Shatapatha Brahmana · Chapter 9.2.1

upavasathīye'hanprātarudita āditye / vācaṃ visṛjate vācaṃ visṛjya pañcagṛhītamājyaṃ gṛhṇīte tatra pañca hiraṇyaśakalānprāsyatyathaitattrayaṃ samāsiktaṃ bhavati dadhi madhu ghṛtaṃ pātryāṃ vā sthālyāṃ vorubilyāṃ tadupariṣṭāddarbhamuṣṭiṃ nidadhāti -

athāgnimārohati / namaste harase śociṣe namaste astvarciṣa ityatraiṣa sarvo'gniḥ saṃskṛtaḥ sa eṣo'tra tasmā alaṃ yaddhiṃsyādyaṃ jihiṃsiṣedyamu vā eṣa hinasti harasā vainaṃ śociṣā vārciṣā vā hinasti tatho hainameṣa etairna hinastyanyāṃste asmattapantu hetayaḥ pāvako asmabhyaṃ śivo bhaveti yathaiva yajustathā bandhuḥ -

āruhyāgniṃ svayamātṛṇṇāṃ vyāghārayati / ājyena pañcagṛhītena tasyokto bandhuḥ -

svayamātṛṇṇāṃ vyāghārayati / prāṇaḥ svayamātṛṇṇā prāṇe tadannaṃ dadhāti -

yadveva svayamātṛṇṇāṃ vyāghārayati / uttaravedirhaiṣāgneratha yāmamūṃ pūrvāṃ vyāghārayatyadhvarasya sā'tha haiṣāgnestāmetadvyāghārayati -

paśyaṃstatra hiraṇyaṃ vyāghārayati / pratyakṣaṃ vai tadyatpaśyati pratyakṣaṃ sottaravediḥ prāstā eveha bhavanti paro'kṣaṃ vai tadyatprāstāḥ paro'kṣamiyamuttaravediḥ -

svāhākāreṇa tāṃ vyāghārayati / pratyakṣaṃ vai tadyatsvāhākāraḥ pratyakṣaṃ sottaravedirveṭkāreṇemāṃ paro'kṣaṃ vai tadyadveṭkāraḥ paro'kṣamiyamuttaravedirājyenājyena hyuttaravediṃ vyāghārayanti pañcagṛhītena pañcagṛhītena hyuttaravediṃ vyāghārayanti vyatihāraṃ vyatihāraṃ hyuttaravediṃ vyāghārayanti -

nṛṣade veḍiti / prāṇo vai nṛṣanmanuṣyā narastadyo'yaṃ manuṣyeṣu prāṇo'gnistametatprīṇātyapsuṣade veḍiti yo'psvagnistametatprīṇāti bahirṣade veḍiti ya oṣadhiṣvagnistametatprīṇāti vanasade veḍiti yo vanaspatiṣvagnistametatprīṇāti svarvide veḍityayamagniḥ svarvidimamevaitadagniṃ prīṇāti -

yadvevāha / nṛṣade veḍapsuṣade veḍityasyaivaitānyagnernāmāni tānyetatprīṇāti tāni haviṣā devatāṃ karoti yasyai vai devatāyai havirgṛhyate sā devatā na sā yasyai na gṛhyate'tho etānevaitadagnīnasminnagnau nāmagrāhaṃ dadhāti -

pañcaitā āhutīrjuhoti / pañcacitiko'gniḥ pañca'rtava saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadannena prīṇāti -

athainaṃ samukṣati / dadhnā madhunā ghṛtena jāyata eṣa etadyaccīyate sa eṣa sarvasmā annāya jāyate sarvamvetadannaṃ yaddadhi madhu ghṛtaṃ sarveṇaivainametadannena prīṇāti sarvataḥ samukṣati sarvata evainametatsarveṇānnena prīṇāti -

yadvevainaṃ samukṣati / atraiṣa sarvo'gniḥ saṃskṛtastasmindevā etadrūpamuttamamadadhustathaivāsminnayametadrūpamuttamaṃ dadhātyannaṃ vai rūpametadu paramamannaṃ yaddadhi madhu ghṛtaṃ tadyadeva paramaṃ rūpaṃ tadasminnetaduttamaṃ dadhāti sarvataḥ samukṣatyapi bāhyena pariśritaḥ sarvata evāsminnetadrūpamuttamaṃ dadhāti darbhaiste hi śuddhā medhyā agrairagraṃ hi devānām -

yadvevainaṃ samukṣati / etadvai yatraitaṃ prāṇā ṛṣayo'gre'gniṃsamaskurvaṃstadasminnado'muṃ purastādbhāgamakurvatādaḥ sajūrabdīyamathāsminnetaṃ saṃcita upariṣṭādbhāgamakurvata tadyatsamukṣati ya evāsmiṃste prāṇā ṛṣayaḥ saṃcita upariṣṭādbhāgamakurvata tānevaitatprīṇāti dadhnā madhunā ghṛtena tasyokto bandhuḥ -

ye devā devānām / yajñiyā yajñiyānāmiti devā hyete devānāṃ yajñiyā u yajñiyānāṃ saṃvatsarīṇamupa bhāgamāsata iti saṃvatsarīṇaṃ hyete etaṃ bhāgamupāsate'hutādo haviṣo yajñe asminnityahutādo hi prāṇāḥ svayaṃ pibantu madhuno ghṛtasyeti svayamasya pibantu madhunaśca ghṛtasya cetyetat -

ye devā deveṣu / adhi devatvamāyanniti devā hyete deveṣvadhi devatvamāyanye brahmaṇaḥ pura'etāro asyetyayamagnirbrahma tasyaite pura'etāro yebhyo na ṛte pavate dhāma kiṃ caneti na hi prāṇebhya ṛte pavate dhāma kiṃcana na te divo na pṛthivyā adhi snuṣviti naiva te divi na pṛthivyāṃ yadeva prāṇabhṛttasmiṃsta ityetat -

dvābhyāṃ samukṣati / dvipādyajamāno yajamāno'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsamukṣati -

atha pratyavarohati / prāṇadā apānadā iti sarve haite prāṇā yo'yamagniścitaḥ sa yadetāmatrātmanaḥ paridāṃ na vadetātra haivāsyaiṣa prāṇānvṛñjītātha yadetāmatrātmanaḥ paridāṃ vadate tatho hāsyaiṣa prāṇānna vṛṅkte prāṇadā apānadā vyānadā varcodā varivodā ityetaddā me'sītyevaitadāhānyāṃste asmattapantu hetayaḥ pāvako asmabhyaṃ śivo bhaveti yathaiva yajustathā bandhuḥ -

pratyetya pravargyopasadbhyāṃ pracarati / pravargyopasadbhyāṃ pracaryāthāsmai vrataṃ vā'rdhavrataṃ vā prayacchatyatha pravargyopasadbhyāmatha pravargyamutsādayatyāptvā taṃ kāmaṃ yasmai kāmāyainaṃ pravṛṇakti -

taṃ vai pariṣyanda utsādayet / tapto vā eṣa śuśucāno bhavati taṃ yadasyāmutsādayedimāmasya śugṛcchedyadapsūtsādayedapo'sya śugṛcchedatha yatpariṣyanda utsādayati tatho ha naivāpo hinasti nemāṃ yadahāpsu na prāsyati tenāpo na hinastyatha yatsamantamāpaḥ pariyanti śāntirvā āpasteno imāṃ na hinasti tasmātpariṣyanda utsādayet -

agnau tvevotsādayet / ime vai lokā eṣo'gnirāpaḥ pariśritastaṃ yadagnā utsādayati tadevainaṃ pariṣyanda utsādayati -

yadvevāgnā utsādayati / ime vai lokā eṣo'gniragnirvāyurādityastadete pravargyāḥ sa yadanyatrāgnerutsādayedetāṃstaddevānbahirdhaibhyo lokebhyo dadhyādatha yadagnā utsādayatyetānevaitaddevāneṣu lokeṣu dadhāti -

yadvevāgnā utsādayati / śira etadyajñasya yatpravargya ātmā'yamagniścitaḥ sa yadanyatrāgnerutsādayedbahirdhā'smācchiro dadhyādatha yadagnā utsādayatyātmānamevāsyaitatsaṃskṛtya śiraḥ pratidadhāti -

svayamātṛṇṇayā saṃspṛṣṭaṃ prathamaṃ pravargyamutsādayati / prāṇaḥ svayamātṛṇṇā śiraḥ pravargya ātmāyamagniścitaḥ śiraśca tadātmānaṃ ca prāṇena saṃtanoti saṃdadhātyutsādya pravargyaṃ yathā tasyotsādanam -