શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.2.1

દ્વિતીયાં ચિતિમુપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવાઃ પ્રથમાં ચિતિં ચિત્વા સમારોહન્નયં વૈ લોકઃ પ્રથમા ચિતિરિમમેવ તલ્લોકં સંસ્કૃત્ય સમારોહન્ -

તેઽબ્રુવન્ । ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવન્નિત ઊર્ધ્વમિચ્છતેતિ તે ચેતયમાના એતાં દ્વિતીયાં ચિતિમપશ્યન્યદૂર્ધ્વં પૃથિવ્યા અર્વાચીનમન્તરિક્ષાત્તેષામેષ લોકોઽધ્રુવ ઇવાપ્રતિષ્ઠિત ઇવ મનસ્યાસીત્ -

તેઽશ્વિનાવબ્રુવન્ । યુવં વૈ બ્રહ્માણૌ ભિષજૌ સ્થો યુવં ન ઇમાં દ્વિતીયાં ચિતિમુપધત્તમિતિ કિં નૌ તતો ભવિષ્યતીતિ યુવમેવ નોઽસ્યા અગ્નિચિત્યાયા અધ્વર્યૂ ભવિષ્યથ ઇતિ તથેતિ તેભ્ય એતામશ્વિનૌ દ્વિતીયાં ચિતિમુપાધત્તાં તસ્માદાહુરશ્વિનાવેવ દેવાનામધ્વર્યૂ ઇતિ -

સ ઉપદધાતિ । ધ્રુવક્ષિતિર્ધ્રુવયોનિર્ધ્રુવાસીતિ યદ્વૈ સ્થિરં યત્પ્રતિષ્ઠિતં તદ્ધ્રુવમથ વા એષામેષ લોકોઽધ્રુવ ઇવાપ્રતિષ્ઠિત ઇવ મનસ્યાસીત્તમેવૈતત્સ્થિરં ધ્રુવં કૃત્વા પ્રત્યધત્તાં ધ્રુવં યોનિમાસીદ સાધુયેતિ સ્થિરં યોનિમાસીદ સાધુયેત્યેતદુખ્યસ્ય કેતું પ્રથમં જુષાણેત્યયં વા અગ્નિરુખ્યસ્તસ્યૈષ પ્રથમઃ કેતુર્યત્પ્રથમા ચિતિસ્તં જુષાણેત્યેતદશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામિહ ત્વેત્યશ્વિનૌ હ્યધ્વર્યૂ ઉપાધત્તામ્ -

કુલાયિની ઘૃતવતી પુરંધિરિતિ । કુલાયમિવ વૈ દ્વિતીયા ચિતિઃ સ્યોને સીદ સદને પૃથિવ્યા ઇતિ પૃથિવી વૈ પ્રથમા ચિતિસ્તસ્યૈ શિવે સ્યોને સીદ સદન ઇત્યેતદભિ ત્વા રુદ્રા વસવો ગૃણન્ત્વિત્યેતાસ્ત્વાં દેવતા અભિગૃણન્ત્વિત્યેતદિમા બ્રહ્મ પીપિહિ સૌભગાયેતીમા બ્રહ્માવ સૌભગાયેત્યેતદશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામિહ ત્વેત્યશ્વિનૌ હ્યધ્વર્યૂ ઉપાધત્તામ્ -

સ્વૈર્દક્ષૈર્દક્ષપિતેહ સીદેતિ । સ્વેન વીર્યેણેહ સીદેત્યેતદ્દેવાનાં સુમ્ને બૃહતે રણાયેતિ દેવાનાં સુમ્નાય મહતે રણાયેત્યેતત્પિતેવૈધિ સૂનવ આ સુશેવેતિ યથા પિતા પુત્રાય સ્યોનઃ સુશેવ એવં સુશેવૈધીત્યેતત્સ્વાવેશા તન્વા સંવિશસ્વેત્યાત્મા વૈ તનૂઃ સ્વાવેશેનાત્મના સંવિશસ્વેત્યેતદશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામિહ ત્વેત્યશ્વિનૌ હ્યધ્વર્યૂ ઉપાધત્તામ્ -

પૃથિવ્યાઃ પુરીષમસીતિ । પૃથિવી વૈ પ્રથમા ચિતિસ્તસ્યા એતત્પુરીષમિવ યદ્દ્વિતીયાઽપ્સો નામેતિ રસો નામેત્યેતત્તાં ત્વા વિશ્વે અભિગૃણન્તુ દેવા ઇતિ તાં ત્વા સર્વેઽભિગૃણન્તુ દેવા ઇત્યેતત્સ્તોમપૃષ્ઠા ઘૃતવતીહ સીદેતિ યાન્ત્સ્તોમાનસ્યાં તંસ્યમાનો ભવતિ તૈરેષા સ્તોમપૃષ્ઠા પ્રજાવદસ્મે દ્રવિણા યજસ્વેતિ પ્રજાવદસ્મે દ્રવિણમાયજસ્વેત્યેતદશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામિહ ત્વેત્યશ્વિનૌ હ્યધ્વર્યૂ ઉપાધત્તામ્ -

તા એતા દિશઃ । તા રેતઃસિચોર્વેલયોપદધાતીમે વૈ રેતઃસિચાવનયોસ્તદ્દિશો દધાતિ તસ્માદનયોર્દિશઃ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વતસ્તદ્દિશો દધાતિ તસ્માત્સર્વતો દિશઃ સર્વતઃ સમીચીઃ સર્વતસ્તત્સમીચીર્દિશો દધાતિ તસ્માત્સર્વતઃ સમીચ્યો દિશસ્તા નાનોપદધાતિ નાના સાદયતિ નાના સૂદદોહસાઽધિવદતિ નાના હિ દિશઃ -

અથ પઞ્ચમીં દિશ્યામુપદધાતિ । ઊર્ધ્વા હ સા દિક્સા યા સોર્ધ્વા દિગસૌ સ આદિત્યો ઽમુમેવૈતદાદિત્યમુપદધાતિ તામન્તરેણ દક્ષિણાં દિશ્યામુપદધાત્યમું તદાદિત્યમન્તરેણ દક્ષિણાં દિશં દધાતિ તસ્માદેષોઽન્તરેણ દક્ષિણાં દિશમેતિ -

અદિત્યાસ્ત્વા પૃષ્ઠે સાદયામીતિ । ઇયં વા અદિતિરસ્યામેવૈનમેતત્પ્રતિષ્ઠાયામ્પ્રતિષ્ઠાપયત્યન્તરિક્ષસ્ય ધર્ત્રીં વિષ્ટમ્ભનીં દિશામધિપત્નીમ્ભુવનાનામિત્યન્તરિક્ષસ્ય હ્યેષ ધર્તા વિષ્ટમ્ભનો દિશામધિપતિર્ભુવનાનામૂર્મિર્દ્રપ્સો અપામસીતિ રસો વા ઊર્મિર્વિશ્વકર્મા ત ઋષિરિતિ પ્રજાપતિર્વૈ વિશ્વકર્મા પ્રજાપતિસૃષ્ટાસીત્યેતદશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામિહ ત્વેત્યશ્વિનૌ હ્યધ્વર્યૂ ઉપાધત્તામ્ -

યદ્વેવૈતા આશ્વિનીરુપદધાતિ । પ્રજાપતિં વિસ્રસ્તં દેવતા આદાય વ્યુદક્રામંસ્તસ્ય યદૂર્ધ્વં પ્રતિષ્ઠાયા અવાચીનં મધ્યાત્તદસ્યાશ્વિનાવાદાયોત્ક્રમ્યાતિષ્ઠતામ્ -

તાવબ્રવીત્ । ઉપ મેતં પ્રતિ મ એતદ્ધત્તં યેન મે યુવમુદક્રમિષ્ટમિતિ કિં નૌ તતો ભવિષ્યતીતિ યુવદ્દેવત્યમેવ મ એતદાત્મનો ભવિષ્યતીતિ તથેતિ તદસ્મિન્નેતદશ્વિનૌ પ્રત્યધત્તામ્ -

તદ્યા એતાઃ પઞ્ચાશ્વિન્યઃ । એતદસ્ય તદાત્મનસ્તદ્યદેતા અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતા આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતા અત્રોપદધાતિ -

ધ્રુવક્ષિતિર્ધ્રુવયોનિર્ધ્રુવાસીતિ । યદ્વૈ સ્થિરં યત્પ્રતિષ્ઠિતં તદ્ધ્રુવમથ વા અસ્યૈતદસ્થિરમિવાધ્રુવમિવાત્મન આસીત્તદેવૈતત્સ્થિરં ધ્રુવં કૃત્વા પ્રત્યધત્તામ્ -

કુલાયિની ઘૃતવતી પુરંધિરિતિ । કુલાયમિવ વા અસ્યૈતદાત્મનઃ સ્વૈર્દક્ષૈર્દક્ષપિતેહ સીદેત્યદક્ષયતામેવાસ્યૈતદાત્મનઃ પૃથિવ્યાઃ પુરીષમસીતિ પુરીષસંહિતમિવ વા અસ્યૈતદાત્મનો રેતઃસિચોર્વેલયા પૃષ્ટયો વૈ રેતઃસિચૌ પૃષ્ટિસાચયમિવ વા અસ્યૈતદાત્મનઃ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વતો હ્યસ્યૈતદશ્વિનાવાત્મનઃ પ્રત્યધત્તામ્ -

અથ ઋતવ્યેષ્ટકોપધાનમ્
અથઽર્તવ્યે ઉપદધાતિ । ઋતવ એતે યદૃતવ્યે ઋતૂનેવૈતદુપદધાતિ શુક્રશ્ચ શુચિશ્ચ ગ્રૈષ્માવૃતૂ ઇતિ નામની એનયોરેતે નામભ્યામેવૈને એતદુપદધાતિ દ્વે ઇષ્ટકે ભવતો દ્વૌ હિ માસાવૃતુઃ સકૃત્સાદયત્યેકં તદૃતું કરોતિ -

તદ્યદેતે અત્રોપદધાતિ । સંવત્સર એષોઽગ્નિરિમ ઉ લોકાઃ સંવત્સરસ્તસ્ય યદૂર્ધ્વં પૃથિવ્યા અર્વાચીનમન્તરિક્ષાત્તદસ્યૈષા દ્વિતીયા ચિતિસ્તદ્વસ્ય ગ્રીષ્મઋતુસ્તદ્યદેતે અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતે આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતે અત્રોપદધાતિ -

યદ્વેવૈતે અત્રોપદધાતિ । પ્રજાપતિરેષોઽગ્નિઃ સંવત્સર ઉ પ્રજાપતિસ્તસ્ય યદૂર્ધ્વં પ્રતિષ્ઠાયા અવાચીનં મધ્યાત્તદસ્યૈષા દ્વિતીયા ચિતિસ્તદ્વસ્ય ગ્રીષ્મઋતુસ્તદ્યદેતે અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતે આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતે અત્રોપદધાતિ -