શિવ પુરાણ · અધ્યાય 1.24

સૂત ઉવાચ ।
દ્વિવિધં ભસ્મ સંપ્રોક્તં સર્વમંગલદં પરમ્ ।
તત્પ્રકારમહં વક્ષ્યે સાવધાનતયા શૃણુ

એકં જ્ઞેયં મહાભસ્મ દ્વિતીયં સ્વલ્પસંજ્ઞકમ્ ।
મહાભસ્મ ઇતિ પ્રોક્તં ભસ્મ નાનાવિધં પરમ્

તદ્ભસ્મ ત્રિવિધં પ્રોક્તં શ્રોતં સ્માર્તં ચ લૌકિકમ્ ।
ભસ્મૈવ સ્વલ્પસંજ્ઞં હિ બહુધા પરિકીર્તિતમ્

શ્રૌતં ભસ્મ તથા સ્માર્તં દ્વિજાનામેવ કીર્તિતમ્ ।
અન્યેષામપિ સર્વેષામપરં ભસ્મ લૌકિકમ્

ધારણં મંત્રતઃ પ્રોક્તં દ્વિજાનાં મુનિપુંગવૈઃ ।
કેવલં ધારણં જ્ઞેયમન્યેષાં મંત્રવર્જિતમ્

આગ્નેયમુચ્યતે ભસ્મ દગ્ધગોમયસંભવમ્ ।
તદાપિ દ્ર વ્યમિત્યુક્તં ત્રિપુંડ્રસ્ય મહામુને

અગ્નિહોત્રોત્થિતં ભસ્મસંગ્રાહ્યં વા મનીષિભિઃ ।
અન્યયજ્ઞોત્થિતં વાપિ ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય ચ ધારણે

અગ્નિરિત્યાદિભિર્મંત્રૈર્જાબાલોપનિષદ્ગતેઃ ।
સપ્તભિધૂલનં કાર્યં ભસ્મના સજલેન ચ

વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ મંત્રતો મંત્રતોપિ ચ ।
ત્રિપુંડ્રોદ્ધૂલનં પ્રોક્તજાબાલૈરાદરેણ ચ

ભસ્મનોદ્ધૂલનં ચૈવ યથા તિર્યક્!ત્રિપુંડ્રકમ્ ।
પ્રમાદાદપિ મોક્ષાર્થી ન ત્યજેદિતિ વિશ્રુતિઃ

શિવેન વિષ્ણુના ચૈવ તથા તિર્યક્!ત્રિપુંડ્રકમ્ ।
ઉમાદેવી ચ લક્ષ્મીંશ્ચ વાચાન્યાભિશ્ચ નિત્યશઃ

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈ રપિ ચ સંસ્કરૈઃ ।
અપભ્રંશૈર્ધૃતં ભસ્મત્રિપુંડ્રોદ્ધૂલનાત્મના

ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુંડ્રં ચ શ્રદ્ધયા નાચરંતિ યે ।
તેષાં નાસ્તિ સમાચારો વર્ણાશ્રમસમન્વિતઃ

ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુંડ્રં ચ શ્રદ્ધયા નાચરંતિ યે ।
તેષાં નાસ્તિ વિનિર્મુક્તિસ્સંસારાજ્જન્મકોટિભિઃ

ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુંડ્રં ચ શ્રદ્ધયા નાચરન્તિ યે ।
તેષાં નાસ્તિ શિવજ્ઞાનં કલ્પકોટિશતૈરપિ

ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુંડ્રં ચ શ્રદ્ધયા નાચરન્તિ યે ।
તે મહાપાતકૈર્યુક્તા ઇતિ શાસ્ત્રીયનિર્ણયઃ

ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુંડ્રં ચ શ્રદ્ધયા નાચરન્તિ યે ।
તેષામાચરિતં સર્વં વિપરીતફલાય હિ

મહાપાતકયુક્તાનાં જંતૂનાં શર્વવિદ્વિષામ્ ।
ત્રિપુંડ્રોદ્ધૂલનદ્વેષો જાયતે સુદૃઢં મુને

શિવાગ્નિકાર્યં યઃ કૃત્વા કુર્યાત્ત્રિયાયુષાત્મવિત્ ।
મુચ્યતે સર્વપાપૈસ્તુ સ્પૃષ્ટેન ભસ્મના નરઃ

સિતેન ભસ્મના કુર્ય્યાત્ત્રિસન્ધ્યં યસ્ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શિવેન સહ મોદતે

સિતેન ભસ્મના કુર્યાલ્લાટે તુ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
યો સાવનાદિભૂતાન્હિ લોકાનાપ્તો મૃતો ભવેત્

અકૃત્વા ભસ્મના સ્નાનં ન જપેદ્વૈ ષડક્ષરમ્ ।
ત્રિપુંડ્રં ચ રચિત્વા તુ વિધિના ભસ્મના જપેત્

અદયો વાધમો વાપિ સર્વપાપાન્વિતોપિ વા ।
ઉષઃપાપાન્વિતો વાપિ મૂર્ખો વા પતિતોપિ વા

યસ્મિન્દેશેવ સેન્નિત્યં ભૂતિશાસનસંયુતઃ ।
સર્વતીર્થૈશ્ચ ક્રતુભિઃ સાંનિધ્યં ક્રિયતે સદા

ત્રિપુંડ્રસહિતો જીવઃ પૂજ્યઃ સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ ।
પાપાન્વિતોપિ શુદ્ધાત્મા કિં પુનઃ શ્રદ્ધયા યુતઃ

યસ્મિન્દેશે શિવજ્ઞાની ભૂતિશાસનસંયુતઃ ।
ગતો યદૃચ્છયાદ્યાપિ તસ્મિસ્તીર્થાઃ સમાગતાઃ

બહુનાત્ર કિમુક્તેન ધાર્યં ભસ્મ સદા બુધૈઃ ।
લિંગાર્ચનં સદા કાર્યં જપ્યો મંત્રઃ ષડક્ષરઃ

બ્રહ્મણા વિષ્ણુના વાપિ રુદ્રે ણ મુનિભિઃ સુરૈઃ ।
ભસ્મધારણમાહાત્મ્યં ન શક્યં પરિભાષિતુમ્

ઇતિ વર્ણાશ્રમાચારો લુપ્તવર્ણક્રિયોપિ ચ ।
પાપાત્સકૃત્ત્રિપુંડ્રસ્ય ધારણાત્સોપિ મુચ્યતે

યે ભસ્મધારિણં ત્યક્ત્વા કર્મ કુર્વંતિ માનવાઃ ।
તેષાં નાસ્તિ વિનિર્મોક્ષઃ સંસારાજ્જન્મકોટિભિઃ

તે નાધીતં ગુરોઃ સર્વં તે ન સર્વમનુષ્ઠિતમ્ ।
યેન વિપ્રેણ શિરસિ ત્રિપુંડ્રં ભસ્મના કૃતમ્

યે ભસ્મધારિણં દૃષ્ટ્વા નરાઃ કુર્વંતિ તાડનમ્ ।
તેષાં ચંડાલતો જન્મ બ્રહ્મન્નૂહ્યં વિપશ્ચિતા

માનસ્તોકેન મંત્રેણ મંત્રિતં ભસ્મ ધારયેત્ ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયશ્ચૈવ પ્રોક્તેષ્વંગેષુ ભક્તિમાન્

વૈશ્યસ્ત્રિયં બકેનૈવ શૂદ્ર ઃ! પંચાક્ષરેણ તુ ।
અન્યાસાં વિધવાસ્ત્રીણાં વિધિઃ પ્રોક્તશ્ચ શૂદ્ર વત્

પંચબ્રહ્માદિમનુભિર્ગૃહસ્થસ્ય વિધીયતે ।
ત્રિયંબકેન મનુના વિધિર્વૈ બ્રહ્મચારિણઃ

અઘોરેણાથ મનુના વિપિનસ્થવિધિઃ સ્મૃતઃ ।
યતિસ્તુ પ્રણવેનૈવ ત્રિપુંડ્રાદીનિ કારયેત્

અતિવર્ણાશ્રમી નિત્યં શિવોહં ભાવનાત્પરાત્ ।
શિવયોગી ચ નિયતમીશાનેનાપિ ધારયેત્

ન ત્યાજ્યં સર્વવર્ણૈશ્ચ ભસ્મધારણમુત્તમમ્ ।
અન્યૈરપિ યથાજીવૈસ્સદેતિ શિવશાસનમ્

ભસ્મસ્નાનેન યાવંતઃ કણાઃ સ્વાણ્ગે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તાવંતિ શિવલિંગાનિ તનૌ ધત્તે હિ ધારકઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા શ્ચાપિ ચ સંકરાઃ ।
સ્ત્રિયોથ વિધવા બાલાઃ પ્રાપ્તાઃ પાખંડિકાસ્તથા

બ્રહ્મચારી ગૃહી વન્યઃ સંન્યાસી વા વ્રતી તથા ।
નાર્યો ભસ્મ ત્રિપુંડ્રાંકા મુક્તા એવ ન સંશયઃ

જ્ઞાનાજ્ઞાનધૃતો વાપિ વહ્નિદાહસમો યથા ।
જ્ઞાનાજ્ઞાનધૃતં ભસ્મ પાવયેત્સકલં નરમ્

નાશ્નીયાજ્જલમન્નમલ્પમપિ વા ભસ્માક્ષધૃત્યા વિના ।
ભુક્ત્વાવાથ ગૃહી વનીપતિયતિર્વર્ણી તથા સંકરઃ ।
એનોભુણ્નરકં પ્રયાતિ સત દાગાયત્રિજાપેન તદ્વર્ણાનાં તુ યતેસ્તુ મુખ્યપ્રણવાજપેન મુક્તંભવેત્

ત્રિપુંડ્રં યે વિનિંદંતિ નિન્દન્તિ શિવમેવ તે ।
ધારયંતિ ચ યે ભક્ત્યા ધારયન્તિ તમેવ તે

ધિગ્ભસ્મરહિતં ભાલં ધિગ્ગ્રામમશિવાલયમ્ ।
ધિગનીશાર્ચનં જન્મ ધિગ્વિદ્યામશિવાશ્રયામ્

યે નિંદંતિ મહેશ્વરં ત્રિજગતામાધારભૂતં હરં યે નિન્દંતિ ત્રિપુંડ્રધારણકરં દોષસ્તુ તદ્દર્શને ।
તે વૈ સંકરસૂકરાસુરખરશ્વક્રોષ્ટુકીટોપમા જાતા એવ ભવંતિ પાપપરમાસ્તેનારકાઃ કેવલમ્

તે દૃષ્ટ્વા શશિભાસ્કરૌ નિશિ દિને સ્વપ્નેપિ નો કેવલં પશ્યંતુ શ્રુતિરુદ્ર સૂક્તજપતો મુચ્યેત તેનાદૃતાઃ ।
સત્સંભાષણતો ભવેદ્ધિ નરકં નિસ્તારવાનાસ્થિતં યે ભસ્માદિવિધારણં હિ પુરુષં નિંદંતિ મંદા હિ તે

ન તાંત્રિકસ્ત્વધિકૃતો નોર્દ્ધ્વપુંડ્રધરો મુને ।
સંતપ્તચક્રચિહ્નોત્ર શિવયજ્ઞે બહિષ્કૃતઃ

તત્રૈતે બહવો લોકા બૃહજ્જાબાલચોદિતાઃ ।
તે વિચાર્યાઃ પ્રયત્નેન તતો ભસ્મરતો ભવેત્

યચ્ચંદનૈશ્ચંદનકેપિ મિશ્રં ધાર્યં હિ ભસ્મૈવ ત્રિપુંડ્રભસ્મના ।
વિભૂતિભાલોપરિ કિંચનાપિ ધાર્યં સદા નો યદિ સંતિબુદ્ધયઃ

સ્ત્રીભિસ્ત્રિપુણ્ડ્રમલકાવધિ ધારણીયં ભસ્મ દ્વિજાદિભિરથો વિધવાભિરેવમ્ ।
તદ્વત્સદાશ્રમવતાં વિશદાવિભૂતિર્ધાર્યાપવર્ગફલદા સકલાઘહન્ત્રી

ત્રિપુણ્ડ્રં કુરુતે યસ્તુ ભસ્મના વિધિપૂર્વકમ્ ।
મહાપાતકસંઘાતૈર્મુચ્યતે ચોપપાતકૈઃ

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા વાનપ્રસ્થોથ વા યતિઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્ત્રાશ્ચ વિટ્શૂદ્રા સ્તથાન્યે પતિતાધમાઃ

ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુંડ્રં ચ ધૃત્વા શુદ્ધા ભવંતિ ચ ।
ભસ્મનો વિધિના સમ્યક્પાપરાશિં વિહાય ચ

ભસ્મધારી વિશેષેણ સ્ત્રીગોહત્યાદિપાતકૈઃ ।
વીરહત્યાશ્વહત્યાભ્યાં મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

પરદ્ર વ્યાપહરણં પરદારાભિમર્શનમ્ ।
પરનિન્દા પરક્ષેત્રહરણં પરપીડનમ્

સસ્યારામાદિહરણં ગૃહદાહાદિકર્મ ચ ।
ગોહિરણ્યમહિષ્યાદિતિલકમ્બલવાસસામ્

અન્નધાન્યજલાદીનાં નીચેભ્યશ્ચ પરિગ્રહઃ ।
દશવેશ્યામતંગીષુ વૃષલીષુ નટીષુ ચ

રજસ્વલાસુ કન્યાસુ વિધવાસુ ચ મૈથુનમ્ ।
માંસચર્મરસાદીનાં લવણસ્ય ચ વિક્રયઃ

પૈશુન્યં કૂટવાદશ્ચ સાક્ષિમિથ્યાભિલાષિણામ્ ।
એવમાદીન્યસંખ્યાનિ પાપાનિ વિવિધાનિ ચ।
સદ્ય એવ વિનશ્યંતિ ત્રિપુંડ્રસ્ય ચ ધારણાત્

શિવદ્ર વ્યાપહરણં શિવનિંદા ચ કુત્રચિત્ ।
નિંદા ચ શિવભક્તાનાં પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ન શુદ્ધ્યતિ

રુદ્રા ક્ષં યસ્ય ગાત્રેષુ લલાટે તુ ત્રિપંડ્રકમ્ ।
સચાંડાલોપિ સંપૂજ્યસ્સર્વવર્ણોત્તમોત્તમઃ

યાનિ તીર્થાનિ લોકેસ્મિન્ગંગાદ્યાસ્સરિતશ્ચ યાઃ ।
સ્નાતો ભવતિ સર્વત્ર લલાટે યસ્ત્રિપુંડ્રકમ્

સપ્તકોટિ મહામંત્રાઃ પંચાક્ષરપુરસ્સરાઃ ।
તથાન્યે કોટિશો મંત્રાઃ શૈવકૈવલ્યહેતવઃ

અન્યે મંત્રાશ્ચ દેવાનાં સર્વસૌખ્યકરા મુને ।
તે સર્વે તસ્ય વશ્યાઃ સ્યુર્યો બિભર્તિ ત્રિપુંડ્રકમ્

સહસ્રં પૂર્વજાતાનાં સહસ્રં જનયિષ્યતામ્ ।
સ્વવંશજાનાં જ્ઞાતીનામુદ્ધરેદ્યસ્ત્રિપુંડ્રકૃત્

ઇહ ભુક્ત્વા ખિલાન્ભોગાન્દીર્ઘાયુર્વ્યાધિવર્જિતઃ ।
જીવિતાંતે ચ મરણં સુખેનૈવ પ્રપદ્યતે

અષ્ટૈશ્વર્યગુણોપેતં પ્રાપ્ય દિવ્યવપુઃ શિવમ્ ।
દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય દિવ્યત્રિદશસેવિતમ્

વિદ્યાધરાણાં સર્વેષાં ગંધર્વાણાં મહૌજસામ્ ।
ઇંદ્રા દિલોકપાલાનાં લોકેષુ ચ યથાક્રમમ્

ભુક્ત્વા ભોગાન્સુવિપુલાન્પ્રજેશાનાં પદેષુ ચ ।
બ્રહ્મણઃ પદમાસાદ્ય તત્ર કન્યાશતં રમેત્

તત્ર બ્રહ્માયુષો માનં ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ ।
વિષ્ણોર્લોકે લભેદ્ભોગં યાવદ્બ્રહ્મશતાત્યયઃ

શિવલોકં તતઃ પ્રાપ્ય લબ્ધ્વેષ્ટં કામમક્ષયમ્ ।
શિવસાયુજ્યમાપ્નોતિ સંશયો નાત્ર જાયતે

સર્વોપનિષદાં સારં સમાલોક્ય મુહુર્મુહુઃ ।
ઇદમેવ હિ નિર્ણીતં પરં શ્રેયસ્ત્રિપુંડ્રકમ્

વિભૂતિં નિંદતે યો વૈ બ્રાહ્મણઃ સોન્યજાતકઃ ।
યાતિ ચ નરકે ઘોરે યાવદ્બ્રહ્મા ચતુર્મુખઃ

શ્રાદ્ધે યજ્ઞે જપે હોમે વૈશ્વદેવે સુરાર્ચને ।
ધૃતત્રિપુંડ્રઃ પૂતાત્મા મૃત્યું જયતિ માનવઃ

જલસ્નાનં મલત્યાગે ભસ્મસ્નાનં સદા શુચિ ।
મંત્રસ્નાનં હરેત્પાપં જ્ઞાનસ્નાને પરં પદમ્

સર્વતીર્થેષુ યત્પુણ્યં સર્વતીર્થેષુ યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ભસ્મસ્નાનકરો નરઃ

ભસ્મસ્નાનં પરં તીર્થં ગંગાસ્નાનં દિને દિને ।
ભસ્મરૂપી શિવઃ સાક્ષાદ્ભસ્મ ત્રૈલોક્યપાવનમ્

ન તદૂનં ન તદ્ધ્યાનં ન તદ્દાનં જપો ન સઃ ।
ત્રિપુંડ્રેણ વિનાયેન વિપ્રેણ યદનુષ્ઠિતમ્

વાનપ્રસ્થસ્ય કન્યાનાં દીક્ષાહીનનૃણાં તથા ।
મધ્યાહ્નાત્પ્રાગ્જલૈર્યુક્તં પરતો જલવર્જિતમ્

એવં ત્રિપુંડ્રં યઃ કુર્ય્યાન્નિત્યં નિયતમાનસઃ ।
શિવભક્તઃ સવિજ્ઞેયો ભુક્તિં મુક્તિં ચ વિંદતિ

યસ્યાંગેનૈવ રુદ્રા ક્ષ એકોપિ બહુપુણ્યદઃ ।
તસ્ય જન્મનિરર્થં સ્યાત્ત્રિપુંડ્રરહિતો યદિ

એવં ત્રિપુંડ્રમાહાત્મ્યં સમાસાત્કથિતં મયા ।
રહસ્યં સર્વજંતૂનાં ગોપનીયમિદં ત્વયા

તિસ્રો રેખા ભવંત્યેવ સ્થાનેષુ મુનિપુંગવાઃ ।
લલાટાદિષુ સર્વેષુ યથોક્તેષુ બુધૈર્મુને

ભ્રુવોર્મધ્યં સમારભ્ય યાવદંતો ભવેદ્ભ્રુવોઃ ।
તાવત્પ્રમાણં સંધાર્યં લલાટે ચ ત્રિપુંડ્રકમ્

મધ્યમાનામિકાંગુલ્યા મધ્યે તુ પ્રતિલોમતઃ ।
અંગુષ્ઠેન કૃતા રેખા ત્રિપુંડ્રાખ્યા ભિધીયતે

મધ્યેંગુલિભિરાદાય તિસૃભિર્ભસ્મ યત્નતઃ ।
ત્રિપુણ્ડ્રધારયેદ્ભક્ત્યા ભુક્તિમુક્તિપ્રદં પરમ્

તિસૃણામપિ રેખાનાં પ્રત્યેકં નવદેવતાઃ ।
સર્વત્રાંગેષુ તા વક્ષ્યે સાવધાનતયા શૃણુ

અકારો ગાર્હપત્યાગ્નિર્ભૂધર્મશ્ચ રજોગુણઃ ।
ઋગ્વેદશ્ચ ક્રિયાશક્તિઃ પ્રાતઃસવનમેવ ચ

મહદેવશ્ચ રેખાયાઃ પ્રથમાયાશ્ચ દેવતા ।
વિજ્ઞેયા મુનિશાર્દૂલાઃ શિવદીક્ષાપરાયણૈઃ

ઉકારો દક્ષિણાગ્નિશ્ચ નભસ્તત્ત્વં યજુસ્તથા ।
મધ્યંદિનં ચ સવનમિચ્છાશક્ત્યંતરાત્મકૌ

મહેશ્વરશ્ચ રેખાયા દ્વિતીયાયાશ્ચ દેવતા ।
વિજ્ઞેયા મુનિશાર્દૂલ શિવદીક્ષાપરાયણૈઃ

મકારાહવનીયૌ ચ પરમાત્મા તમોદિવૌ ।
જ્ઞાનશક્તિઃ સામવેદસ્તૃતીયં સવનં તથા

શિવશ્ચૈવ ચ રેખાયાસ્તૃતિયાયાશ્ચ દેવતા ।
વિજ્ઞેયા મુનિશાર્દૂલ શિવદીક્ષાપરાયણૌ

એવં નિત્યં નમસ્કૃત્ય સદ્ભક્ત્યા સ્થાનદેવતાઃ ।
ત્રિપુંડ્રં ધારયેચ્છુદ્ધો ભુક્તિં મુક્તિં ચ વિંદતિ

ઇત્યુક્તાઃ સ્થાનદેવાશ્ચ સર્વાંગેષુ મુનીશ્વરઃ ।
તેષાં સંબંધિનો ભક્ત્યા સ્થાનાનિ શૃણુ સાંપ્રતમ્

દ્વાત્રિંશત્સ્થાનકે વાર્દ્ધષોડશસ્થાનકેપિ ચ ।
અષ્ટસ્થાને તથા ચૈવ પંચસ્થાનેપિ નાન્યસેત્

ઉત્તમાંગે લલાટે ચ કર્ણયોર્નેત્રયોસ્તથા ।
નાસાવક્ત્રગલેષ્વેવં હસ્તદ્વય અતઃ પરમ્

કૂર્પરે મણિબંધે ચ હૃદયે પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ ।
નાભૌ મુષ્કદ્વયે ચૈવમૂર્વોર્ગુલ્ફે ચ જાનુનિ

જંઘાદ્વયેપદદ્વન્દ્વે દ્વાત્રિંશત્સ્થાનમુત્તમમ્ ૧૦૦બ્।
અગ્ન્યબ્ભૂવાયુદિગ્દેશદિક્પાલાન્વસુભિઃ સહ

ધરા ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ અપશ્ચેવાનિલોનલઃ ૧૦૧બ્।
પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવોષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ

એતેષાં નામમાત્રેણ ત્રિપુંડ્રં ધારયેદ્બુધાઃ ૧૦૨બ્।
કુર્યાદ્વા ષોડશસ્થાને ત્રિપુણ્ડ્રં તુ સમાહિતઃ

શીર્ષકે ચ લલાટેચ કંઠે ચાંસદ્વયે ભુજે ૧૦૩બ્।
કૂર્પરે મણિબંધે ચ હૃદયે નાભિપાર્શ્વકે

પૃષ્ઠે ચૈવં પ્રતિષ્ઠાય યજેત્તત્રાશ્વિદૈવતે ૧૦૪બ્।
શિવશક્તિં તથા રુદ્ર મીશં નારદમેવ ચ

વામાદિનવશક્તીશ્ચ એતાઃ ષોડશદેવતાઃ ૧૦૫બ્।
નાસત્યો દસ્રકશ્ચૈવ અશ્વિનૌ દ્વૌ પ્રકીર્તિતૌ

અથવા મૂર્દ્ધ્નિ કેશે ચ કર્મયોર્વદને તથા ૧૦૬બ્।
બાહુદ્વયે ચ હૃદયે નાભ્યામૂરુયુગે તથા

જાનુદ્વયે ચ પદયોઃ પૃષ્ઠભાગે ચ ષોડશ ૧૦૭બ્।
શિવશ્ચન્દ્ર શ્ચ રુદ્ર ઃ! કો વિઘ્નેશો વિષ્ણુરેવ વા

શ્રીશ્ચૈવ હૃદયે શમ્ભુસ્તથા નાભૌ પ્રજાપતિઃ ૧૦૮બ્।
નાગશ્ચ નાગકન્યાશ્ચ ઉભયોરૃષિકન્યકાઃ

પાદયોશ્ચ સમુદ્રા શ્ચ તીર્થાઃ પૃષ્ઠે વિશાલતઃ ૧૦૯બ્।
ઇત્યેવ ષોડશસ્થાનમષ્ટસ્થાનમથોચ્યતે

ગુહ્યસ્થાનં લલાટશ્ચ કર્ણદ્વયમનુત્તમમ્ ૧૧૦બ્।
અંસયુગ્મં ચ હૃદયં નાભિરિત્યેવમષ્ટકમ્

બ્રહ્મા ચ ઋષયઃ સપ્તદેવતાશ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ ૧૧૧બ્।
ઇત્યેવં તુ સમુદ્દિષ્ટં ભસ્મવિદ્ભિર્મુનીશ્વરાઃ

અથ વા મસ્તકં બાહૂહૃદયં નાભિરેવ ચ ૧૧૨બ્।
પંચસ્થાનાન્યમૂન્યાહુર્ધારણે ભસ્મવિજ્જનાઃ

યથાસંભવનં કુર્ય્યાદ્દેશકાલાદ્યપેક્ષયા ૧૧૩બ્।
ઉદ્ધૂલનેપ્યશક્તિશ્ચેત્ત્રિપુણ્ડ્રાદીનિ કારયેત્

ત્રિનેત્રં ત્રિગુણાધારં ત્રિવેદજનકં શિવમ્ ૧૧૪બ્।
સ્મરન્નમઃ શિવાયેતિ લલાટે તુ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

ઈશાભ્યાં નમ ઇત્યુક્ત્વાપાર્શ્વયોશ્ચ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ૧૧૫બ્।
બીજાભ્યાં નમ ઇત્યુક્ત્વા ધારયેત્તુ પ્રકોષ્ઠયોઃ

કુર્યાદધઃ પિતૃભ્યાં ચ ઉમેશાભ્યાં તથોપરિ ૧૧૬બ્।
ભીમાયેતિ તતઃ પૃષ્ઠે શિરસઃ પશ્ચિમે તથા

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે વિદ્યેશ્વરસંહિતાયાં ભસ્મધારણવર્ણનોનામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ ।