Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 8.7

brāhmaṇam १ dvayorṛtavyeṣṭakayorupadhānam
१ dvayorṛtavyeṣṭakayorupadhānam--tatra ca dharmātideśasahitaṃ sārthavādamṛtavyayorupadhānavidhānaṃ, vihite upadhāne maṃtraṃ viniyujya tasya vyākhyānaṃ sakṛtsādanavidhānaṃ ca, pañcamyāṃ citau avaśyaṃ kartavyatayā ṛturūpatvenartavyayorupadhānasya praśaṃsanaṃ, vihitamṛtavyayorupadhānaṃ prathamāyāḥ svayamātṛṇṇāyāḥ prathamāyā viśvajyotiṣaścopariṣṭātkartavyamiti sārthavādaṃ vidhānaṃ, punaḥ prakārāntareṇartavyayoḥ praśaṃsanam, etā evartavyāḥ saṃyānya ityabhidhānam , atrānyā eva saṃyānya iti carakādhvaryūṇāṃ matamanūdya tatpratyākhyānaṃ.
viśvajyotiṣa upadhānam--tatra ca svayamātṛṇṇāyāḥ purastātsārthavādaṃ viśvajyotiṣa upadhānavidhānaṃ, prasaṅgātprathamāyā madhyamāyāśca svayamātṛṇṇāyā upariṣṭādupadheyāyāḥ prathamāyā madhyamāyāśca viśvajyotiṣaḥ sārthavādaṃ pradarśanaṃ, vihite viśvajyotirupadhāne maṃtraṃ viniyujya tasyārthavivaraṇaṃ, pūrvavatsādanasūdadohasā dhavadanābhidhānaṃ, pūrvava dviśvajyotiṣāmapi saṃyānītvamabhidhāya tatrānyā eva saṃyānya iti carakādhvaryūṇāṃ . matapanūdya tatpratyākhyānaṃ ceti.
brāhmaṇam २ sarvacitiśeṣaḥ tatra lokampṛṇeṣṭakopadhānam
२ sarvacitiśeṣaḥ, tatra lokampṛṇeṣṭakopadhānam -tatra pūrvaṃ lokampṛṇāśabdanirvacanapuraḥsaraṃ paṃcamyāṃ citau prathamacitivatsārthavādaṃ lokampṛṇeṣṭakopadhānavidhānaṃ, lokampṛṇopadhānasya sārthavādaṃ sthānaviśeṣavidhānaṃ, vihite upadhāne maṃtraṃ viniyujya tasya vyākhyānaṃ, pūrvavatprāptaṃ sādanaṃ niṣidhya kevalaṃ sūdadohasādhivadanābhidhānam , asyā lokampṛṇāyā ayātayāmatvasya sārthavādaṃ nirūpaṇaṃ, yajuṣmatīrupadhāya lokampṛṇayā pracchādayatīti sārthavādaṃ pratipādanam , ātmanyeva yajuṣmatīrupadadhyānna pakṣapuccheṣu iti sopapattikaṃ pratipādanam , ubhayīryajuṣmatīśca lokampṛṇāścātmannupadadhātītyanūdyātmanaḥ pīnatvaṃ pakṣapucchayostanīyastvaṃ cābhidhāya sopapattikaṃ citasyācitasya ca vijñānapratipādanaṃ, lokampṛṇayā svayamātṛṇṇāyāḥ pracchādanamanūdya tatpraśasya ca jīviṣyato mariṣyataśca vijñānanirūpaṇaṃ, kramasahitaṃ lokampṛṇābhiḥ sarvataḥ saṃchādanasya prakāranirūpaṇam , ātmana evādhi pakṣapucchānāṃ sopapattikaṃ cayanavidhānaṃ, pākasamaye upadhānasamaye vā bhinnā atipākātkṛṣṇāśceṣṭakā nopadadhyāditi sakāraṇaṃ pratiṣidhya bhinnānāṃ kṛṣṇānāmatiriktānāṃ cotkare utkiraṇarūpapratipattikathanaṃ yajuṣmatīnāṃ lokampṛṇānāṃ ceṣṭakānāṃ parimāṇāvaśeṣaṃ sayuktikamabhidhāya tisṛṇāṃ citīnāṃ tryālikhitatvaṃ dvayoraparimitā''likhitatvaṃ ca sakāraṇaṃ pratipādya punaḥ sarvāsāṃ citīnāṃ tryālikhitatvasya sahetukaṃ nirūpaṇaṃ, yajuṣmatīnāmiṣṭakānāṃ sopapattikaṃ - madhyamāyāṃ citāvāvapanasthānavidhānam , atiriktā iṣṭakā naivopadheyā icchā cedupadheyā vā iti sakāraṇaṃ pratipādya devānāṃ dṛṣṭāntena naivopadheyā iti nigamanaṃ cetyādi
brāhmaṇam ३ purīṣanivapanam
३ purīṣanivapanam--tatra ca lokampṛṇopadhānasyānantaraṃ sārthavādaṃ purīṣanivapanavidhānaṃ, tacca purīṣanivapanamādau svayamātṛṇṇāyāṃ kartavyamiti na svayamātṛṇṇāyāmāvapedityekīyamatanirasanapūrvakaṃ sopapattikaṃ sārthavādamabhidhānaṃ, svayamātṛṇṇāyāmuptena purīṣeṇātmanaḥ saṃchādanasya kramasahitaprakāranirūpaṇaṃ, purīṣeṇātmanaḥ sarvataḥ saṃchādanasya praśaṃsanaṃ, vihite purīṣanivapane maṃtraṃ viniyujya tasyārthapradarśanaṃ, purīṣanivapanasya prakārāntareṇa chandodevatādvārā praśaṃsanaṃ, tato vikarṇī ca svayamātṛṇṇāṃ cobhe parasparaṃ yathā saṃspṛṣṭe syātāṃ tathopadadhyāditi sārthavādaṃ vidhānaṃ, vikarṇyāḥ upadhānamanūdya tatra sārthavādaṃ sthānaviśeṣavidhānaṃ, punarvikarṇīsvayamātṛṇṇayorupadhānamanūdya tayorāyurātmanā prāṇātmanā ca praśaṃsanaṃ kṛtvā tatra pūrvāmuttarāṃ vikarṇīmupadadhyāditi pratipādanaṃ, vikarṇyā upadhāne svayamātṛṇṇāyā upadhāne ca kramātpūrvatraika uttaratra dvāviti maṃtratrayaṃ viniyujya teṣāṃ vyākhyānaṃ, nānopadhānaṃ sakṛtsādanaṃ samānakaraṇaṃ śarkarāmayatvaṃ cetyeteṣāṃ sahetukamabhidhānaṃ, sārthavādaṃ , pūrvavatsūdadohasā'dhivadanamabhidhāya tatra maṃtraṃ viniyujya tasya vyākhyānaṃ cetyādi.
brāhmaṇam ४ citipurīṣāṇāṃ mīmāṃsā
४ svayamātṛṇṇāsu sārthavādamākhyāyikayā sāmnāṃ gānavidhānaṃ, tacca sāmagānaṃ "bhūrbhuvaḥ svaḥ " ityetāsu vyāhṛtiṣu kartavyamiti sārthavādamabhidhānaṃ, tāni vai sāmāni nānāprastāvāni samānanidhanānīti sopapattikaṃ nirūpaṇam , iṣṭakābhiścitasya sapakṣapucchasyāgnerhiraṇyaśakalairdvābhyāṃ dvābhyāṃ śatābhyāṃ pañcakṛtvaḥ prokṣaṇasya sārthavādaṃ saprakārakaṃ samaṃtrakaṃ vidhānaṃ,
citipurīṣāṇāṃ mīmāṃsā--tasyāṃ ca saptānāmapi citīnāṃ kramād bhūmyantarikṣadyauryajña yajamānasvargāmṛtarūpatvaṃ pratipādya tāsāṃ kramātpaśuvayonakṣatradakṣiṇāprajādevāmṛtātmanā purīṣeṇa pracchādanamabhidhāya taddvārā'dhidevatarūpeṇa praśaṃsanaṃ, punastāsāmeva saptānāṃ citīnāṃ sopapattikamadhyātmarūpeṇa praśaṃsanaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc