Shatapatha Brahmana · Chapter 8.2.1

dvitīyāṃ citimupadadhāti / etadvai devāḥ prathamāṃ citiṃ citvā samārohannayaṃ vai lokaḥ prathamā citirimameva tallokaṃ saṃskṛtya samārohan -

te'bruvan / cetayadhvamiti citimicchateti vāva tadabruvannita ūrdhvamicchateti te cetayamānā etāṃ dvitīyāṃ citimapaśyanyadūrdhvaṃ pṛthivyā arvācīnamantarikṣātteṣāmeṣa loko'dhruva ivāpratiṣṭhita iva manasyāsīt -

te'śvināvabruvan / yuvaṃ vai brahmāṇau bhiṣajau stho yuvaṃ na imāṃ dvitīyāṃ citimupadhattamiti kiṃ nau tato bhaviṣyatīti yuvameva no'syā agnicityāyā adhvaryū bhaviṣyatha iti tatheti tebhya etāmaśvinau dvitīyāṃ citimupādhattāṃ tasmādāhuraśvināveva devānāmadhvaryū iti -

sa upadadhāti / dhruvakṣitirdhruvayonirdhruvāsīti yadvai sthiraṃ yatpratiṣṭhitaṃ taddhruvamatha vā eṣāmeṣa loko'dhruva ivāpratiṣṭhita iva manasyāsīttamevaitatsthiraṃ dhruvaṃ kṛtvā pratyadhattāṃ dhruvaṃ yonimāsīda sādhuyeti sthiraṃ yonimāsīda sādhuyetyetadukhyasya ketuṃ prathamaṃ juṣāṇetyayaṃ vā agnirukhyastasyaiṣa prathamaḥ keturyatprathamā citistaṃ juṣāṇetyetadaśvinādhvaryū sādayatāmiha tvetyaśvinau hyadhvaryū upādhattām -

kulāyinī ghṛtavatī puraṃdhiriti / kulāyamiva vai dvitīyā citiḥ syone sīda sadane pṛthivyā iti pṛthivī vai prathamā citistasyai śive syone sīda sadana ityetadabhi tvā rudrā vasavo gṛṇantvityetāstvāṃ devatā abhigṛṇantvityetadimā brahma pīpihi saubhagāyetīmā brahmāva saubhagāyetyetadaśvinādhvaryū sādayatāmiha tvetyaśvinau hyadhvaryū upādhattām -

svairdakṣairdakṣapiteha sīdeti / svena vīryeṇeha sīdetyetaddevānāṃ sumne bṛhate raṇāyeti devānāṃ sumnāya mahate raṇāyetyetatpitevaidhi sūnava ā suśeveti yathā pitā putrāya syonaḥ suśeva evaṃ suśevaidhītyetatsvāveśā tanvā saṃviśasvetyātmā vai tanūḥ svāveśenātmanā saṃviśasvetyetadaśvinādhvaryū sādayatāmiha tvetyaśvinau hyadhvaryū upādhattām -

pṛthivyāḥ purīṣamasīti / pṛthivī vai prathamā citistasyā etatpurīṣamiva yaddvitīyā'pso nāmeti raso nāmetyetattāṃ tvā viśve abhigṛṇantu devā iti tāṃ tvā sarve'bhigṛṇantu devā ityetatstomapṛṣṭhā ghṛtavatīha sīdeti yāntstomānasyāṃ taṃsyamāno bhavati taireṣā stomapṛṣṭhā prajāvadasme draviṇā yajasveti prajāvadasme draviṇamāyajasvetyetadaśvinādhvaryū sādayatāmiha tvetyaśvinau hyadhvaryū upādhattām -

tā etā diśaḥ / tā retaḥsicorvelayopadadhātīme vai retaḥsicāvanayostaddiśo dadhāti tasmādanayordiśaḥ sarvata upadadhāti sarvatastaddiśo dadhāti tasmātsarvato diśaḥ sarvataḥ samīcīḥ sarvatastatsamīcīrdiśo dadhāti tasmātsarvataḥ samīcyo diśastā nānopadadhāti nānā sādayati nānā sūdadohasā'dhivadati nānā hi diśaḥ -

atha pañcamīṃ diśyāmupadadhāti / ūrdhvā ha sā diksā yā sordhvā digasau sa ādityo 'mumevaitadādityamupadadhāti tāmantareṇa dakṣiṇāṃ diśyāmupadadhātyamuṃ tadādityamantareṇa dakṣiṇāṃ diśaṃ dadhāti tasmādeṣo'ntareṇa dakṣiṇāṃ diśameti -

adityāstvā pṛṣṭhe sādayāmīti / iyaṃ vā aditirasyāmevainametatpratiṣṭhāyāmpratiṣṭhāpayatyantarikṣasya dhartrīṃ viṣṭambhanīṃ diśāmadhipatnīmbhuvanānāmityantarikṣasya hyeṣa dhartā viṣṭambhano diśāmadhipatirbhuvanānāmūrmirdrapso apāmasīti raso vā ūrmirviśvakarmā ta ṛṣiriti prajāpatirvai viśvakarmā prajāpatisṛṣṭāsītyetadaśvinādhvaryū sādayatāmiha tvetyaśvinau hyadhvaryū upādhattām -

yadvevaitā āśvinīrupadadhāti / prajāpatiṃ visrastaṃ devatā ādāya vyudakrāmaṃstasya yadūrdhvaṃ pratiṣṭhāyā avācīnaṃ madhyāttadasyāśvināvādāyotkramyātiṣṭhatām -

tāvabravīt / upa metaṃ prati ma etaddhattaṃ yena me yuvamudakramiṣṭamiti kiṃ nau tato bhaviṣyatīti yuvaddevatyameva ma etadātmano bhaviṣyatīti tatheti tadasminnetadaśvinau pratyadhattām -

tadyā etāḥ pañcāśvinyaḥ / etadasya tadātmanastadyadetā atropadadhāti yadevāsyaitā ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādetā atropadadhāti -

dhruvakṣitirdhruvayonirdhruvāsīti / yadvai sthiraṃ yatpratiṣṭhitaṃ taddhruvamatha vā asyaitadasthiramivādhruvamivātmana āsīttadevaitatsthiraṃ dhruvaṃ kṛtvā pratyadhattām -

kulāyinī ghṛtavatī puraṃdhiriti / kulāyamiva vā asyaitadātmanaḥ svairdakṣairdakṣapiteha sīdetyadakṣayatāmevāsyaitadātmanaḥ pṛthivyāḥ purīṣamasīti purīṣasaṃhitamiva vā asyaitadātmano retaḥsicorvelayā pṛṣṭayo vai retaḥsicau pṛṣṭisācayamiva vā asyaitadātmanaḥ sarvata upadadhāti sarvato hyasyaitadaśvināvātmanaḥ pratyadhattām -

atha ṛtavyeṣṭakopadhānam
atha'rtavye upadadhāti / ṛtava ete yadṛtavye ṛtūnevaitadupadadhāti śukraśca śuciśca graiṣmāvṛtū iti nāmanī enayorete nāmabhyāmevaine etadupadadhāti dve iṣṭake bhavato dvau hi māsāvṛtuḥ sakṛtsādayatyekaṃ tadṛtuṃ karoti -

tadyadete atropadadhāti / saṃvatsara eṣo'gnirima u lokāḥ saṃvatsarastasya yadūrdhvaṃ pṛthivyā arvācīnamantarikṣāttadasyaiṣā dvitīyā citistadvasya grīṣmaṛtustadyadete atropadadhāti yadevāsyaite ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādete atropadadhāti -

yadvevaite atropadadhāti / prajāpatireṣo'gniḥ saṃvatsara u prajāpatistasya yadūrdhvaṃ pratiṣṭhāyā avācīnaṃ madhyāttadasyaiṣā dvitīyā citistadvasya grīṣmaṛtustadyadete atropadadhāti yadevāsyaite ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādete atropadadhāti -