Shiva Purana · Chapter 1.13
ṛṣaya ūcuḥ /
sadācāraṃ śrāvayāśu yena lokāñjayedbudhaḥ /
dharmādharmamayānbrūhi svarganārakadāṃstathā
sūta uvāca /
sadācārayuto vidvānbrāhmaṇo nāma nāmataḥ /
vedācārayuto vipro hyetairekaikavāndvijaḥ
alpācārolpavedaśca kṣatriyo rājasevakaḥ /
kiṃcidācāravānvaiśyaḥ kṛṣivāṇijyakṛttayā
śūdra brāhmaṇa ityuktaḥ svayameva hi karṣakaḥ /
asūyāluḥ paradro hī caṃḍāladvija ucyate
pṛthivīpālako rājā itarekṣatriyā matāḥ /
dhānyādikrayavānvaiśya itaro vaṇigucyate
brahmakṣatriyavaiśyānāṃ śuśrūṣuḥ śūdra ucyate /
karṣako vṛṣalo jñeya itare caiva dasyavaḥ
sarvo hyuṣaḥprācīmukhaścintayeddevapūrvakān /
dharmānarthāṃśca tatkleśānāyaṃ ca vyayameva ca
āyurdveṣaśca maraṇaṃ pāpaṃ bhāgyaṃ tathaiva ca /
vyādhiḥ puṣṭistathā śaktiḥ prātarutthānadikphalam
niśāṃtyāyāmoṣā jñeyā yāmārdhaṃ saṃdhirucyate /
tatkāle tu samutthāya viṇmūtre visṛjeddvijaḥ
gṛhāddūraṃ tato gatvā bāhyataḥ pravṛtastathā /
udaṇmukhaḥ samāviśya pratibaṃdhe'nyadiṇmukhaḥ
jalāgnibrāhmaṇādīnāṃ devānāṃ nābhimukhyataḥ /
liṃgaṃ pidhāya vāmena mukhamanyena pāṇinā
malamutsṛjya cotthāya na paśyeccaiva tanmalam /
uddhṛtena jalenaiva śaucaṃ kuryājjalādbahiḥ
athavā devapitrārṣatīrthāvataraṇaṃ vinā /
sapta vā paṃca vā trīnvā gudaṃ saṃśodhayenmṛdā
liṃge karkoṭamātraṃ tu gude prasṛtiriṣyate /
tata utthāya paddhastaśaucaṃ gaṇḍūṣamaṣṭakam
yena kena ca patreṇa kāṣṭhena ca jalādbahiḥ /
kāryaṃ saṃtyajya tarjjanīṃ daṃtadhāvanamīritam
jaladevānnamaskṛtya maṃtreṇa snānamācaret /
aśaktaḥ kaṃṭhadaghnaṃ vā kaṭidaghnamathāpi vā
ājānu jalamāviśya maṃtrasnānaṃ samācaret /
devādīṃstarpayedvidvāṃstatra tīrthajalena ca
dhautavastraṃ samādāya paṃcakacchena dhārayet /
uttarīyaṃ ca kiṃ caiva dhāryaṃ sarveṣu karmasu
nadyāditīrthasnāne tu snānavastraṃ na śodhayet /
vāpīkūpagṛhādau tu snānādūrdhvaṃ nayedbudhaḥ
śilādārvādike vāpi jale vāpi sthalepi vā /
saṃśodhya pīḍayedvastraṃ pitṛ-ṇāṃ tṛptaye dvijāḥ
jābālakoktamaṃtreṇa bhasmanā ca tripuṃḍrakam /
anyathā cejjale pāta itastannarakamṛcchati
āpohiṣṭheti śirasi prokṣayetpāpaśāṃtaye /
yasyeti maṃtraṃ pāde tu saṃdhiprokṣaṇamucyate
pāde mūrdhni hṛdi caiva mūrdhni hṛtpāda eva ca /
hṛtpādamūrdhni saṃprokṣya maṃtrasnānaṃ vidurbudhāḥ
īṣatsparśe ca dauḥ svāsthye rājarāṣṭrabhaye'pi ca /
atyāgatikāle ca maṃtrasnānaṃ samācaret
prātaḥ sūryānuvākena sāyamagnyanuvākataḥ /
apaḥ pītvā tathāmadhye punaḥ prokṣaṇamācaret
gāyatr! yā japamaṃtrāṃte trirūrdhvaṃ prāgvinikṣipet /
maṃtreṇa saha caikaṃ vai madhye'rghyaṃ tu raverdvijā
atha jāte ca sāyāhne bhuvi paścimadiṇmukhaḥ /
uddhṛtya dadyātprātastu madhyāhneṃgulibhistathā
aṃgulīnāṃ ca raṃdhreṇa laṃbaṃ paśyeddivākaram /
ātmapradakṣiṇaṃ kṛtvā śuddhācamanamācaret
sāyaṃ muhūrtādarvāktu kṛtā saṃdhyā vṛthā bhavet /
akālātkāla ityukto dine'tīte yathākramam
divā'tīte ca gāyatrīṃ śataṃ nitye kramājjapet /
ādarśāhātparā'tīte gāyatrīṃ lakṣamabhyaset
māsātīte tu nitye hi punaścopanayaṃ caret /
īśo gaurīguho viṣṇurbrahmā ceṃdra śca vai yamaḥ
evaṃ rūpāṃśca vai devāṃstarpayedarthasiddhaye /
brahmārpaṇaṃ tataḥ kṛtvā śuddhācamanamācaret
tīrthadakṣiṇataḥ śaste maṭhe maṃtrālaye budhaḥ /
tatra devālaye vāpi gṛhe vā niyatasthale
sarvāndevānnamaskṛtya sthirabuddhiḥ sthirāsanaḥ /
praṇavaṃ pūrvamabhyasya gāyatrīmabhyasettataḥ
jīvabrahmaikyaviṣayaṃ buddhvā praṇavamabhyaset /
trailokyasṛṣṭikarttāraṃ sthitikartāramacyutam
saṃhartāraṃ tathā rudraṃ svaprakāśamupāsmahe /
jñānakarmeṃdri yāṇāṃ ca manovṛttīrdhiyastathā
bhogamokṣaprade dharme jñāne ca prerayetsadā /
itthamarthaṃ dhiyādhyāyanbrahmaprāpnoti niścayaḥ
kevalaṃ vā japennityaṃ brāhmaṇyasya ca pūrtaye /
sahasramabhyasennityaṃ prātarbrāhmaṇapuṃgavaḥ
anyeṣāṃ ca yathā śaktimadhyāhne ca śataṃ japet /
sāyaṃ dvidaśakaṃ jñeyaṃ śikhāṣṭakasamanvitam
mūlādhāraṃ samārabhya dvādaśāṃtasthitāṃstathā /
vidyeśabrahmaviṣṇvīśajīvātmaparameśvarān
brahmabuddhyā tadaikyaṃ ca sohaṃ bhāvanayā japet /
tāneva brahmaraṃdhrādau kāyādbāhye ca bhāvayet
mahattattvaṃ samārabhya śarīraṃ tu sahasrakam /
ekaikasmājjapādekamatikramya śanaiḥ śanaiḥ
parasminyojayejjīvaṃ japatattvamudāhṛtam /
śatadvidaśakaṃ dehaṃ śikhāṣṭakasamanvitam
maṃtrāṇāṃ japa evaṃ hi japamādikramādviduḥ /
sahasraṃ brāhmadaṃ vidyācchatamaiṃdra pradaṃ viduḥ
itarattvātmarakṣārthaṃ brahmayoniṣu jāyate /
divākaramupasthāya nityamitthaṃ samācaret
lakṣadvādaśayuktastu pūrṇabrāhmaṇa īritaḥ /
gāyatr! yā lakṣahīnaṃ tu vedakāryena yojayet
āsaptatestu niyamaṃ paścātpravrājanaṃ caret /
prātardvādaśasāhasraṃ pravrājīpraṇavaṃ japet
dine dine tvatikrāṃte nityamevaṃ kramājjapet /
māsādau kramaśo'tīte sārdhalakṣajapena hi
ata ūrdhvamatikrāṃte punaḥ praiṣaṃ samācaret /
evaṃ kṛtvā doṣaśāṃtiranyathā rauravaṃ vrajet
dharmārthayostato yatnaṃ kuryātkāmī na cetaraḥ /
brāhmaṇo muktikāmaḥ syādbrahmajñānaṃ sadābhyaset
dharmādartho'rthato bhogo bhogādvairāgyasaṃbhavaḥ /
dharmārjitārthabhogena vairāgyamupajāyate
viparītārthabhogena rāga eva prajāyate /
dharmaśca dvividhaḥ prokto dra vyadehadvayena ca
dra vyamijyādirūpaṃ syāttīrthasnānādi daihikam /
dhanena dhanamāpnoti tapasā divyarūpatām
niṣkāmaḥ śuddhimāpnoti śuddhyā jñānaṃ na saṃśayaḥ /
kṛtādau hi tapaḥśloghyaṃ dra vyadharmaḥ kalau yuge
kṛtedhyānājjñānasiddhistretāyāṃ tapasā tathā /
dvāpare yajanājjñānaṃ pratimāpūjayā kalau
yādṛśaṃ puṇyaṃ pāpaṃ vā tādṛśaṃ phalameva hi /
dra vyadehāṃgabhedena nyūnavṛddhikṣayādikam
adharmo hiṃsikārūpo dharmastu sukharūpakaḥ /
adharmādduḥkhamāpnoti dharmādvai sukhamedhate
vidyādurvṛttito duḥkhaṃ sukhaṃ vidyātsuvṛttitaḥ /
dharmārjanamataḥ kuryādbhogamokṣaprasiddhaye
sakuṭuṃbasya viprasya caturjanayutasya ca /
śatavarṣasya vṛttiṃ tu dadyāttadbrahmalokadam
cāṃdrā yaṇasahasraṃ tu brahmalokapradaṃ viduḥ /
sahasrasya kuṭuṃbasya pratiṣṭhāṃ kṣatriyaścaret
iṃdra lokapradaṃ vidyādayutaṃ brahmalokadam /
yāṃ devatāṃ puraskṛtya dānamācarate naraḥ
tattallokamavāpnoti iti vedavido viduḥ /
arthahīnaḥ sadā kuryāttapasā mārjanaṃ tathā
tīrthācca tapasā prāpyaṃ sukhamakṣayyamaśnute /
arthārjanamatho vakṣye nyāyataḥ susamāhitaḥ
kṛtātpratigrahāccaiva yājanācca viśuddhitaḥ /
adainyādanatikleśādbrāhmaṇo dhanamarjayet
kṣatriyo bāhuvīryeṇa kṛṣigorakṣaṇādviśaḥ /
nyāyārjitasya vittasya dānātsiddhiṃ samaśnute
jñānasiddhyā mokṣasiddhiḥ sarveṣāṃ gurvanugrahāt /
mokṣātsvarūpasiddhiḥ syātparānandaṃ samaśnute
satsaṃgātsarvametadvai narāṇāṃ jāyate dvijāḥ /
dhanadhānyādikaṃ sarvaṃ deyaṃ vai gṛhamedhinā
yadyatkāle vastujātaṃ phalaṃ vā dhānyameva ca /
tattatsarvaṃ brāhmaṇebhyo deyaṃ vai hitamicchatā
jalaṃ caiva sadā deyamannaṃ kṣudvyādhiśāṃtaye /
kṣetraṃ dhānyaṃ tathā''mānnamannamevaṃ caturvidham
yāvatkālaṃ yadannaṃ vai bhuktvā śravaṇamedhate /
tāvatkṛtasya puṇyasya tvardhaṃ dāturna saṃśayaḥ
grahītāhigṛhītasya dānādvai tapasā tathā /
pāpasaṃśodhanaṃ kuryādanyathā rauravaṃ vrajet
ātmavittaṃ tridhā kuryāddharmavṛddhyātmabhogataḥ /
nityaṃ naimittakaṃ kāmyaṃ karma kuryāttu dharmataḥ
vittasya vardhanaṃ kuryādvṛddhyaṃśena hi sādhakaḥ /
hitena mitame dhyena bhogaṃ bhogāṃśataścaret
kṛṣyarjite daśāṃśaṃ hi deyaṃ pāpasya śuddhaye /
śeṣeṇa kuryāddharmādi anyathā rauravaṃ vrajet
athavā pāpabuddhiḥ syātkṣayaṃ vā satyameṣyati /
vṛddhivāṇijyake deyaṣṣaḍaṃśo hi vicakṣaṇaiḥ
śuddhapratigrahe deyaścaturthāṃśo dvijottamaiḥ /
akasmādutthite'rthe hi deyamardhaṃ dvijottamaiḥ
asatpratigrahasarvaṃ durdānaṃ sāgare kṣipet /
āhūya dānaṃ kartavyamātmabhogasamṛddhaye
pṛṣṭaṃ sarvaṃ sadā deyamātmaśaktyanusārataḥ ७८b/
janmāṃtare ṛṇī hi syādadatte pṛṣṭavastuni
pareṣāṃ ca tathā doṣaṃ na praśaṃsedvicakṣaṇaḥ /
viśeṣeṇa tathā brahmañchrutaṃ dṛṣṭaṃ ca no vadet
na vadetsarvajaṃtūnāṃ hṛdi roṣakaraṃ budhaḥ /
saṃdhyayoragnikāryaṃ ca kuryādaiśvaryasiddhaye
aśaktastvekakāle vā sūryāgnī ca yathāvidhi /
taṃḍulaṃ dhānyamājyaṃ vā phalaṃ kaṃdaṃ havistathā
sthālīpākaṃ tathā kuryādyathānyāyaṃ yathāvidhi /
pradhānahomamātraṃ vā havyābhāve samācaret
nityasaṃdhānamityuktaṃ tamajasraṃ vidurbudhāḥ /
athavā japamātraṃ vā sūryavaṃdanameva ca
evamātmārthinaḥ kuryurarthārthī ca yathāvidhi /
brahmayajñaratā nityaṃ devapūjāratāstathā
agnipūjāparā nityaṃ gurupūjāratāstathā /
brāhmaṇānāṃ tṛptikarāḥ sarve svargasya bhāginaḥ
iti śrīśivamahāpurāṇe vidyeśvarasaṃhitāyāṃ trayodaśo'dhyāyaḥ
Original text: śivapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0