શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.7

બ્રાહ્મણમ્ ૧ દ્વયોરૃતવ્યેષ્ટકયોરુપધાનમ્
૧ દ્વયોરૃતવ્યેષ્ટકયોરુપધાનમ્--તત્ર ચ ધર્માતિદેશસહિતં સાર્થવાદમૃતવ્યયોરુપધાનવિધાનં, વિહિતે ઉપધાને મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં સકૃત્સાદનવિધાનં ચ, પઞ્ચમ્યાં ચિતૌ અવશ્યં કર્તવ્યતયા ઋતુરૂપત્વેનર્તવ્યયોરુપધાનસ્ય પ્રશંસનં, વિહિતમૃતવ્યયોરુપધાનં પ્રથમાયાઃ સ્વયમાતૃણ્ણાયાઃ પ્રથમાયા વિશ્વજ્યોતિષશ્ચોપરિષ્ટાત્કર્તવ્યમિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, પુનઃ પ્રકારાન્તરેણર્તવ્યયોઃ પ્રશંસનમ્, એતા એવર્તવ્યાઃ સંયાન્ય ઇત્યભિધાનમ્ , અત્રાન્યા એવ સંયાન્ય ઇતિ ચરકાધ્વર્યૂણાં મતમનૂદ્ય તત્પ્રત્યાખ્યાનં.
વિશ્વજ્યોતિષ ઉપધાનમ્--તત્ર ચ સ્વયમાતૃણ્ણાયાઃ પુરસ્તાત્સાર્થવાદં વિશ્વજ્યોતિષ ઉપધાનવિધાનં, પ્રસઙ્ગાત્પ્રથમાયા મધ્યમાયાશ્ચ સ્વયમાતૃણ્ણાયા ઉપરિષ્ટાદુપધેયાયાઃ પ્રથમાયા મધ્યમાયાશ્ચ વિશ્વજ્યોતિષઃ સાર્થવાદં પ્રદર્શનં, વિહિતે વિશ્વજ્યોતિરુપધાને મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્યાર્થવિવરણં, પૂર્વવત્સાદનસૂદદોહસા ધવદનાભિધાનં, પૂર્વવ દ્વિશ્વજ્યોતિષામપિ સંયાનીત્વમભિધાય તત્રાન્યા એવ સંયાન્ય ઇતિ ચરકાધ્વર્યૂણાં . મતપનૂદ્ય તત્પ્રત્યાખ્યાનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૨ સર્વચિતિશેષઃ તત્ર લોકમ્પૃણેષ્ટકોપધાનમ્
૨ સર્વચિતિશેષઃ, તત્ર લોકમ્પૃણેષ્ટકોપધાનમ્ -તત્ર પૂર્વં લોકમ્પૃણાશબ્દનિર્વચનપુરઃસરં પંચમ્યાં ચિતૌ પ્રથમચિતિવત્સાર્થવાદં લોકમ્પૃણેષ્ટકોપધાનવિધાનં, લોકમ્પૃણોપધાનસ્ય સાર્થવાદં સ્થાનવિશેષવિધાનં, વિહિતે ઉપધાને મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, પૂર્વવત્પ્રાપ્તં સાદનં નિષિધ્ય કેવલં સૂદદોહસાધિવદનાભિધાનમ્ , અસ્યા લોકમ્પૃણાયા અયાતયામત્વસ્ય સાર્થવાદં નિરૂપણં, યજુષ્મતીરુપધાય લોકમ્પૃણયા પ્રચ્છાદયતીતિ સાર્થવાદં પ્રતિપાદનમ્ , આત્મન્યેવ યજુષ્મતીરુપદધ્યાન્ન પક્ષપુચ્છેષુ ઇતિ સોપપત્તિકં પ્રતિપાદનમ્ , ઉભયીર્યજુષ્મતીશ્ચ લોકમ્પૃણાશ્ચાત્મન્નુપદધાતીત્યનૂદ્યાત્મનઃ પીનત્વં પક્ષપુચ્છયોસ્તનીયસ્ત્વં ચાભિધાય સોપપત્તિકં ચિતસ્યાચિતસ્ય ચ વિજ્ઞાનપ્રતિપાદનં, લોકમ્પૃણયા સ્વયમાતૃણ્ણાયાઃ પ્રચ્છાદનમનૂદ્ય તત્પ્રશસ્ય ચ જીવિષ્યતો મરિષ્યતશ્ચ વિજ્ઞાનનિરૂપણં, ક્રમસહિતં લોકમ્પૃણાભિઃ સર્વતઃ સંછાદનસ્ય પ્રકારનિરૂપણમ્ , આત્મન એવાધિ પક્ષપુચ્છાનાં સોપપત્તિકં ચયનવિધાનં, પાકસમયે ઉપધાનસમયે વા ભિન્ના અતિપાકાત્કૃષ્ણાશ્ચેષ્ટકા નોપદધ્યાદિતિ સકારણં પ્રતિષિધ્ય ભિન્નાનાં કૃષ્ણાનામતિરિક્તાનાં ચોત્કરે ઉત્કિરણરૂપપ્રતિપત્તિકથનં યજુષ્મતીનાં લોકમ્પૃણાનાં ચેષ્ટકાનાં પરિમાણાવશેષં સયુક્તિકમભિધાય તિસૃણાં ચિતીનાં ત્ર્યાલિખિતત્વં દ્વયોરપરિમિતાઽઽલિખિતત્વં ચ સકારણં પ્રતિપાદ્ય પુનઃ સર્વાસાં ચિતીનાં ત્ર્યાલિખિતત્વસ્ય સહેતુકં નિરૂપણં, યજુષ્મતીનામિષ્ટકાનાં સોપપત્તિકં - મધ્યમાયાં ચિતાવાવપનસ્થાનવિધાનમ્ , અતિરિક્તા ઇષ્ટકા નૈવોપધેયા ઇચ્છા ચેદુપધેયા વા ઇતિ સકારણં પ્રતિપાદ્ય દેવાનાં દૃષ્ટાન્તેન નૈવોપધેયા ઇતિ નિગમનં ચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણમ્ ૩ પુરીષનિવપનમ્
૩ પુરીષનિવપનમ્--તત્ર ચ લોકમ્પૃણોપધાનસ્યાનન્તરં સાર્થવાદં પુરીષનિવપનવિધાનં, તચ્ચ પુરીષનિવપનમાદૌ સ્વયમાતૃણ્ણાયાં કર્તવ્યમિતિ ન સ્વયમાતૃણ્ણાયામાવપેદિત્યેકીયમતનિરસનપૂર્વકં સોપપત્તિકં સાર્થવાદમભિધાનં, સ્વયમાતૃણ્ણાયામુપ્તેન પુરીષેણાત્મનઃ સંછાદનસ્ય ક્રમસહિતપ્રકારનિરૂપણં, પુરીષેણાત્મનઃ સર્વતઃ સંછાદનસ્ય પ્રશંસનં, વિહિતે પુરીષનિવપને મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્યાર્થપ્રદર્શનં, પુરીષનિવપનસ્ય પ્રકારાન્તરેણ છન્દોદેવતાદ્વારા પ્રશંસનં, તતો વિકર્ણી ચ સ્વયમાતૃણ્ણાં ચોભે પરસ્પરં યથા સંસ્પૃષ્ટે સ્યાતાં તથોપદધ્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિકર્ણ્યાઃ ઉપધાનમનૂદ્ય તત્ર સાર્થવાદં સ્થાનવિશેષવિધાનં, પુનર્વિકર્ણીસ્વયમાતૃણ્ણયોરુપધાનમનૂદ્ય તયોરાયુરાત્મના પ્રાણાત્મના ચ પ્રશંસનં કૃત્વા તત્ર પૂર્વામુત્તરાં વિકર્ણીમુપદધ્યાદિતિ પ્રતિપાદનં, વિકર્ણ્યા ઉપધાને સ્વયમાતૃણ્ણાયા ઉપધાને ચ ક્રમાત્પૂર્વત્રૈક ઉત્તરત્ર દ્વાવિતિ મંત્રત્રયં વિનિયુજ્ય તેષાં વ્યાખ્યાનં, નાનોપધાનં સકૃત્સાદનં સમાનકરણં શર્કરામયત્વં ચેત્યેતેષાં સહેતુકમભિધાનં, સાર્થવાદં , પૂર્વવત્સૂદદોહસાઽધિવદનમભિધાય તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણમ્ ૪ ચિતિપુરીષાણાં મીમાંસા
૪ સ્વયમાતૃણ્ણાસુ સાર્થવાદમાખ્યાયિકયા સામ્નાં ગાનવિધાનં, તચ્ચ સામગાનં "ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ " ઇત્યેતાસુ વ્યાહૃતિષુ કર્તવ્યમિતિ સાર્થવાદમભિધાનં, તાનિ વૈ સામાનિ નાનાપ્રસ્તાવાનિ સમાનનિધનાનીતિ સોપપત્તિકં નિરૂપણમ્ , ઇષ્ટકાભિશ્ચિતસ્ય સપક્ષપુચ્છસ્યાગ્નેર્હિરણ્યશકલૈર્દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં શતાભ્યાં પઞ્ચકૃત્વઃ પ્રોક્ષણસ્ય સાર્થવાદં સપ્રકારકં સમંત્રકં વિધાનં,
ચિતિપુરીષાણાં મીમાંસા--તસ્યાં ચ સપ્તાનામપિ ચિતીનાં ક્રમાદ્ ભૂમ્યન્તરિક્ષદ્યૌર્યજ્ઞ યજમાનસ્વર્ગામૃતરૂપત્વં પ્રતિપાદ્ય તાસાં ક્રમાત્પશુવયોનક્ષત્રદક્ષિણાપ્રજાદેવામૃતાત્મના પુરીષેણ પ્રચ્છાદનમભિધાય તદ્દ્વારાઽધિદેવતરૂપેણ પ્રશંસનં, પુનસ્તાસામેવ સપ્તાનાં ચિતીનાં સોપપત્તિકમધ્યાત્મરૂપેણ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ.