Shiva Purana · Chapter 1.24
sūta uvāca /
dvividhaṃ bhasma saṃproktaṃ sarvamaṃgaladaṃ param /
tatprakāramahaṃ vakṣye sāvadhānatayā śṛṇu
ekaṃ jñeyaṃ mahābhasma dvitīyaṃ svalpasaṃjñakam /
mahābhasma iti proktaṃ bhasma nānāvidhaṃ param
tadbhasma trividhaṃ proktaṃ śrotaṃ smārtaṃ ca laukikam /
bhasmaiva svalpasaṃjñaṃ hi bahudhā parikīrtitam
śrautaṃ bhasma tathā smārtaṃ dvijānāmeva kīrtitam /
anyeṣāmapi sarveṣāmaparaṃ bhasma laukikam
dhāraṇaṃ maṃtrataḥ proktaṃ dvijānāṃ munipuṃgavaiḥ /
kevalaṃ dhāraṇaṃ jñeyamanyeṣāṃ maṃtravarjitam
āgneyamucyate bhasma dagdhagomayasaṃbhavam /
tadāpi dra vyamityuktaṃ tripuṃḍrasya mahāmune
agnihotrotthitaṃ bhasmasaṃgrāhyaṃ vā manīṣibhiḥ /
anyayajñotthitaṃ vāpi tripuṇḍrasya ca dhāraṇe
agnirityādibhirmaṃtrairjābālopaniṣadgateḥ /
saptabhidhūlanaṃ kāryaṃ bhasmanā sajalena ca
varṇānāmāśramāṇāṃ ca maṃtrato maṃtratopi ca /
tripuṃḍroddhūlanaṃ proktajābālairādareṇa ca
bhasmanoddhūlanaṃ caiva yathā tiryak!tripuṃḍrakam /
pramādādapi mokṣārthī na tyajediti viśrutiḥ
śivena viṣṇunā caiva tathā tiryak!tripuṃḍrakam /
umādevī ca lakṣmīṃśca vācānyābhiśca nityaśaḥ
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdrai rapi ca saṃskaraiḥ /
apabhraṃśairdhṛtaṃ bhasmatripuṃḍroddhūlanātmanā
uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaraṃti ye /
teṣāṃ nāsti samācāro varṇāśramasamanvitaḥ
uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaraṃti ye /
teṣāṃ nāsti vinirmuktissaṃsārājjanmakoṭibhiḥ
uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye /
teṣāṃ nāsti śivajñānaṃ kalpakoṭiśatairapi
uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye /
te mahāpātakairyuktā iti śāstrīyanirṇayaḥ
uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye /
teṣāmācaritaṃ sarvaṃ viparītaphalāya hi
mahāpātakayuktānāṃ jaṃtūnāṃ śarvavidviṣām /
tripuṃḍroddhūlanadveṣo jāyate sudṛḍhaṃ mune
śivāgnikāryaṃ yaḥ kṛtvā kuryāttriyāyuṣātmavit /
mucyate sarvapāpaistu spṛṣṭena bhasmanā naraḥ
sitena bhasmanā kuryyāttrisandhyaṃ yastripuṇḍrakam /
sarvapāpavinirmuktaḥ śivena saha modate
sitena bhasmanā kuryāllāṭe tu tripuṇḍrakam /
yo sāvanādibhūtānhi lokānāpto mṛto bhavet
akṛtvā bhasmanā snānaṃ na japedvai ṣaḍakṣaram /
tripuṃḍraṃ ca racitvā tu vidhinā bhasmanā japet
adayo vādhamo vāpi sarvapāpānvitopi vā /
uṣaḥpāpānvito vāpi mūrkho vā patitopi vā
yasmindeśeva sennityaṃ bhūtiśāsanasaṃyutaḥ /
sarvatīrthaiśca kratubhiḥ sāṃnidhyaṃ kriyate sadā
tripuṃḍrasahito jīvaḥ pūjyaḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ /
pāpānvitopi śuddhātmā kiṃ punaḥ śraddhayā yutaḥ
yasmindeśe śivajñānī bhūtiśāsanasaṃyutaḥ /
gato yadṛcchayādyāpi tasmistīrthāḥ samāgatāḥ
bahunātra kimuktena dhāryaṃ bhasma sadā budhaiḥ /
liṃgārcanaṃ sadā kāryaṃ japyo maṃtraḥ ṣaḍakṣaraḥ
brahmaṇā viṣṇunā vāpi rudre ṇa munibhiḥ suraiḥ /
bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ na śakyaṃ paribhāṣitum
iti varṇāśramācāro luptavarṇakriyopi ca /
pāpātsakṛttripuṃḍrasya dhāraṇātsopi mucyate
ye bhasmadhāriṇaṃ tyaktvā karma kurvaṃti mānavāḥ /
teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ
te nādhītaṃ guroḥ sarvaṃ te na sarvamanuṣṭhitam /
yena vipreṇa śirasi tripuṃḍraṃ bhasmanā kṛtam
ye bhasmadhāriṇaṃ dṛṣṭvā narāḥ kurvaṃti tāḍanam /
teṣāṃ caṃḍālato janma brahmannūhyaṃ vipaścitā
mānastokena maṃtreṇa maṃtritaṃ bhasma dhārayet /
brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva prokteṣvaṃgeṣu bhaktimān
vaiśyastriyaṃ bakenaiva śūdra ḥ! paṃcākṣareṇa tu /
anyāsāṃ vidhavāstrīṇāṃ vidhiḥ proktaśca śūdra vat
paṃcabrahmādimanubhirgṛhasthasya vidhīyate /
triyaṃbakena manunā vidhirvai brahmacāriṇaḥ
aghoreṇātha manunā vipinasthavidhiḥ smṛtaḥ /
yatistu praṇavenaiva tripuṃḍrādīni kārayet
ativarṇāśramī nityaṃ śivohaṃ bhāvanātparāt /
śivayogī ca niyatamīśānenāpi dhārayet
na tyājyaṃ sarvavarṇaiśca bhasmadhāraṇamuttamam /
anyairapi yathājīvaissadeti śivaśāsanam
bhasmasnānena yāvaṃtaḥ kaṇāḥ svāṇge pratiṣṭhitāḥ /
tāvaṃti śivaliṃgāni tanau dhatte hi dhārakaḥ
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ścāpi ca saṃkarāḥ /
striyotha vidhavā bālāḥ prāptāḥ pākhaṃḍikāstathā
brahmacārī gṛhī vanyaḥ saṃnyāsī vā vratī tathā /
nāryo bhasma tripuṃḍrāṃkā muktā eva na saṃśayaḥ
jñānājñānadhṛto vāpi vahnidāhasamo yathā /
jñānājñānadhṛtaṃ bhasma pāvayetsakalaṃ naram
nāśnīyājjalamannamalpamapi vā bhasmākṣadhṛtyā vinā /
bhuktvāvātha gṛhī vanīpatiyatirvarṇī tathā saṃkaraḥ /
enobhuṇnarakaṃ prayāti sata dāgāyatrijāpena tadvarṇānāṃ tu yatestu mukhyapraṇavājapena muktaṃbhavet
tripuṃḍraṃ ye viniṃdaṃti nindanti śivameva te /
dhārayaṃti ca ye bhaktyā dhārayanti tameva te
dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam /
dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām
ye niṃdaṃti maheśvaraṃ trijagatāmādhārabhūtaṃ haraṃ ye nindaṃti tripuṃḍradhāraṇakaraṃ doṣastu taddarśane /
te vai saṃkarasūkarāsurakharaśvakroṣṭukīṭopamā jātā eva bhavaṃti pāpaparamāstenārakāḥ kevalam
te dṛṣṭvā śaśibhāskarau niśi dine svapnepi no kevalaṃ paśyaṃtu śrutirudra sūktajapato mucyeta tenādṛtāḥ /
satsaṃbhāṣaṇato bhaveddhi narakaṃ nistāravānāsthitaṃ ye bhasmādividhāraṇaṃ hi puruṣaṃ niṃdaṃti maṃdā hi te
na tāṃtrikastvadhikṛto norddhvapuṃḍradharo mune /
saṃtaptacakracihnotra śivayajñe bahiṣkṛtaḥ
tatraite bahavo lokā bṛhajjābālacoditāḥ /
te vicāryāḥ prayatnena tato bhasmarato bhavet
yaccaṃdanaiścaṃdanakepi miśraṃ dhāryaṃ hi bhasmaiva tripuṃḍrabhasmanā /
vibhūtibhālopari kiṃcanāpi dhāryaṃ sadā no yadi saṃtibuddhayaḥ
strībhistripuṇḍramalakāvadhi dhāraṇīyaṃ bhasma dvijādibhiratho vidhavābhirevam /
tadvatsadāśramavatāṃ viśadāvibhūtirdhāryāpavargaphaladā sakalāghahantrī
tripuṇḍraṃ kurute yastu bhasmanā vidhipūrvakam /
mahāpātakasaṃghātairmucyate copapātakaiḥ
brahmacārī gṛhastho vā vānaprasthotha vā yatiḥ /
brahmakṣattrāśca viṭśūdrā stathānye patitādhamāḥ
uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca dhṛtvā śuddhā bhavaṃti ca /
bhasmano vidhinā samyakpāparāśiṃ vihāya ca
bhasmadhārī viśeṣeṇa strīgohatyādipātakaiḥ /
vīrahatyāśvahatyābhyāṃ mucyate nātra saṃśayaḥ
paradra vyāpaharaṇaṃ paradārābhimarśanam /
paranindā parakṣetraharaṇaṃ parapīḍanam
sasyārāmādiharaṇaṃ gṛhadāhādikarma ca /
gohiraṇyamahiṣyāditilakambalavāsasām
annadhānyajalādīnāṃ nīcebhyaśca parigrahaḥ /
daśaveśyāmataṃgīṣu vṛṣalīṣu naṭīṣu ca
rajasvalāsu kanyāsu vidhavāsu ca maithunam /
māṃsacarmarasādīnāṃ lavaṇasya ca vikrayaḥ
paiśunyaṃ kūṭavādaśca sākṣimithyābhilāṣiṇām /
evamādīnyasaṃkhyāni pāpāni vividhāni ca/
sadya eva vinaśyaṃti tripuṃḍrasya ca dhāraṇāt
śivadra vyāpaharaṇaṃ śivaniṃdā ca kutracit /
niṃdā ca śivabhaktānāṃ prāyaścittairna śuddhyati
rudrā kṣaṃ yasya gātreṣu lalāṭe tu tripaṃḍrakam /
sacāṃḍālopi saṃpūjyassarvavarṇottamottamaḥ
yāni tīrthāni lokesmingaṃgādyāssaritaśca yāḥ /
snāto bhavati sarvatra lalāṭe yastripuṃḍrakam
saptakoṭi mahāmaṃtrāḥ paṃcākṣarapurassarāḥ /
tathānye koṭiśo maṃtrāḥ śaivakaivalyahetavaḥ
anye maṃtrāśca devānāṃ sarvasaukhyakarā mune /
te sarve tasya vaśyāḥ syuryo bibharti tripuṃḍrakam
sahasraṃ pūrvajātānāṃ sahasraṃ janayiṣyatām /
svavaṃśajānāṃ jñātīnāmuddharedyastripuṃḍrakṛt
iha bhuktvā khilānbhogāndīrghāyurvyādhivarjitaḥ /
jīvitāṃte ca maraṇaṃ sukhenaiva prapadyate
aṣṭaiśvaryaguṇopetaṃ prāpya divyavapuḥ śivam /
divyaṃ vimānamāruhya divyatridaśasevitam
vidyādharāṇāṃ sarveṣāṃ gaṃdharvāṇāṃ mahaujasām /
iṃdrā dilokapālānāṃ lokeṣu ca yathākramam
bhuktvā bhogānsuvipulānprajeśānāṃ padeṣu ca /
brahmaṇaḥ padamāsādya tatra kanyāśataṃ ramet
tatra brahmāyuṣo mānaṃ bhuktvā bhogānanekaśaḥ /
viṣṇorloke labhedbhogaṃ yāvadbrahmaśatātyayaḥ
śivalokaṃ tataḥ prāpya labdhveṣṭaṃ kāmamakṣayam /
śivasāyujyamāpnoti saṃśayo nātra jāyate
sarvopaniṣadāṃ sāraṃ samālokya muhurmuhuḥ /
idameva hi nirṇītaṃ paraṃ śreyastripuṃḍrakam
vibhūtiṃ niṃdate yo vai brāhmaṇaḥ sonyajātakaḥ /
yāti ca narake ghore yāvadbrahmā caturmukhaḥ
śrāddhe yajñe jape home vaiśvadeve surārcane /
dhṛtatripuṃḍraḥ pūtātmā mṛtyuṃ jayati mānavaḥ
jalasnānaṃ malatyāge bhasmasnānaṃ sadā śuci /
maṃtrasnānaṃ haretpāpaṃ jñānasnāne paraṃ padam
sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam /
tatphalaṃ samavāpnoti bhasmasnānakaro naraḥ
bhasmasnānaṃ paraṃ tīrthaṃ gaṃgāsnānaṃ dine dine /
bhasmarūpī śivaḥ sākṣādbhasma trailokyapāvanam
na tadūnaṃ na taddhyānaṃ na taddānaṃ japo na saḥ /
tripuṃḍreṇa vināyena vipreṇa yadanuṣṭhitam
vānaprasthasya kanyānāṃ dīkṣāhīnanṛṇāṃ tathā /
madhyāhnātprāgjalairyuktaṃ parato jalavarjitam
evaṃ tripuṃḍraṃ yaḥ kuryyānnityaṃ niyatamānasaḥ /
śivabhaktaḥ savijñeyo bhuktiṃ muktiṃ ca viṃdati
yasyāṃgenaiva rudrā kṣa ekopi bahupuṇyadaḥ /
tasya janmanirarthaṃ syāttripuṃḍrarahito yadi
evaṃ tripuṃḍramāhātmyaṃ samāsātkathitaṃ mayā /
rahasyaṃ sarvajaṃtūnāṃ gopanīyamidaṃ tvayā
tisro rekhā bhavaṃtyeva sthāneṣu munipuṃgavāḥ /
lalāṭādiṣu sarveṣu yathokteṣu budhairmune
bhruvormadhyaṃ samārabhya yāvadaṃto bhavedbhruvoḥ /
tāvatpramāṇaṃ saṃdhāryaṃ lalāṭe ca tripuṃḍrakam
madhyamānāmikāṃgulyā madhye tu pratilomataḥ /
aṃguṣṭhena kṛtā rekhā tripuṃḍrākhyā bhidhīyate
madhyeṃgulibhirādāya tisṛbhirbhasma yatnataḥ /
tripuṇḍradhārayedbhaktyā bhuktimuktipradaṃ param
tisṛṇāmapi rekhānāṃ pratyekaṃ navadevatāḥ /
sarvatrāṃgeṣu tā vakṣye sāvadhānatayā śṛṇu
akāro gārhapatyāgnirbhūdharmaśca rajoguṇaḥ /
ṛgvedaśca kriyāśaktiḥ prātaḥsavanameva ca
mahadevaśca rekhāyāḥ prathamāyāśca devatā /
vijñeyā muniśārdūlāḥ śivadīkṣāparāyaṇaiḥ
ukāro dakṣiṇāgniśca nabhastattvaṃ yajustathā /
madhyaṃdinaṃ ca savanamicchāśaktyaṃtarātmakau
maheśvaraśca rekhāyā dvitīyāyāśca devatā /
vijñeyā muniśārdūla śivadīkṣāparāyaṇaiḥ
makārāhavanīyau ca paramātmā tamodivau /
jñānaśaktiḥ sāmavedastṛtīyaṃ savanaṃ tathā
śivaścaiva ca rekhāyāstṛtiyāyāśca devatā /
vijñeyā muniśārdūla śivadīkṣāparāyaṇau
evaṃ nityaṃ namaskṛtya sadbhaktyā sthānadevatāḥ /
tripuṃḍraṃ dhārayecchuddho bhuktiṃ muktiṃ ca viṃdati
ityuktāḥ sthānadevāśca sarvāṃgeṣu munīśvaraḥ /
teṣāṃ saṃbaṃdhino bhaktyā sthānāni śṛṇu sāṃpratam
dvātriṃśatsthānake vārddhaṣoḍaśasthānakepi ca /
aṣṭasthāne tathā caiva paṃcasthānepi nānyaset
uttamāṃge lalāṭe ca karṇayornetrayostathā /
nāsāvaktragaleṣvevaṃ hastadvaya ataḥ param
kūrpare maṇibaṃdhe ca hṛdaye pārśvayordvayoḥ /
nābhau muṣkadvaye caivamūrvorgulphe ca jānuni
jaṃghādvayepadadvandve dvātriṃśatsthānamuttamam १००b/
agnyabbhūvāyudigdeśadikpālānvasubhiḥ saha
dharā dhruvaśca somaśca apaścevānilonalaḥ १०१b/
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavoṣṭau prakīrtitāḥ
eteṣāṃ nāmamātreṇa tripuṃḍraṃ dhārayedbudhāḥ १०२b/
kuryādvā ṣoḍaśasthāne tripuṇḍraṃ tu samāhitaḥ
śīrṣake ca lalāṭeca kaṃṭhe cāṃsadvaye bhuje १०३b/
kūrpare maṇibaṃdhe ca hṛdaye nābhipārśvake
pṛṣṭhe caivaṃ pratiṣṭhāya yajettatrāśvidaivate १०४b/
śivaśaktiṃ tathā rudra mīśaṃ nāradameva ca
vāmādinavaśaktīśca etāḥ ṣoḍaśadevatāḥ १०५b/
nāsatyo dasrakaścaiva aśvinau dvau prakīrtitau
athavā mūrddhni keśe ca karmayorvadane tathā १०६b/
bāhudvaye ca hṛdaye nābhyāmūruyuge tathā
jānudvaye ca padayoḥ pṛṣṭhabhāge ca ṣoḍaśa १०७b/
śivaścandra śca rudra ḥ! ko vighneśo viṣṇureva vā
śrīścaiva hṛdaye śambhustathā nābhau prajāpatiḥ १०८b/
nāgaśca nāgakanyāśca ubhayorṛṣikanyakāḥ
pādayośca samudrā śca tīrthāḥ pṛṣṭhe viśālataḥ १०९b/
ityeva ṣoḍaśasthānamaṣṭasthānamathocyate
guhyasthānaṃ lalāṭaśca karṇadvayamanuttamam ११०b/
aṃsayugmaṃ ca hṛdayaṃ nābhirityevamaṣṭakam
brahmā ca ṛṣayaḥ saptadevatāśca prakīrtitāḥ १११b/
ityevaṃ tu samuddiṣṭaṃ bhasmavidbhirmunīśvarāḥ
atha vā mastakaṃ bāhūhṛdayaṃ nābhireva ca ११२b/
paṃcasthānānyamūnyāhurdhāraṇe bhasmavijjanāḥ
yathāsaṃbhavanaṃ kuryyāddeśakālādyapekṣayā ११३b/
uddhūlanepyaśaktiścettripuṇḍrādīni kārayet
trinetraṃ triguṇādhāraṃ trivedajanakaṃ śivam ११४b/
smarannamaḥ śivāyeti lalāṭe tu tripuṇḍrakam
īśābhyāṃ nama ityuktvāpārśvayośca tripuṇḍrakam ११५b/
bījābhyāṃ nama ityuktvā dhārayettu prakoṣṭhayoḥ
kuryādadhaḥ pitṛbhyāṃ ca umeśābhyāṃ tathopari ११६b/
bhīmāyeti tataḥ pṛṣṭhe śirasaḥ paścime tathā
iti śrīśivamahāpurāṇe vidyeśvarasaṃhitāyāṃ bhasmadhāraṇavarṇanonāma caturviṃśo'dhyāyaḥ /
Original text: śivapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0