Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 9.5

9.5.1

brāhmaṇa

9.5.2

१ yajamānavratamīmāṃsā--tatrāvaśiṣṭaḥ kṛtsno'pi prayogaḥ, prakṛtivadevetyabhiprāyeṇa tamanabhidhāya payovratasya mīmāṃsā kriyata iti pratijñākaraṇaṃ payovrataṃ vidhāya tatpraśaṃsārthamākhyāyikākathanaṃ, tasyāṃ cākhyāyikāyāṃ dīkṣāsamanantarakāle dvitīyadine prathamopasadi dvitīyopasaddine tṛtīyopasaddine ca devā bhūyobhūyastapastaptvā kramāccatustridvyekastana dugdhapayovratā abhavannupavasathīye caturthadine bhūyastapastaptvā'pi sarvathā sannihitatarasyāpi dugdhāmṛtasyāprāptyā te 'nāśakātmakaṃ vratamakurvan-pañcamadine sutyāhe tu tadamṛtaṃ somarūpaṃ prāpya kaṇḍanaṃ kṛtvā tadagnāvajuhuvurityādyabhidhānam , itthaṃ devānāṃ kathāmavatārya tathaivedānīntano yajamānastatsarvaṃ karotīti saprapañcaṃ pratipādanam /
samiṣṭayajurmīmāṃsā--tasyāṃ cādau pratijñāpūrvakaṃ samiṣṭayajurmīmāṃsārthamākhyāyikākathanam , ākhyāyikāyāmapi devāsurāḥ satyānṛtavadanalakṣaṇaṃ piturdāyaṃ samanuprāpya tasya yathocitaṃ vibhajya grahaṇaṃ cakrurityabhidhānaṃ tatra devā yatsatyamagṛhṇaṃstattrayīlakṣaṇamiti pratipādya taduditaṃ yajñaṃ kṛtvā trayīlakṣaṇamidaṃ satyaṃ vistārayāmetyāśayena dīkṣaṇīyā samiṣṭayajuṣaḥ pūrvabhāvikarmāntā-prāyaṇīyā śaṃyvantā-somaṃ krītvā'nasā paryuhya tasmai ātithyeḍāntā tisra upasadaḥ prayājānuyājavarjitā sāmidhenītrikamanūcya pradhānadevatā yajanamātrāḥ upavasathe'gnīṣomīyaḥ paśuḥ samiṣṭayajurvarjitaḥ-prātaḥsavanaṃ mādhyandinasavanaṃ ca svasvāvadhika tṛtīyasavanaṃ ca sakalaṃ-ityetānyāgānkrameṇa tadā tadā samanuṣṭhitavanto yadā yadā ca tadvistāryamānaṃ satyamapahartukāmā asurāḥ samāgatāḥ / kiñca teṣāmāgamanasamaye prakrāntaṃ yajñaṃ yāvadanuṣṭhitaṃ samāpya yāgāntaraprārambhaṃ cakrustena sa sa yāga upariṣṭāduktasaṃsthaḥ sampannaḥ / ito'surā apyantatastatsatyamapahartuṃ na śekuḥ pratyuta parābhūtāḥ devāśca satyasamṛddhā abhavannityādinirūpaṇam , uktārthaṃ vediturapi svasya satyasamṛddhiḥ śatroḥ parābhūtirityetatphalaṃ bhavatīti pratipādanaṃ, te devāḥ paścānno ime yajñāḥ sāmisaṃsthitāḥ yānimānyajñānparityajanto gatā vayaṃ tadupajānīta yathemānyajñānsaṃsthāpayāmetyādi vicāryaitāni samiṣṭayajūṃṣi samapaśyaṃstairetānyajñānsamasthāpayannityādinirūpaṇaṃ, samiṣṭayajurnāmno dvedhā nirvacanam , eteṣāmeva samiṣṭayajuṣāṃ navatvaviśiṣṭasaṃkhyāpradarśanena praśaṃsanaṃ, saumikānyāgnikāni paurvāparyakrameṇobhayānyapi samiṣṭayajūṃṣi juhuyādityabhidhānam, āgnike dve juhuyādityabhidhāya tayorviyātvasya praśaṃsanaṃ, tayorevāgnikayoḥ samiṣṭayajuṣormantradvayasya viniyojanaṃ, saumikānāmāgnikānāṃ ca militāyāḥ saṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ, punarasyā eva militāyāḥ saṃkhyāyāḥ prakārāntareṇa praśaṃsanam / devikāhavīṃṣi--tatra ca samiṣṭayajuhomānantaramanuṣṭheyaprayogasya kathanaṃ, tatra krameṇa samiṣṭayajūṃṣi hutvā'vabhṛthaṃ yanti avabhṛthādāgatyodayanīyena caritvā anūbandhyasya paśupuroḍāśena caritvā va devikānāṃ havīṃṣi nirvapediti pratipādanaṃ, atra devikānāṃ haviḥṣu dhātro dvādaśakapālo nirupyate tatra dhātraśabdasya pravṛttinimitaṃ pradarśya taddvārā'sya prayojananirūpaṇaṃ, tathaiteṣāṃ sarveṣāmapi haviṣāṃ sambhūyopayogasya kathanaṃ, tasyaiva diṅnirodhārthaṃ parigatasya dhāturdiśāmutkrāntarūpasya ca pradarśanaṃ, dhāturādityātmakatvāddvādaśasaṃkhyāsambandhāttaddevatyasya puroḍāśasya dvādaśakapālatvamupapādya tatpūrvoktaṃ yaddiśāṃ paramamutkrāṃtarūpaṃ tānyetāni pūrvāṇi havīṃṣīti pradarśanaṃ, tasya dhātrapuroḍāśasya homāvasare puroḍāśāntaravadavadānaprasaktau sarvahomatvamabhidhāya tadupayogasyābhidhānaṃ, devikāśabdasya sopapattikaṃ nirvacanaṃ, eteṣāṃ pañcatvasaṃkhyāvattvasyopapādanaṃ, naitāni havīṃṣi nirvapedityāśaṅkya kāmānāmati. rekābhāvānnirvapedeveti tatsamādhānakathanaṃ, paśupuroḍāśamanu etaddhavirnirvāpasya sakāraṇamabhidhānaṃ, saumikānāmāgnikānāṃ cobhayeṣāmapi paurvāparyakrameṇānuṣṭheyatvakathanaṃ, paśupuroḍāśasyoccaistvaṃ haviṣāmupāṃśutvaṃ tatpraiṣānāṃ prakāraviśiṣṭatvaṃ sviṣṭakṛdiḍayoḥ samānatvaṃ cetyādi prāgvannirūpaṇaṃ, dīkṣaṇīyādīnāṃ samiṣṭayajurhomātpūrvabhāvitvena samiṣṭayajurhomaḥ sidhyati--agnīṣomīyapaśoḥ punarnasidhyati nāsau paśustatpūrvabhāvyato'sya pṛthageva samiṣṭayajūṃṣi juhuyādityabhidhānaṃ, tasya paśoḥ samāptirūpatvāt hṛdayaśūlenāvabhṛthamabhyaveyuriti pratipādanaṃ, hṛdayaśūlamudvāsya pratyetya vaiśvakarmaṇāni juhūyādityabhidhānam /
vaiśvakarmaṇahomaḥ--tatra ca teṣāṃ vaiśvakarmaṇānāṃ homasyopayogakathanaṃ, vaiśvakarmaṇānīti śabdasya pakṣadvayena vyutpattikathanaṃ, teṣāṃ vaiśvakarmaṇānāṃ praśaṃsanaṃ, sāvitravaiśvakarmaṇānāṃ prāyeṇodayanātmakatvenaiva teṣāmubhayeṣāmapi homasyāvaśyakartavyatvanirūpaṇaṃ, vaiśvakarmaṇānāṃ sāvitravadeva saṃkhyāsambandhātprāyaṇavadevodayanamapi sampādyata ityabhidhānaṃ, tatra sāvitreṣu santatāmāhutiṃ juhuyāditi vidhānaṃ, vaiśvakarmaṇeṣu punaḥ sruveṇa svāhākṛtyārthātpratyāhuti vicchidya juhūyāditi pratipādanaṃ, tatra vaiśvakarmaṇānāṃ home'ṣṭau mantrānviniyujya krameṇa teṣāṃ vyākhyānaṃ, eteṣāṃ vaiśvakarmaṇānāṃ saṃkhyāyāḥ praśaṃsanam /
cityāgnernāmakaraṇam--tatra ca vaiśvakarmaṇahomānantaramasyāgnernāmakaraṇaṃ vidadhyāditi sābhiprāyaṃ kathanam /
cityāgnerupasthānam-tatra nāmakaraṇānantaramasyāgnerupasthānasya saprayojanaṃ vidhānaṃ, vihite upasthāne mantraṃ vidhāya tasya vyākhyānaṃ etanmantragatachandasaḥ praśaṃsanaṃ, upasthānānantaraṃ kartavyasya prayogasyābhidhānam /
maitrāvaruṇīpayasyā--tatra udavasānīyānantaraṃ maitrāvaruṇyā payasyayā saprayojanaṃ yāgakaraṇavidhānaṃ, tasyaiva payasyāyāgasya prakārāntareṇa praśaṃsanaṃ, asminnagnau payasyayā homena prajāpatau retonidhānaṃ bhavatītyabhidhānaṃ, etasyāḥ payasyāyā mitrāvaruṇadevatāsambandhasya praśaṃsanaṃ, itthaṃ devatāviśeṣasambandhamupapādya haviṣaḥ payasyātmakatvamupapādya cāsya yajñātmakatvopapādanaṃ, asya yajñasyopāṃśudharmakatvamabhidhāyānte'nuṣṭheyatvasya kāraṇavidhānaṃ, etasmin yāge kālaviśeṣe dakṣiṇādānasya vidhānam , tatra māhitthermatasyānuvadanaṃ, ekavāramagniṃ citavato yajamānasya paścātkriyamāṇe kratau iṣṭakāvaidhuryadoṣasya nirūpaṇaṃ, paścātkriyamāṇe kratau svayamātṛṇṇā evopadadhīta na punariṣṭakāntaramityādi sopapattikaṃ pratipādanaṃ, athavā pakṣāntareṇa ṛtavyā viśvajyotiṣo vā punaścitimeva vopadadhītetyādinirūpaṇam ,

gārhapatyasya punaścitiḥ--tatra ca punaścitimevopadadhīteti sopapattikamabhidhānaṃ, uktvā'pi pakṣānitarasya prakārāntaradarśanena vivakṣitasiddhirbhavatīti pratipādanaṃ, asyāgneḥ saṃvatsarabharaṇamavaśyaṃ kriyata iti pradarśanaṃ, tatra ṣaṇmāsyabharaṇarūpapakṣāntarakathanaṃ, asaṃvatsarabharaṇapakṣe mahadukthaśaṃsanamṛgaśītibhiḥ saṃpādyamityākṣipyaitamagniṃ bhūyo'pi vikarṣediti pratipādya ca punaḥ saṃvatsarāsaṃvatsarobhayabharaṇapakṣe'pi sarvameva mahadukthaṃ śaṃsediti nigamanaṃ, agnibharaṇaviṣaye anyānapi kāṃścitpakṣāndarśayitumupodghātakathanaṃ, pūrvaṃ saṃvatsaramagniṃ bhṛtavataḥ--saṃvatsaraṃ somamabhiṣaviṣyataḥ-saṃvatsaramagnihotraṃ hutavataḥ-dvādaśa māsāngarbhe uṣitvā prasūtasya ca yajamānasya yathākāmametasyāgnerbharaṇaṃ na tatra saṃvatsarādiniyama ityādinirūpaṇaṃ, prasaṅgātprāṇasya jātavedastvasya pradarśanaṃ, uktārthaveditā'pi sadyobhṛtamapi taṃ cinvītetyabhidhānaṃ, tadevāsya yathā sarvasminsañcite pakṣapucchavati śāṇḍile'gnau yā āhutayo hutā evamevāsyaitā āhutayo hutā bhavantīti pratipādanaṃ cetyādi.
brāhmaṇa

२ sarvacityantasādhāraṇopasthānam --tatrādau ca indradṛṣṭena " vārtrahatyāya śavase" ityādisaptarcenopasthānaṃ nyūnātiriktānyathā'karaṇādidoṣaparihāralakṣaṇaprayojanāya vidhātumupodghātakathanaṃ, anenopasthānenāgnyādīnāṃ trayāṇāṃ samṛddhirbhavatīti nirūpaṇaṃ, tathaiva viduṣo'viduṣo vā yaṣṭurnyūnātiriktādidoṣanibarhaṇadvārā yatkiñcanānāptaṃ tatsarvamāptaṃ bhavati--maṃtragatānucchandasi yaḥ kāmaḥ so'pi prāpto bhavati--nāṣṭrāṇāṃ rakṣasāmapahananaṃ bhavati--no hainamanuvyāhāriṇaḥ stṛṇvate ataḥ kāmamevaṃvidā'gnicayanaṃ kartavyamityādyamidhānaṃ, vihite upasthāne sapta mantrānviniyujya teṣāṃ mantrāṇāmabhiprāyanirūpaṇaṃ, upasthānamantragatasaptatvasaṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ, ekeṣāṃ matenāṣṭarcenopasthānaṃ kartavyamityabhidhāya tāmaṣṭamīmṛcaṃ ca pradarśya tena militāmaṣṭatvasaṃkhyāṃ praśasya tathā na kuryāditi tatpratiṣidhya saptarcenaivopasthānaṃ vidheyamiti sakāraṇaṃ pratipādanaṃ, tatraindrāgnībhirupasthānakaraṇasya praśaṃsanaṃ, etaccopasthānamekeṣāṃ matena karmaṇaḥ karmaṇaḥ pratipadaṃ vidheyamiti punarekeṣāṃ matena purīṣavatīṃ citiṃ kṛtvā kartavyamiti pakṣadvayaṃ pratipādya tatra yathā kāmayeta tathā kuryāditi pratipādanaṃ, "agniryajuṣāṃ-mahāvrataṃ sāmnāṃ mahadukthamṛcāṃ" ete trayaḥ samudrāḥ ityabhidhāya ya etāni parasmai karoti tasyottarottaraṃ pāpīyastvaṃ phalaṃ bhavati-yaścaitāni parasmai na karoti tasyottarottaraṃ śreyastvaṃ phalaṃ bhavatīti sopapattikaṃ sadṛṣṭāntamabhidhānaṃ, taccaike kṛtvā kurvate pratikārayante vā tatraiṣā prāyaścittiriti kathayitvā tathā na kuryānnaitasya prāyaścittirastīti sadṛṣṭāntaṃ saphalamabhidhānaṃ, ākhyāyikayā praśnapūrvakamagnicityāyā lokyatvasya sopapattikaṃ sampādanaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc