતયેષ્યતે
જાગરેપિ તથાપ્યેકસ્તથૈવ બહુધા જગત્

સર્પબુદ્ધિર્યથા રજૌ શુક્તૌ વા રજતભ્રમઃ
તદ્વદેવમિદં વિશ્વં વિવૃતં પરમાત્મનિ

રજુજ્ઞાનાદ્યથા સર્પો મિથ્યારૂપો નિવર્તતે
આલ્પજ્ઞાનાત્તથા યાતિ મિથ્યાભૂતમિદં જગત્

રૌપ્યભ્રાન્તિરિયં યાતિ શુક્તિજ્ઞાનાદ્યથા ખલુ
જગદ્ભ્રાન્તિરિયં યાતિ ચાક્ષ્ણજ્ઞાનાત્સદા તથા

યથા વંશો રગભ્રાન્તિર્ભવેન્દ્રેકવસાઞ્જનાત્
તથા જગદિદં ભ્રાતિરભ્યાસકલ્પનાઞ્જનાત્

આલ્પજ્ઞાનાદ્યથા નાસ્તિ રજુજ્ઞાનાત્યુજહમઃ
યથા દોષવશાચ્છુચ્ચઃ પીતો ભવતિ નાન્યથા
અજ્ઞાનદોષાદાત્સાપિ જગદ્ભવતિ દુસ્ત્યજમ્

દોષનાશે યથા શુક્લો ગૃહ્યતે ગૌગરયા સ્વયમ્
શુક્યાજ્ઞાનાત્તથાઽજ્ઞાનનાશાદાત્સા તથા કૃતઃ

કાલત્રયેપિ ન યથા રજ્જુઃ સર્પો ભવેદિતિ
તથાત્મા ન ભવેદ્વિશ્વં ગુણાતીતો નિરઞ્જનઃ

આગમાઽપાયિનોઽનિત્યાનાશ્યત્વેનેશ્વરાદયઃ
આલ્પબોધેન કેનાપિ શાસ્ત્રાદેતદ્વિનિશ્ચિતમ્

યથા વાતવશાજ્જ્વિન્ધાવુત્પન્નાઃ ફેનબુદ્બુદાઃ
તથાત્મનિ સમુદ્ભૂતં સંસારં ક્ષણભંગુરમ્

અભેદો ભાસતે નિત્યં વસ્તુભેદો ન ભાસતે
દ્વિધાત્રિધાદિથેદોઽયં ભ્રમત્વે પર્યવસ્યતિ

યદ્ભૂતં યઞ્ચ ભાવ્યં વૈ મૂર્તામૂર્તં તથૈવ ચ
સર્વમેવ જગદિદં વિવૃતં પરમાત્મનિ

કલ્પકૈઃ કલ્પિતા વિદ્યા મિથ્યા જાતા મૃષાષ્મિકા
એતન્મૂલં જગદિદં કથં સત્યં ભવિષ્યતિ

ચૈતન્યાત્સર્વમુત્પત્રં જગદેતઞ્ચરાચરમ્
તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય ચૈતન્યં તં સમાશ્રયેત્

ઘટખ્યાઞ્જયતરે બાહ્યે યથાકાશં પ્રવર્તતે
તથાત્સાભ્યતરે બાહ્યે કાર્યવર્ગેષુ નિત્યશઃ

અસંલગ્નં યથાકાશં મિથ્યાભૂતેષુ પંચસુ
અસંલમસ્તથાત્સા તુ કાર્યવર્ગેષુ નાન્યથા

ઈશ્વરાદિજગત્સર્વમાત્યતયાપ્ય સમન્તતઃ
એકોઽસ્તિ સઞ્ચિદાનદઃ પૂર્ણો દ્વૈતવિવર્જિતઃ

યસ્માત્પકાશકો નાસ્તિ સ્વપ્રકાશો ભવેત્તતઃ
સ્વપ્રકાશો યતસ્તસ્માદાત્સા જ્યોતિઃ સ્વરુપકઃ

અવછિત્રો યતો નાસ્તિ દેશકાલસ્વરુપતઃ
આલ્પનઃ સર્વથા તસ્માદાત્મા પૂર્ણો ભવેત્ખલુ

યસ્માન્ન વિદ્યતે નાશઃ પચભૂતૈર્વૃથાલ્પકૈઃ
તસ્માદાત્મા ભવેન્નિત્યસ્તન્નાશો ન ભવેતવલુ

યસ્માત્તદન્યો નાસ્તીહ તસ્માદેકોઽસ્તિ સર્વદા
યસ્માત્તદન્યો મિથ્યા સ્યાદાત્મા સત્યો ભવેત્ ખલુ

અવિદ્યાભૂતસંસારે દુરવનાશે સુખં યતઃ
જ્ઞાનાદાદ્યતશૂન્ય ખ્યાત્તસ્માદાત્સા ભવેત્સુખમ્

યસ્માન્નાશિતમજ્ઞાનં જ્ઞાનેન વિશ્વકારરગમ્
તસ્માદાત્મા ભવેજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનં તસ્માત્સનાતનમ્

કાલતો વિવિધં વિશ્વં યદા ચૈવ ભવેદિદમ્
તદેકોઽસ્તિ સ એવાત્મા કલ્પનાપથવર્જિતઃ

બાહ્યાનિ સર્વભૂતાનિ વિનાશં યાન્તિ કાલતઃ
યતો વાચો નિવર્ત્તતે આત્સા દ્વૈતવિવર્જિતઃ

ન ખં વાયુર્ન ચાગ્નિશ્ચ ન જલં પૃથિવી ન ચ
નૈતત્કાર્યં નેશ્વરાદિ પૂર્ણૈકાત્સા ભવેતવલુ

આલ્પાનમાલ્પનો યોગી પશ્યત્યાત્મનિ નિશ્ચિતમ્
સર્વસંકલ્પસંન્યાસી ત્યક્તમિથ્યાભવયહઃ

આલ્પાનાલ્પનિ ચાત્માનં દૃષ્ટ્વાનન્તં સુખાત્મકમ્
વિસ્મૃત્ય વિશ્વં રમતે સમાધેસ્તીવતસ્તથા

માયૈવ વિશ્વજનની નાન્યા તત્ત્વધિયાપરા
યદા નાશં સમાયાતિ વિશ્વં નાસ્તિ તદા ખલુ

હેયં સર્વમિદં યસ્ય માયાવિલસિતં યતઃ
તતો ન પ્રીતિવિષયસાનુવિત્તસુરવાલ્પકઃ

અરિર્મિત્રમુદાસીનસ્ત્રિવિધં સ્યાદિદં જગત્
વ્યવહારેષુ નિયતં દૃશ્યતે નાન્યથા પુનઃ
પ્રિયાપ્રિયાદિથેદસ્તુ વસ્તુષુ નિયતઃ સ્ફુટમ્

આત્સોપાધિવશાદેવ ભવેત્પુત્રાદિ નાન્યથા
માયાવિલસિતં વિશ્વં જ્ઞાત્વૈવં શ્રુતિયુક્તિતઃ
અધ્યારોપાપવાદાભ્યાં લયં કુર્વન્તિ યોગિનઃ

નિખિલોપાધિહીનો વૈ યદા ભવતિ પૂરુષઃ
તદા વિવક્ષતેઽરવડશાનરૂપી નિરંજનઃ

સો કામયતઃ પુરુષઃ સૃજતે ચ પ્રજાઃ સ્વયમ્
અવિદ્યા ભાસતે યસ્માત્તસ્માન્મિથ્યા સ્વભાવતઃ

શુદ્ધ બહ્યત્વ સંબદ્ધો વિદ્યયા સહિતો ભવેત્
બ્રહ્યતેનસતી યાતિ યત આભાસતે નભઃ

તસ્માત્પકાશતે વાયુર્વાયોરગ્નિસ્તતો જલમ્
પ્રકાશતે તતઃ પૃધ્વી કલ્પનેયં સ્થિતા સતિ

આકાશાદ્વાયુરાકાશપવનાદગ્નિસંભવઃ
રવવાતાયેર્જલં વ્યોમવાતાગ્નિવારિતો મહી

ખં શબ્દલક્ષણં વાયુશ્ચચલઃ સ્થર્શલક્ષણઃ
ખ્યાદ્રૂપલક્ષણં તેજઃ સલિલં રસલક્ષણમ્
ગન્ધલક્ષણિકા પૃધ્વી નાન્યથા ભવતિ ધ્રુવમ્

ખ્યાદેકગુણમાકાશં દ્વિગુણો વાયુરુચ્યતે
તથૈવ ત્રિગુણં તેજો ભવન્ત્યાપશ્ચતુર્ગુણાઃ
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધસ્તથૈવ ચ
એતત્પચગુણા પૃધ્વી કલ્પકૈઃ કક્ત્યતેઽધુના

ચક્ષુષા ગૃહ્યતે રૂપં ગન્ધો વાણેન ગૃહ્યતે
રસો રસનયા સ્થર્શસ્ત્વચા સંગૃહ્યતે પરમ્

શ્રોત્રેણ ગૃહ્યતે શબ્દો નિયતં ભાતિ નાન્યથા

ચૈતન્યાત્સર્વમુત્પત્રં જગદેતઞ્ચરાચરમ્
અસ્તિ ચેત્કલ્પનેયં સ્યાન્નાસ્તિ ચેદસ્તિ ચિન્મયમ્

પૃધ્વી શીર્ણા જલે મમા જલં મયઞ્ચ તેજસિ
લીનં વાયૌ તથા તેજો વ્યોમ્નિ વાતો લયં યયૌ
અવિદ્યાયાં મહાકાશો લીયતે પરમે પદે

વિક્ષેપાવરણા શક્તિર્દુરન્તાસુરવરૂપિણી
જડરૂપા મહામાયા રજસત્ત્વતમોગુણા

સા માયાવરણાશક્ત્યાવૃતાવિજ્ઞાનરૂપિણી
દર્શયેજગદાકારં તં વિક્ષેપસ્વભાવતઃ

તમો ગુણાધિકા વિદ્યા યા સા દુર્ગાં ભવેત્ સ્વયમ્
ઈશ્વરસ્તદુપહિતં ચૈતન્યં તદચ્ચૂધ્રુવમ્
સત્તાધિકા ચ યા વિદ્યા લક્ષ્મીઃ ખ્યાદ્દિવ્યરૂપિણી
ચૈતન્યં તદુપહિતં ઓવસ્તુર્ભવતિ નાન્યથા

રજોગુણાધિકા વિદ્યા જ્ઞેયા સા વૈ સરસ્વતી
યશ્ચિક્ત્યરુષો ભવતિ બ્રહ્માતદુપધારકઃ

ઈશાદ્યાઃ સકલા દેવા દૃશ્યન્તે પરમાત્મનિ
શરીરાદિજડં સર્વં સા વિદ્યા તત્તથા તથા

એવંરૂપેણ કલ્પન્તે કલ્પકા વિશ્વસમ્ભવમ્
તત્ત્વાતત્ત્વં ભવતીહ કલ્પનાન્યેન ચોદિતા

પ્રમેયત્વાદિરૂપેણ સર્વં વસ્તુ પ્રકાશ્યતે
વિશેષશબ્દોપાદાને ભેદો ભવતિ નાન્યથા

તથૈવ વસ્તુનાસ્ત્યેવ ભાસકો વર્તકઃ પરઃ
સ્વરૂપત્વેન રૂપેણ સ્વરુપં વસ્તુ ભાષ્યતે

એકઃ સત્તાપૂરિતાનન્દરૂપઃ પૂર્ણો વ્યાપી વર્તતે નાસ્તિ કિઞ્ચિત્
એતજ્જ્ઞાનં યઃ કરોત્યેવ નિત્યં મુક્તઃ સ ખ્યાભ્યુત્યુસંસારદુરવાત્

યખ્યારોપાપવાદાભ્યાં યત્ર સર્વે લયં ગતાઃ
સ એકો વર્તતે નાન્યત્તઞ્ચિત્તેનાવધાર્યતે

પિતુરત્રમયાત્કોશાજાયતે પૂર્વકર્મણઃ
તચ્છરીરવિદુર્દુરવ સ્વપ્રાચ્યોગાય સુન્દરમ્

માસાસ્થિસ્રાયુમજાદિનિર્મિતં ભોગમન્દિરમ્
કેવલં દુરવભોગાય નાડી સતતિગુલ્ફિતમ્

પારમેષ્ઠઘમિદં ગાત્રં પંચભૂતવિનિર્મિતમ્
બહ્યાયડસંજ્ઞકં દુરવસુખભોગાય કલ્પિતમ્

બિન્દુઃ શિવો રજઃ શક્તિરુગ્નયોર્મિલનાક્ત્યયમ્
સ્વમભૂતાનિ જાયન્તે સ્વશક્ત્યા જડરૂપયા

તત્પઞ્ચીકરણાક્ત્યૂલાન્યસંખ્યાનિ સમાસતઃ
બ્રહ્યાંડસ્થાનિ વસ્તૂનિ યત્ર જીવોઽસ્તિ કર્મભિઃ
તદ્ભૂતપઞ્ચકાત્સર્વં ભોગાય જીવસંજ્ઞિતા

પૂર્વકર્માનુરોધેન કરોમિ ઘટનામહમ્
અજડઃ સર્વભૂતસ્થા જડસ્થિત્યા ભુનક્તિ તાન્

જડાક્ત્યકર્મભિર્બદ્ધો જીવારતયો વિવિધો ભવેત્
ભોગાયોત્પદ્યતે કર્મ બ્રહ્યાંડાખ્યે પુનઃ પુનઃ

જીવશ્ચ લીયતે ભોગાવસાને ચ સ્વકર્મ-