શિવ પુરાણ · અધ્યાય 1.13

ઋષય ઊચુઃ ।
સદાચારં શ્રાવયાશુ યેન લોકાઞ્જયેદ્બુધઃ ।
ધર્માધર્મમયાન્બ્રૂહિ સ્વર્ગનારકદાંસ્તથા

સૂત ઉવાચ ।
સદાચારયુતો વિદ્વાન્બ્રાહ્મણો નામ નામતઃ ।
વેદાચારયુતો વિપ્રો હ્યેતૈરેકૈકવાન્દ્વિજઃ

અલ્પાચારોલ્પવેદશ્ચ ક્ષત્રિયો રાજસેવકઃ ।
કિંચિદાચારવાન્વૈશ્યઃ કૃષિવાણિજ્યકૃત્તયા

શૂદ્ર બ્રાહ્મણ ઇત્યુક્તઃ સ્વયમેવ હિ કર્ષકઃ ।
અસૂયાલુઃ પરદ્રો હી ચંડાલદ્વિજ ઉચ્યતે

પૃથિવીપાલકો રાજા ઇતરેક્ષત્રિયા મતાઃ ।
ધાન્યાદિક્રયવાન્વૈશ્ય ઇતરો વણિગુચ્યતે

બ્રહ્મક્ષત્રિયવૈશ્યાનાં શુશ્રૂષુઃ શૂદ્ર ઉચ્યતે ।
કર્ષકો વૃષલો જ્ઞેય ઇતરે ચૈવ દસ્યવઃ

સર્વો હ્યુષઃપ્રાચીમુખશ્ચિન્તયેદ્દેવપૂર્વકાન્ ।
ધર્માનર્થાંશ્ચ તત્ક્લેશાનાયં ચ વ્યયમેવ ચ

આયુર્દ્વેષશ્ચ મરણં પાપં ભાગ્યં તથૈવ ચ ।
વ્યાધિઃ પુષ્ટિસ્તથા શક્તિઃ પ્રાતરુત્થાનદિક્ફલમ્

નિશાંત્યાયામોષા જ્ઞેયા યામાર્ધં સંધિરુચ્યતે ।
તત્કાલે તુ સમુત્થાય વિણ્મૂત્રે વિસૃજેદ્દ્વિજઃ

ગૃહાદ્દૂરં તતો ગત્વા બાહ્યતઃ પ્રવૃતસ્તથા ।
ઉદણ્મુખઃ સમાવિશ્ય પ્રતિબંધેઽન્યદિણ્મુખઃ

જલાગ્નિબ્રાહ્મણાદીનાં દેવાનાં નાભિમુખ્યતઃ ।
લિંગં પિધાય વામેન મુખમન્યેન પાણિના

મલમુત્સૃજ્ય ચોત્થાય ન પશ્યેચ્ચૈવ તન્મલમ્ ।
ઉદ્ધૃતેન જલેનૈવ શૌચં કુર્યાજ્જલાદ્બહિઃ

અથવા દેવપિત્રાર્ષતીર્થાવતરણં વિના ।
સપ્ત વા પંચ વા ત્રીન્વા ગુદં સંશોધયેન્મૃદા

લિંગે કર્કોટમાત્રં તુ ગુદે પ્રસૃતિરિષ્યતે ।
તત ઉત્થાય પદ્ધસ્તશૌચં ગણ્ડૂષમષ્ટકમ્

યેન કેન ચ પત્રેણ કાષ્ઠેન ચ જલાદ્બહિઃ ।
કાર્યં સંત્યજ્ય તર્જ્જનીં દંતધાવનમીરિતમ્

જલદેવાન્નમસ્કૃત્ય મંત્રેણ સ્નાનમાચરેત્ ।
અશક્તઃ કંઠદઘ્નં વા કટિદઘ્નમથાપિ વા

આજાનુ જલમાવિશ્ય મંત્રસ્નાનં સમાચરેત્ ।
દેવાદીંસ્તર્પયેદ્વિદ્વાંસ્તત્ર તીર્થજલેન ચ

ધૌતવસ્ત્રં સમાદાય પંચકચ્છેન ધારયેત્ ।
ઉત્તરીયં ચ કિં ચૈવ ધાર્યં સર્વેષુ કર્મસુ

નદ્યાદિતીર્થસ્નાને તુ સ્નાનવસ્ત્રં ન શોધયેત્ ।
વાપીકૂપગૃહાદૌ તુ સ્નાનાદૂર્ધ્વં નયેદ્બુધઃ

શિલાદાર્વાદિકે વાપિ જલે વાપિ સ્થલેપિ વા ।
સંશોધ્ય પીડયેદ્વસ્ત્રં પિતૃ-ણાં તૃપ્તયે દ્વિજાઃ

જાબાલકોક્તમંત્રેણ ભસ્મના ચ ત્રિપુંડ્રકમ્ ।
અન્યથા ચેજ્જલે પાત ઇતસ્તન્નરકમૃચ્છતિ

આપોહિષ્ઠેતિ શિરસિ પ્રોક્ષયેત્પાપશાંતયે ।
યસ્યેતિ મંત્રં પાદે તુ સંધિપ્રોક્ષણમુચ્યતે

પાદે મૂર્ધ્નિ હૃદિ ચૈવ મૂર્ધ્નિ હૃત્પાદ એવ ચ ।
હૃત્પાદમૂર્ધ્નિ સંપ્રોક્ષ્ય મંત્રસ્નાનં વિદુર્બુધાઃ

ઈષત્સ્પર્શે ચ દૌઃ સ્વાસ્થ્યે રાજરાષ્ટ્રભયેઽપિ ચ ।
અત્યાગતિકાલે ચ મંત્રસ્નાનં સમાચરેત્

પ્રાતઃ સૂર્યાનુવાકેન સાયમગ્ન્યનુવાકતઃ ।
અપઃ પીત્વા તથામધ્યે પુનઃ પ્રોક્ષણમાચરેત્

ગાયત્ર્! યા જપમંત્રાંતે ત્રિરૂર્ધ્વં પ્રાગ્વિનિક્ષિપેત્ ।
મંત્રેણ સહ ચૈકં વૈ મધ્યેઽર્ઘ્યં તુ રવેર્દ્વિજા

અથ જાતે ચ સાયાહ્ને ભુવિ પશ્ચિમદિણ્મુખઃ ।
ઉદ્ધૃત્ય દદ્યાત્પ્રાતસ્તુ મધ્યાહ્નેંગુલિભિસ્તથા

અંગુલીનાં ચ રંધ્રેણ લંબં પશ્યેદ્દિવાકરમ્ ।
આત્મપ્રદક્ષિણં કૃત્વા શુદ્ધાચમનમાચરેત્

સાયં મુહૂર્તાદર્વાક્તુ કૃતા સંધ્યા વૃથા ભવેત્ ।
અકાલાત્કાલ ઇત્યુક્તો દિનેઽતીતે યથાક્રમમ્

દિવાઽતીતે ચ ગાયત્રીં શતં નિત્યે ક્રમાજ્જપેત્ ।
આદર્શાહાત્પરાઽતીતે ગાયત્રીં લક્ષમભ્યસેત્

માસાતીતે તુ નિત્યે હિ પુનશ્ચોપનયં ચરેત્ ।
ઈશો ગૌરીગુહો વિષ્ણુર્બ્રહ્મા ચેંદ્ર શ્ચ વૈ યમઃ

એવં રૂપાંશ્ચ વૈ દેવાંસ્તર્પયેદર્થસિદ્ધયે ।
બ્રહ્માર્પણં તતઃ કૃત્વા શુદ્ધાચમનમાચરેત્

તીર્થદક્ષિણતઃ શસ્તે મઠે મંત્રાલયે બુધઃ ।
તત્ર દેવાલયે વાપિ ગૃહે વા નિયતસ્થલે

સર્વાન્દેવાન્નમસ્કૃત્ય સ્થિરબુદ્ધિઃ સ્થિરાસનઃ ।
પ્રણવં પૂર્વમભ્યસ્ય ગાયત્રીમભ્યસેત્તતઃ

જીવબ્રહ્મૈક્યવિષયં બુદ્ધ્વા પ્રણવમભ્યસેત્ ।
ત્રૈલોક્યસૃષ્ટિકર્ત્તારં સ્થિતિકર્તારમચ્યુતમ્

સંહર્તારં તથા રુદ્રં સ્વપ્રકાશમુપાસ્મહે ।
જ્ઞાનકર્મેંદ્રિ યાણાં ચ મનોવૃત્તીર્ધિયસ્તથા

ભોગમોક્ષપ્રદે ધર્મે જ્ઞાને ચ પ્રેરયેત્સદા ।
ઇત્થમર્થં ધિયાધ્યાયન્બ્રહ્મપ્રાપ્નોતિ નિશ્ચયઃ

કેવલં વા જપેન્નિત્યં બ્રાહ્મણ્યસ્ય ચ પૂર્તયે ।
સહસ્રમભ્યસેન્નિત્યં પ્રાતર્બ્રાહ્મણપુંગવઃ

અન્યેષાં ચ યથા શક્તિમધ્યાહ્ને ચ શતં જપેત્ ।
સાયં દ્વિદશકં જ્ઞેયં શિખાષ્ટકસમન્વિતમ્

મૂલાધારં સમારભ્ય દ્વાદશાંતસ્થિતાંસ્તથા ।
વિદ્યેશબ્રહ્મવિષ્ણ્વીશજીવાત્મપરમેશ્વરાન્

બ્રહ્મબુદ્ધ્યા તદૈક્યં ચ સોહં ભાવનયા જપેત્ ।
તાનેવ બ્રહ્મરંધ્રાદૌ કાયાદ્બાહ્યે ચ ભાવયેત્

મહત્તત્ત્વં સમારભ્ય શરીરં તુ સહસ્રકમ્ ।
એકૈકસ્માજ્જપાદેકમતિક્રમ્ય શનૈઃ શનૈઃ

પરસ્મિન્યોજયેજ્જીવં જપતત્ત્વમુદાહૃતમ્ ।
શતદ્વિદશકં દેહં શિખાષ્ટકસમન્વિતમ્

મંત્રાણાં જપ એવં હિ જપમાદિક્રમાદ્વિદુઃ ।
સહસ્રં બ્રાહ્મદં વિદ્યાચ્છતમૈંદ્ર પ્રદં વિદુઃ

ઇતરત્ત્વાત્મરક્ષાર્થં બ્રહ્મયોનિષુ જાયતે ।
દિવાકરમુપસ્થાય નિત્યમિત્થં સમાચરેત્

લક્ષદ્વાદશયુક્તસ્તુ પૂર્ણબ્રાહ્મણ ઈરિતઃ ।
ગાયત્ર્! યા લક્ષહીનં તુ વેદકાર્યેન યોજયેત્

આસપ્તતેસ્તુ નિયમં પશ્ચાત્પ્રવ્રાજનં ચરેત્ ।
પ્રાતર્દ્વાદશસાહસ્રં પ્રવ્રાજીપ્રણવં જપેત્

દિને દિને ત્વતિક્રાંતે નિત્યમેવં ક્રમાજ્જપેત્ ।
માસાદૌ ક્રમશોઽતીતે સાર્ધલક્ષજપેન હિ

અત ઊર્ધ્વમતિક્રાંતે પુનઃ પ્રૈષં સમાચરેત્ ।
એવં કૃત્વા દોષશાંતિરન્યથા રૌરવં વ્રજેત્

ધર્માર્થયોસ્તતો યત્નં કુર્યાત્કામી ન ચેતરઃ ।
બ્રાહ્મણો મુક્તિકામઃ સ્યાદ્બ્રહ્મજ્ઞાનં સદાભ્યસેત્

ધર્માદર્થોઽર્થતો ભોગો ભોગાદ્વૈરાગ્યસંભવઃ ।
ધર્માર્જિતાર્થભોગેન વૈરાગ્યમુપજાયતે

વિપરીતાર્થભોગેન રાગ એવ પ્રજાયતે ।
ધર્મશ્ચ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો દ્ર વ્યદેહદ્વયેન ચ

દ્ર વ્યમિજ્યાદિરૂપં સ્યાત્તીર્થસ્નાનાદિ દૈહિકમ્ ।
ધનેન ધનમાપ્નોતિ તપસા દિવ્યરૂપતામ્

નિષ્કામઃ શુદ્ધિમાપ્નોતિ શુદ્ધ્યા જ્ઞાનં ન સંશયઃ ।
કૃતાદૌ હિ તપઃશ્લોઘ્યં દ્ર વ્યધર્મઃ કલૌ યુગે

કૃતેધ્યાનાજ્જ્ઞાનસિદ્ધિસ્ત્રેતાયાં તપસા તથા ।
દ્વાપરે યજનાજ્જ્ઞાનં પ્રતિમાપૂજયા કલૌ

યાદૃશં પુણ્યં પાપં વા તાદૃશં ફલમેવ હિ ।
દ્ર વ્યદેહાંગભેદેન ન્યૂનવૃદ્ધિક્ષયાદિકમ્

અધર્મો હિંસિકારૂપો ધર્મસ્તુ સુખરૂપકઃ ।
અધર્માદ્દુઃખમાપ્નોતિ ધર્માદ્વૈ સુખમેધતે

વિદ્યાદુર્વૃત્તિતો દુઃખં સુખં વિદ્યાત્સુવૃત્તિતઃ ।
ધર્માર્જનમતઃ કુર્યાદ્ભોગમોક્ષપ્રસિદ્ધયે

સકુટુંબસ્ય વિપ્રસ્ય ચતુર્જનયુતસ્ય ચ ।
શતવર્ષસ્ય વૃત્તિં તુ દદ્યાત્તદ્બ્રહ્મલોકદમ્

ચાંદ્રા યણસહસ્રં તુ બ્રહ્મલોકપ્રદં વિદુઃ ।
સહસ્રસ્ય કુટુંબસ્ય પ્રતિષ્ઠાં ક્ષત્રિયશ્ચરેત્

ઇંદ્ર લોકપ્રદં વિદ્યાદયુતં બ્રહ્મલોકદમ્ ।
યાં દેવતાં પુરસ્કૃત્ય દાનમાચરતે નરઃ

તત્તલ્લોકમવાપ્નોતિ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ।
અર્થહીનઃ સદા કુર્યાત્તપસા માર્જનં તથા

તીર્થાચ્ચ તપસા પ્રાપ્યં સુખમક્ષય્યમશ્નુતે ।
અર્થાર્જનમથો વક્ષ્યે ન્યાયતઃ સુસમાહિતઃ

કૃતાત્પ્રતિગ્રહાચ્ચૈવ યાજનાચ્ચ વિશુદ્ધિતઃ ।
અદૈન્યાદનતિક્લેશાદ્બ્રાહ્મણો ધનમર્જયેત્

ક્ષત્રિયો બાહુવીર્યેણ કૃષિગોરક્ષણાદ્વિશઃ ।
ન્યાયાર્જિતસ્ય વિત્તસ્ય દાનાત્સિદ્ધિં સમશ્નુતે

જ્ઞાનસિદ્ધ્યા મોક્ષસિદ્ધિઃ સર્વેષાં ગુર્વનુગ્રહાત્ ।
મોક્ષાત્સ્વરૂપસિદ્ધિઃ સ્યાત્પરાનન્દં સમશ્નુતે

સત્સંગાત્સર્વમેતદ્વૈ નરાણાં જાયતે દ્વિજાઃ ।
ધનધાન્યાદિકં સર્વં દેયં વૈ ગૃહમેધિના

યદ્યત્કાલે વસ્તુજાતં ફલં વા ધાન્યમેવ ચ ।
તત્તત્સર્વં બ્રાહ્મણેભ્યો દેયં વૈ હિતમિચ્છતા

જલં ચૈવ સદા દેયમન્નં ક્ષુદ્વ્યાધિશાંતયે ।
ક્ષેત્રં ધાન્યં તથાઽઽમાન્નમન્નમેવં ચતુર્વિધમ્

યાવત્કાલં યદન્નં વૈ ભુક્ત્વા શ્રવણમેધતે ।
તાવત્કૃતસ્ય પુણ્યસ્ય ત્વર્ધં દાતુર્ન સંશયઃ

ગ્રહીતાહિગૃહીતસ્ય દાનાદ્વૈ તપસા તથા ।
પાપસંશોધનં કુર્યાદન્યથા રૌરવં વ્રજેત્

આત્મવિત્તં ત્રિધા કુર્યાદ્ધર્મવૃદ્ધ્યાત્મભોગતઃ ।
નિત્યં નૈમિત્તકં કામ્યં કર્મ કુર્યાત્તુ ધર્મતઃ

વિત્તસ્ય વર્ધનં કુર્યાદ્વૃદ્ધ્યંશેન હિ સાધકઃ ।
હિતેન મિતમે ધ્યેન ભોગં ભોગાંશતશ્ચરેત્

કૃષ્યર્જિતે દશાંશં હિ દેયં પાપસ્ય શુદ્ધયે ।
શેષેણ કુર્યાદ્ધર્માદિ અન્યથા રૌરવં વ્રજેત્

અથવા પાપબુદ્ધિઃ સ્યાત્ક્ષયં વા સત્યમેષ્યતિ ।
વૃદ્ધિવાણિજ્યકે દેયષ્ષડંશો હિ વિચક્ષણૈઃ

શુદ્ધપ્રતિગ્રહે દેયશ્ચતુર્થાંશો દ્વિજોત્તમૈઃ ।
અકસ્માદુત્થિતેઽર્થે હિ દેયમર્ધં દ્વિજોત્તમૈઃ

અસત્પ્રતિગ્રહસર્વં દુર્દાનં સાગરે ક્ષિપેત્ ।
આહૂય દાનં કર્તવ્યમાત્મભોગસમૃદ્ધયે

પૃષ્ટં સર્વં સદા દેયમાત્મશક્ત્યનુસારતઃ ૭૮બ્।
જન્માંતરે ઋણી હિ સ્યાદદત્તે પૃષ્ટવસ્તુનિ

પરેષાં ચ તથા દોષં ન પ્રશંસેદ્વિચક્ષણઃ ।
વિશેષેણ તથા બ્રહ્મઞ્છ્રુતં દૃષ્ટં ચ નો વદેત્

ન વદેત્સર્વજંતૂનાં હૃદિ રોષકરં બુધઃ ।
સંધ્યયોરગ્નિકાર્યં ચ કુર્યાદૈશ્વર્યસિદ્ધયે

અશક્તસ્ત્વેકકાલે વા સૂર્યાગ્ની ચ યથાવિધિ ।
તંડુલં ધાન્યમાજ્યં વા ફલં કંદં હવિસ્તથા

સ્થાલીપાકં તથા કુર્યાદ્યથાન્યાયં યથાવિધિ ।
પ્રધાનહોમમાત્રં વા હવ્યાભાવે સમાચરેત્

નિત્યસંધાનમિત્યુક્તં તમજસ્રં વિદુર્બુધાઃ ।
અથવા જપમાત્રં વા સૂર્યવંદનમેવ ચ

એવમાત્માર્થિનઃ કુર્યુરર્થાર્થી ચ યથાવિધિ ।
બ્રહ્મયજ્ઞરતા નિત્યં દેવપૂજારતાસ્તથા

અગ્નિપૂજાપરા નિત્યં ગુરુપૂજારતાસ્તથા ।
બ્રાહ્મણાનાં તૃપ્તિકરાઃ સર્વે સ્વર્ગસ્ય ભાગિનઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે વિદ્યેશ્વરસંહિતાયાં ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ