શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.5

બ્રાહ્મણ

૧ યજમાનવ્રતમીમાંસા--તત્રાવશિષ્ટઃ કૃત્સ્નોઽપિ પ્રયોગઃ, પ્રકૃતિવદેવેત્યભિપ્રાયેણ તમનભિધાય પયોવ્રતસ્ય મીમાંસા ક્રિયત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાકરણં પયોવ્રતં વિધાય તત્પ્રશંસાર્થમાખ્યાયિકાકથનં, તસ્યાં ચાખ્યાયિકાયાં દીક્ષાસમનન્તરકાલે દ્વિતીયદિને પ્રથમોપસદિ દ્વિતીયોપસદ્દિને તૃતીયોપસદ્દિને ચ દેવા ભૂયોભૂયસ્તપસ્તપ્ત્વા ક્રમાચ્ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકસ્તન દુગ્ધપયોવ્રતા અભવન્નુપવસથીયે ચતુર્થદિને ભૂયસ્તપસ્તપ્ત્વાઽપિ સર્વથા સન્નિહિતતરસ્યાપિ દુગ્ધામૃતસ્યાપ્રાપ્ત્યા તે ઽનાશકાત્મકં વ્રતમકુર્વન્-પઞ્ચમદિને સુત્યાહે તુ તદમૃતં સોમરૂપં પ્રાપ્ય કણ્ડનં કૃત્વા તદગ્નાવજુહુવુરિત્યાદ્યભિધાનમ્ , ઇત્થં દેવાનાં કથામવતાર્ય તથૈવેદાનીન્તનો યજમાનસ્તત્સર્વં કરોતીતિ સપ્રપઞ્ચં પ્રતિપાદનમ્ ।
સમિષ્ટયજુર્મીમાંસા--તસ્યાં ચાદૌ પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં સમિષ્ટયજુર્મીમાંસાર્થમાખ્યાયિકાકથનમ્ , આખ્યાયિકાયામપિ દેવાસુરાઃ સત્યાનૃતવદનલક્ષણં પિતુર્દાયં સમનુપ્રાપ્ય તસ્ય યથોચિતં વિભજ્ય ગ્રહણં ચક્રુરિત્યભિધાનં તત્ર દેવા યત્સત્યમગૃહ્ણંસ્તત્ત્રયીલક્ષણમિતિ પ્રતિપાદ્ય તદુદિતં યજ્ઞં કૃત્વા ત્રયીલક્ષણમિદં સત્યં વિસ્તારયામેત્યાશયેન દીક્ષણીયા સમિષ્ટયજુષઃ પૂર્વભાવિકર્માન્તા-પ્રાયણીયા શંય્વન્તા-સોમં ક્રીત્વાઽનસા પર્યુહ્ય તસ્મૈ આતિથ્યેડાન્તા તિસ્ર ઉપસદઃ પ્રયાજાનુયાજવર્જિતા સામિધેનીત્રિકમનૂચ્ય પ્રધાનદેવતા યજનમાત્રાઃ ઉપવસથેઽગ્નીષોમીયઃ પશુઃ સમિષ્ટયજુર્વર્જિતઃ-પ્રાતઃસવનં માધ્યન્દિનસવનં ચ સ્વસ્વાવધિક તૃતીયસવનં ચ સકલં-ઇત્યેતાન્યાગાન્ક્રમેણ તદા તદા સમનુષ્ઠિતવન્તો યદા યદા ચ તદ્વિસ્તાર્યમાનં સત્યમપહર્તુકામા અસુરાઃ સમાગતાઃ । કિઞ્ચ તેષામાગમનસમયે પ્રક્રાન્તં યજ્ઞં યાવદનુષ્ઠિતં સમાપ્ય યાગાન્તરપ્રારમ્ભં ચક્રુસ્તેન સ સ યાગ ઉપરિષ્ટાદુક્તસંસ્થઃ સમ્પન્નઃ । ઇતોઽસુરા અપ્યન્તતસ્તત્સત્યમપહર્તું ન શેકુઃ પ્રત્યુત પરાભૂતાઃ દેવાશ્ચ સત્યસમૃદ્ધા અભવન્નિત્યાદિનિરૂપણમ્ , ઉક્તાર્થં વેદિતુરપિ સ્વસ્ય સત્યસમૃદ્ધિઃ શત્રોઃ પરાભૂતિરિત્યેતત્ફલં ભવતીતિ પ્રતિપાદનં, તે દેવાઃ પશ્ચાન્નો ઇમે યજ્ઞાઃ સામિસંસ્થિતાઃ યાનિમાન્યજ્ઞાન્પરિત્યજન્તો ગતા વયં તદુપજાનીત યથેમાન્યજ્ઞાન્સંસ્થાપયામેત્યાદિ વિચાર્યૈતાનિ સમિષ્ટયજૂંષિ સમપશ્યંસ્તૈરેતાન્યજ્ઞાન્સમસ્થાપયન્નિત્યાદિનિરૂપણં, સમિષ્ટયજુર્નામ્નો દ્વેધા નિર્વચનમ્ , એતેષામેવ સમિષ્ટયજુષાં નવત્વવિશિષ્ટસંખ્યાપ્રદર્શનેન પ્રશંસનં, સૌમિકાન્યાગ્નિકાનિ પૌર્વાપર્યક્રમેણોભયાન્યપિ સમિષ્ટયજૂંષિ જુહુયાદિત્યભિધાનમ્, આગ્નિકે દ્વે જુહુયાદિત્યભિધાય તયોર્વિયાત્વસ્ય પ્રશંસનં, તયોરેવાગ્નિકયોઃ સમિષ્ટયજુષોર્મન્ત્રદ્વયસ્ય વિનિયોજનં, સૌમિકાનામાગ્નિકાનાં ચ મિલિતાયાઃ સંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, પુનરસ્યા એવ મિલિતાયાઃ સંખ્યાયાઃ પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનમ્ । દેવિકાહવીંષિ--તત્ર ચ સમિષ્ટયજુહોમાનન્તરમનુષ્ઠેયપ્રયોગસ્ય કથનં, તત્ર ક્રમેણ સમિષ્ટયજૂંષિ હુત્વાઽવભૃથં યન્તિ અવભૃથાદાગત્યોદયનીયેન ચરિત્વા અનૂબન્ધ્યસ્ય પશુપુરોડાશેન ચરિત્વા વ દેવિકાનાં હવીંષિ નિર્વપેદિતિ પ્રતિપાદનં, અત્ર દેવિકાનાં હવિઃષુ ધાત્રો દ્વાદશકપાલો નિરુપ્યતે તત્ર ધાત્રશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિતં પ્રદર્શ્ય તદ્દ્વારાઽસ્ય પ્રયોજનનિરૂપણં, તથૈતેષાં સર્વેષામપિ હવિષાં સમ્ભૂયોપયોગસ્ય કથનં, તસ્યૈવ દિઙ્નિરોધાર્થં પરિગતસ્ય ધાતુર્દિશામુત્ક્રાન્તરૂપસ્ય ચ પ્રદર્શનં, ધાતુરાદિત્યાત્મકત્વાદ્દ્વાદશસંખ્યાસમ્બન્ધાત્તદ્દેવત્યસ્ય પુરોડાશસ્ય દ્વાદશકપાલત્વમુપપાદ્ય તત્પૂર્વોક્તં યદ્દિશાં પરમમુત્ક્રાંતરૂપં તાન્યેતાનિ પૂર્વાણિ હવીંષીતિ પ્રદર્શનં, તસ્ય ધાત્રપુરોડાશસ્ય હોમાવસરે પુરોડાશાન્તરવદવદાનપ્રસક્તૌ સર્વહોમત્વમભિધાય તદુપયોગસ્યાભિધાનં, દેવિકાશબ્દસ્ય સોપપત્તિકં નિર્વચનં, એતેષાં પઞ્ચત્વસંખ્યાવત્ત્વસ્યોપપાદનં, નૈતાનિ હવીંષિ નિર્વપેદિત્યાશઙ્ક્ય કામાનામતિ. રેકાભાવાન્નિર્વપેદેવેતિ તત્સમાધાનકથનં, પશુપુરોડાશમનુ એતદ્ધવિર્નિર્વાપસ્ય સકારણમભિધાનં, સૌમિકાનામાગ્નિકાનાં ચોભયેષામપિ પૌર્વાપર્યક્રમેણાનુષ્ઠેયત્વકથનં, પશુપુરોડાશસ્યોચ્ચૈસ્ત્વં હવિષામુપાંશુત્વં તત્પ્રૈષાનાં પ્રકારવિશિષ્ટત્વં સ્વિષ્ટકૃદિડયોઃ સમાનત્વં ચેત્યાદિ પ્રાગ્વન્નિરૂપણં, દીક્ષણીયાદીનાં સમિષ્ટયજુર્હોમાત્પૂર્વભાવિત્વેન સમિષ્ટયજુર્હોમઃ સિધ્યતિ--અગ્નીષોમીયપશોઃ પુનર્નસિધ્યતિ નાસૌ પશુસ્તત્પૂર્વભાવ્યતોઽસ્ય પૃથગેવ સમિષ્ટયજૂંષિ જુહુયાદિત્યભિધાનં, તસ્ય પશોઃ સમાપ્તિરૂપત્વાત્ હૃદયશૂલેનાવભૃથમભ્યવેયુરિતિ પ્રતિપાદનં, હૃદયશૂલમુદ્વાસ્ય પ્રત્યેત્ય વૈશ્વકર્મણાનિ જુહૂયાદિત્યભિધાનમ્ ।
વૈશ્વકર્મણહોમઃ--તત્ર ચ તેષાં વૈશ્વકર્મણાનાં હોમસ્યોપયોગકથનં, વૈશ્વકર્મણાનીતિ શબ્દસ્ય પક્ષદ્વયેન વ્યુત્પત્તિકથનં, તેષાં વૈશ્વકર્મણાનાં પ્રશંસનં, સાવિત્રવૈશ્વકર્મણાનાં પ્રાયેણોદયનાત્મકત્વેનૈવ તેષામુભયેષામપિ હોમસ્યાવશ્યકર્તવ્યત્વનિરૂપણં, વૈશ્વકર્મણાનાં સાવિત્રવદેવ સંખ્યાસમ્બન્ધાત્પ્રાયણવદેવોદયનમપિ સમ્પાદ્યત ઇત્યભિધાનં, તત્ર સાવિત્રેષુ સન્તતામાહુતિં જુહુયાદિતિ વિધાનં, વૈશ્વકર્મણેષુ પુનઃ સ્રુવેણ સ્વાહાકૃત્યાર્થાત્પ્રત્યાહુતિ વિચ્છિદ્ય જુહૂયાદિતિ પ્રતિપાદનં, તત્ર વૈશ્વકર્મણાનાં હોમેઽષ્ટૌ મન્ત્રાન્વિનિયુજ્ય ક્રમેણ તેષાં વ્યાખ્યાનં, એતેષાં વૈશ્વકર્મણાનાં સંખ્યાયાઃ પ્રશંસનમ્ ।
ચિત્યાગ્નેર્નામકરણમ્--તત્ર ચ વૈશ્વકર્મણહોમાનન્તરમસ્યાગ્નેર્નામકરણં વિદધ્યાદિતિ સાભિપ્રાયં કથનમ્ ।
ચિત્યાગ્નેરુપસ્થાનમ્-તત્ર નામકરણાનન્તરમસ્યાગ્નેરુપસ્થાનસ્ય સપ્રયોજનં વિધાનં, વિહિતે ઉપસ્થાને મન્ત્રં વિધાય તસ્ય વ્યાખ્યાનં એતન્મન્ત્રગતછન્દસઃ પ્રશંસનં, ઉપસ્થાનાનન્તરં કર્તવ્યસ્ય પ્રયોગસ્યાભિધાનમ્ ।
મૈત્રાવરુણીપયસ્યા--તત્ર ઉદવસાનીયાનન્તરં મૈત્રાવરુણ્યા પયસ્યયા સપ્રયોજનં યાગકરણવિધાનં, તસ્યૈવ પયસ્યાયાગસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, અસ્મિન્નગ્નૌ પયસ્યયા હોમેન પ્રજાપતૌ રેતોનિધાનં ભવતીત્યભિધાનં, એતસ્યાઃ પયસ્યાયા મિત્રાવરુણદેવતાસમ્બન્ધસ્ય પ્રશંસનં, ઇત્થં દેવતાવિશેષસમ્બન્ધમુપપાદ્ય હવિષઃ પયસ્યાત્મકત્વમુપપાદ્ય ચાસ્ય યજ્ઞાત્મકત્વોપપાદનં, અસ્ય યજ્ઞસ્યોપાંશુધર્મકત્વમભિધાયાન્તેઽનુષ્ઠેયત્વસ્ય કારણવિધાનં, એતસ્મિન્ યાગે કાલવિશેષે દક્ષિણાદાનસ્ય વિધાનમ્ , તત્ર માહિત્થેર્મતસ્યાનુવદનં, એકવારમગ્નિં ચિતવતો યજમાનસ્ય પશ્ચાત્ક્રિયમાણે ક્રતૌ ઇષ્ટકાવૈધુર્યદોષસ્ય નિરૂપણં, પશ્ચાત્ક્રિયમાણે ક્રતૌ સ્વયમાતૃણ્ણા એવોપદધીત ન પુનરિષ્ટકાન્તરમિત્યાદિ સોપપત્તિકં પ્રતિપાદનં, અથવા પક્ષાન્તરેણ ઋતવ્યા વિશ્વજ્યોતિષો વા પુનશ્ચિતિમેવ વોપદધીતેત્યાદિનિરૂપણમ્ ,

ગાર્હપત્યસ્ય પુનશ્ચિતિઃ--તત્ર ચ પુનશ્ચિતિમેવોપદધીતેતિ સોપપત્તિકમભિધાનં, ઉક્ત્વાઽપિ પક્ષાનિતરસ્ય પ્રકારાન્તરદર્શનેન વિવક્ષિતસિદ્ધિર્ભવતીતિ પ્રતિપાદનં, અસ્યાગ્નેઃ સંવત્સરભરણમવશ્યં ક્રિયત ઇતિ પ્રદર્શનં, તત્ર ષણ્માસ્યભરણરૂપપક્ષાન્તરકથનં, અસંવત્સરભરણપક્ષે મહદુક્થશંસનમૃગશીતિભિઃ સંપાદ્યમિત્યાક્ષિપ્યૈતમગ્નિં ભૂયોઽપિ વિકર્ષેદિતિ પ્રતિપાદ્ય ચ પુનઃ સંવત્સરાસંવત્સરોભયભરણપક્ષેઽપિ સર્વમેવ મહદુક્થં શંસેદિતિ નિગમનં, અગ્નિભરણવિષયે અન્યાનપિ કાંશ્ચિત્પક્ષાન્દર્શયિતુમુપોદ્ઘાતકથનં, પૂર્વં સંવત્સરમગ્નિં ભૃતવતઃ--સંવત્સરં સોમમભિષવિષ્યતઃ-સંવત્સરમગ્નિહોત્રં હુતવતઃ-દ્વાદશ માસાન્ગર્ભે ઉષિત્વા પ્રસૂતસ્ય ચ યજમાનસ્ય યથાકામમેતસ્યાગ્નેર્ભરણં ન તત્ર સંવત્સરાદિનિયમ ઇત્યાદિનિરૂપણં, પ્રસઙ્ગાત્પ્રાણસ્ય જાતવેદસ્ત્વસ્ય પ્રદર્શનં, ઉક્તાર્થવેદિતાઽપિ સદ્યોભૃતમપિ તં ચિન્વીતેત્યભિધાનં, તદેવાસ્ય યથા સર્વસ્મિન્સઞ્ચિતે પક્ષપુચ્છવતિ શાણ્ડિલેઽગ્નૌ યા આહુતયો હુતા એવમેવાસ્યૈતા આહુતયો હુતા ભવન્તીતિ પ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨ સર્વચિત્યન્તસાધારણોપસ્થાનમ્ --તત્રાદૌ ચ ઇન્દ્રદૃષ્ટેન " વાર્ત્રહત્યાય શવસે" ઇત્યાદિસપ્તર્ચેનોપસ્થાનં ન્યૂનાતિરિક્તાન્યથાઽકરણાદિદોષપરિહારલક્ષણપ્રયોજનાય વિધાતુમુપોદ્ઘાતકથનં, અનેનોપસ્થાનેનાગ્ન્યાદીનાં ત્રયાણાં સમૃદ્ધિર્ભવતીતિ નિરૂપણં, તથૈવ વિદુષોઽવિદુષો વા યષ્ટુર્ન્યૂનાતિરિક્તાદિદોષનિબર્હણદ્વારા યત્કિઞ્ચનાનાપ્તં તત્સર્વમાપ્તં ભવતિ--મંત્રગતાનુચ્છન્દસિ યઃ કામઃ સોઽપિ પ્રાપ્તો ભવતિ--નાષ્ટ્રાણાં રક્ષસામપહનનં ભવતિ--નો હૈનમનુવ્યાહારિણઃ સ્તૃણ્વતે અતઃ કામમેવંવિદાઽગ્નિચયનં કર્તવ્યમિત્યાદ્યમિધાનં, વિહિતે ઉપસ્થાને સપ્ત મન્ત્રાન્વિનિયુજ્ય તેષાં મન્ત્રાણામભિપ્રાયનિરૂપણં, ઉપસ્થાનમન્ત્રગતસપ્તત્વસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, એકેષાં મતેનાષ્ટર્ચેનોપસ્થાનં કર્તવ્યમિત્યભિધાય તામષ્ટમીમૃચં ચ પ્રદર્શ્ય તેન મિલિતામષ્ટત્વસંખ્યાં પ્રશસ્ય તથા ન કુર્યાદિતિ તત્પ્રતિષિધ્ય સપ્તર્ચેનૈવોપસ્થાનં વિધેયમિતિ સકારણં પ્રતિપાદનં, તત્રૈન્દ્રાગ્નીભિરુપસ્થાનકરણસ્ય પ્રશંસનં, એતચ્ચોપસ્થાનમેકેષાં મતેન કર્મણઃ કર્મણઃ પ્રતિપદં વિધેયમિતિ પુનરેકેષાં મતેન પુરીષવતીં ચિતિં કૃત્વા કર્તવ્યમિતિ પક્ષદ્વયં પ્રતિપાદ્ય તત્ર યથા કામયેત તથા કુર્યાદિતિ પ્રતિપાદનં, "અગ્નિર્યજુષાં-મહાવ્રતં સામ્નાં મહદુક્થમૃચાં" એતે ત્રયઃ સમુદ્રાઃ ઇત્યભિધાય ય એતાનિ પરસ્મૈ કરોતિ તસ્યોત્તરોત્તરં પાપીયસ્ત્વં ફલં ભવતિ-યશ્ચૈતાનિ પરસ્મૈ ન કરોતિ તસ્યોત્તરોત્તરં શ્રેયસ્ત્વં ફલં ભવતીતિ સોપપત્તિકં સદૃષ્ટાન્તમભિધાનં, તચ્ચૈકે કૃત્વા કુર્વતે પ્રતિકારયન્તે વા તત્રૈષા પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ કથયિત્વા તથા ન કુર્યાન્નૈતસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિરસ્તીતિ સદૃષ્ટાન્તં સફલમભિધાનં, આખ્યાયિકયા પ્રશ્નપૂર્વકમગ્નિચિત્યાયા લોક્યત્વસ્ય સોપપત્તિકં સમ્પાદનં ચેત્યાદિ.