શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.2.1

ઉપવસથીયેઽહન્પ્રાતરુદિત આદિત્યે । વાચં વિસૃજતે વાચં વિસૃજ્ય પઞ્ચગૃહીતમાજ્યં ગૃહ્ણીતે તત્ર પઞ્ચ હિરણ્યશકલાન્પ્રાસ્યત્યથૈતત્ત્રયં સમાસિક્તં ભવતિ દધિ મધુ ઘૃતં પાત્ર્યાં વા સ્થાલ્યાં વોરુબિલ્યાં તદુપરિષ્ટાદ્દર્ભમુષ્ટિં નિદધાતિ -

અથાગ્નિમારોહતિ । નમસ્તે હરસે શોચિષે નમસ્તે અસ્ત્વર્ચિષ ઇત્યત્રૈષ સર્વોઽગ્નિઃ સંસ્કૃતઃ સ એષોઽત્ર તસ્મા અલં યદ્ધિંસ્યાદ્યં જિહિંસિષેદ્યમુ વા એષ હિનસ્તિ હરસા વૈનં શોચિષા વાર્ચિષા વા હિનસ્તિ તથો હૈનમેષ એતૈર્ન હિનસ્ત્યન્યાંસ્તે અસ્મત્તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવેતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

આરુહ્યાગ્નિં સ્વયમાતૃણ્ણાં વ્યાઘારયતિ । આજ્યેન પઞ્ચગૃહીતેન તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

સ્વયમાતૃણ્ણાં વ્યાઘારયતિ । પ્રાણઃ સ્વયમાતૃણ્ણા પ્રાણે તદન્નં દધાતિ -

યદ્વેવ સ્વયમાતૃણ્ણાં વ્યાઘારયતિ । ઉત્તરવેદિર્હૈષાગ્નેરથ યામમૂં પૂર્વાં વ્યાઘારયત્યધ્વરસ્ય સાઽથ હૈષાગ્નેસ્તામેતદ્વ્યાઘારયતિ -

પશ્યંસ્તત્ર હિરણ્યં વ્યાઘારયતિ । પ્રત્યક્ષં વૈ તદ્યત્પશ્યતિ પ્રત્યક્ષં સોત્તરવેદિઃ પ્રાસ્તા એવેહ ભવન્તિ પરોઽક્ષં વૈ તદ્યત્પ્રાસ્તાઃ પરોઽક્ષમિયમુત્તરવેદિઃ -

સ્વાહાકારેણ તાં વ્યાઘારયતિ । પ્રત્યક્ષં વૈ તદ્યત્સ્વાહાકારઃ પ્રત્યક્ષં સોત્તરવેદિર્વેટ્કારેણેમાં પરોઽક્ષં વૈ તદ્યદ્વેટ્કારઃ પરોઽક્ષમિયમુત્તરવેદિરાજ્યેનાજ્યેન હ્યુત્તરવેદિં વ્યાઘારયન્તિ પઞ્ચગૃહીતેન પઞ્ચગૃહીતેન હ્યુત્તરવેદિં વ્યાઘારયન્તિ વ્યતિહારં વ્યતિહારં હ્યુત્તરવેદિં વ્યાઘારયન્તિ -

નૃષદે વેડિતિ । પ્રાણો વૈ નૃષન્મનુષ્યા નરસ્તદ્યોઽયં મનુષ્યેષુ પ્રાણોઽગ્નિસ્તમેતત્પ્રીણાત્યપ્સુષદે વેડિતિ યોઽપ્સ્વગ્નિસ્તમેતત્પ્રીણાતિ બહિર્ષદે વેડિતિ ય ઓષધિષ્વગ્નિસ્તમેતત્પ્રીણાતિ વનસદે વેડિતિ યો વનસ્પતિષ્વગ્નિસ્તમેતત્પ્રીણાતિ સ્વર્વિદે વેડિત્યયમગ્નિઃ સ્વર્વિદિમમેવૈતદગ્નિં પ્રીણાતિ -

યદ્વેવાહ । નૃષદે વેડપ્સુષદે વેડિત્યસ્યૈવૈતાન્યગ્નેર્નામાનિ તાન્યેતત્પ્રીણાતિ તાનિ હવિષા દેવતાં કરોતિ યસ્યૈ વૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્યતે સા દેવતા ન સા યસ્યૈ ન ગૃહ્યતેઽથો એતાનેવૈતદગ્નીનસ્મિન્નગ્નૌ નામગ્રાહં દધાતિ -

પઞ્ચૈતા આહુતીર્જુહોતિ । પઞ્ચચિતિકોઽગ્નિઃ પઞ્ચઽર્તવ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ -

અથૈનં સમુક્ષતિ । દધ્ના મધુના ઘૃતેન જાયત એષ એતદ્યચ્ચીયતે સ એષ સર્વસ્મા અન્નાય જાયતે સર્વમ્વેતદન્નં યદ્દધિ મધુ ઘૃતં સર્વેણૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ સર્વતઃ સમુક્ષતિ સર્વત એવૈનમેતત્સર્વેણાન્નેન પ્રીણાતિ -

યદ્વેવૈનં સમુક્ષતિ । અત્રૈષ સર્વોઽગ્નિઃ સંસ્કૃતસ્તસ્મિન્દેવા એતદ્રૂપમુત્તમમદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્રૂપમુત્તમં દધાત્યન્નં વૈ રૂપમેતદુ પરમમન્નં યદ્દધિ મધુ ઘૃતં તદ્યદેવ પરમં રૂપં તદસ્મિન્નેતદુત્તમં દધાતિ સર્વતઃ સમુક્ષત્યપિ બાહ્યેન પરિશ્રિતઃ સર્વત એવાસ્મિન્નેતદ્રૂપમુત્તમં દધાતિ દર્ભૈસ્તે હિ શુદ્ધા મેધ્યા અગ્રૈરગ્રં હિ દેવાનામ્ -

યદ્વેવૈનં સમુક્ષતિ । એતદ્વૈ યત્રૈતં પ્રાણા ઋષયોઽગ્રેઽગ્નિંસમસ્કુર્વંસ્તદસ્મિન્નદોઽમું પુરસ્તાદ્ભાગમકુર્વતાદઃ સજૂરબ્દીયમથાસ્મિન્નેતં સંચિત ઉપરિષ્ટાદ્ભાગમકુર્વત તદ્યત્સમુક્ષતિ ય એવાસ્મિંસ્તે પ્રાણા ઋષયઃ સંચિત ઉપરિષ્ટાદ્ભાગમકુર્વત તાનેવૈતત્પ્રીણાતિ દધ્ના મધુના ઘૃતેન તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

યે દેવા દેવાનામ્ । યજ્ઞિયા યજ્ઞિયાનામિતિ દેવા હ્યેતે દેવાનાં યજ્ઞિયા ઉ યજ્ઞિયાનાં સંવત્સરીણમુપ ભાગમાસત ઇતિ સંવત્સરીણં હ્યેતે એતં ભાગમુપાસતેઽહુતાદો હવિષો યજ્ઞે અસ્મિન્નિત્યહુતાદો હિ પ્રાણાઃ સ્વયં પિબન્તુ મધુનો ઘૃતસ્યેતિ સ્વયમસ્ય પિબન્તુ મધુનશ્ચ ઘૃતસ્ય ચેત્યેતત્ -

યે દેવા દેવેષુ । અધિ દેવત્વમાયન્નિતિ દેવા હ્યેતે દેવેષ્વધિ દેવત્વમાયન્યે બ્રહ્મણઃ પુરઽએતારો અસ્યેત્યયમગ્નિર્બ્રહ્મ તસ્યૈતે પુરઽએતારો યેભ્યો ન ઋતે પવતે ધામ કિં ચનેતિ ન હિ પ્રાણેભ્ય ઋતે પવતે ધામ કિંચન ન તે દિવો ન પૃથિવ્યા અધિ સ્નુષ્વિતિ નૈવ તે દિવિ ન પૃથિવ્યાં યદેવ પ્રાણભૃત્તસ્મિંસ્ત ઇત્યેતત્ -

દ્વાભ્યાં સમુક્ષતિ । દ્વિપાદ્યજમાનો યજમાનોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતત્સમુક્ષતિ -

અથ પ્રત્યવરોહતિ । પ્રાણદા અપાનદા ઇતિ સર્વે હૈતે પ્રાણા યોઽયમગ્નિશ્ચિતઃ સ યદેતામત્રાત્મનઃ પરિદાં ન વદેતાત્ર હૈવાસ્યૈષ પ્રાણાન્વૃઞ્જીતાથ યદેતામત્રાત્મનઃ પરિદાં વદતે તથો હાસ્યૈષ પ્રાણાન્ન વૃઙ્ક્તે પ્રાણદા અપાનદા વ્યાનદા વર્ચોદા વરિવોદા ઇત્યેતદ્દા મેઽસીત્યેવૈતદાહાન્યાંસ્તે અસ્મત્તપન્તુ હેતયઃ પાવકો અસ્મભ્યં શિવો ભવેતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

પ્રત્યેત્ય પ્રવર્ગ્યોપસદ્ભ્યાં પ્રચરતિ । પ્રવર્ગ્યોપસદ્ભ્યાં પ્રચર્યાથાસ્મૈ વ્રતં વાઽર્ધવ્રતં વા પ્રયચ્છત્યથ પ્રવર્ગ્યોપસદ્ભ્યામથ પ્રવર્ગ્યમુત્સાદયત્યાપ્ત્વા તં કામં યસ્મૈ કામાયૈનં પ્રવૃણક્તિ -

તં વૈ પરિષ્યન્દ ઉત્સાદયેત્ । તપ્તો વા એષ શુશુચાનો ભવતિ તં યદસ્યામુત્સાદયેદિમામસ્ય શુગૃચ્છેદ્યદપ્સૂત્સાદયેદપોઽસ્ય શુગૃચ્છેદથ યત્પરિષ્યન્દ ઉત્સાદયતિ તથો હ નૈવાપો હિનસ્તિ નેમાં યદહાપ્સુ ન પ્રાસ્યતિ તેનાપો ન હિનસ્ત્યથ યત્સમન્તમાપઃ પરિયન્તિ શાન્તિર્વા આપસ્તેનો ઇમાં ન હિનસ્તિ તસ્માત્પરિષ્યન્દ ઉત્સાદયેત્ -

અગ્નૌ ત્વેવોત્સાદયેત્ । ઇમે વૈ લોકા એષોઽગ્નિરાપઃ પરિશ્રિતસ્તં યદગ્ના ઉત્સાદયતિ તદેવૈનં પરિષ્યન્દ ઉત્સાદયતિ -

યદ્વેવાગ્ના ઉત્સાદયતિ । ઇમે વૈ લોકા એષોઽગ્નિરગ્નિર્વાયુરાદિત્યસ્તદેતે પ્રવર્ગ્યાઃ સ યદન્યત્રાગ્નેરુત્સાદયેદેતાંસ્તદ્દેવાન્બહિર્ધૈભ્યો લોકેભ્યો દધ્યાદથ યદગ્ના ઉત્સાદયત્યેતાનેવૈતદ્દેવાનેષુ લોકેષુ દધાતિ -

યદ્વેવાગ્ના ઉત્સાદયતિ । શિર એતદ્યજ્ઞસ્ય યત્પ્રવર્ગ્ય આત્માઽયમગ્નિશ્ચિતઃ સ યદન્યત્રાગ્નેરુત્સાદયેદ્બહિર્ધાઽસ્માચ્છિરો દધ્યાદથ યદગ્ના ઉત્સાદયત્યાત્માનમેવાસ્યૈતત્સંસ્કૃત્ય શિરઃ પ્રતિદધાતિ -

સ્વયમાતૃણ્ણયા સંસ્પૃષ્ટં પ્રથમં પ્રવર્ગ્યમુત્સાદયતિ । પ્રાણઃ સ્વયમાતૃણ્ણા શિરઃ પ્રવર્ગ્ય આત્માયમગ્નિશ્ચિતઃ શિરશ્ચ તદાત્માનં ચ પ્રાણેન સંતનોતિ સંદધાત્યુત્સાદ્ય પ્રવર્ગ્યં યથા તસ્યોત્સાદનમ્ -